Historia Ecclesiastica gentis Anglorum

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="la">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikisource</sitename>
    <dbname>lawikisource</dbname>
    <base>https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specialis</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Disputatio</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usor</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Disputatio Usoris</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicifons</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Disputatio Vicifontis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fasciculus</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Disputatio Fasciculi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Disputatio MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Formula</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Disputatio Formulae</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Auxilium</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Disputatio Auxilii</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Disputatio Categoriae</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Scriptor</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Disputatio Scriptoris</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Pagina</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Disputatio Paginae</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Liber</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Disputatio Libri</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulus</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Disputatio Moduli</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Historia Ecclesiastica gentis Anglorum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3292</id>
    <revision>
      <id>267500</id>
      <parentid>196071</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1039" sha1="1170q09d2zby6ygw410wp2rj55d14i5" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Beda Venerabilis
|OperaeTitulus=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|OperaeWikiPagina=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|Annus=731 p.C.n.
|SubTitulus=
|Genera=Historia, Ecclesia Catholica
|Editio=Patrologia Latina, XCV
|Fons=Corpus Corporum
}}
'''[[Patrologia Latina/95|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 95]]'''

&lt;div class=text&gt;
*[[Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Praefatio|Praefatio]]   
*[[Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Liber Primus|Liber Primus]]
*[[Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Liber Secundus|Liber Secundus]]
*[[Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Liber Tertius|Liber Tertius]]
*[[Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Liber Quartus|Liber Quartus]]
*[[Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Liber Quintus|Liber Quintus]]
*[[Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Continuatio|Continuatio]]
&lt;/div&gt;
{{finis}}
{{Textquality|50%}}

[[en:Ecclesiastical History of the English People]]
[[fr:Histoire ecclésiastique du peuple anglais]]
[[nl:Historia Ecclesiastica gentis Anglorum]]</text>
      <sha1>1170q09d2zby6ygw410wp2rj55d14i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Praefatio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3302</id>
    <revision>
      <id>267493</id>
      <parentid>130172</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6025" sha1="c39i2j4rfksp3mh6agz18qpe7hvh540" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Beda Venerabilis
|OperaeTitulus=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|OperaeWikiPagina=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|Annus=731 p.C.n.
|SubTitulus= Praefatio
}}
{{Liber
|Ante=
|AnteNomen=
|Post=Liber Primus
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Primus
}}
 
'''GLORIOSISSIMO REGI CEOLUULFO BAEDA FAMULUS CHRISTI ET PRESBYTER'''

'''H'''istoriam gentis Anglorum ecclesiasticam, quam nuper edideram, libentissime tibi desideranti, rex, et prius ad legendum ac probandum transmisi, et nunc ad transscribendum ac plenius ex tempore meditandum retransmitto; satisque studium tuae sinceritatis amplector, quo non solum audiendis scripturae sanctae uerbis aurem sedulus accommodas, uerum etiam noscendis priorum gestis siue dictis, et maxime nostrae gentis uirorum inlustrium, curam uigilanter impendis. Siue enim historia de bonis bona referat, ad imitandum bonum auditor sollicitus instigatur; seu mala commemoret de prauis, nihilominus religiosus ac pius auditor siue lector deuitando quod noxium est ac peruersum, ipse sollertius ad exsequenda ea, quae bona ac Deo digna esse cognouerit, accenditur. Quod ipsum tu quoque uigilantissime deprehendens, historiam memoratam in notitiam tibi simul et eis, quibus te regendis diuina praefecit auctoritas, ob generalis curam salutis latius propalari desideras. Ut autem in his, quae scripsi, uel tibi, uel ceteris auditoribus siue lectoribus huius historiae occasionem dubitandi subtraham, quibus haec maxime auctoribus didicerim, breuiter intimare curabo.

'''A'''uctor ante omnes atque adiutor opusculi huius Albinus abba reuerentissimus, uir per omnia doctissimus, extitit; qui in ecclesia Cantuariorum a beatae memoriae Theodoro archiepiscopo et Hadriano abbate, uiris uenerabilibus atque eruditissimis, institutus, diligenter omnia, quae in ipsa Cantuariorum prouincia, uel etiam in contiguis eidem regionibus a discipulis beati papae Gregorii gesta fuere, uel monimentis litterarum, uel seniorum traditione cognouerat; et ea mihi de his, quae memoria digna uidebantur, per religiosum Lundoniensis ecclesiae presbyterum Nothelmum, siue litteris mandata, siue ipsius Nothelmi uiua uoce referenda, transmisit. Qui uidelicet Nothelmus postea Romam ueniens, nonnullas ibi beati Gregorii papae simul et aliorum pontificum epistulas, perscrutato eiusdem sanctae ecclesiae Romanae scrinio, permissu eius, qui nunc ipsi ecclesiae praeest Gregorii pontificis, inuenit, reuersusque nobis nostrae historiae inserendas cum consilio praefati Albini reuerentissimi patris adtulit. A principio itaque uoluminis huius usque ad tempus, quo gens Anglorum fidem Christi percepit, ex priorum maxime scriptis hinc inde collectis ea, quae promeremus, didicimus. Exinde autem usque ad tempora praesentia, quae in ecclesia Cantuariorum per discipulos beati papae Gregorii, siue successores eorum, uel sub quibus regibus gesta sint, memorati abbatis Albini industria, Nothelmo, ut diximus, perferente, cognouimus. Qui etiam prouinciae Orientalium simul et Occidentalium Saxonum, nec non et Orientalium Anglorum atque Nordanhymbrorum, a quibus praesulibus, uel quorum tempore regum gratiam euangelii perceperint, nonnulla mihi ex parte prodiderunt. Denique hortatu praecipue ipsius Albini, ut hoc opus adgredi auderem, prouocatus sum. Sed et Danihel reuerentissimus Occidentalium Saxonum episcopus, qui nunc usque superest, nonnulla mihi de historia ecclesiastica prouinciae ipsius, simul et proxima illi Australium Saxonum, nec non et Uectae insulae litteris mandata declarauit. Qualiter uero per ministerium Ceddi et Ceadda religiosorum Christi sacerdotum, uel prouincia Merciorum ad fidem Christi, quam non nouerat, peruenerit, uel prouincia Orientalium Saxonum fidem, quam olim exsufflauerat, recuperauerit, qualis etiam ipsorum patrum uita uel obitus extiterit, diligenter a fratribus monasterii, quod ab ipsis conditum Læstingaeu cognominatur, agnouimus. Porro in prouincia Orientalium Anglorum, quae fuerint gesta ecclesiastica, partim ex scriptis uel traditione priorum, partim reuerentissimi abbatis Esi relatione conperimus. At uero in prouincia Lindissi, quae sint gesta erga fidem Christi, quaeue successio sacerdotalis extiterit, uel litteris reuerentissimi antistitis Cynibercti uel aliorum fidelium uirorum uiua uoce didicimus. Quae autem in Nordanhymbrorum prouincia, ex quo tempore fidem Christi perceperunt, usque ad praesens per diuersas regiones in ecclesia sint acta, non uno quolibet auctore, sed fideli innumerorum testium, qui haec scire uel meminisse poterant, adsertione cognoui, exceptis his, quae per me ipsum nosse poteram. Inter quae notandum, quod ea, quae de sanctissimo patre et antistite Cudbercto, uel in hoc uolumine, uel in libello gestorum ipsius conscripsi, partim ex eis, quae de illo prius a fratribus ecclesiae Lindisfarnensis scripta repperi, adsumsi, simpliciter fidem historiae, quam legebam, accommodans, partim uero ea, quae certissima fidelium uirorum adtestatione per me ipse cognoscere potui, sollerter adicere curaui. Lectoremque suppliciter obsecro, ut, siqua in his, quae scripsimus, aliter quam se ueritas habet, posita reppererit, non hoc nobis imputet, qui, quod uera lex historiae est, simpliciter ea, quae fama uulgante collegimus, ad instructionem posteritatis litteris mandare studuimus.

'''P'''raeterea omnes, ad quos haec eadem historia peruenire potuerit nostrae nationis, legentes siue audientes, suppliciter precor, ut pro meis infirmitatibus et mentis et corporis apud supernam clementiam saepius interuenire meminerint; et in suis quique prouinciis hanc mihi suae remunerationis uicem rependant, ut, qui de singulis prouinciis siue locis sublimioribus, quae memoratu digna atque incolis grata credideram, diligenter adnotare curaui, apud omnes fructum piae intercessionis inueniam.
{{Liber
|Ante=
|AnteNomen=
|Post=Liber Primus
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Primus
}}
{{finis}}
{{Textquality|50%}}

[[en:Ecclesiastical History of the English People/Preface]]</text>
      <sha1>c39i2j4rfksp3mh6agz18qpe7hvh540</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Liber Primus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3320</id>
    <revision>
      <id>267494</id>
      <parentid>217418</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103392" sha1="i0v27jj97vulrm96qc73nkj1ujh9zfa" xml:space="preserve">{{TextQuality|25%}}{{titulus2
|Scriptor=Beda Venerabilis
|OperaeTitulus=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|OperaeWikiPagina=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|Annus=731 p.C.n.
|SubTitulus= Liber Primus
}}
{{Liber
|Ante=Praefatio
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Praefatio
|Post=Liber Secundus
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Secundus
}}

'''HISTORIAE ECCLESIASTICAE GENTIS ANGLORUM'''

'''LIBER PRIMUS'''.
{| align=center id=toc
|- align=center
|
[[#1|1]] - [[#2|2]] - [[#3|3]] - [[#4|4]] - [[#5|5]] - [[#6|6]] - [[#7|7]] - [[#8|8]] - [[#9|9]] - [[#10|10]] - [[#11|11]] - [[#12|12]] - [[#13|13]] - [[#14|14]] - [[#15|15]] - [[#16|16]] - [[#17|17]] - [[#18|18]] - [[#19|19]] - [[#20|20]] - [[#21|21]] - [[#22|22]] - [[#23|23]] - [[#24|24]] - [[#25|25]] - [[#26|26]] - [[#27|27]] - [[#28|28]] - [[#29|29]] - [[#30|30]] - [[#31|31]] - [[#32|32]] - [[#33|33]] - [[#34|34]]
|}
__NOTOC__
 
===1===
'''B'''rittania Oceani insula, cui quondam Albion nomen fuit, inter septentrionem et occidentem locata est, Germaniae, Galliae, Hispaniae, maximis Europae partibus, multo interuallo aduersa. Quae per miliapassuum DCCC in Boream longa, latitudinis habet milia CC, exceptis dumtaxat prolixioribus diuersorum promontoriorum tractibus, quibus efficitur, ut circuitus eius quadragies octies LXXV milia conpleat. Habet a meridie Galliam Belgicam, cuius proximum litus transmeantibus aperit ciuitas, quae dicitur Rutubi portus, a gente Anglorum nunc corrupte Reptacastir uocata, interposito mari a Gessoriaco Morynorum gentis litore proximo, traiectu milium L, siue, ut quidam scripsere, stadiorum CCCCL. A tergo autem, unde Oceano infinito patet, Orcadas insulas habet.

Opima frugibus atque arboribus insula, et alendis apta pecoribus ac iumentis; uineas etiam quibusdam in locis germinans; sed et auium ferax terra marique generis diuersi; fluuiis quoque multum piscosis ac fontibus praeclara copiosis, et quidem praecipue issicio abundat, et anguilla. Capiuntur autem saepissime et uituli marini, et delphines, nec non et balenae; exceptis uariorum generibus concyliorum; in quibus sunt et musculae, quibus inclusam saepe margaritam omnis quidem coloris optimam inueniunt, id est et rubicundi, et purpurei, et iacintini, et prasini, sed maxime candidi. Sunt et cocleae satis superque abundantes, quibus tinctura coccinei coloris conficitur, cuius rubor pulcherrimus nullo umquam solis ardore, nulla ualet pluuiarum iniuria pallescere; sed quo uetustior, eo solet esse uenustior. Habet fontes salinarum, habet et fontes calidos, et ex eis fluuios balnearum calidarum omni aetati et sexui per distincta loca iuxta suum cuique modum accommodos. Aqua enim, ut sanctus Basilius dicit, feruidam qualitatem recipit, cum per certa quaedam metalla transcurrit, et fit non solum calida, sed et ardens. Quae etiam uenis metallorum, aeris, ferri, et plumbi, et argenti, fecunda, gignit et lapidem gagatem plurimum optimumque; est autem nigrogemmeus, et ardens igni admotus, incensus serpentes fugat, adtritu calefactus adplicita detinet, aeque ut sucinum. Erat et ciuitatibus quondam XX et VIII nobilissimis insignita, praeter castella innumera, quae et ipsa muris turribus, portis, ac seris erant instructa firmissimis.

Et quia prope sub ipso septentrionali uertice mundi iacet, lucidas aestate noctes habet; ita ut medio saepe tempore noctis in quaestionem ueniat intuentibus, utrum crepusculum adhuc permaneat uespertinum, an iam aduenerit matutinum, utpote nocturno sole non longe sub terris ad orientem boreales per plagas redeunte; unde etiam plurimae longitudinis habet dies aestate, sicut et noctes contra in bruma, sole nimirum tunc Lybicas in partes secedente, id est horarum X et VIII; plurimae item breuitatis noctes aestate, et dies habet in bruma, hoc est sex solummodo aequinoctialium horarum;

cum in Armenia, Macedonia, Italia, ceterisque eiusdem lineae regionibus longissima dies siue nox XV, breuissima VIIII conpleat horas.

Haec in praesenti, iuxta numerum librorum, quibus lex diuina scripta est, quinque gentium linguis, unam eandemque summae ueritatis et uerae sublimitatis scientiam scrutatur, et confitetur, Anglorum uidelicet, Brettonum, Scottorum, Pictorum et Latinorum, quae meditatione scripturarum ceteris omnibus est facta communis.

In primis autem haec insula Brettones solum, a quibus nomen accepit, incolas habuit; qui de tractu Armoricano, ut fertur, Brittaniam aduecti, australes sibi partes illius uindicarunt.

Et cum plurimam insulae partem, incipientes ab Austro, possedissent, contigit gentem Pictorum de Scythia, ut perhibent, longis nauibus non multis Oceanum ingressam, circumagente flatu uentorum, extra fines omnes Brittaniae Hiberniam peruenisse, eiusque septentrionales oras intrasse, atque inuenta ibi gente Scottorum, sibi quoque in partibus illius sedes petisse, nec inpetrare potuisse. Est autem Hibernia insula omnium post Brittaniam maxima, ad occidentem quidem Brittaniae sita; sed sicut contra Aquilonem ea breuior, ita in meridiem se trans illius fines plurimum protendens, usque contra Hispaniae septentrionalia, quamuis magno aequore interiacente peruenit. Ad hanc ergo usque peruenientes nauigio Picti, ut diximus, petierunt in ea sibi quoque sedes et habitationem donari.

Respondebant Scotti, quia non ambos eos caperet insula, ‘sed possumus,’ inquiunt, ‘salubre uobis dare consilium, quid agere ualeatis. Nouimus insulam aliam esse non procul a nostra contra ortum solis, quam saepe lucidioribus diebus de longe aspicere solemus. Hanc adire si uultis, habitabilem uobis facere ualetis;

uel, siqui restiterit, nobis auxiliariis utimini.’ Itaque petentes Brittaniam Picti, habitare per septentrionales insulae partes coeperunt, nam austrina Brettones occupauerant. Cumque uxores Picti non habentes peterent a Scottis, ea solum condicione dare consenserunt, ut ubi res ueniret in dubium, magis de feminea regum prosapia quam de masculina regem sibi eligerent; quod usque hodie apud Pictos constat esse seruatum.

Procedente autem tempore, Brittania post Brettones et Pictos tertiam Scottorum nationem in Pictorum parte recepit; qui duce Reuda de Hibernia progressi, uel amicitia uel ferro sibimet inter eos sedes, quas hactenus habent, uindicarunt; a quo uidelicet duce usque hodie Dalreudini uocantur, nam lingua eorum daal partem significat.

Hibernia autem et latitudine sui status, et salubritate ac serenitate aerum multum Brittaniae praestat, ita ut raro ibi nix plus quam triduana remaneat; nemo propter hiemem aut faena secet aestate, aut stabula fabricet iumentis; nullum ibi reptile uideri soleat, nullus uiuere serpens ualeat; nam saepe illo de Brittania adlati serpentes, mox ut, proximante terris nauigio, odore aeris illius adtacti fuerint, intereunt; quin potius omnia pene, quae de eadem insula sunt, contra uenenum ualent. Denique uidimus, quibusdam a serpente percussis, rasa folia codicum, qui de Hibernia fuerant, et ipsam rasuram aquae inmissam ac potui datam, talibus protinus totam uim ueneni grassantis, totum inflati corporis absumsisse ac sedasse tumorem. Diues lactis ac mellis insula, nec uinearum expers, piscium uolucrumque, sed et ceruorum caprearumque uenatu insignis. Haec autem proprie patria Scottorum est; ab hac egressi, ut diximus, tertiam in Brittania Brettonibus et Pictis gentem addiderunt.

Est autem sinus maris permaximus, qui antiquitus gentem Brettonum a Pictis secernebat, qui ab occidente in terras longo spatio erumpit, ubi est ciuitas Brettonum munitissima usque hodie, quae uocatur Alcluith; ad cuius uidelicet sinus partem septentrionalem Scotti, quos diximus, aduenientes sibi locum patriae fecerunt.


===2===
'''V'''erum eadem Brittania Romanis usque ad Gaium Iulium Caesarem inaccessa atque incognita fuit; qui anno ab Urbe condita DCXCIII, ante vero incarnationis dominicae tempus anno LXmo, functus gradu consulatus cum Lucio Bibulo, dum contra Germanorum Gallorumque gentes, qui Hreno tantum flumine dirimebantur, bellum gereret, venit ad Morianos, unde in Brittaniam proximus et brevissimus transitus est; et navibus (h)onerariis atque actuariis circiter octoginta praeparatis, in Brittaniam transvehitur, ubi acerba primum pugna fatigatus, deinde adversa tempestate correptus, plurimam classis partem, et non parvum numerum militum, equitum vero pene omnem disperdidit. Regressus in Galliam, legiones in hiberna dimisit, ac DCtas naves utriusque commodi fieri imperavit; quibus iterum in Brittaniam primo vere transvectus, dum ipse in hostem cum exercitu pergit, naves in anchoris stantes tempestate correptae vel conlisae inter se, vel arenis inlisae ac dissolutae sunt; ex quibus XL perierunt, ceterae cum magna difficultate reparatae sunt. Caesaris equitatus primo congressu a Brittanis victus, ibique Labienus tribunus occisus est. Secundo proelio cum magno suorum discriminc victos Brittanos in fugam vertit. Inde ad flumen Tamensim profectus.

In huius ulteriore ripa Cassobellauno duce inmensa hostium multitudo consederat, ripamque fluminis ac pene totum sub aqua uadum acutissimis sudibus praestruxerat; quarum uestigia sudium ibidem usque hodie uisuntur, et uidetur inspectantibus, quod singulae earum ad modum humani femoris grossae, et circumfusae plumbo inmobiliter erant in profundum fluminis infixae. Quod ubi a Romanis deprehensum ac uitatum est, barbari legionum impetum non ferentes, siluis sese abdidere, unde crebris eruptionibus Romanos grauiter ac saepe lacerabant. Interea Trinouantum firmissima ciuitas cum Androgio duce, datis XL obsidibus, Caesari sese dedit. Quod exemplum secutae, urbes aliae conplures in foedus Romanorum uenerunt. Hisdem demonstrantibus, Caesar oppidum Cassobellauni inter duas paludes situm, obtentu insuper siluarum munitum, omnibusque rebus confertissimum tandem graui pugna cepit. Exin Caesar a Brittanis reuersus in Galliam, postquam legiones in hiberna misit, repentinis bellorum tumultibus undique circumuentus et conflictatus est.


===3===
'''A'''nno autem ab Urbe condita DCCXCVIII Claudius imperator ab Augusto quartus, cupiens utilem reipuplicae ostentare principem, bellum ubique et uictoriam undecumque quaesiuit. Itaque expeditionem in Brittaniam mouit, quae excitata in tumultum propter non redhibitos transfugas uidebatur; transuectus in insulam est, quam neque ante Iulium Caesarem, neque post eum quisquam adire ausus fuerat, ibique sine ullo proelio ac sanguine intra paucissimos dies plurimam insulae partem in deditionem recepit. Orcadas etiam insulas ultra Brittaniam in oceano positas, Romano adiecit imperio, ac sexto, quam profectus erat, mense Romam rediit, filioque suo Brittanici nomen inposuit. Hoc autem bellum quarto imperii sui anno conpleuit, qui est annus ab incarnatione Domini XLVI; quo etiam anno fames grauissima per Syriam facta est, quae in Actibus Apostolorum per prophetam Agabum praedicta esse memoratur.

Ab eodem Claudio Uespasianus, qui post Neronem imperauit, in Brittaniam missus, etiam Uectam insulam, Brittaniae proximam a meridie, Romanorum dicioni subiugauit; quae habet ab oriente in occasum XXX circiter milia passuum, ab austro in boream XII, in orientalibus suis partibus mari sex milium, in occidentalibus trium, a meridiano Brittaniae littore distans. Succedens autem Claudio in imperium Nero, nihil omnino in re militari ausus est. Unde inter alia Romani regni detrimenta innumera, Brittaniam pene amisit; nam duo sub eo nobilissima oppida illic capta atque subuersa sunt.

===4===
'''A'''nno ab incarnatione Domini CmoLmoVIto Marcus Antoninus Uerus XIIII ab Augusto regnum cum Aurelio Commodo fratre suscepit; quorum temporibus cum Eleuther uir sanctus pontificatui Romanae ecclesiae praeesset, misit ad eum Lucius Brittaniarum rex epistolam, obsecrans, ut per eius mandatum Christianus efficeretur; et mox effectum piae postulationis consecutus est; susceptamque fidem Brittani usque in tempora Diocletiani principis inuiolatam integramque quieta in pace seruabant.

===5===
'''A'''nno ab incarnatione Domini CLXXXVIIII Seuerus, genere Afer Tripolitanus ab oppido Lepti, XVII ab Augusto imperium adeptus X et VII annis tenuit. Hic natura saeuus, multis semper bellis lacessitus, fortissime quidem rempuplicam, sed laboriosissime rexit.

Uictor ergo ciuilium bellorum, quae ei grauissima occurrerant, in Brittanias defectu pene omnium sociorum trahitur. Ubi magnis grauibusque proeliis saepe gestis receptam partem insulae a ceteris indomitis gentibus, non muro, ut quidam aestimant, sed uallo distinguendam putauit. Murus etenim de lapidibus, uallum uero, quo ad repellendam uim hostium castra muniuntur, fit de cespitibus, quibus circumcisis, e terra uelut murus exstruitur altus supra terram, ita ut in ante sit fossa, de qua leuati sunt cespites, supra quam sudes de lignis fortissimis praefiguntur. Itaque Seuerus magnam fossam firmissimumque uallum, crebris insuper turribus conmunitum, a mari ad mare duxit. Ibique apud Eboracum oppidum morbo obiit.

Reliquit duos filios, Bassianum et Getam; quorum Geta hostis puplicus iudicatus interiit, Bassianus, Antonio cognomine adsumpto, regno potitus est.

===6===
'''A'''nno incarnationis dominicae CCLXXXVI Diocletianus XXXIII ab Augusto imperator ab exercitu electus annis XX fuit, Maximianumque cognomento Herculium socium creauit imperii. Quorum tempore Corausius quidam, genere quidem infimus, sed consilio et manu promptus, cum ad obseruanda Oceani litora, quae tunc Franci et Saxones infestabant, positus, plus in perniciem quam in profectum reipuplicae ageret, ereptam praedonibus praedam nulla ex parte restituendo dominis, sed sibi soli uindicando; accendens suspicionem, quia ipsos quoque hostes ad incursandos fines artifici neglegentia permitteret; quam ob rem a Maximiano iussus occidi purpuram sumsit, ac Brittanias occupauit; quibus sibi per VII annos fortissime uindicatis ac retentis, tandem fraude Allecti socii sui interfectus est. Allectus postea ereptam Carausio insulam per triennium tenuit; quem Asclipiodotus praefectus praetorio obpressit, Brittaniamque post X annos recepit.

Interea Diocletianus in oriente, Maximianus Herculius in occidente uastari ecclesias, affligi, interficique Christianos, decimo post Neronem loco praeceperunt; quae persecutio omnibus fere ante actis diuturnior atque inmanior fuit; nam per X annos incendiis ecclesiarum, proscriptionibus innocentum, caedibus martyrum incessabiliter acta est. Denique etiam Brittaniam tum plurima confessionis Deo deuotae gloria sublimauit.

===7===
'''S'''iquidem in ea passus est sanctus Albanus, de quo presbyter Fortunatus in Laude uirginum, cum beatorum martyrum, qui de toto orbe ad Dominum uenirent, mentionem faceret, ait:

Albanum egregium fecunda Britania profert.

Qui uidelicet Albanus, paganus adhuc, cum perfidorum principum mandata aduersum Christianos saeuirent, clericum quendam persecutores fugientem hospitio recepit; quem dum orationibus continuis ac uigiliis die noctuque studere conspiceret, subito diuina gratia respectus, exemplum fidei ac pietatis illius coepit aemulari, ac salutaribus eius exhortationibus paulatim edoctus, relictis idolatriae tenebris, Christianus integro ex corde factus est. Cumque praefatus clericus aliquot diebus apud eum hospitaretur, peruenit ad aures nefandi principis confessorem Christi, cui necdum fuerat locus martyrii deputatus, penes Albanum latere. Unde statim iussit milites eum diligentius inquirere. Qui cum ad tugurium martyris peruenissent, mox se sanctus Albanus pro hospite ac magistro suo, ipsius habitu, id est caracalla, qua uestiebatur, indutus, militibus exhibuit, atque ad iudicem uinctus perductus est.

Contigit autem iudicem ea hora, qua ad eum Albanus adducebatur, aris adsistere, ac daemonibus hostias offerre. Cumque uidisset Albanum, mox ira succensus nimia, quod se ille ultro pro hospite, quem susceperat, militibus offerre, ac discrimini dare praesumsisset, ad simulacra daemonum, quibus adsistebat, eum iussit pertrahi: ‘Quia rebellem,’ inquiens, ‘ac sacrilegum celare quam militibus reddere maluisti, ut contemtor diuum meritam blasphemiae suae poenam lueret, quaecumque illi debebantur supplicia, tu soluere habes, si a cultu nostrae religionis discedere temtas.’ At sanctus Albanus, qui se ultro persecutoribus fidei Christianum esse prodiderat, nequaquam minas principis metuit; sed accinctus armis militiae spiritalis, palam se iussis illius parere nolle pronuntiabat. Tum iudex: ‘Cuius,’ inquit, ‘familiae uel generis es?’ Albanus respondit: ‘Quid ad te pertinet, qua sim stirpe genitus? sed si ueritatem religionis audire desideras, Christianum iam me esse, Christianisque officiis uacare cognosce.’ Ait iudex: ‘Nomen tuum quaero, quod sine mora mihi insinua.’ At ille: ‘Albanus,’ inquit, ‘a parentibus uocor, et Deum uerum ac uiuum, qui uniuersa creauit, adoro semper, et colo.’ Tum iudex repletus iracundia dixit: ‘Si uis perennis uitae felicitate perfrui, diis magnis sacrificare ne differas.’ Albanus respondit: ‘Sacrificia haec, quae a uobis redduntur daemonibus, nec auxiliari subiectis possunt, nec supplicantium sibi desideria uel uota conplere. Quin immo, quicumque his sacrificia simulacris obtulerit, aeternas inferni poenas pro mercede recipiet.’

His auditis, iudex nimio furore commotus, caedi sanctum Dei confessorem a tortoribus praecepit, autumans se uerberibus, quam uerbis non poterat, cordis eius emollire constantiam. Qui cum tormentis afficeretur acerrimis, patienter haec pro Domino, immo gaudenter ferebat. At ubi iudex illum tormentis superari, uel a cultu Christianae religionis reuocari non posse persensit, capite eum plecti iussit.

Cumque ad mortem duceretur, peruenit ad flumen, quod muro et harena, ubi feriendus erat, meatu rapidissimo diuidebatur; uiditque ibi non paruam hominum multitudinem utriusque sexus, condicionis diuersae et aetatis, quae sine dubio diuinitatis instinctu ad obsequium beatissimi confessoris ac martyris uocabatur, et ita fluminis ipsius occupabat pontem, ut intra uesperam transire uix posset. Denique cunctis pene egressis, iudex sine obsequio in ciuitate substiterat.

Igitur sanctus Albanus, cui ardens inerat deuotio mentis ad martyrium ocius peruenire, accessit ad torrentem, et dirigens ad caelum oculos, illico siccato alueo, uidit undam suis cessisse ac uiam dedisse uestigiis. Quod cum inter alios etiam ipse carnifex, qui eum percussurus erat, uidisset, festinauit ei, ubi ad locum destinatum morti uenerat, occurrere, diuino nimirum admonitus instinctu, proiectoque ense, quem strictum tenuerat, pedibus eius aduoluitur, multum desiderans, ut cum martyre, uel pro martyre, quem percutere iubebatur, ipse potius mereretur percuti.

Dum ergo is ex persecutore factus esset collega ueritatis et fidei, ac iacente ferro esset inter carnifices iusta cunctatio, montem cum turbis reuerentissimus Dei confessor ascendit; qui oportune laetus, gratia decentissima, quingentis fere passibus ab harena situs est, uariis herbarum floribus depictus, immo usque quaque uestitus; in quo nihil repente arduum, nihil praeceps, nihil abruptum, quem lateribus longe lateque deductum in modum aequoris natura conplanat, dignum uidelicet eum, pro insita sibi specie uenustatis, iam olim reddens, qui beati martyris cruore dicaretur. In huius ergo uertice sanctus Albanus dari sibi a Deo aquam rogauit, statimque, incluso meatu, ante pedes eius fons perennis exortus est, ut omnes agnoscerent etiam torrentem martyri obsequium detulisse; neque enim fieri poterat, ut in arduo montis cacumine martyr aquam, quam in fluuio non reliquerat, peteret, si hoc oportunum esse non uideret.

Qui uidelicet fluuius, ministerio persoluto, deuotione conpleta, officii testimonium relinquens, reuersus est ad naturam. Decollatus itaque martyr fortissimus ibidem accepit coronam uitae, quam repromisit Deus diligentibus se. Sed ille, qui piis ceruicibus impias intulit manus, gaudere super mortuum non est permissus;

namque oculi eius in terram una cum beati martyris capite deciderunt.

Decollatus est ibi etiam tum miles ille, qui antea superno nutu correptus, sanctum Dei confessorem ferire recusauit; de quo nimirum constat, quia, etsi fonte baptismatis non est ablutus, sui tamen est sanguinis lauacro mundatus, ac regni caelestis dignus factus ingressu. Tum iudex, tanta miraculorum caelestium nouitate perculsus, cessari mox a persecutione praecepit, honorem referre incipiens caedi sanctorum, per quam eos opinabatur prius a Christianae fidei posse deuotione cessare. Passus est autem beatus Albanus die .X. Kalendarum Iuliarum iuxta ciuitatem Uerolamium, quae nunc a gente Anglorum Uerlamaca¦stir siue Uaeclingaca¦stir appellatur, ubi postea, redeunte temporum Christianorum serenitate,
ecclesia est mirandi operis atque eius martyrio condigna extructa. In quo uidelicet loco usque ad hanc diem curatio infirmorum, et frequentium operatio uirtutum celebrari non desinit. 
Passi sunt ea tempestate Aaron et Iulius Legionum urbis ciues, aliique utriusque sexus diuersis in locis perplures, qui diuersis cruciatibus torti, et inaudita membrorum discerptione lacerati, animas ad supernae ciuitatis gaudia perfecto agone miserunt.

===8===
'''A'''t ubi turbo persecutionis quieuit, progressi in puplicum fideles Christi, qui se tempore discriminis siluis ac desertis abditisue speluncis occulerant, renouant ecclesias ad solum usque destructas, basilicas sanctorum martyrum fundant, construunt, perficiunt, ac ueluti uictricia signa passim propalant, dies festos celebrant, sacra mundo corde atque ore conficiunt. Mansitque haec in ecclesiis Christi, quae erant in Brittania, pax usque ad tempora Arrianae uesaniae, quae, corrupto orbe toto, hanc etiam insulam extra orbem tam longe remotam, ueneno sui infecit erroris; et hac quasi uia pestilentiae trans oceanum patefacta, non mora, omnis se lues hereseos cuiusque, insulae noui semper aliquid audire gaudenti, et nil certi firmiter obtinenti infudit.

His temporibus Constantius, qui uiuente Diocletiano Galliam Hispaniamque regebat, uir summae mansuetudinis et ciuilitatis, in Brittania morte obiit. Hic Constantinum filium ex concubina Helena creatum imperatorem Galliarum reliquit. Scribit autem Eutropius, quod Constantinus in Brittania creatus imperator, patri in regnum successerit; cuius temporibus Arriana heresis exorta, et in Nicena synodo detecta atque damnata, nihilominus exitiabile perfidiae suae uirus, ut diximus, non solum orbis totius, sed et insularum ecclesiis aspersit.

===9===
'''A'''nno ab incarnatione Domini CCCLXXVII, Gratianus XL ab Augusto post mortem Ualentis sex annis imperium tenuit, quamuis iamdudum antea cum patruo Ualente et cum Ualentiniano fratre regnaret. Qui cum adflictum et pene conlapsum reipuplicae statum uideret, Theodosium Hispanum uirum restituendae reipuplicae necessitate apud Syrmium purpura induit, Orientisque et Thraciae simul praefecit imperio. Qua tempestate Maximus uir quidem strenuus et probus, atque Augusto dignus, nisi contra sacramenti fidem per tyrannidem emersisset, in Brittania inuitus propemodum ab exercitu imperator creatus, in Galliam transiit. Ibi Gratianum Augustum subita incursione perterritum, atque in Italiam transire meditantem, dolis circumuentum interfecit, fratremque eius Ualentinianum Augustum Italia expulit. Ualentinianus in orientem refugiens, a Theodosio paterna pietate susceptus, mox etiam imperio restitutus est; clauso uidelicet intra muros Aquileiae, capto atque occiso ab eis Maximo tyranno.

===10===
'''A'''nno ab incarnatione Domini CCCXCIIII Arcadius filius Theodosii cum fratre Honorio, XLIII ab Augusto regnum suscipiens, tenuit annos XIII. Cuius temporibus Pelagius Bretto contra auxilium gratiae supernae uenena suae perfidiae longe lateque dispersit, utens cooperatore Iuliano de Campania, quem dudum amissi episcopatus intemperans cupido exagitabat; quibus sanctus Augustinus, sicut et ceteri patres orthodoxi, multis sententiarum catholicarum milibus responderunt, nec eorum tamen dementiam corrigere ualebant; sed, quod grauius est, correpta eorum uesania magis augescere contradicendo, quam fauendo ueritati uoluit emundari. Quod pulchre uersibus heroicis Prosper rethor insinuat, cum ait:

‘Contra Augustinum narratur serpere quidam Scriptor, quem dudum liuor adurit edax.

Quis caput obscuris contectum utcumque cauernis Tollere humo miserum propulit anguiculum?

Aut hunc fruge sua aequorei pauere Britanni, Aut hic Campano gramine corda tumet.’

===11===
'''A'''nno ab incarnatione Domini CCCCVII, tenente imperium Honorio Augusto, filio Theodosii minoris, loco ab Augusto X.LIIII, ante biennium Romanae inruptionis, quae per Halaricum regem Gothorum facta est, cum gentes Halanorum, Sueuorum, Uandalorum, multaeque cum his aliae, protritis Francis, transito Hreno, totas per Gallias saeuirent, apud Brittanias Gratianus municeps tyrannus creatur, et occiditur. Huius loco Constantinus ex infima militia propter solam spem nominis sine merito uirtutis eligitur; qui continuo, ut inuasit imperium, in Gallias transiit. Ibi saepe a barbaris incertis foederibus inlusus, detrimento magis reipuplicae fuit; unde mox, iubente Honorio, Constantius comes in Galliam cum exercitu profectus, apud Arelatem ciuitatem eum clausit, cepit, occidit;

Constantemque filium eius, quem ex monacho Caesarem fecerat, Gerontius comes suus apud Uiennam interfecit.

Fracta est autem Roma a Gothis anno milesimo CLXIIII suae conditionis, ex quo tempore Romani in Brittania regnare cessarunt, post annos ferme CCCCLXX, ex quo Gaius Iulius Caesar eandem insulam adiit. Habitabant autem intra uallum, quod Seuerum trans insulam fecisse commemorauimus, ad plagam meridianam, quod ciuitates, farus, pontes, et stratae ibidem factae usque hodie testantur; ceterum ulteriores Brittaniae partes, uel eas etiam, quae ultra Brittaniam sunt, insulas iure dominandi possidebant.

===12===
'''E'''xin Brittania in parte Brettonum, omni armato milite, militaribus copiis uniuersis, tota floridae iuuentutis alacritate spoliata, quae tyrannorum temeritate abducta nusquam ultra domum rediit, praedae tantum patuit, utpote omnis bellici usus prorsus ignara; denique subito duabus gentibus transmarinis uehementer saeuis, Scottorum a circio, Pictorum ab aquilone, multos stupet gemitque per annos. Transmarinas autem dicimus has gentes, non quod extra Brittaniam essent positae; sed quia a parte Brettonum erant remotae, duobus sinibus maris interiacentibus, quorum unus ab orientali mari, alter ab occidentali, Brittaniae terras longe lateque inrumpit, quamuis ad se inuicem pertingere non possint.

Orientalis habet in medio sui urbem Giudi, occidentalis supra se, hoc est ad dexteram sui, habet urbem Alcluith, quod lingua eorum significat petram Cluith; est enim iuxta fluuium nominis illius.

Ob harum ergo infestationem gentium Brettones legatos Romam cum epistulis mittentes, lacrimosis precibus auxilia flagitabant, subiectionemque continuam, dummodo hostis inminens longius arceretur, promittebant. Quibus mox legio destinatur armata, quae, ubi insulam aduecta, et congressa est cum hostibus, magnam eorum multitudinem sternens, ceteros sociorum finibus expulit; eosque interim a dirissima depressione liberatos, hortata est instruere inter duo maria trans insulam murum, qui arcendis hostibus posset esse praesidio; sicque domum cum triumpho magno reuersa est. At insulani murum, quem iussi fuerant, non tam lapidibus quam cespitibus construentes, utpote nullum tanti operis artificem habentes, ad nihil utilem statuunt. Fecerunt autem eum inter duo freta uel sinus, de quibus diximus, maris, per milia passuum plurima; ut, ubi aquarum munitio deerat, ibi praesidio ualli fines suos ab hostium inruptione defenderent. Cuius operis ibidem facti, id est ualli latissimi et altissimi, usque hodie certissima uestigia cernere licet. Incipit autem duorum ferme milium spatio a monasterio Aebbercurnig ad occidentem in loco, qui sermone Pictorum Peanfahel, lingua autem Anglorum Penneltun appellatur; et tendens contra occidentem terminatur iuxta urbem Alcluith.

Uerum priores inimici, ut Romanum militem abisse conspexerant, mox aduecti nauibus inrumpunt terminos, caeduntque omnia, et quasi maturam segetem obuia quaeque metunt, calcant, transeunt; unde rursum mittuntur Romam legati, flebili uoce auxilium inplorantes, ne penitus misera patria deleretur, ne nomen Romanae prouinciae, quod apud eos tam diu claruerat, exterarum gentium inprobitate obrutum uilesceret. Rursum mittitur legio, quae inopinata tempore autumni adueniens, magnas hostium strages dedit, eosque, qui euadere poterant, omnes trans maria fugauit, qui prius anniuersarias praedas trans maria nullo obsistente cogere solebant.

Tum Romani denuntiauere Brettonibus non se ultra ob eorum defensionem tam laboriosis expeditionibus posse fatigari; ipsos potius monent arma corripere, et certandi cum hostibus studium subire, qui non aliam ob causam, quam si ipsi inertia soluerentur, eis possent esse fortiores. Quin etiam, quia et hoc sociis, quos derelinquere cogebantur, aliquid commodi adlaturum putabant, murum a mari ad mare recto tramite inter urbes, quae ibidem ob metum hostium factae fuerant, ubi et Seuerus quondam uallum fecerat, firmo de lapide conlocarunt; quem uidelicet murum hactenus famosum atque conspicuum, sumtu puplico priuatoque, adiuncta secum Brittanorum manu, construebant, VIII pedes latum, et XII altum, recta ab oriente in occasum linea, ut usque hodie intuentibus clarum est; quo mox condito dant fortia segni populo monita, praebent instituendorum exemplaria armorum. Sed et in litore oceani ad meridiem, quo naues eorum habebantur, quia et inde barbarorum inruptio timebatur, turres per interualla ad prospectum maris conlocant, et ualedicunt sociis tanquam ultra non reuersuri.

Quibus ad sua remeantibus, cognita Scotti Pictique reditus denegatione, redeunt confestim ipsi, et solito confidentiores facti, omnem aquilonalem extremamque insulae partem pro indigenis ad murum usque capessunt. Statuitur ad haec in edito arcis acies segnis, ubi trementi corde stupida die noctuque marcebat. At contra non cessant uncinata hostium tela; ignaui propugnatores miserrime de muris tracti solo adlidebantur. Quid plura? relictis ciuitatibus ac muro fugiunt, disperguntur. Insequitur hostis, adcelerantur strages cunctis crudeliores prioribus. Sicut enim agni a feris, ita miseri ciues discerpuntur ab hostibus; unde a mansionibus ac possessiunculis suis eiecti, inminens sibi famis periculum latrocinio ac rapacitate mutua temperabant, augentes externas domesticis motibus clades, donec omnis regio totius cibi sustentaculo, excepto uenandi solacio, uacuaretur.

===13===
'''A'''nno dominicae incarnationis CCCCXXIII, Theodosius iunior post Honorium XLV ab Augusto regnum suscipiens, XX et VI annis tenuit;

cuius anno imperii VIII Palladius ad Scottos in Christum credentes a pontifice Romanae ecclesiae Celestino primus mittitur episcopus.

Anno autem regni eius XXIII, Aetius uir inlustris, qui et patricius fuit, tertium cum Simmacho gessit consulatum. Ad hunc pauperculae Brettonum reliquiae mittunt epistulam, cuius hoc principium est: ‘Aetio ter consuli gemitus Brittanorum;’ et in processu epistulae ita suas calamitates explicant: ‘Repellunt barbari ad mare, repellit mare ad barbaros; inter haec oriuntur duo genera funerum, aut iugulamur, aut mergimur.’ Neque haec tamen agentes quicquam ab illo auxilii impetrare quiuerunt, utpote qui grauissimis eo tempore bellis cum Blaedla et Attila regibus Hunorum erat occupatus; et quamuis anno ante hunc proximo Blaedla Attilae fratris sui sit interemtus insidiis, Attila tamen ipse adeo intolerabilis reipuplicae remansit hostis, ut totam pene Europam, excisis inuasisque ciuitatibus atque castellis, conroderet. Quin et hisdem temporibus fames Constantinopolim inuasit; nec mora pestis secuta est; sed et plurimi eiusdem urbis muri cum LVII turribus conruerunt;

multis quoque ciuitatibus conlapsis, fames et aerum pestifer odor plura hominum milia iumentorumque deleuit.

===14===
'''I'''nterea Brettones fames sua praefata magis magisque adficiens, ac famam suae malitiae posteris diuturnam relinquens, multos eorum coegit uictas infestis praedonibus dare manus, alios uero numquam, quin potius confidentes in diuinum, ubi humanum cessabat auxilium, de ipsis montibus, speluncis, ac saltibus continue rebellabant; et tum primum inimicis, qui per multos annos praedas in terra agebant, strages dare coeperunt. Reuertuntur ergo inpudentes grassatores Hiberni domus, post non longum tempus reuersuri; Picti in extrema parte insulae tunc primum et deinceps quieuerunt, praedas tamen nonnumquam exinde et contritiones de Brettonum gente agere non cessarunt.

Cessante autem uastatione hostili, tantis frugum copiis insula, quantas nulla retro aetas meminit, affluere coepit; cum quibus et luxuria crescere, et hanc continuo omnium lues scelerum comitari adcelerauit; crudelitas praecipue, et odium ueritatis, amorque mendacii, ita ut, siquis eorum mitior et ueritati aliquatenus propior uideretur, in hunc quasi Brittaniae subuersorem omnium odia telaque sine respectu contorquerentur. Et non solum haec saeculares uiri, sed etiam ipse grex Domini eiusque pastores egerunt;

ebrietati, animositati, litigio, contentioni, inuidiae, ceterisque huiusmodi facinoribus sua colla, abiecto leui iugo Christi, subdentes. Interea subito corruptae mentis homines acerba pestis corripuit, quae in breui tantam eius multitudinem strauit, ut ne sepeliendis quidem mortuis uiui sufficerent; sed ne morte quidem suorum, nec timore mortis hi, qui supererant, a morte animae, qua peccando sternebantur, reuocari poterant. Unde non multo post acrior gentem peccatricem ultio diri sceleris secuta est. Initum namque est consilium, quid agendum, ubi quaerendum esset praesidium ad euitandas uel repellendas tam feras tamque creberrimas gentium aquilonalium inruptiones; placuitque omnibus cum suo rege Uurtigerno, utSaxonum gentem de transmarinis partibus in auxilium uocarent; quod Domini nutu dispositum esse constat, ut ueniret contra improbos malum, sicut euidentius rerum exitus probauit.

===15===
'''A'''nno ab incarnatione Domini CCCCXLVIIII Marcianus cum Ualentiniano XLVI ab Augusto regnum adeptus, VII annis tenuit. Tunc Anglorum siue Saxonum gens, inuitata a rege praefato, Brittaniam tribus longis nauibus aduehitur, et in orientali parte insulae, iubente eodem rege, locum manendi, quasi pro patria pugnatura, re autem uera hanc expugnatura, suscipit. Inito ergo certamine cum hostibus, qui ab aquilone ad aciem uenerant, uictoriam sumsere Saxones. Quod ubi domi nuntiatum est, simul et insulae fertilitas, ac segnitia Brettonum; mittitur confestim illo classis prolixior, armatorum ferens manum fortiorem, quae praemissae adiuncta cohorti inuincibilem fecit exercitum. Susceperunt ergo, qui aduenerant, donantibus Brittanis, locum habitationis inter eos, ea condicione, ut hi pro patriae pace et salute contra aduersarios militarent, illi militantibus debita stipendia conferrent.

Aduenerant autem de tribus Germaniae populis fortioribus, id est Saxonibus, Anglis, Iutis. De Iutarum origine sunt Cantuarii et Uictuarii, hoc est ea gens, quae Uectam tenet insulam, et ea, quae usque hodie in prouincia Occidentalium Saxonum Iutarum natio nominatur, posita contra ipsam insulam Uectam. De Saxonibus, id est ea regione, quae nunc Antiquorum Saxonum cognominatur, uenere Orientales Saxones, Meridiani Saxones, Occidui Saxones. Porro de Anglis, hoc est de illa patria, quae Angulus dicitur, et ab eo tempore usque hodie manere desertus inter prouincias Iutarum et Saxonum perhibetur, Orientales Angli, Mediterranei Angli, Merci, tota Nordanhymbrorum progenies, id est illarum gentium, quae ad Boream Humbri fluminis inhabitant, ceterique Anglorum populi sunt orti. Duces fuisse perhibentur eorum primi duo fratres Hengist et Horsa; e quibus Horsa postea occisus in bello a Brettonibus, hactenus in orientalibus Cantiae partibus monumentum habet suo nomine insigne. Erant autem filii Uictgilsi, cuius pater Uitta, cuius pater Uecta, cuius pater Uoden, de cuius stirpe multarum prouinciarum regium genus originem duxit.

Non mora ergo, confluentibus certatim in insulam gentium memoratarum cateruis, grandescere populus coepit aduenarum, ita ut ipsis quoque, qui eos aduocauerant, indigenis essent terrori. Tum subito inito ad tempus foedere cum Pictis, quos longius iam bellando pepulerant, in socios arma uertere incipiunt. Et primum quidem annonas sibi eos affluentius ministrare cogunt, quaerentesque occasionem diuortii, protestantur, nisi profusior sibi alimentorum copia daretur, se cuncta insulae loca rupto foedere uastaturos. Neque aliquanto segnius minas effectibus prosequuntur. Siquidem, ut breuiter dicam, accensus manibus paganorum ignis, iustas de sceleribus populi Dei ultiones expetiit, non illius inpar, qui quondam a Chaldaeis succensus, Hierosolymorum moenia, immo aedificia cuncta consumsit.

Sic enim et hic agente impio uictore, immo disponente iusto Iudice, proximas quasque ciuitates agrosque depopulans, ab orientali mari usque ad occidentale, nullo prohibente, suum continuauit incendium, totamque prope insulae pereuntis superficiem obtexit. Ruebant aedificia puplica simul et priuata, passim sacerdotes inter altaria trucidabantur, praesules cum populis sine ullo respectu honoris, ferro pariter et flammis absumebantur; nec erat, qui crudeliter interemtos sepulturae traderet. Itaque nonnulli de miserandis reliquiis in montibus conprehensi, aceruatim iugulabantur; alii fame confecti procedentes manus hostibus dabant, pro accipiendis alimentorum subsidiis aeternum subituri seruitium, si tamen non continuo trucidarentur; alii transmarinas regiones dolentes petebant; alii perstantes in patria trepidi pauperem uitam in montibus, siluis, uel rupibus arduis suspecta semper mente agebant.

===16===
'''A'''t ubi hostilis exercitus exterminatis dispersisque insulae indigenis, domum reuersus est, coeperunt et illi paulatim uires animosque resumere, emergentes de latibulis, quibus abditi fuerant, et unanimo consensu auxilium caeleste precantes, nc usque ad internicionem usquequaque delerentur. Utebantur eo tempore duce Ambrosio Aureliano, uiro modesto, qui solus forte Romanae gentis praefatae tempestati superfuerat, occisis in eadem parentibus regium nomen et insigne ferentibus. Hoc ergo duce uires capessunt Brettones, et uictores prouocantes ad proelium, uictoriam ipsi Deo fauente suscipiunt. Et ex eo temporc nunc ciues, nunc hostes uincebant, usque ad annum obsessionis Badonici montis, quando non minimas eisdem hostibus strages dabant, XLmo circiter et IIIIo anno aduentus eorum in Brittaniam. Sed haec postmodum.

===17===
'''A'''nte paucos sane aduentus eorum annos heresis Pelagiana per Agricolam inlata, Seueriani episcopi Pelagiani filium, fidem Brittaniarum feda peste commaculauerat. Uerum Brittanni, cum neque suscipere dogma peruersum gratiam Christi blasphemando ullatenus uellent, neque uersutiam nefariae persuasionis refutare uerbis certando sufficerent, inueniunt salubre consilium, ut a Gallicanis antistitibus auxilium belli spiritalis inquirant. Quam ob causam collecta magna synodo quaerebatur in commune, qui illic ad succurrendum fidei mitti deberent; atque omnium iudicio electi sunt apostolici sacerdotes Germanus Autissidorensis et Lupus Trecasenae ciuitatis episcopi, qui ad confirmandam fidem gratiae caelestis Brittanias uenirent. Qui cum promta deuotione preces et iussa sanctae ecclesiae suscepissent, intrant oceanum et usque ad medium itineris, quo a Gallico sinu Brittanias usque tenditur, secundis flatibus nauis tuta uolabat. Tum subito occurrit pergentibus inimica uis daemonum, qui tantos talesque uiros ad recuperandam tendere populorum salutem inuiderent; concitant procellas, caelum diemque nubium nocte subducunt; uentorum furores uela non sustinent;

cedebant ministeria uicta nautarum; ferebatur nauigium oratione, non uiribus; et casu dux ipse uel pontifex fractus corpore, lassitudine ac sopore resolutus est. Tum uero, quasi repugnatore cessante, tempestas excitata conualuit, et iam nauigium superfusis fluctibus mergebatur. Tum beatus Lupus omnesque turbati excitant seniorem elementis furentibus obponendum; qui periculi inmanitate constantior, Christum inuocat, et adsumto in nomine sanctae Trinitatis leui aquae spargine fluctus saeuientes obprimit, collegam commonet, hortatur uniuersos, oratio uno ore et clamore profunditur;

adest diuinitas, fugantur inimici, tranquillitas serena subsequitur, uenti e contrario ad itineris ministeria reuertuntur, decursisque breui spatiis pelagi, optati littoris quiete potiuntur. Ibi conueniens ex diuersis partibus multitudo excepit sacerdotes, quos uenturos etiam uaticinatio aduersa praedixerat. Nuntiabant enim sinistri spiritus, quod timebant, qui imperio sacerdotum dum ab obsessis corporibus detruduntur, et tempestatis ordinem, et pericula, quae intulerant, fatebantur, uictosque se eorum meritis et imperio non negabant.

Interea Brittaniarum insulam apostolici sacerdotes raptim opinione, praedicatione, uirtutibus impleuerunt; diuinusque per eos sermo cotidie non solum in ecclesiis, uerum etiam per triuia, per rura praedicabatur; ita ut passim et fideles catholici firmarentur, et deprauati uiam correctionis agnoscerent. Erat illis apostolorum instar et gloria et auctoritas per conscientiam, doctrina per litteras, uirtutes ex meritis. Itaque regionis uniuersitas in eorum sententiam promta transierat. Latebant abditi sinistrae persuasionis auctores, et more maligni spiritus, gemebant perire sibi populos euadentes; ad extremum, diuturna meditatione concepta, praesumunt inire conflictum. Procedunt conspicui diuitiis, ueste fulgentes, circumdati adsentatione multorum; discrimenque certaminis subire maluerunt, quam in populo, quem subuerterant, pudorem taciturnitatis incurrere, ne uiderentur se ipsi silentio damnauisse. Illic plane inmensa multitudo etiam cum coniugibus ac liberis excita conuenerat, aderat populus expectator, futurus et iudex, adstabant partes dispari condicione dissimiles; hinc diuina fides, inde humana praesumtio; hinc pietas, inde superbia: inde Pelagius auctor, hinc Christus. Primo in loco beatissimi sacerdotes praebuerunt aduersariis copiam disputandi, quae sola nuditate uerborum diu inaniter et aures occupauit, et tempora; deinde antistites uenerandi torrentes eloquii sui cum apostolicis et euangelicis imbribus profuderunt; miscebatur sermo proprius cum diuino, et adsertiones molestissimas lectionum testimonia sequebantur. Conuincitur uanitas, perfidia confutatur; ita ut ad singulas uerborum obiectiones errare se, dum respondere nequiit, fateretur; populus arbiter uix manus continet, iudicium tamen clamore testatur.

===18===
'''T'''um subito quidam tribuniciae potestatis cum coniuge procedit in medium, filiam X annorum caecam curandam sacerdotibus offerens, quam illi aduersariis offerri praeceperunt; sed hi conscientia puniente deterriti, iungunt cum parentibus preces, et curationem paruulae a sacerdotibus deprecantur; qui inclinatos animo aduersarios intuentes, orationem breuiter fundunt, ac deinde Germanus plenus Spiritu Sancto inuocat Trinitatem; nec mora, adherentem lateri suo capsulam cum sanctorum reliquiis collo auulsam manibus conprehendit, eamque in conspectu omnium puellae oculis adplicauit, quos statim euacuatos tenebris lumen ueritatis impleuit.

Exultant parentes, miraculum populus contremescit; post quam diem ita ex animis omnium suasio iniqua deleta est, ut sacerdotum doctrinam sitientibus desideriis sectarentur.

Conpressa itaque peruersitate damnabili, eiusque auctoribus confutatis, atque animis omnium fidei puritate conpositis, sacerdotes beatum Albanum martyrem, acturi Deo per ipsum gratias, petierunt, ubi Germanus omnium apostolorum diuersorumque martyrum secum reliquias habens, facta oratione, iussit reuelli sepulchrum, pretiosa ibidem munera conditurus; arbitrans oportunum, ut membra sanctorum ex diuersis regionibus collecta, quos pares meritis receperat caelum, sepulchri quoque unius teneret hospitium. Quibus depositis honorifice atque sociatis, de loco ipso, ubi beati martyris effusus erat sanguis, massam pulueris secum portaturus abstulit, in qua apparebat, cruore seruato, rubuisse martyrum aedem, persecutore pallente. Quibus ita gestis, innumera hominum eodem die ad Dominum turba conuersa est.

===19===
'''U'''nde dum redeunt, insidiator inimicus, casualibus laqueis praeparatis, Germani pedem lapsus occasione contriuit, ignorans merita illius, sicut Iob beatissimi, afflictione corporis propaganda; et dum aliquandiu uno in loco infirmitatis necessitate teneretur, in uicina, qua manebat, casula exarsit incendium; quod consumtis domibus, quae illic palustri harundine tegebantur, ad eum habitaculum, in quo idem iacebat, flabris stimulantibus ferebatur.

Concursus omnium ad antistitem conuolauit, ut elatus manibus periculum, quod inminebat, euaderet; quibus increpatis moueri se fidei praesumtione non passus est. At multitudo omnis desperatione perterrita obuiam currit incendio. Sed ut Dei potentia manifestior appareret, quicquid custodire temtauerat turba, consumitur; quod uero iacens et infirmus defenderat, reserato hospitio sancti uiri, expauescens flamma transiliuit, ultra citraque desaeuiens; et inter globos flammantis incendii incolume tabernaculum, quod habitator inclusus seruabat, emicuit. Exultat turba miraculo, et uictam se diuinis uirtutibus gratulatur. Excubabat diebus ac noctibus ante tugurium pauperis uulgus sine numero; hi animas curare, hi cupientes corpora.

Referri nequeunt, quae Christus operabatur in famulo, qui uirtutes faciebat infirmus; et cum debilitati suae nihil remedii pateretur adhiberi, quadam nocte candentem niueis uestibus uidit sibi adesse personam, quae manu extensa iacentem uideretur adtollere, eumque consistere firmis uestigiis imperabat. Post quam horam ita, fugatis doloribus, recepit pristinam sanitatem, ut, die reddito, itineris laborem subiret intrepidus.

===20===
'''I'''nterea Saxones Pictique bellum aduersum Brettones iunctis uiribus susceperunt, quos eadem necessitas in castra contraxerat; et cum trepidi partes suas pene inpares iudicarent, sanctorum antistitum auxilium petierunt; qui promissum maturantes aduentum, tantum pauentibus fiduciae contulerunt, ut accessisse maximus crederetur exercitus. Itaque apostolicis ducibus Christus militabat in castris. Aderant etiam quadragesimae uenerabiles dies, quos religiosiores reddebat praesentia sacerdotum, in tantum, ut cotidianis praedicationibus instituti, certatim populi ad gratiam baptismatis conuolarent. Nam maxima exercitus multitudo undam lauacri salutaris expetiit, et ecclesia ad diem resurrectionis dominicae frondibus contexta conponitur, atque in expeditione campestri instar ciuitatis aptatur. Madidus baptismate procedit exercitus, fides feruet in populo, et conterrito armorum praesidio, diuinitatis expectatur auxilium. Institutio uel forma castitatis hostibus nuntiatur, qui uictoriam quasi de inermi exercitu praesumentes, adsumta alacritate festinant; quorum tamen aduentus exploratione cognoscitur.

Cumque, emensa sollemnitate paschali, recens de lauacro pars maior exercitus arma capere et bellum parare temtaret, Germanus ducem se proelii profitetur, eligit expeditos, circumiecta percurrit, et e regione, qua hostium sperabatur aduentus, uallem circumdatam mediis montibus intuetur. Quo in loco nouum conponit exercitum ipse dux agminis. Et iam aderat ferox hostium multitudo, quam adpropinquare intuebantur in insidiis constituti. Tum subito Germanus signifer uniuersos admonet, et praedicat, ut uoci suae uno clamore respondeant; securisque hostibus, qui se insperatos adesse confiderent, alleluiam tertio repetitam sacerdotes exclamabant.

Sequitur una uox omnium, et elatum clamorem repercusso aere montium conclusa multiplicant; hostile agmen terrore prosternitur, et super se non solum rupes circumdatas, sed etiam ipsam caeli machinam contremescunt, trepidationique iniectae uix sufficere pedum pernicitas credebatur. Passim fugiunt, arma proiciunt, gaudentes uel nuda corpora eripuisse discrimini; plures etiam timore praecipites flumen, quod transierant, deuorauit. Ultionem suam innocens exercitus intuetur, et uictoriae concessae otiosus spectator efficitur. Spolia colliguntur exposita, et caelestis palmae gaudia miles religiosus amplectitur. Triumphant pontifices hostibus fusis sine sanguine; triumphant uictoria fide obtenta, non uiribus.

Conposita itaque insula securitate multiplici, superatisque hostibus uel inuisibilibus, uel carne conspicuis, reditum moliuntur pontifices. Quibus tranquillam nauigationem et merita propria et intercessio beati martyris Albani parauerunt, quietosque eos suorum desideriis felix carina restituit.

===21===
'''N'''ec multo interposito tempore nuntiatur ex eadem insula Pelagianam peruersitatem iterato paucis auctoribus dilatari;

rursusque ad beatissimum uirum preces sacerdotum omnium deferuntur, ut causam Dei, quam prius obtinuerat, tutaretur. Quorum petitioni festinus obtemperat. Namque adiuncto sibi Seuero, totius sanctitatis uiro, qui erat discipulus beatissimi patris Lupi Trecasenorum episcopi, et tunc Treuiris ordinatus episcopus, gentibus primae Germaniae uerbum praedicabat, mare conscendit, et consentientibus elementis, tranquillo nauigio Brittanias petit. 
Interea sinistri spiritus peruolantes totam insulam Germanum uenire inuitis uaticinationibus nuntiabant; in tantum, ut Elafius quidam, regionis illius primus, in occursu sanctorum sine ulla manifesti nuntii relatione properaret, exhibens secum filium, quem in ipso flore adulescentiae debilitas dolenda damnauerat. Erat enim arescentibus neruis contracto poplite, cui per siccitatem cruris usus uestigii negabatur. Hunc Elafium prouincia tota subsequitur; ueniunt sacerdotes, occurrit inscia multitudo, confestim benedictio et sermonis diuini doctrina profunditur. Recognoscunt populum in ea, qua reliquerat, credulitate durantem; intellegunt culpam esse paucorum, inquirunt auctores, inuentosque condemnant. Cum subito Elafius pedibus aduoluitur sacerdotum, offerens filium, cuius necessitatem ipsa debilitas etiam sine precibus adlegabat; fit communis omnium dolor, praecipue sacerdotum, qui conceptam misericordiam ad diuinam clementiam contulerunt; statimque adulescentem beatus Germanus sedere conpulit, adtrectat poplitem debilitate curuatum, et per tota infirmitatis spatia medicabilis dextera percurrit, salubremque tactum sanitas festina subsequitur.

Ariditas sucum, nerui officia receperunt, et in conspectu omnium filio incolumitas, patri filius restituitur. Inplentur populi stupore miraculi, et in pectoribus omnium fides catholica inculcata firmatur. Praedicatio deinde ad plebem de praeuaricationis emendatione conuertitur, omniumque sententia prauitatis auctores, qui erant expulsi insula, sacerdotibus adducuntur ad mediterranea deferendi, ut et regio absolutione, et illi emendatione fruerentur.

Factumque est, ut in illis locis multo ex eo tempore fides intemerata perduraret.

Itaque, conpositis omnibus, beati sacerdotes ea, qua uenerant, prosperitate redierunt. Porro Germanus post haec ad Rauennam pro pace Armoricanae gentis supplicaturus aduenit, ibique a Ualentiniano et Placidia matre ipsius summa reuerentia susceptus, migrauit ad Christum. Cuius corpus honorifico agmine, comitantibus uirtutum operibus, suam defertur ad urbem. Nec multo post Ualentinianus ab Aetii patricii, quem occiderat, satellitibus interimitur, anno imperii Marciani VIo, cum quo simul Hesperium concidit regnum.

===22===
'''I'''nterea Brittaniae cessatum quidem est parumper ab externis, sed non a ciuilibus bellis. Manebant exterminia ciuitatum ab hoste derutarum ac desertarum; pugnabant contra inuicem, qui hostem euaserant, ciues. Attamen recente adhuc memoria calamitatis et cladis inflictae seruabant utcumque reges, sacerdotes, priuati, et optimates suum quique ordinem. At illis decedentibus, cum successisset actas tempestatis illius nescia, et praesentis solum serenitatis statum experta, ita cuncta ueritatis ac iustitiae moderamina concussa ac subuersa sunt, ut earum non dicam uestigium, sed ne memoria quidem, praeter in paucis et ualde paucis ulla appareret. Qui inter alia inenarrabilium scelerum facta, quae historicus eorum Gildus flebili sermone describit, et hoc addebant, ut numquam genti Saxonum siue Anglorum, secum Brittaniam incolenti, uerbum fidei praedicando committerent. Sed non tamen diuina pietas plebem suam, quam praesciuit, deseruit, quin multo digniores genti memoratae praecones ueritatis, per quos crederet, destinauit.

===23===
'''S'''iquidem anno ab incarnatione Domini DLXXXII Mauricius ab Augusto LIIII imperium suscipiens XX et I annis tenuit. Cuius anno regni X Gregorius, uir doctrina et actione praecipuus, pontificatum Romanae et apostolicae sedis sortitus rexit annos XIII, menses VI, et dies X. Qui diuino admonitus instinctu anno XIIII eiusdem principis, aduentus uero Anglorum in Brittanniam anno circiter CL, misit seruum Dei Augustinum et alios plures cum eo monachos timentes Dominum praedicare uerbum Dei genti Anglorum. Qui cum iussis pontificalibus obtemperantes memoratum opus adgredi coepissent, iamque aliquantulum itineris confecissent, perculsi timore inerti, redire domum potius, quam barbaram, feram, incredulamque gentem, cuius ne linguam quidem nossent, adire cogitabant, et hoc esse tutius communi consilio decernebant. Nec mora, Augustinum, quem eis episcopum ordinandum, si ab Anglis susciperentur, disposuerat, domum remittunt, qui a beato Gregorio humili supplicatu obtineret, ne tam periculosam, tam laboriosam, tam incertam peregrinationem adire deberent. Quibus ille exhortatorias mittens litteras, in opus eos uerbi, diuino confisos auxilio, proficisci suadet. Quarum uidelicet litterarum ista est forma:

Gregorius seruus seruorum Dei seruis Domini nostri.

Quia melius fuerat bona non incipere, quam ab his, quae coepta sunt, cogitatione retrorsum redire, summo studio, dilectissimi filii, oportet, ut opus bonum, quod auxiliante Domino coepistis, impleatis.

Nec labor uos ergo itineris, nec maledicorum hominum linguae deterreant; sed omni instantia, omnique feruore, quae inchoastis, Deo auctore peragite; scientes, quod laborem magnum maior aeternae retributionis gloria sequitur. Remeanti autem Augustino praeposito uestro, quem et abbatem uobis constituimus, in omnibus humiliter oboedite; scientes hoc uestris animabus per omnia profuturum, quicquid a uobis fuerit in eius admonitione conpletum. Omnipotens Deus sua uos gratia protegat, et uestri laboris fructum in aeterna me patria uidere concedat; quatinus etsi uobiscum laborare nequeo, simul in gaudio retributionis inuemar, quia laborare scilicet uolo.

Deus uos incolumes custodiat, dilectissimi filii.

Data die X Kalendarum Augustarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno XIIII, post consulatum eiusdem domini nostri anno XIII, indictione XIIII.

===24===
'''M'''isit etiam tunc isdem uenerandus pontifex ad Etherium Arelatensem archiepiscopum, ut Augustinum Brittaniam pergentem benigne susciperet, litteras, quarum iste est textus:

Reuerentissimo et sanctissimo fratri Etherio coepiscopo Gregorius seruus seruorum Dei.

Licet apud sacerdotes habentes Deo placitam caritatem religiosi uiri nullius commendatione indigeant; quia tamen aptum scribendi se tempus ingessit, fraternitati uestrae nostra mittere scripta curauimus; insinuantes latorem praesentium Augustinum seruum Dei, de cuius certi sumus studio, cum aliis seruis Dei, illic nos pro utilitate animarum auxiliante Domino direxisse; quem necesse est, ut sacerdotali studio sanctitas uestra adiuuare, et sua ei solacia praebere festinet. Cui etiam, ut promtiores ad suffragandum possitis existere, causam uobis iniunximus subtiliter indicare; scientes quod, ea cognita, tota uos propter Deum deuotione ad solaciandum, quia res exigit, commodetis. Candidum praeterea presbyterum, communem filium, quem ad gubernationem patrimonioli ecclesiae nostrae transmisimus, caritati uestrae in omnibus commendamus. Deus te incolumem custodiat, reuerentissime frater.

Data die X Kalendarum Augustarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto, anno XIIII, post consulatum eiusdem domini nostri anno XIII, indictione XIIII.

===25===
'''R'''oboratus ergo confirmatione beati patris Gregorii, Augustinus cum famulis Christi, qui erant cum eo, rediit in opus uerbi, peruenitque Brittaniam. Erat eo tempore rex Aedilberct in Cantia potentissimus, qui ad confinium usque Humbrae fluminis maximi, quo meridiani et septentrionales Anglorum populi dirimuntur, fines imperii tetenderat. Est autem ad orientalem Cantiae plagam Tanatos insula non modica, id est magnitudinis iuxta consuetudinem aestimationis Anglorum, familiarum DCrum, quam a continenti terra secernit fluuius Uantsumu, qui est latitudinis circiter trium stadiorum, et duobus tantum in locis est transmeabilis; utrumque enim caput protendit in mare. In hac ergo adplicuit seruus Domini Augustinus, et socii eius, uiri, ut ferunt, ferme XL. Acceperunt autem, praecipiente beato papa Gregorio, de gente Francorum interpretes; et mittens ad Aedilberctum mandauit se uenisse de Roma, ac nuntium ferre optimum, qui sibi obtemperantibus aeterna in caelis gaudia, et regnum sine fine cum Deo uiuo et uero futurum sine ulla dubietate promitteret. Qui, haec audiens, manere illos in ea, quam adierant, insula, et eis necessaria ministrari, donec uideret, quid eis faceret, iussit. Nam et antea fama ad eum Christianae religionis peruenerat, utpote qui et uxorem habebat Christianam de gente Francorum regia, uocabulo Bercta; quam ea condicione a parentibus acceperat, ut ritum fidei ac religionis suae cum episcopo, quem ei adiutorem fidei dederant, nomine Liudhardo, inuiolatum seruare licentiam haberet.

Post dies ergo uenit ad insulam rex, et residens sub diuo, iussit Augustinum cum sociis ad suum ibidem aduenire colloquium. Cauerat enim, ne in aliquam domum ad se introirent, uetere usus augurio, ne superuentu suo, siquid malificae artis habuissent, eum superando deciperent. At illi non daemonica, sed diuina uirtute praediti, ueniebant crucem pro uexillo ferentes argenteam, et imaginem Domini Saluatoris in tabula depictam, laetaniasque canentes pro sua simul et eorum, propter quos et ad quos uenerant, salute aeterna, Domino supplicabant. Cumque ad iussionem regis residentes uerbum ei uitae una cum omnibus, qui aderant, eius comitibus praedicarent, respondit ille dicens: ‘Pulchra sunt quidem uerba et promissa, quae adfertis;

sed quia noua sunt et incerta, non his possum adsensum tribuere, relictis eis, quae tanto tempore cum omni Anglorum gente seruaui. Uerum quia de longe huc peregrini uenistis, et, ut ego mihi uideor perspexisse, ea, quae uos uera et optima credebatis, nobis quoque communicare desiderastis, nolumus molesti esse uobis; quin potius benigno uos hospitio recipere, et, quae uictui sunt uestro necessaria, ministrare curamus; nec prohibemus, quin omnes, quos potestis, fidei uestrae religionis praedicando societis.’ Dedit ergo eis mansionem in ciuitate Doruuernensi, quae imperii sui totius erat metropolis, eisque, ut promiserat, cum administratione uictus temporalis licentiam quoque praedicandi non abstulit. Fertur autem, quia adpropinquantes ciuitati, more suo cum cruce sancta et imagine magni regis Domini nostri Iesu Christi hanc laetaniam consona uoce modularentur: ‘Deprecamur te, Domine, in omni misericordia tua, ut auferatur furor tuus et ira tua a ciuitate ista, et de domo sancta tua, quoniam peccauimus. Alleluia.’

===26===
'''A'''t ubi datam sibi mansionem intrauerant, coeperunt apostolicam primitiuae ecclesiae uitam imitari; orationibus uidelicet assiduis, uigiliis ac ieiuniis seruiendo, uerbum uitae, quibus poterant, praedicando, cuncta huius mundi uelut aliena spernendo, ea tantum, quae uictui necessaria uidebantur, ab eis, quos docebant, accipiendo, secundum ea, quae docebant, ipsi per omnia uiuendo, et paratum ad patiendum aduersa quaeque, uel etiam moriendum pro ea, quam praedicabant, ueritate animum habendo. Quid mora? Crediderunt nonnulli et baptizabantur, mirantes simplicitatem innocentis uitae, ac dulcedinem doctrinae eorum caelestis. Erat autem prope ipsam ciuitatem ad orientem ecclesia in honorem sancti Martini antiquitus facta, dum adhuc Romani Brittaniam incolerent, in qua regina, quam Christianam fuisse praediximus, orare consuerat. In hac ergo et ipsi primo conuenire, psallere, orare, missas facere, praedicare, et baptizare coeperunt; donec, rege ad fidem conuerso, maiorem praedicandi per omnia, et ecclesias fabricandi uel restaurandi licentiam acciperent.

At ubi ipse etiam inter alios delectatus uita mundissima sima sanctorum, et promissis eorum suauissimis, quae uera esse miraculorum quoque multorum ostensione firmauerant, credens baptizatus est, coepere plures cotidie ad audiendum uerbum confluere, ac, relicto gentilitatis ritu, unitati se sanctae Christi ecclesiae credendo sociare. Quorum fidei et conuersioni ita congratulatus esse rex perhibetur, ut nullum tamen cogeret ad Christianismum; sed tantummodo credentes artiori dilectione, quasi conciues sibi regni caelestis, amplecteretur. Didicerat enim a doctoribus auctoribusque suae salutis seruitium Christi uoluntarium, non coacticium esse debere. Nec distulit, quin etiam ipsis doctoribus suis locum sedis eorum gradui congruum in Doruuerni metropoli sua donaret, simul et necessarias in diuersis speciebus possessiones conferret.

===27===
'''I'''nterea uir Domini Augustinus uenit Arelas, et ab archiepiscopo eiusdem ciuitatis Aetherio, iuxta quod iussa sancti patris Gregorii acceperant, archiepiscopus genti Anglorum ordinatus est; reuersusque Brittaniam misit continuo Roman Laurentium presbyterum et Petrum monachum, qui beato pontifici Gregorio gentem Anglorum fidem Christi suscepisse, ac se episcopum factum esse referrent; simul et de eis, quae necessariae uidebantur, quaestionibus eius consulta flagitans. Nec mora, congrua quaesitui responsa recepit; quae etiam huic historiae nostrae commodum duximus indere.

''I''.
''I''nterrogatio beati Augustini episcopi Cantuariorum ecclesiae: De episcopis, qualiter cum suis clericis conuersentur, uel de his, quae fidelium oblationibus accedunt altario; quantae debeant fieri portiones et qualiter episcopus agere in ecclesia debeat?

Respondit Gregorius papa urbis Romae: Sacra scriptura testatur, quam te bene nosse dubium non est, et specialiter beati Pauli ad Timotheum epistulae, in quibus eum erudire studuit, qualiter in domo Dei conuersari debuisset. Mos autem sedis apostolicae est ordinatis episcopis praecepta tradere, ut omni stipendio, quod accedit, quattuor debeant fieri portiones; una uidelicet episcopo et familiae propter hospitalitatem atque susceptionem, alia clero, tertia pauperibus, quarta ecclesiis reparandis. Sed quia tua fraternitas monasterii regulis erudita, seorsum fieri non debet a clericis suis in ecclesia Anglorum, quae auctore Deo nuper adhuc ad fidem perducta est, hanc debet conuersationem instituere, quae initio nascentis ecclesiae fuit patribus nostris; in quibus nullus eorum ex his, quae possidebant, aliquid suum esse dicebat, sed erant eis omnia communia.

Siqui uero sunt clerici extra sacros ordines constituti, qui se continere non possunt, sortiri uxores debent, et stipendia sua exterius accipere; quia et de hisdem patribus, de quibus praefati sumus, nouimus scriptum, quod diuidebatur singulis, prout cuique opus erat. De eorum quoque stipendio cogitandum atque prouidendum est, et sub ecclesiastica regula sunt tenendi, ut bonis moribus uiuant, et canendis psalmis inuigilent, et ab omnibus inlicitis et cor et linguam et corpus Deo auctore conseruent. Communi autem uita uiuentibus iam de faciendis portionibus, uel exhibenda hospitalitate, et adimplenda misericordia nobis quid erit loquendum?

Cum omne, quod superest, in causis piis ac religiosis erogandum est, Domino magistro omnium docente: ‘Quod superest, date elemosinam, et ecce omnia munda sunt uobis.’

''II''.
''I''nterrogatio Augustini: Cum una sit fides, sunt ecclesiarum diuersae consuetudines, et altera consuetudo missarum in sancta Romana ecclesia, atque altera in Galliarum tenetur?

Respondit Gregorius papa: Nouit fraternitas tua Romanae ecclesiae consuetudinem, in qua se meminit nutritam. Sed mihi placet ut, siue in Romana, siue in Galliarum, seu in qualibet ecclesia aliquid inuenisti, quod plus omnipotenti Deo possit placere, sollicite eligas, et in Anglorum ecclesia, quae adhuc ad fidem noua est, institutione praecipua, quae de multis ecclesiis colligere potuisti, infundas. Non enim pro locis res, sed pro bonis rebus loca amanda sunt. Ex singulis ergo quibusque ecclesiis, quae pia, quae religiosa, quae recta sunt, elige; et haec quasi in fasciculum collecta apud Anglorum mentes in consuetudinem depone.

''III''.
''I''nterrogatio Augustini: Obsecro, quid pati debeat, siquis aliquid de ecclesia furtu abstulerit?

Respondit Gregorius: Hoc tua fraternitas ex persona furis pensare potest, qualiter ualeat corrigi. Sunt enim quidam, qui habentes subsidia furtum perpetrant, et sunt alii, qui hac in re ex inopia delinquunt; unde necesse est, ut quidam damnis, quidam uero uerberibus, et quidam districtius, quidam autem lenius corrigantur.

Et cum paulo districtius agitur, ex caritate agendum est, et non ex furore; quia ipsi hoc praestatur, qui corrigitur, ne gehennae ignibus tradatur. Sic enim nos fidelibus tenere disciplinam debemus, sicut boni patres carnalibus filiis solent, quos et pro culpis uerberibus feriunt, et tamen ipsos, quos doloribus adfligunt, habere heredes quaerunt; et quae possident, ipsis seruant, quos irati insequi uidentur. Haec ergo caritas in mente tenenda est, et ipsa modum correctionis dictat, ita ut mens extra rationis regulam omnino nihil faciat. Addes etiam, quomodo ea, quae furtu de ecclesiis abstulerint, reddere debeant. Sed absit, ut ecclesia cum augmento recipiat, quod de terrenis rebus uidetur amittere, et lucra de uanis quaerere.

''IIII''.
''I''nterrogatio Augustini: Si debeant duo germani fratres singulas sorores accipere, quae sunt ab illis longa progenie generatae?

Respondit Gregorius: Hoc fieri modis omnibus licet; nequaquam enim in sacris eloquiis inuenitur, quod huic capitulo contradicere uideatur.

''V''.
''I''nterrogatio Augustini: Usque ad quotam generationem fideles debeant cum propinquis sibi coniugio copulari? et nouercis et cognatis si liceat copulari coniugio?

Respondit Gregorius: Quaedam terrena lex in Romana repuplica permittit, ut siue frater et soror, seu duorum fratrum germanorum, uel duarum sororum filius et filia misceantur. Sed experimento didicimus ex tali coniugio sobolem non posse succrescere. Et sacra lex prohibet cognationis turpitudinem reuelare. Unde necesse est, ut iam tertia uel quarta generatio fidelium licenter sibi iungi debeat;

nam secunda, quam praediximus, a se omni modo debet abstinere. Cum nouerca autem miscere graue est facinus, quia et in lege scriptum est: ‘Turpitudinem patris tui non reuelabis.’ Neque enim patris turpitudinem filius reuelare potest. Sed quia scriptum est: ‘Erunt duo in carne una,’ qui turpitudinem nouercae, quae una caro cum patre fuit, reuelare praesumserit, profecto patris turpitudinem reuelauit. Cum cognata quoque miscere prohibitum est, quia per coniunctionem priorem caro fratris fuerit facta. Pro qua re etiam Iohannes Baptista capite truncatus est, et sancto martyrio consummatus, cui non est dictum, ut Christum negaret, et pro Christi confessione occisus est; sed quia isdem Dominus noster Iesus Christus dixerat: ‘Ego sum ueritas’; quia pro ueritate Iohannes occisus est, uidelicet et pro Christo sanguinem fudit.

Quia uero sunt multi in Anglorum gente, qui, dum adhuc in infidelitate essent, huic nefando coniugio dicuntur admixti, ad fidem uenientes admonendi sunt, ut se abstineant, et graue hoc esse peccatum cognoscant. Tremendum Dei iudicium timeant, ne pro carnali dilectione tormenta aeterni cruciatus incurrant. Non tamen pro hac re sacri corporis ac sanguinis Domini communione priuandi sunt, ne in eis illa ulcisci uideantur, in quibus se per ignorantiam ante lauacrum baptismatis adstrinxerunt. In hoc enim tempore sancta ecclesia quaedam per feruorem corrigit, quaedam per mansuetudinem tolerat, quaedam per considerationem dissimulat, atque ita portat et dissimulat, ut saepe malum, quod aduersatur, portando et dissimulando conpescat. Omnes autem, qui ad fidem ueniunt, admonendi sunt, ne tale aliquid audeant perpetrare. Siqui autem perpetrauerint, corporis et sanguinis Domini communione priuandi sunt; quia, sicut in his, qui per ignorantiam fecerunt, culpa aliquatenus toleranda est, ita in his fortiter insequenda, qui non metuunt sciendo peccare.

''VI''.
''I''nterrogatio Augustini: Si longinquitas itineris magna interiacet, ut episcopi non facile ualeant conuenire, an debeat sine aliorum episcoporum praesentia episcopus ordinari?

Respondit Gregorius: Et quidem in Anglorum ecclesia, in qua adhuc solus tu episcopus inueniris, ordinare episcopum non aliter nisi sine episcopis potes. Nam quando de Galliis episcopi ueniunt, qui in ordinatione episcopi testes adsistant? Sed fraternitatem tuam ita uolumus episcopos ordinare, ut ipsi sibi episcopi longo interuallo minime disiungantur, quatinus nulla sit necessitas, ut in ordinatione episcopi pastores quoque alii, quorum praesentia ualde est utilis, facile debeant conuenire. Cum igitur auctore Deo ita fuerint episcopi in propinquis sibi locis ordinati, per omnia episcoporum ordinatio sine adgregatis tribus uel quattuor episcopis fieri non debet. Nam in ipsis rebus spiritalibus, ut sapienter et mature disponantur, exemplum trahere a rebus etiam carnalibus possumus. Certe enim dum coniugia in mundo celebrantur, coniugati quique conuocantur, ut qui in uia iam coniugii praecesserunt, in subsequentis quoque copulae gaudio misceantur. Cur non ergo et in hac spiritali ordinatione, qua per sacrum ministerium homo Deo coniungitur, tales conueniant, qui uel in prouectu ordinati episcopi gaudeant, uel pro eius custodia omnipotenti Deo preces pariter fundant?

''VII''.
''I''nterrogatio Augustini: Qualiter debemus cum Galliarum atque Brittaniarum episcopis agere?

Respondit Gregorius: In Galliarum episcopis nullam tibi auctoritatem tribuimus; quia ab antiquis praedecessorum meorum temporibus pallium Arelatensis episcopus accepit, quem nos priuare auctoritate percepta minime debemus. Si igitur contingat, ut fraternitas tua ad Galliarum prouinciam transeat, cum eodem Arelatense episcopo debet agerc, qualiter, siqua sunt in episcopis uitia, corrigantur. Qui si forte in disciplinac uigore tepidus cxistat, tuae fraternitatis zelo accendendus est. Cui etiam epistulas fecimus, ut cum tuae sanctitatis praesentia in Galliis, et ipse tota mente subueniat, et quae sunt Creatoris nostri iussioni contraria, ab episcoporum moribus conpescat. Ipse autem extra auctoritatem propriam episcopos Galliarum iudicare non poteris; sed suadendo, blandiendo, bona quoque opera eorum imitationi monstrando, prauorum mentes ad sanctitatis studia reforma; quia scriptum est in lege: ‘Per alienam messem transiens falcem mittere non debet, sed manu spicas conterere et manducare.’ Falcem enim iudicii mittere non potes in ca segete, quae alteri uidetur esse commissa; sed per affectum boni operis frumenta dominica uitiorum suorum paleis expolia, et in ecclesiae corpore monendo et persuadendo, quasi mandendo conuerte. Quicquid uero ex auctoritate agendum est, cum pracdicto Arelatense episcopo agatur, ne praetermitti possit hoc, quod antiqua patrum institutio inuenit. Brittaniarum uero omnes episcopos tuae fraternitati committimus, ut indocti doceantur, infirmi persuasione roborentur, peruersi auctoritate corrigantur.

''VIII''.
''I''nterrogatio Augustini: Si pregnans mulier debeat baptizari?

aut postquam genuerit, post quantum tempus possit ecclesiam intrare?

aut etiam, ne morte praeoccupetur, quod genuerit, post quot dies hcc liceat sacri baptismatis sacramenta percipere? aut post quantum temporis huic uir suus possit in carnis copulatione coniungi? aut, si menstrua consuetudine tenetur, an ecclesiam intrare ei liceat, aut sacrae communionis sacramenta percipere? aut uir suae coniugi permixtus, priusquam lauetur aqua, si ecclesiam possit intrare? uel etiam ad mysterium communionis sacrae accedere? Quae omnia rudi Anglorum genti oportet haberi conperta.

Respondit Gregorius: Hoc non ambigo fraternitatem tuam esse requisitam, cui iam et responsum reddidisse me arbitror. Sed hoc, quod ipse dicere et sentire potuisti, credo, quia mea apud te uolueris responsione firmari. Mulier etenim pregnans cur non debeat baptizari, cum non sit ante omnipotentis Dei oculos culpa aliqua fecunditas carnis? Nam cum primi parentes nostri in paradiso deliquissent, inmortalitatem, quam acceperant, recto Dei iudicio perdiderunt. Quia itaque isdem omnipotens Deus humanum genus pro culpa sua funditus extinguere noluit, et inmortalitatem homini pro peccato suo abstulit, et tamen pro benignitate suae pietatis fecunditatem ei subolis reseruauit. Quod ergo naturae humanae ex omnipotentis Dei dono seruatum est, qua ratione poterit a sacri baptismatis gratia prohibere? In illo quippe mysterio, in quo omnis culpa funditus extinguitur, ualde stultum est, si donum gratiae contradicere posse uideatur.

Cum uero enixa fuerit mulier, post quot dies debeat ecclesiam intrare, testamenti ueteris praeceptione didicisti, ut pro masculo diebus XXXIII, pro femina autem diebus LXVI debeat abstinere. Quod tamen sciendum est, quia in mysterio accipitur. Nam si hora eadem, qua genuerit, actura gratias intrat ecclesiam, nullo peccati pondere grauatur; uoluptas ctenim carnis, non dolor in culpa est. In carnis autem commistione uoluptas est; nam in prolis prolatione gemitus.

Unde et ipsi primae matri omnium dicitur: ‘In doloribus paries.’ Si itaque enixam mulierem prohibemus ecclesiam intrare, ipsam ei poenam suam in culpam deputamus. Baptizare autem uel enixam mulierem, uel hoc quod genuerit, si mortis periculo urguetur, uel ipsam hora eadem, qua gignit, uel hoc, quod gignitur, eadem, qua natum est, nullo modo prohibetur; quia sancti mysterii gratia, sicut uiuentibus atque discernentibus cum magna discretione prouidenda est; ita his, quibus mors inminet, sine ulla dilatione offerenda; ne dum adhuc tempus ad praebendum redemtionis mysterium quaeritur, interueniente paululum mora, inueniri non ualeat, qui redimatur.

Ad eius uero concubitum uir suus accedere non debet, quoadusque, qui gignitur, ablactatur Praua autem in coniugatorum moribus consuetudo surrexit, ut mulieres filios, quos gignunt, nutrire contemnant, eosque aliis mulieribus ad nutriendum tradant, quod uidelicet ex sola causa incontinentiae uidetur inuentum; quia, dum se continere nolunt, despiciunt lactare, quos gignunt. Hae itaque, quae filios suos ex praua consuetudine aliis ad nutriendum tradunt, nisi purgationis tempus transierit, uiris suis non debent admisceri;

quippe quia et sine partus causa, cum in suetis menstruis detinentur, uiris suis misceri prohibentur; ita ut morte lex sacra feriat, siquis uir ad menstruatam mulierem accedat. Quae tamen mulier, dum consuetudinem menstruam patitur, prohiberi ecclesiam intrare non debet, quia ei naturae superfluitas in culpam non ualet reputari; et per hoc, quod inuita patitur, iustum non est, ut ingressu ecclesiae priuetur. Nouimus namque, quod mulier, quae fluxum patiebatur sanguinis, post tergum Domini humiliter ueniens uestimenti eius fimbriam tetigit, atque ab ea statim sua infirmitas recessit. Si ergo in fluxu sanguinis posita laudabiliter potuit Domini uestimentum tangere, cur, quae menstruam sanguinis patitur, ei non liceat Domini ecclesiam intrare? Sed dices: Illam infirmitas conpulit; has uero, de quibus loquimur, consuetudo constringit.

Perpende autem, frater carissime, quia omne, quod in hac mortali carne patimur ex infirmitate naturae, est digno Dei iudicio post culpam ordinatum. Esurire namque, sitire, aestuare, algere, lassescere ex infirmitate naturae est. Et quid est aliud contra famem alimenta, contra sitim potum, contra aestum auras, contra frigus uestem, contra lassitudinem requiem quaerere, nisi medicamentum quidem contra egritudines explorare? Feminae itaque et menstruus sui sanguinis fluxus egritudo est. Si igitur bene praesumsit, quae uestimentum Domini in langore posita tetigit, quod uni personae infirmanti conceditur, cur non concedatur cunctis mulieribus, quae naturae suae uitio infirmantur?

Sanctae autem communionis mysterium in eisdem diebus percipere non debet prohiberi. Si autem ex ueneratione magna percipere non praesumit, laudanda est; sed si perceperit, non iudicanda. Bonarum quippe mentium est, et ibi aliquo modo culpas suas agnoscere, ubi culpa non est; quia saepe sine culpa agitur, quod uenit ex culpa;

unde etiam cum esurimus, sine culpa comedimus, quibus ex culpa primi hominis factum est, ut esuriamus. Menstrua enim consuetudo mulieribus non aliqua culpa est, uidelicet quae naturaliter accedit.

Sed tamen quod natura ipsa ita uitiata est, ut etiam sine uoluntatis studio uideatur esse polluta, ex culpa uenit uitium, in quo se ipsa, qualis per iudicium facta sit, humana natura cognoscat. Et homo, qui culpam sponte perpetrauit, reatum culpae portet inuitus. Atque ideo feminae cum semet ipsis considerent, et si in menstrua consuetudine ad sacramentum dominici corporis et sanguinis accedere non praesumant, de sua recta consideratione laudandae sunt; dum uero percipiendo ex religiosae uitae consuetudine eiusdem mysterii amore rapiuntur, reprimendae, sicut praediximus, non sunt. Sicut enim in testamento ueteri exteriora opera obseruantur, ita in testamento novo non tam, quod exterius agitur, quam id, quod interius cogitatur, sollicita intentione adtenditur, ut subtili sententia puniatur. Nam cum multa lex uelut inmunda manducare prohibeat, in euangelio tamen Dominus dicit: ‘Non quod intrat in os, coinquinat hominem; sed quae exeunt de ore, illa sunt, quae coinquinant hominem.’ Atque paulo post subiecit exponens: ‘Ex corde exeunt cogitationes malae.’ Ubi ubertim indicatum est, quia illud ab omnipotente Deo pollutum esse in opere ostenditur, quod ex pollutae cogitationis radice generatur. Unde Paulus quoque apostolus dicit: ‘Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil est mundum.’ Atque mox eiusdem causam coinquinationis adnuntians subiungit: Coinquinata sunt enim et mens eorum et conscientia.’ Si ergo ei cibus inmundus non est, cui mens inmunda non fuerit; cur, quod munda mente mulier ex natura patitur, ei in inmunditiam reputetur?

Uir autem cum propria coniuge dormiens, nisi lotus aqua, intrare ecclesiam non debet; sed neque lotus intrare statim debet. Lex autem ueteri populo praecepit, ut mixtus uir mulieri, et lauari aqua debeat, et ante solis occasum ecclesiam non intrare; quod tamen intellegi spiritaliter potest. Quia mulieri uir miscetur, quando inlicitae concupiscentiae animus in cogitatione per delectationem coniungitur; quia, nisi prius ignis concupiscentiae a mente deferueat, dignum se congregationi fratrum aestimare non debet, qui se grauari per nequitiam prauae uoluntatis uidet. Quamuis de hac re diuersae hominum nationes diuersa sentiant, atque alia custodire uideantur, Romanorum tamen semper ab antiquioribus usus fuit, post amixtioncm propriae coniugis, et lauacri purificationem quaerere, et ab ingressu ecclesiae paululum reuerenter abstinere Nec haec dicentes culpam deputamus esse coniugium; sed quia ipsa licita amixtio coniugis sine uoluntate carnis fieri non potest, a sacri loci ingressu abstinendum est; quia uoluntas ipsa esse sine culpa nullatenus potest. Non enim de adulterio uel fornicatione, sed de legitimo coniugio natus fuerat, qui dicebat: ‘Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis peperit me mater mea.’

Qui enim in iniquitatibus conceptum se nouerat, a delicto se natum gemebat; quia portat in ramo umorem uitii, quem traxit ex radice. In quibus tamen uerbis non amixtionem coniugum iniquitatem nominat, sed ipsam uidelicet uoluntatem amixtionis. Sunt etenim multa, quae licita ac legitima, et tamen in eorum actu aliquatenus fedamur;

sicut saepe irascendo culpas insequimur, et tranquillitatem in nobis animi perturbamus; et cum rectum sit, quod agitur, non est tamen adprobabile, quod in eo animus perturbatur. Contra uitia quippe delinquentium iratus fuerat, qui diccbat: ‘Turbatus est prae ira oculus meus.’ Quia cnim non ualet nisi tranquilla mens in contemplationis se lucem suspendere, in ira suum oculum turbatum dolebat; quia, dum male acta deorsum insequitur, confundi atque turbari a summorum contemplatione cogebatur. Et laudabilis ergo est ira contra uitium, et tamen molesta, qua turbatum se aliquem reatum incurrisse aestimabat. Oportet itaque legitimam carnis copulam, ut causa prolis sit, non uoluntatis; et carnis commixtio creandorum liberorum sit gratia, non satisfactio uitiorum. Siquis uero suam coniugem non cupidine uoluptatis raptus, sed solummodo creandorum liberorum gratia utitur, iste profecto siue de ingressu ecclesiae, seu de sumendo dominici corporis sanguinisque mysterio, suo est iudicio relinquendus; quia a nobis prohiberi non debet accipere, qui in igne positus nescit ardere. Cum uero non amor ortandi subolis, sed uoluntas dominatur in opere commixtionis, habent coniuges etiam de sua commixtione, quod defleant. Hoc enim eis concedit sancta praedicatio, et tamen de ipsa concessione metu animum concutit. Nam cum Paulus apostolus diceret: ‘Qui se continere non potest, habeat uxorem suam,’ statim subiungere curauit: ‘Hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium.’ Non enim indulgetur, quod licet, quia iustum est. Quod igitur indulgere dixit, culpam esse demonstrauit.

Uigilanti uero mente pensandum est, quod in Sina monte Dominus ad populum locuturus prius eundem populum abstinere a mulieribus praecipit. Et si illic, ubi Dominus per creaturam subditam hominibus loquebatur, tanta prouisione est munditia corporis requisita, ut, qui uerba Dei perciperent, mulieribus mixti non essent: quanto magis mulieres, quae corpus Domini omnipotentis accipiunt, custodire in se munditiam carnis debent, ne ipsa inaestimabilis mystcrii magnitudine grauentur? Hinc etiam ad Dauid de pueris suis per sacerdotem dicitur, ut si a mulieribus mundi essent, panes propositionis acciperent, quos omnino non acciperent, nisi prius mundos eos Dauid a mulieribus fateretur. Tunc autem uir, qui post amixtionem coniugis lotus aqua fuerit, etiam sacrae communionis mysterium ualet accipere, cum ei iuxta praefinitam sententiam etiam ecclesiam licuerit intrare.

''VIIII''.
''I''nterrogatio Augustini: Si post inlusionem, quae per somnium solet accedere, uel corpus Domini quislibet accipere ualeat: uel, si sacerdos sit, sacra mysteria celebrare?

Respondit Gregorius: Hunc quidem testamentum ueteris legis, sicut in superiori capitulo iam diximus, pollutum dicit, et nisi lotum aqua ei usque ad uesperum intrare ecclesiam non concedit. Quod tamen aliter populus spiritalis intellegens sub eodem intellectu accipiet, quo praefati sumus; quia quasi per somnium inluditur, qui temtatus inmunditia, ueris imaginibus in cogitatione inquinatur; sed lauandus est aqua, ut culpas cogitationis lacrimis abluat; et nisi prius ignis temtationis reciderit, reum se quasi usque ad uesperum cognoscat. Sed est in eadem inlusione ualde necessaria discretio, quae subtiliter pensari debet, ex qua re accedat menti dormientis;

aliquando enim ex crapula, aliquando ex naturae superfluitate uel infirmitate, aliquando ex cogitatione contingit. Et quidem cum ex naturae superfluitate uel infirmitate euenerit, omnimodo haec inlusio non est timenda; quia hanc animum nescientem pertulisse magis dolendum est, quam fecisse. Cum uero ultra modum appetitus gulae in sumendis alimentis rapitur, atque idcirco umorum receptacula grauantur, habet exinde animus aliquem reatum, non tamen usque ad prohibitionem percipiendi sancti mysterii uel missarum sollemnia celebrandi; cum fortasse aut festus dies exigit, aut exhiberi mysterium (pro eo, quod sacerdos alius in loco deest) ipsa necessitas conpellit. Nam si adsunt alii, qui implere ministerium ualeant, inlusio pro crapula facta a perceptione sacri mysterii prohibere non debet; sed ab immolatione sacri mysterii abstinere, ut arbitror, humiliter debet; si tamen dormientis mentem turpi imaginatione non concusserit. Nam sunt, quibus ita plerumque inlusio nascitur, ut eorum animus, etiam in somno corporis positus, turpibus imaginationibus non fedetur. Qua in re unum ibi ostenditur ipsa mens rea, non tamen uel suo iudicio libera, cum se, etsi dormienti corpore, nihil meminit uidisse, tamen in uigiliis corporis meminit in ingluuiem cecidisse. Sin uero ex turpi cogitatione uigilantis oritur inlusio dormientis, patet animo reatus suus; uidet enim, a qua radice inquinatio illa processerit, quia, quod cogitauit sciens, hocpertulit nesciens. Sed pensandum est, ipsa cogitatio utrum suggestione an delectatione, uel, quod maius est, peccati consensu acciderit. Tribus enim modis impletur omne peccatum, uidelicet suggestione, delectatione, consensu. Suggestio quippe fit per diabolum, delectatio per carnem, consensus per spiritum; quia et primam culpam serpens suggessit, Eua uelut caro delectata est, Adam uero uelut spiritus consensit; et necessaria est magna discretio, ut inter suggestionem atque delectationem, inter delectationem et consensum iudex sui animus praesideat. Cum enim malignus spiritus peccatum suggerit in mente, si nulla peccati delectatio sequatur, peccatum omnimodo perpetratum non est; cum uero delectare caro coeperit, tunc peccatum incipit nasci; si autem etiam ex deliberatione consentit, tunc peccatum cognoscitur perfici. In suggestione igitur peccati semen est, in delectatione fit nutrimentum, in consensu perfectio. Et saepe contingit, ut hoc, quod malignus spiritus seminat in cogitatione, caro in delectationem trahat; nec tamen anima eidem delectationi consentiat. Et cum caro delectare sine animo nequeat, ipse tamen animus carnis uoluptatibus reluctans, in delectatione carnali aliquo modo ligatur inuitus, ut ei ex ratione contradicat, ne consentiat; et tamen delectatione ligatus sit, sed ligatum se uehementer ingemiscat. Unde et ille caelestis exercitus praecipuus miles gemebat dicens: ‘Uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captiuum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis.’ Si autem captiuus erat, minimc pugnabat; sed et pugnabat; quapropter et captiuus erat, et pugnabat igitur legi mentis, cui lex, quae in membris est, repugnabat. Si autem pugnabat, captiuus non erat. Ecce itaque homo est, ut ita dixerim, captiuus et liber; liber ex iustitia, quam diligit, captiuus ex delectatione, quam portat inuitus.

===28===
'''H'''ucusque responsiones beati papae Gregorii ad consulta reuerentissimi antistitis Augustini. Epistulam uero, quam se Arelatensi episcopo fecisse commemorat, ad Uergilium Aetherii successorem dederat; cuius haec forma est:

‘Reuerentissimo et sanctissimo fratri Uergilio coepiscopo Gregorius seruus seruorum Dei.

Quantus sit affectus uenientibus sponte fratribus inpendendus, ex eo, quod plerumque solent caritatis causa inuitari, cognoscitur. Et ideo, si communem fratrem Augustinum episcopum ad uos uenire contigerit, ita illum dilectio uestra, sicut decet, affectuose dulciterque suscipiat, ut et ipsum consolationis suae bono refoueat, et alios, qualiter fraterna caritas colenda sit, doceat. Et quoniam sacpius euenit, ut hi, qui longe sunt positi, prius ab aliis, quae sunt emendanda, cognoscant; siquas fortasse fraternitati uestrae sacerdotum uel aliorum culpas intulerit, una cum eo residentes subtili cuncta inuestigatione perquirite, et ita uos in ea, quae Deum offendunt, et ad iracundiam prouocant, districtos ac sollicitos exhibete, ut ad aliorum emendationem et uindicta culpabilem feriat, et innocentem falsa opinio non affligat. Deus te incolumem custodiat, reuerentissime frater.

Data die X Kalendarum Iuliarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno XIX, post consulatum eiusdem domini anno XVIII, indictione IIII.’

===29===
'''P'''raeterea idem papa Gregorius Augustino episcopo, quia suggesserat ei multam quidem sibi esse messem, sed operarios paucos, misit cum praefatis legatariis suis plures cooperatores ac uerbi ministros; in quibus primi et praecipui erant Mellitus, Iustus, Paulinus, Rufinianus; et per eos generaliter uniuersa, quae ad cultum erant ac ministerium ecclesiae necessaria, uasa uidelicet sacra, et uestimenta altarium, ornamenta quoque ecclesiarum, et sacerdotalia uel clericilia indumenta, sanctorum etiam apostolorum ac martyrum reliquias, nec non et codices plurimos. Misit etiam litteras, in quibus significat se ei pallium direxisse, simul et insinuat, qualiter episcopos in Brittania constituere debuisset;

quarum litterarum iste est textus: 
‘Reuerentissimo et sanctissimo fratri Augustino coepiscopo Gregorius seruus seruorum Dei.

Cum certum sit pro omnipotente Deo laborantibus ineffabilia aeterm regni praemia reseruari; nobis tamen eis necessc est honorum beneficia tribuere, ut in spiritalis operis studio ex remuneratione ualcant multiplicius insudare. Et quia noua Anglorum ecclesia ad omnipotentis Dei gratiam eodem Domino largiente, et te laborante perducta est, usum tibi pallii in ea ad sola missarum sollemnia agenda concedimus, ita ut per loca singula XII episcopos ordines, qui tuae subiaceant dicioni, quatinus Lundoniensis ciuitatis episcopus semper in posterum a synodo propria debeat consecrari, atque honoris pallium ab hac sancta et apostolica, cui Deo auctore descruio, sedc percipiat. Ad Eburacam uero ciuitatem te uolumus episcopum mittere, quem ipse iudicaucris ordinare; ita duntaxat, ut, si eadem ciuitas cum finitimis locis uerbum Dei receperit, ipse quoque XII episcopos ordinet, et metropolitani honore perfruatur;

quia ei quoque, si uita comes fuerit, pallium tribuere Domino fauente disponimus, quem tamen tuae fraternitatis uolumus dispositioni subiacere; post obitum uero tuum ita episcopis, quos ordinauerit, praesit, ut Lundoniensis episcopi nullo modo dicioni subiaceat. Sit uero inter Lundoniae et Eburacae ciuitatis episcopos in posterum honoris ista distinctio, ut ipse prior habeatur, qui prius fuerit ordinatus; communi autem consilio, et concordi actione quaeque sunt pro Christi zelo agenda disponant unanimiter; recte sentiant, et ea, quae senserint, non sibimet discrepando perficiant.

Tua uero fraternitas non solum eos episcopos, quos ordinauerit, neque hos tantummodo, qui per Eburacae episcopum fuerint ordinati, sed etiam omnes Brittaniae sacerdotes habeat Deo Domino nostro Iesu Christo auctore subiectos; quatinus ex lingua et uita tuae sanctitatis et recte credendi, et bene uiuendi formam percipiant, atque officium suum fide ac moribus exsequentes, ad caelestia, cum Dominus uoluerit, regna pertingant. Deus te incolumem custodiat, reuerentissime frater.

Data die X. Kalendarum Iuliarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno XVIIII, post consulatum eiusdem domini anno XVIII, indictione IIII.

===30===
'''A'''beuntibus autem praefatis legatariis, misit post eos beatus pater Gregorius litteras memoratu dignas, in quibus aperte, quam studiose erga saluationem nostrae gentis inuigilauerit, ostendit, ita scribens:

‘Dilectissimo filio Mellito abbati Gregorius seruus seruorum Dei.

Post discessum congregationis nostrae, quae tecum est, ualde sumus suspensi redditi, quia nihil de prosperitate uestri itineris audisse nos contigit. Cum ergo Deus omnipotens uos ad reuerentissimum uirum fratrem nostrum Augustinum episcopum perduxerit, dicite ei, quid diu mecum de causa Anglorum cogitans tractaui; uidelicet, quia fana idolorum destrui in eadem gente minime debeant; sed ipsa, quae in eis sunt, idola destruantur; aqua benedicta fiat, in eisdem fanis aspergatur, altaria construantur, reliquiae ponantur. Quia, si fana eadem bene constructa sunt, necesse est, ut a cultu daemonum in obsequio ueri Dei debeant commutari; ut dum gens ipsa eadem fana sua non uidet destrui, de corde errorem deponat, et Deum uerum cognoscens ac adorans, ad loca, quae consueuit, familiarius concurrat. Et quia boues solent in sacrificio daemonum multos occidere, debet eis etiam hac de re aliqua sollemnitas immutari; ut die dedicationis, uel natalicii sanctorum martyrum, quorum illic reliquiae ponuntur, tabernacula sibi circa easdem ecclesias, quae ex fanis commutatae sunt, de ramis arborum faciant, et religiosis conuiuiis sollemnitatem celebrent; nec diabolo iam animalia immolent, et ad laudem Dei in esu suo animalia occidant, et donatori omnium de satietate sua gratias referant; ut dum eis aliqua exterius gaudia reseruantur, ad interiora gaudia consentire facilius ualeant.

Nam duris mentibus simul omnia abscidere impossibile esse non dubium est, quia et is, qui summum locum ascendere nititur, gradibus uel passibus, non autem saltibus eleuatur. Sic Israelitico populo in Aegypto Dominus se quidem innotuit; sed tamen eis sacrificiorum usus, quae diabolo solebat exhibere, in culto proprio reseruauit, ut eis in suo sacrificio animalia immolare praeciperet; quatinus cor mutantes, aliud de sacrificio amitterent, aliud retinerent; ut etsi ipsa essent animalia, quae offerre consueuerant, uero tamen Deo haec et non idolis immolantes, iam sacrificia ipsa non essent. Haec igitur dilectionem tuam praedicto fratri necesse est dicere, ut ipse in praesenti illic positus perpendat, qualiter omnia debeat dispensare. Deus te incolumem custodiat, dilectissime fili.

Data die XV. Kalendarum Iuliarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno XIX, post consulatum eiusdem domini anno XVIII, indictione IIII.

===31===
'''Q'''uo in tempore misit etiam Augustino epistulam super miraculis, quae per eum facta esse cognouerat, in qua eum, ne per illorum copiam periculum elationis incurreret, his uerbis hortatur:

Scio, frater carissime, quia omnipotens Deus per dilectionem tuam in gentem, quam eligi uoluit, magna miracula ostendit; unde necesse est, ut de eodem dono caelesti et timendo gaudeas, et gaudendo pertimescas. Gaudeas uidelicet, quia Anglorum animae per exteriora miracula ad interiorem gratiam pertrahuntur; pertimescas uero, ne inter signa, quae fiunt, infirmus animus in sui praesumtione se eleuet, et unde foras in honorem tollitur, inde per inanem gloriam intus cadat. Meminisse etenim debemus, quia discipuli cum gaudio a praedicatione redeuntes, dum caelesti magistro dicerent: ‘Domine, in nomine tuo etiam daemonia nobis subiecta sunt,’ protinus audierunt: ‘Nolite gaudere super hoc, sed potius gaudete, quia nomina uestra scripta sunt in caelo.’ In priuata enim et temporali laetitia mentem posuerant, qui de miraculis gaudebant; sed de priuata ad communem, de temporali ad aeternam laetitiam reuocantur, quibus dicitur: ‘In hoc gaudete, quia nomina uestra scripta sunt in caelo.’ Non enim omnes electi miracula faciunt, sed tamen eorum nomina omnium in caelo tenentur adscripta. Ueritatis etenim discipulis esse gaudium non debet, nisi de eo bono, quod commune cum omnibus habent, et in quo finem laetitiae non habent.

Restat itaque, frater carissime, ut inter ea, quae operante Domino exterius facis, semper te interius subtiliter iudices ac subtiliter intellegas et temet ipsum quis sis, et quanta sit in eadem gente gratia, pro cuius conuersione etiam faciendorum signorum dona percepisti. Et si quando te Creatori nostro seu per linguam, siue per operam reminisceris deliquisse, semper haec ad memoriam reuoces, ut surgentem cordis gloriam memoria reatus premat. Et quicquid de faciendis signis acceperis, uel accepisti, haec non tibi, sed illis deputes donata, pro quorum tibi salute collata sunt.

===32===
'''M'''isit idem beatus papa Gregorius eodem tempore etiam regi Aedilbercto epistulam, simul et dona in diuersis speciebus perplura;

temporalibus quoque honoribus regem glorificare satagens, cui gloriae caelestis suo labore et industria notitiam prouenisse gaudebat. Exemplar autem praefatae epistulae hoc est:

Domino gloriosissimo atque praecellentissimo filio Aedilbercto regi Anglorum Gregorius episcopus.

Propter hoc omnipotens Deus bonos quosque ad populorum regimina perducit, ut per eos omnibus, quibus praelati fuerint, dona suae pictatis inpendat. Quod in Anglorum gente factum cognouimus, cui uestra gloria idcirco est praeposita, ut per bona, quae uobis concessa sunt, etiam subiectae uobis genti superna beneficia praestarentur. Et ideo, gloriose fili, eam, quam accepisti diuinitus gratiam, sollicita mente custodi, Christianam fidem in populis tibi subditis extendere festina, zelum rectitudinis tuae in eorum conuersione multiplica, idolorum cultus insequere, fanorum aedificia euerte, subditorum mores ex magna uitae munditia, exhortando, terrendo, blandiendo, corrigendo, et boni operis exempla monstrando aedifica; ut illum retributorem inuenias in caelo, cuius nomen atque cognitionem dilataueris in terra. Ipse enim uestrae quoque gloriae nomen etiam posteris gloriosius reddet, cuius uos honorem quaeritis et seruatis in gentibus.

Sic etenim Constantinus quondam piissimus imperator Romanam rempuplicam a peruersis idolorum cultibus reuocans omnipotenti Deo Domino nostro Iesu Christo secum subdidit, seque cum subiectis populis tota ad eum mente conuertit. Unde factum est, ut antiquorum principum nomen suis uir ille laudibus uinceret, et tanto in opinione praecessores suos, quanto et in bono opere superaret. Et nunc itaque uestra gloria cognitionem unius Dei, Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, regibus ac populis sibimet subiectis festinet infundere, ut et antiquos gentis suac reges laudibus ac meritis transeat, et quanto in subiectis suis etiam aliena peccata deterserit, tanto etiam de peccatis propriis ante omnipotentis Dei terribile examen securior fiat.

Reuerentissimus frater noster Augustinus episcopus in monasterii regula edoctus, sacrae scripturae scientia repletus, bonis auctore Deo operibus praeditus, quaeque uos ammonet, libenter audite, deuote peragite, studiose in memoria reseruate; quia, si uos eum in eo, quod pro omnipotente Deo loquitur, auditis, isdem omnipotens Deus hunc pro uobis exorantem celerius exaudit. Si enim, quod absit, uerba eius postponitis, quando eum omnipotens Deus poterit audire pro uobis, quem uos neglegitis audire pro Deo? Tota igitur mente cum eo uos in feruore fidei stringite, atque adnisum illius uirtute, quam uobis diui nitas tribuit, adiuuate, ut regni sui uos ipse faciat esse participes, cuius uos fidem in regno uestro recipi facitis et custodiri.

Praeterea scire uestram gloriam uolumus, quia, sicut in scriptura sacra ex uerbis Domini omnipotentis agnoscimus, praesentis mundi iam terminus iuxta est, et sanctorum regnum uenturum est, quod nullo umquam poterit fine terminari. Adpropinquante autem eodem mundi termino, multa inminent, quae antea non fuerunt; uidelicet immutationes aeris, terroresque de caelo, et contra ordinationem temporum tempestates, bella, fames, pestilentiae, terrae motus per loca; quae tamen non omnia nostris diebus uentura sunt, sed post nostros dies omnia subsequentur. Uos itaque, siqua ex his euenire in terra uestra cognoscitis, nullo modo uestrum animum perturbetis;

quia idcirco haec signa de fine saeculi praemittuntur, ut de animabus nostris debeamus esse solliciti, de mortis hora suspecti, et uenturo Iudici in bonis actibus inueniamur esse praeparati. Haec nunc, gloriose fili, paucis locutus sum, ut cum Christiana fides in regno uestro excreuerit, nostra quoque apud uos locutio latior excrescat, et tanto plus loqui libeat, quanto se in mente nostra gaudia de gentis uestrae perfecta conuersione multiplicant.

Parua autem exenia transmisi, quae uobis parua non erunt, cum a uobis ex beati Petri apostoli fuerint benedictione suscepta.

Omnipotens itaque Deus in uobis gratiam suam, quam coepit, perficiat, atque uitam uestram et hic per multorum annorum curricula extendat, et post longa tempora in caelestis uos patriae congregatione recipiat. Incolumem excellentiam uestram gratia superna custodiat, domine fili.

Data die X. Kalendarum Iuliarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno XVIIII, post consulatum eiusdem domini anno XVIII, indictione IIII.

===33===
'''A'''t Augustinus, ubi in regia ciuitate sedem episcopalem, ut praediximus, accepit, recuperauit in ea, regio fultus adminiculo, ecclesiam, quam inibi antiquo Romanorum fidelium opere factam fuisse didicerat, et eam in nomine sancti Saluatoris Dei et Domini nostri Iesu Christi sacrauit, atque ibidem sibi habitationem statuit et cunctis successoribus suis. Fecit autem et monasterium non longe ab ipsa ciuitate ad orientem, in quo, eius hortatu, Aedilberct ecclesiam beatorum apostolorum Petri et Pauli a fundamentis construxit, ac diuersis donis ditauit, in qua et ipsius Augustini, et omnium episcoporum Doruuernensium, simul et regum Cantiae poni corpora possent. Quam tamen ecclesiam non ipse Augustinus, sed successor eius Laurentius consecrauit.

Primus autem eiusdem monasterii abbas Petrus presbiter fuit, qui legatus Galliam missus demersus est in sinu maris, qui uocatur Amfleat, et ab incolis loci ignobili traditus sepulturae; sed omnipotens Deus ut, qualis meriti uir fuerit, demonstraret, omni nocte supra sepulchrum eius lux caelestis apparuit, donec animaduertentes uicini, qui uidebant, sanctum fuisse uirum, qui ibi esset sepultus, et inuestigantes, unde uel quis esset, abstulerunt corpus, et in Bononia ciuitate iuxta honorem tanto uiro congruum in ecclesia posuerunt.

===34===
'''H'''is temporibus regno Nordanhymbrorum praefuit rex fortissimus et gloriae cupidissimus Aedilfrid, qui plus omnibus Anglorum primatibus gentem uastauit Brettonum; ita ut Sauli quondam regi Israeliticae gentis conparandus uideretur, excepto dumtaxat hoc, quod diuinae erat religionis ignarus. Nemo enim in tribunis, nemo in regibus plures eorum terras, exterminatis uel subiugatis indigenis, aut tributarias genti Anglorum, aut habitabiles fecit. Cui merito poterat illud, quod benedicens filium patriarcha in personam Saulis dicebat, aptari: ‘Beniamin lupus rapax, mane comedet praedam et uespere diuidet spolia.’

Unde motus eius profectibus Aedan rex Scottorum, qui Brittaniam inhabitant, uenit contra eum cum inmenso ac forti exercitu; sed cum paucis uictus aufugit. Siquidem in loco celeberrimo, qui dicitur Degsastann, id est Degsa lapis, omnis pene eius est caesus exercitus. In qua etiam pugna Theodbald frater Aedilfridi cum omni illo, quem ipse ducebat, exercitu peremtus est. Quod uidelicet bellum Aedilfrid anno ab incarnatione Domini DCIII, regni autem sui, quod XX et IIII annis tenuit, anno XI, perfecit; porro anno Focatis, qui tum Romani regni apicem tenebat, primo. Neque ex eo tempore quisquam regum Scottorum in Brittania aduersus gentem Anglorum usque ad hanc diem in proelium uenire audebat.

{{Liber
|Ante=Praefatio
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Praefatio
|Post=Liber Secundus
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Secundus
}}
{{finis}}
[[en:Ecclesiastical History of the English People/Book 1]]
[[nl:Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Boek I]]</text>
      <sha1>i0v27jj97vulrm96qc73nkj1ujh9zfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Liber Secundus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3327</id>
    <revision>
      <id>267495</id>
      <parentid>217420</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88154" sha1="1gur2f25920tn4x6bq0wbij2asoboxt" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Beda Venerabilis
|OperaeTitulus=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|OperaeWikiPagina=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|Annus=731 p.C.n.
|SubTitulus= Liber Secundus
}}
{{Liber
|Ante=Liber Primus
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Primus
|Post=Liber Tertius
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Tertius
}}

{| align=center id=toc
|- align=center
|
[[#1|1]] - [[#2|2]] - [[#3|3]] - [[#4|4]] - [[#5|5]] - [[#6|6]] - [[#7|7]] - [[#8|8]] - [[#9|9]] - [[#10|10]] - [[#11|11]] - [[#12|12]] - [[#13|13]] - [[#14|14]] - [[#15|15]] - [[#16|16]] - [[#17|17]] - [[#18|18]] - [[#19|19]] - [[#20|20]] - [[#21|21]] - [[#22|22]] - [[#23|23]] - [[#24|24]] - [[#25|25]] - [[#26|26]] - [[#27|27]] - [[#28|28]] - [[#29|29]] - [[#30|30]] - [[#31|31]] - [[#32|32]] - [[#33|33]] - [[#34|34]]
|}

'''HISTORIAE ECCLESIASTICAE GENTIS ANGLORUM'''

'''LIBER SECUNDUS'''.

 
[1]
'''H'''is temporibus, id est anno dominicae incarnationis DCV, beatus papa Gregorius, postquam sedem Romanae et apostolicae ecclesiae XIII annos, menses VI, et dies X gloriosissime rexit, defunctus est, atque ad aeternam regni caelestis sedem translatus.

De quo nos conuenit, quia nostram, id est Anglorum, gentem de potestate Satanae ad fidem Christi sua industria conuertit, latiorem in nostra historia ecclesiastica facere sermonem, quem recte nostrum appellare possumus et debemus apostolum. Quia, cum primum in toto orbe gereret pontificatum, et conuersis iam dudum ad fidem ueritatis esset praelatus ecclesiis, nostram gentem eatenus idolis mancipatam Christi fecit ecclesiam, ita ut apostolicum illum de eo liceat nobis proferre sermonem: quia etsi aliis non est apostolus, sed tamen nobis est; nam signaculum apostolatus eius nos sumus in Domino.

Erat autem natione Romanus, a patre Gordiano, genus a proauis non solum nobile, sed et religiosum ducens. Denique Felix eiusdem apostolicae sedis quondam episcopus, uir magnae gloriae in Christo et ecclesia, eius fuit atauus. Sed ipse nobilitatem religionis non minore quam parentes et cognati uirtute deuotionis exercuit.

Nobilitatem uero illam, quam ad saeculum uidebatur habere, totam ad nanciscendam supernae gloriam dignitatis diuina gratia largiente conuertit. Nam mutato repente habitu saeculari monasterium petiit, in quo tanta perfectionis gratia coepit conuersari, ut, sicut ipse postea flendo solebat adtestari, animo illius labentia cuncta subteressent, ut rebus omnibus, quae uoluuntur, emineret, ut nulla nisi caelestia cogitare soleret, ut etiam retentus corpore ipsa iam carnis claustra contemplatione transiret, ut mortem quoque, quae pene cunctis poena est, uidelicet ut ingressum uitae, et laboris sui praemium amaret. Haec autem ipse de se, non profectum iactando uirtutum, sed deflendo potius defectum, quem sibi per curam pastoralem incurrisse uidebatur, referre consuerat. Denique tempore quodam secreto, cum diacono suo Petro conloquens, enumeratis animi sui uirtutibus priscis, mox dolendo subiunxit: ‘At nunc ex occasione curae pastoralis saecularium hominum negotia patitur, et post tam pulchram quietis suae speciem terreni actus puluere fedatur. Cumque se pro condescensione multorum ad exteriora sparserit, etiam cum interiora appetit, ad haec procul dubio minor redit. Perpendo itaque, quid tolero, perpendo, quid amisi; dumque intueor illud, quod perdidi, fit hoc grauius, quod porto.’

Haec quidem sanctus uir ex magnae humilitatis intentione dicebat;

sed nos credere decet nihil eum monachicae perfectionis perdidisse occasione curae pastoralis, immo potiorem tunc sumsisse profectum de labore conuersionis multorum, quam de propriae quondam quiete conuersationis habuerat; maxime quia et pontificali functus officio domum suam monasterium facere curauit; et dum primo de monasterio abstractus, ad ministerium altaris ordinatus, atque Constantinopolim apocrisiarius ab apostolica sede directus est, non tamen in terreno conuersatus palatio propositum uitae caelestis intermisit. Nam quosdam fratrum ex monasterio suo, qui eum gratia germanae caritatis ad regiam urbem secuti sunt, in tutamentum coepit obseruantiae regularis habere; uidelicet ut eorum semper exemplo, sicut ipse scribit, ad orationis placidum litus, quasi anchorae fune restringeretur, cum incessabili causarum saecularium inpulsu fluctuaret, concussamque saeculi actibus mentem inter eos cotidie per studiosae lectionis roboraret alloquium. Horum ergo consortio non solum a terrenis est munitus incursibus, uerum etiam ad caelestis exercitia uitae magis magisque succensus.

Nam hortati sunt eum, ut librum beati Iob magnis inuolutum obscuritatibus mystica interpretatione discuteret; neque negare potuit opus, quod sibi fraternus amor multis utile futurum inponebat. Sed eundem librum, quomodo iuxta litteram intellegendus, qualiter ad Christi et ecclesiae sacramenta referendus, quo sensu unicuique fidelium sit aptandus, per XXX et V libros expositionis miranda ratione perdocuit. Quod uidelicet opus in regia quidem urbe apocrisiarius inchoauit, Romae autem iam pontifex factus expleuit.

Qui cum adhuc esset regia in urbe positus, nascentem ibi nouam heresim de statu nostrae resurrectionis, cum ipso, quo exorta est, initio, iuuante se gratia catholicae ueritatis, attriuit. Siquidem Eutycius eiusdem urbis episcopus dogmatizabat corpus nostrum in illa resurrectionis gloria inpalpabile, uentis aereque subtilius esse futurum; quod ille audiens, et ratione ueritatis, et exemplo dominicae resurrectionis, probauit hoc dogma orthodoxae fidei omnimodis esse contrarium. Catholica etenim fides habet, quod corpus nostrum illa inmortalitatis gloria sublimatum subtile quidem sit per effectum spiritalis potentiae, sed palpabile per ueritatem naturae;

iuxta exemplum dominici corporis, de quo a mortuis suscitato dicit ipse discipulis: ‘Palpate et uidete, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me uidetis habere.’ In cuius adsertione fidei uenerabilis pater Gregorius in tantum contra nascentem heresim nouam laborare contendit, tanta hanc instantia, iuuante etiam piissimo imperatore Tiberio Constantino, conminuit, ut nullus exinde sit inuentus, qui eius resuscitator existeret.

Alium quoque librum conposuit egregium, qui uocatur Pastoralis, in quo manifesta luce patefecit, quales ad ecclesiae regimen adsumi, qualiter ipsi rectores uiuere, qua discretione singulas quasque audientium instruere personas, et quanta consideratione propriam cotidie debeant fragilitatem pensare. Sed et omelias euangelii numero XL conposuit, quas in duobus codicibus aequa sorte distinxit.

Libros etiam Dialogorum IIII fecit, in quibus, rogatu Petri diaconi sui, uirtutes sanctorum, quos in Italia clariores nosse uel audire poterat, ad exemplum uiuendi posteris collegit; ut, sicut in libris expositionum suarum, quibus sit uirtutibus insudandum, edocuit, ita etiam descriptis sanctorum miraculis, quae uirtutum earumdem sit claritas, ostenderet. Primam quoque et ultimam Ezechielis prophetae partem, quae uidebantur obscuriores, per omelias XX et duas, quantum lucis intus habeant, demonstrauit. Excepto libello responsionum, quem ad interrogationes sancti Augustini primi Anglorum gentis episcopi scripsit, ut et supra docuimus, totum ipsum libellum his inserentes historiis; libello quoque synodico, quem cum episcopis Italiae de necessariis ecclesiae causis utillimum conposuit, et familiaribus ad quosdam litteris. Quod eo magis mirum est tot eum ac tanta condere uolumina potuisse, quod omni pene iuuentutis suae tempore, ut uerbis ipsius loquar, crebris uiscerum doloribus cruciabatur, horis momentisque omnibus fracta stomachi uirtute lassescebat, lentis quidem, sed tamen continuis febribus anhelabat.

Uerum inter haec, dum sollicitus pensaret, quia scriptura teste: ‘Omnis filius, qui recipitur, flagellatur’; quo malis praesentibus durius deprimebatur, eo de aeterna certius praesumtione respirabat.

Haec quidem de inmortali eius sint dicta ingenio, quod nec tanto corporis potuit dolore restingui. Nam alii quidam pontifices construendis ornandisque auro uel argento ecclesiis operam dabant, hic autem totus erga animarum lucra uacabat.

Quicquid pecuniae habuerat, sedulus hoc dispergere ac dare pauperibus curabat, ut iustitia eius maneret in saeculum saeculi, et cornu eius exaltaretur in gloria; ita ut illud beati Iob ueraciter dicere posset: ‘Auris audiens beatificauit me, et oculus uidens testimonium reddebat mihi, quod liberassem pauperem uociferantem, et pupillum, cui non esset adiutor. Benedictio perituri super me ueniebat, et cor uiduae consolatus sum. Iustitia indutus sum, et uestiui me, sicut uestimento et diademate, iudicio meo. Oculus fui caeco, et pes claudo. Pater eram pauperum, et causam, quam nesciebam, diligentissime inuestigabam. Conterebam molas iniqui, et de dentibus illius auferebam praedam.’ Et paulo post: ‘Si negaui,’

inquit, ‘quod uolebant, pauperibus, et oculos uiduae exspectare feci. Si comedi bucellam meam solus, et non comedit pupillus ex ea.

Quia ab infantia mea creuit mecum miseratio, et de utero matris meae egressa est mecum.’

Ad cuius pietatis et iustitiae opus pertinet etiam hoc, quod nostram gentem per praedicatores, quos huc direxit, de dentibus antiqui hostis eripiens aeternae libertatis fecit esse participem; cuius fidei et saluti congaudens, quamque digna laude commendans, ipse dicit in Expositione beati Iob: ‘Ecce lingua Brittaniae, quae nil aliud nouerat quam barbarum frendere, iam dudum in diuinis laudibus Hebreum coepit alleluia resonare. Ecce quondam tumidus, iam substratus sanctorum pedibus seruit oceanus, eiusque barbaros motus, quos terreni principes edomare ferro nequiuerant, hos pro diuina formidine sacerdotum ora simplicibus uerbis ligant, et qui cateruas pugnantium infidelis nequaquam metueret, iam nunc fidelis humilium linguas timet. Quia enim perceptis caelestibus uerbis, clarescentibus quoque miraculis, uirtus ei diuinae cognitionis infunditur, eiusdem diuinitatis terrore refrenatur, ut praue agere metuat, ac totis desideriis ad aeternitatis gratiam uenire concupiscat.’ Quibus uerbis beatus Gregorius hoc quoque declarat, quia sanctus Augustinus et socii eius non sola praedicatione uerborum, sed etiam caelestium ostensione signorum gentem Anglorum ad agnitionem ueritatis perducebant.

Fecit inter alia beatus papa Gregorius, ut in ecclesiis sanctorum apostolorum Petri et Pauli super corpora eorum missae celebrarentur. 

Sed et in ipsa missarum celebratione tria uerba maximae perfectionis plena superadiecit: ‘Diesque nostros in tua pace disponas, atque ab aeterna damnatione nos eripi, et in electorum tuorum iubeas grege numerari.’

Rexit autem ecclesiam temporibus imperatorum Mauricii et Focatis. Secundo autem eiusdem Focatis anno transiens ex hac uita, migrauit ad ueram, quae in caelis est, uitam. Sepultus uero est corpore in ecclesia beati Petri apostoli, ante secretarium, die quarto Iduum Martiarum, quandoque in ipso cum ceteris sanctae ecclesiae pastoribus resurrecturus in gloria, scriptumque in tumba ipsius epitaphium huiusmodi:

Suscipe, terra, tuo corpus de corpore sumtum, Reddere quod ualeas uiuificante Deo.

Spiritus astra petit, leti nil iura nocebunt, Cui uitae alterius mors magis ipsa uia est.

Pontificis summi hoc clauduntur membra sepulchro, Qui innumeris semper uiuit ubique bonis.

Esuriem dapibus superauit, frigora ueste, Atque animas monitis texit ab hoste sacris.

Implebatque actu, quicquid sermone docebat, Esset ut exemplum, mystica uerba loquens.

Ad Christum Anglos conuertit pietate magistra, Adquirens fidei agmina gente noua.

Hic labor, hoc studium, haec tibi cura, hoc pastor agebas, Ut Domino offerres plurima lucra gregis.

Hisque Dei consul factus laetare triumphis; Nam mercedem operum iam sine fine tenes.

Nec silentio praetereunda opinio, quae de beato Gregorio traditione maiorum ad nos usque perlata est; qua uidelicet ex causa admonitus tam sedulam erga salutem nostrae gentis curam gesserit. Dicunt, quia die quadam cum, aduenientibus nuper mercatoribus, multa uenalia in forum fuissent conlata, multi ad emendum confluxissent, et ipsum Gregorium inter alios aduenisse, ac uidisse inter alia pueros uenales positos candidi corporis, ac uenusti uultus, capillorum quoque forma egregia. Quos cum aspiceret, interrogauit, ut aiunt, de qua regione uel terra essent adlati. Dictumque est, quia de Brittania insula, cuius incolae talis essent aspectus.

Rursus interrogauit, utrum idem insulani Christiani, an paganis adhuc erroribus essent inplicati. Dictum est, quod essent pagani. At ille, intimo ex corde longa trahens suspiria: ‘Heu, pro dolor!’

inquit, ‘quod tam lucidi uultus homines tenebrarum auctor possidet, tantaque gratia frontispicii mentem ab interna gratia uacuam gestat!’ Rursus ergo interrogauit, quod esset uocabulum gentis illius. Responsum est, quod Angli uocarentur. At ille: ‘Bene,’

inquit; ‘nam et angelicam habent faciem, et tales angelorum in caelis decet esse coheredes. Quod habet nomen ipsa prouincia, de qua isti sunt adlati?’ Responsum est, quod Deiri uocarentur idem prouinciales. At ille: ‘Bene,’ inquit, ‘Deiri; de ira eruti, et ad misericordiam Christi uocati. Rex prouinciae illius quomodo appellatur?’ Responsum est, quod Aelli diceretur. At ille adludens ad nomen ait: ‘Alleluia, laudem Dei Creatoris illis in partibus oportet cantari.’

Accedensque ad pontificem Romanae et apostolicae sedis, nondum enim erat ipse pontifex factus, rogauit, ut genti Anglorum in Brittaniam aliquos uerbi ministros, per quos ad Christum conuerteretur, mitteret; se ipsum paratum esse in hoc opus Domino cooperante perficiendum, si tamen apostolico papae, hoc ut fieret, placeret.

Quod dum perficere non posset, quia, etsi pontifex concedere illi, quod petierat, uoluit, non tamen ciues Romani, ut tam longe ab urbe secederet, potuere permittere; mox ut ipse pontificatus officio functus est, perfecit opus diu desideratum; alios quidem praedicatores mittens, sed ipse praedicationem ut fructificaret, suis exhortationibus ac precibus adiuuans.

Haec iuxta opinionem, quam ab antiquis accepimus, historiae nostrae ecclesiasticae inserere oportunum duximus.


[2]
'''I'''nterea Augustinus adiutorio usus Aedilbercti regis conuocauit ad suum colloquium episcopos siue doctores proximae Brettonum prouinciae in loco, qui usque hodie lingua Anglorum Augustinaes ac, id est robur Augustini, in confinio Huicciorum et Occidentalium Saxonum appellatur; coepitque eis fraterna admonitione suadere, ut pace catholica secum habita communem euangelizandi gentibus pro Domino laborem susciperent. Non enim paschae diem dominicum suo tempore, sed a XIIII usque ad XX lunam obseruabant; quae computatio LXXXIIII annorum circulo continetur. Sed et alia plurima unitati ecclesiasticae contraria faciebant. Qui cum longa disputatione habita, neque precibus, neque hortamentis, neque increpationibus Augustini ac sociorum eius adsensum praebere uoluissent, sed suas potius traditiones uniuersis, quae per orbem sibi in Christo concordant, ecclesiis praeferrent, sanctus pater Augustinus hunc laboriosi ac longi certaminis finem fecit, ut diceret: ‘Obsecremus Deum, qui habitare facit unanimes in domu Patris sui, ut ipse nobis insinuare caelestibus signis dignetur, quae sequenda traditio, quibus sit uiis ad ingressum regni illius properandum. Adducatur aliquis eger, et per cuius preces fuerit curatus, huius fides et operatio Deo deuota atque omnibus sequenda credatur.’ Quod cum aduersarii, inuiti licet, concederent, adlatus est quidam de genere Anglorum, oculorum luce priuatus; qui cum oblatus Brettonum sacerdotibus nil curationis uel sanationis horum ministerio perciperet, tandem Augustinus, iusta necessitate conpulsus, flectit genua sua ad Patrem Domini nostri Iesu Christi, deprecans, ut uisum caeco, quem amiserat, restitueret, et per inluminationem unius hominis corporalem, in plurimorum corde fidelium spiritalis gratiam lucis accenderet. Nec mora, inluminatur caecus, ac uerus summae lucis praeco ab omnibus praedicatur Augustinus. Tum Brettones confitentur quidem intellexisse se ueram esse uiam iustitiae, quam praedicaret Augustinus; sed non se posse absque suorum consensu ac licentia priscis abdicare moribus. Unde postulabant, ut secundo synodus pluribus aduenientibus fieret.

Quod cum esset statutum, uenerunt, ut perhibent, VII Brettonum episcopi et plures uiri doctissimi, maxime de nobilissimo eorum monasterio, quod uocatur lingua Anglorum Bancornaburg, cui tempore illo Dinoot abbas praefuisse narratur, qui ad praefatum ituri concilium uenerunt primo ad quendam uirum sanctum ac prudentem, qui apud eos anachoreticam ducere uitam solebat, consulentes, an ad praedicationem Augustini suas deserere traditiones deberent. Qui respondebat: ‘Si homo Dei est, sequimini illum.’ Dixerunt: ‘Et unde hoc possumus probare?’ At ille: ‘Dominus,’ inquit, ‘ait: “Tollite iugum meum super uos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde.” Si ergo Augustinus ille mitis est et humilis corde, credibile est, quia iugum Christi et ipse portet, et uobis portandum offerat; sin autem inmitis ac superbus est, constat, quia non est de Deo, neque nobis eius sermo curandus.’ Qui rursus aiebant: ‘Et unde uel hoc dinoscere ualemus?’ ‘Procurate,’ inquit, ‘ut ipse prior cum suis ad locum synodi adueniat, et, si uobis adpropinquantibus adsurrexerit, scientes, quia famulus Christi est, obtemperanter illum audite; sin autem uos spreuerit, nec coram uobis adsurgere uoluerit, cum sitis numero plures, et ipse spernatur a uobis.’

Fecerunt, ut dixerat. Factumque est, ut uenientibus illis sederet Augustinus in sella. Quod illi uidentes mox in iram conuersi sunt, eumque notantes superbiae, cunctis, quae dicebat, contradicere laborabant. Dicebat autem eis quia ‘in multis quidem nostrae consuetudini, immo uniuersalis ecclesiae contraria geritis; et tamen si in tribus his mihi obtemperare uultis, ut pascha suo tempore celebretis; ut ministerium baptizandi, quo Deo renascimur, iuxta morem sanctae Romanae et apostolicae ecclesiae conpleatis; ut genti Anglorum una nobiscum uerbum Domini praedicetis; cetera, quae agitis, quamuis moribus nostris contraria, aequanimiter cuncta tolerabimus.’ At illi nil horum se facturos, neque illum pro archiepiscopo habituros esse respondebant; conferentes ad inuicem, quia ‘si modo nobis adsurgere noluit, quanto magis, si ei subdi coeperimus, iam nos pro nihilo contemnet.’

Quibus uir Domini Augustinus fertur minitans praedixisse, quia, si pacem cum fratribus accipere nollent, bellum ab hostibus forent accepturi; et, si nationi Anglorum noluissent uiam uitae praedicare, per horum manus ultionem essent mortis passuri. Quod ita per omnia, ut praedixerat, diuino agente iudicio patratum est.

Siquidem post haec ipse, de quo diximus, rex Anglorum fortissimus Aedilfrid collecto grandi exercitu ad ciuitatem Legionum, quae a gente Anglorum Legacaestir, a Brettonibus autem rectius Carlegion appellatur, maximam gentis perfidae stragem dedit. Cumque bellum acturus uideret sacerdotes eorum, qui ad exorandum Deum pro milite bellum agente conuenerant, seorsum in tutiore loco consistere, sciscitabatur, qui essent hi, quidue acturi illo conuenissent. Erant autem plurimi eorum de monasterio Bancor, in quo tantus fertur fuisse numerus monachorum, ut, cum in VII portiones esset cum praepositis sibi rectoribus monasterium diuisum, nulla harum portio minus quam CCCtos homines haberet, qui omnes de labore manuum suarum uiuere solebant. Horum ergo plurimi ad memoratam aciem, peracto ieiunio triduano, cum aliis orandi causa conuenerant, habentes defensorem nomine Brocmailum, qui eos intentos precibus a barbarorum gladiis protegeret. Quorum causam aduentus cum intellexisset rex Ã†dilfrid, ait: ‘Ergo si aduersum nos ad Deum suum clamant, profecto et ipsi, quamuis arma non ferant, contra nos pugnant, qui aduersis nos inprecationibus persequuntur.’ Itaque in hos primum arma uerti iubet, et sic ceteras nefandae militiae copias non sine magno exercitus sui damno deleuit. Exstinctos in ea pugna ferunt de his, qui ad orandum uenerant, uiros circiter mille CCtos, et solum L fuga esse lapsos. Brocmail ad primum hostium aduentum cum suis terga uertens, eos, quos defendere debuerat, inermes ac nudos ferientibus gladiis reliquit. Sicque conpletum est praesagium sancti pontificis Augustini, quamuis ipso iam multo ante tempore ad caelestia regna sublato, ut etiam temporalis interitus ultione sentirent perfidi, quod oblata sibi perpetuae salutis consilia spreuerant.


[3]
'''A'''nno dominicae incarnationis DCIIIImo, Augustinus Brittaniarum archiepiscopus ordinauit duos episcopos, Mellitum uidelicet et Iustum; Mellitum quidem ad praedicandum prouinciae Orientalium Saxonum, qui Tamense fluuio dirimuntur a Cantia, et ipsi orientali mari contigui, quorum metropolis Lundonia ciuitas est, super ripam praefati fluminis posita, et ipsa multorum emporium populorum terra marique uenientium; in qua uidelicet gente tunc temporis Saberct nepos Aedilbercti ex sorore Ricula regnabat, quamuis sub potestate positus eiusdem Aedilbercti, qui omnibus, ut supra dictum est, usque ad terminum Humbrae fluminis Anglorum gentibus imperabat.

Ubi uero et haec prouincia uerbum ueritatis praedicante Mellito accepit, fecit rex Aedilberct in ciuitate Lundonia ecclesiam sancti Pauli apostoli, in qua locum sedis episcopalis, et ipse, et successores eius haberent. Iustum uero in ipsa Cantia Augustinus episcopum ordinauit in ciuitate Dorubreui, quam gens Anglorum a primario quondam illius, qui dicebatur Hrof, Hrofascastra cognominat.

Distat autem a Doruuerni milibus passuum ferme XXIIII ad occidentem, in qua rex Aedilberct ecclesiam beati Andreae apostoli fecit, qui etiam episcopis utriusque huius ecclesiae dona multa, sicut et Doruuernensis, obtulit; sed et territoria ac possessiones in usum eorum, qui erant cum episcopis, adiecit.

Defunctus est autem Deo dilectus pater Augustinus, et positum corpus eius foras iuxta ecclesiam beatorum apostolorum Petri et Pauli, cuius supra meminimus, quia necdum fuerat perfecta nec dedicata. Mox uero ut dedicata est, intro inlatum, et in porticu illius aquilonali decenter sepultum est; in qua etiam sequentium archiepiscoporum omnium sunt corpora tumulata praeter duorum tantummodo, id est Theodori et Berctualdi, quorum corpora in ipsa ecclesia posita sunt, eo quod praedicta porticus plura capere nequiuit. Habet haec in medio pene sui altare in honore beati papae Gregorii dedicatum, in quo per omne sabbatum a presbytero loci illius agendae eorum sollemniter celebrantur. Scriptum uero est in tumba eiusdem Augustini epitaphium huiusmodi: ‘Hic requiescit domnus Augustinus Doruuernensis archiepiscopus primus, qui olim huc a beato Gregorio Romanae urbis pontifice directus, et a Deo operatione miraculorum suffultus, Aedilbertcum regem ac gentem illius ab idolorum cultu ad Christi fidem perduxit, et conpletis in pace diebus officii sui, defunctus est VII Kalendas Iunias, eodem rege regnante.’


[4]
'''S'''uccessit Augustino in episcopatum Laurentius, quem ipse idcirco adhuc uiuens ordinauerat, ne, se defuncto, status ecclesiae tam rudis uel ad horam pastore destitutus uacillare inciperet. In quo et exemplum sequebatur primi pastoris ecclesiae, hoc est beatissimi apostolorum principis Petri, qui, fundata Romae ecclesia Christi, Clementem sibi adiutorem euangelizandi, simul et successorem consecrasse perhibetur. Laurentius archiepiscopi gradu potitus strenuissime fundamenta ecclesiae, quae nobiliter iacta uidit, augmentare, atque ad profectum debiti culminis, et crebra uoce sanctae exhortationis, et continuis piae operationis exemplis prouehere curauit. Denique non solum nouae, quae de Anglis erat collecta, ecclesiae curam gerebat, sed et ueterum Brittaniae incolarum, nec non et Scottorum, qui Hiberniam insulam Brittaniae proximam incolunt, populis pastoralem inpendere sollicitudinem curabat. Siquidem ubi Scottorum in praefata ipsorum patria, quomodo et Brettonum in ipsa Brittania, uitam ac professionem minus ecclesiasticam in multis esse cognouit, maxime quod paschae sollemnitatem non suo tempore celebrarent, sed, ut supra docuimus, a XIIIIa luna usque ad XXam dominicae resurrectionis diem obseruandum esse putarent; scripsit cum coepiscopis suis exhortatoriam ad eos epistulam, obsecrans eos et contestans unitatem pacis et catholicae obseruationis cum ea, quae toto orbe diffusa est, ecclesia Christi tenere; cuius uidelicet epistulae principium hoc est:

Dominis carissimis fratribus episcopis uel abbatibus per uniuersam Scottiam Laurentius, Mellitus, et Iustus episcopi, serui seruorum Dei.

Dum nos sedes apostolica more suo, sicut in uniuerso orbe terrarum, in his occiduis partibus ad praedicandum gentibus paganis dirigeret, atque in hanc insulam, quae Brittania nuncupatur, contigit introisse; antequam cognosceremus, credentes, quod iuxta morem uniuersalis ecclesiae ingrederentur, in magna reuerentia sanctitatis tam Brettones quam Scottos uenerati sumus; sed cognoscentes Brettones, Scottos meliores putauimus. Scottos uero per Daganum episcopum in hanc, quam superius memorauimus, insulam, et Columbanum abbatem in Gallis uenientem nihil discrepare a Brettonibus in eorum conuersatione didicimus. Nam Daganus episcopus ad nos ueniens, non solum cibum nobiscum, sed nec in eodem hospitio, quo uesccbamur, sumere uoluit.

Misit idem Laurentius cum coepiscopis suis etiam Brettonum sacerdotibus litteras suo gradui condignas, quibus eos in unitate catholica confirmare satagit. Sed quantum haec agendo profecerit, adhuc praesentia tempora declarant.

His temporibus uenit Mellitus Lundoniae episcopus Romam, de necessariis ecclesiae Anglorum cum apostolico papa Bonifatio tractaturus. Et cum idem papa reuerentissimus cogeret synodum episcoporum Italiae, de uita monachorum et quiete ordinaturus, et ipse Mellitus inter eos adsedit anno VIII imperii Focatis principis, indictione XIIIa, tertio die Kalendarum Martiarum;

ut quaeque erant regulariter decreta, sua quoque auctoritate subscribens confirmaret, ac Brittaniam rediens secum Anglorum ecclesiis mandanda atque obseruanda deferret, una cum epistulis, quas idem pontifex Deo dilecto archiepiscopo Laurentio et clero uniuerso, similiter et Aedilbercto regi atque genti Anglorum direxit. Hic est Bonifatius, quartus a beato Gregorio Romanae urbis episcopo, qui inpetrauit a Focate principe donari ecclesiae Christi templum Romae, quod Pantheon uocabatur ab antiquis, quasi simulacrum esset omnium deorum; in quo ipse, eliminata omni spurcitia, fecit ecclesiam sanctae Dei genetricis atque omnium martyrum Christi;

ut, exclusa multitudine daemonum, multitudo ibi sanctorum memoriam haberet.


[5]
'''A'''nno ab incarnatione dominica DCXVI, qui est annus XXI, ex quo Augustinus cum sociis ad praedicandum genti Anglorum missus est, Aedilberct rex Cantuariorum post regnum temporale, quod L et VI annis gloriosissime tenuerat, aeterna caelestis regni gaudia subiit;

qui tertius quidem in regibus gentis Anglorum cunctis australibus eorum prouinciis, quae Humbrae fluuio et contiguis ei terminis sequestrantur a borealibus, imperauit; sed primus omnium caeli regna conscendit. Nam primus imperium huiusmodi Aelli rex Australium Saxonum;

secundus Caelin rex Occidentalium Saxonum, qui lingua ipsorum Ceaulin uocabatur; tertius, ut diximus, Aedilberct rex Cantuariorum; quartus Reduald rex Orientalium Anglorum, qui etiam uiuente Aedilbercto eidem suae genti ducatum praebebat, obtinuit;

quintus Aeduini rex Nordanhymbrorum gentis, id est eius, quae ad Borealem Humbrae fluminis plagam inhabitat, maiore potentia cunctis, qui Brittaniam incolunt, Anglorum pariter et Brettonum populis praefuit, praeter Cantuariis tantum; nec non et Meuanias Brettonum insulas, quae inter Hiberniam et Brittaniam sitae sunt, Anglorum subiecit imperio; sextus Osuald et ipse Nordanhymbrorum rex Christianissimus, hisdem finibus regnum tenuit; septimus Osuiu frater eius, aequalibus pene terminis regnum nonnullo tempore cohercens, Pictorum quoque atque Scottorum gentes, quae septentrionales Brittaniae fines tenent, maxima ex parte perdomuit, ac tributarias fecit. Sed haec postmodum.

Defunctus uero est rex Aedilberct die XXIIII mensis Februarii post XX et unum annos acceptae fidei, atque in porticu sancti Martini intro ecclesiam beatorum apostolorum Petri et Pauli sepultus, ubi et Berctaregina condita est.

Qui inter cetera bona, quae genti suae consulendo conferebat, etiam decreta illi iudiciorum, iuxta exempla Romanorum, cum consilio sapientium constituit; quae conscripta Anglorum sermone hactenus habentur, et obseruantur ab ea. In quibus primitus posuit, qualiter id emendare deberet, qui aliquid rerum uel ecclesiae, uel episcopi, uel reliquorum ordinum furto auferret;

uolens scilicet tuitionem eis, quos et quorum doctrinam susceperat, praestare.

Erat autem idem Aedilberct filius Irminrici, cuius pater Octa, cuius pater Oeric cognomento Oisc, a quo reges Cantuariorum solent Oiscingas cognominare. Cuius pater Hengist, qui cum filio suo Oisc inuitatus a Uurtigerno Brittaniam primus intrauit, ut supra retulimus.

At uero post mortem Aedilbercti, cum filius eius Eadbald regni gubernacula suscepisset, magno tenellis ibi adhuc ecclesiae crementis detrimento fuit. Siquidem non solum fidem Christi recipere noluerat, sed et fornicatione pollutus est tali, qualem nec inter gentes auditam apostolus testatur, ita ut uxorem patris haberet. Quo utroque scelere occasionem dedit ad priorem uomitum reuertendi his, qui sub imperio sui parentis, uel fauore uel timore regio, fidei et castimoniae iura susceperant. Nec supernae flagella districtionis perfido regi castigando et corrigendo defuere; nam crebra mentis uesania, et spiritus inmundi inuasione premebatur.

Auxit autem procellam huiusce perturbationis etiam mors Sabercti regis Orientalium Saxonum, qui ubi regna perennia petens tres suos filios, qui pagani perdurauerant, regni temporalis heredes reliquit, coeperunt illi mox idolatriae, quam, uiuente eo, aliquantulum intermisisse uidebantur, palam seruire, subiectisque populis idola colendi liberam dare licentiam. Cumque uiderent pontificem, celebratis in ecclesia missarum sollemniis, eucharistiam populo dare, dicebant, ut uulgo fertur, ad eum barbara inflati stultitia: ‘Quare non et nobis porrigis panem nitidum, quem et patri nostro Saba,’ sic namque eum appellare consuerant, ‘dabas, et populo adhuc dare in ecclesia non desistis?’ Quibus ille respondebat: ‘Si uultis ablui fonte illo salutari, quo pater uester ablutus est, potestis etiam panis sancti, cui ille participabat, esse participes; sin autem lauacrum uitae contemnitis, nullatenus ualetis panem uitae percipere.’ At illi: ‘Nolumus,’ inquiunt, ‘fontem illum intrare, quia nec opus illo nos habere nouimus, sed tamen pane illo refici uolumus.’ Cumque diligenter ac saepe ab illo essent admoniti nequaquam ita fieri posse, ut absque purgatione sacrosancta quis oblationi sacrosanctae communicaret, ad ultimum furore commoti aiebant: ‘Si non uis adsentire nobis in tam facili causa, quam petimus, non poteris iam in nostra prouincia demorari.’ Et expulerunt eum, ac de suo regno cum suis abire iusserunt.

Qui expulsus inde uenit Cantiam, tractaturus cum Laurentio et Iusto coepiscopis, quid in his esset agendum. Decretumque est communi consilio, quia satius esset, ut omnes patriam redeuntes, libera ibi mente Domino deseruirent, quam inter rebelles fidei barbaros sine fructu residerent.

Discessere itaque primo Mellitus et Iustus, atque ad partes Galliae secessere, ibi rerum finem exspectare disponentes. Sed non multo tempore reges, qui praeconem a se ueritatis expulerant, daemonicis cultibus inpune seruiebant. Nam egressi contra gentem Geuissorum in proelium, omnes pariter cum sua militia corruerunt; nec, licet auctoribus perditis, excitatum ad scelera uulgus potuit recorrigi, atque ad simplicitatem fidei et caritatis, quae est in Christo, reuocari.


[6]
'''C'''um uero et Laurentius Mellitum Iustumque secuturus ac Brittaniam esset relicturus, iussit ipsa sibi nocte in ecclesia beatorum apostolorum Petri et Pauli, de qua frequenter iam diximus, stratum parari; in quo, cum post multas preces ac lacrimas ad Dominum pro statu ecclesiae fusas ad quiescendum membra posuisset, atque obdormisset, apparuit ei beatissimus apostolorum princeps, et multo illum tempore secretae noctis flagellis artioribus afficiens sciscitabatur apostolica districtione, quare gregem, quem sibi ipse crediderat, relinqueret, uel cui pastorum oues Christi in medio luporum positas fugiens ipse dimitteret.’ ‘An mei,’

inquit, ‘oblitus es exempli, qui pro paruulis Christi, quos mihi in indicium suae dilectionis commendauerat, uincula, uerbera, carceres, adflictiones, ipsam postremo mortem, mortem autem crucis, ab infidelibus et inimicis Christi ipse cum Christo coronandus pertuli?’ His beati Petri flagellis simul ex exhortationibus animatus famulus Christi Laurentius mox mane facto uenit ad regem, et, retecto uestimento, quantis esset uerberibus laceratus, ostendit. Qui multum miratus et inquirens, quis tanto uiro tales ausus esset plagas infligere; ut audiuit, quia suae causa salutis episcopus ab apostolo Christi tanta esset tormenta plagasque perpessus, extimuit multum; atque anathematizato omni idolatriae cultu, abdicato conubio non legitimo, suscepit fidem Christi, et baptizatus ecclesiae rebus, quantum ualuit, in omnibus consulere ac fauere curauit.

Misit etiam Galliam, et reuocauit Mellitum ac Iustum, eosque ad suas ecclesias libere instituendas redire praecepit; qui post annum, ex quo abierunt, reuersi sunt; et Iustus quidem ad ciuitatem Hrofi, cui praefuerat, rediit; Mellitum uero Lundonienses episcopum recipere noluerunt, idolatris magis pontificibus seruire gaudentes. Non enim tanta erat ei, quanta patri ipsius regni potestas, ut etiam nolentibus ac contradicentibus paganis antistitem suae posset ecclesiae reddere. Uerumtamen ipse cum sua gente, ex quo ad Dominum conuersus est, diuinis se studuit mancipare praeceptis. Denique et in monasterio beatissimi apostolorum principis ecclesiam sanctae Dei genetricis fecit, quam consecrauit archiepiscopus Mellitus.


[7]
'''H'''oc enim regnante rege beatus archiepiscopus Laurentius regnum caeleste conscendit, atque in ecclesia et monasterio sancti apostoli Petri iuxta prodecessorem suum Augustinum sepultus est die quarto Nonarum Februariarum; post quem Mellitus, qui erat Lundoniae episcopus, sedem Doruuernensis ecclesiae tertius ab Augustino suscepit. Iustus autem adhuc superstes Hrofensem regebat ecclesiam. Qui, cum magna ecclesiam Anglorum cura ac labore gubernarent, susceperunt scripta exhortatoria a pontifice Romanae et apostolicae sedis Bonifatio, qui post Deusdedit ecclesiae praefuit, anno incarnationis dominicae DCXVIIII. Erat autem Mellitus corporis quidem infirmitate, id est podagra, grauatus, sed mentis gressibus sanis alacriter terrena quaeque transiliens, atque ad caelestia semper amanda, petenda, et quaerenda peruolans. Erat carnis origine nobilis, sed culmine mentis nobilior.

Denique, ut unum uirtutis eius, unde cetera intellegi possint, testimonium referam, tempore quodam ciuitas Doruuernensis per culpam incuriae igni correpta crebrescentibus coepit flammis consumi;

quibus cum nullo aquarum iniectu posset aliquis obsistere, iamque ciuitatis esset pars uastata non minima, atque ad episcopium furens se flamma dilataret, confidens episcopus in diuinum, ubi humanum deerat, auxilium, iussit se obuiam saeuientibus et huc illucque uolantibus ignium globis efferri. Erat autem eo loci, ubi flammarum impetus maxime incumbebat, martyrium beatorum IIII Coronatorum. Ibi ergo perlatus obsequentum manibus episcopus coepit orando periculum infirmus abigere, quod firma fortium manus multum laborando nequiuerat. Nec mora, uentus, qui a meridie flans urbi incendia sparserat, contra meridiem reflexus, primo uim sui furoris a lesione locorum, quae contra erant, abstraxit, ac mox funditus quiescendo, flammis pariter sopitis atque exstinctis, conpescuit. Et quia uir Dei igne diuinae caritatis fortiter ardebat, quia tempestates potestatum aeriarum a sua suorumque lesione crebris orationibus uel exhortationibus repellere consuerat, merito uentis flammisque mundialibus praeualere, et, ne sibi suisque nocerent, obtinere poterat.

Et hic ergo postquam annis quinque rexit ecclesiam, Aeodbaldo regnante migrauit ad caelos, sepultusque est cum patribus suis in saepe dicto monasterio et ecclesia beatissimi apostolorum principis, anno ab incarnatione Domini DCXXIIII, die VIII Kalendarum Maiarum.


[8]
'''C'''ui statim successit in pontificatum Iustus, qui erat Hrofensis ecclesiae episcopus. Illi autem ecclesiae Romanum pro se consecrauit episcopum, data sibi ordinandi episcopos auctoritate a pontifice Bonifatio, quem successorem fuisse Deusdedit supra meminimus; cuius auctoritatis ista est forma:

Dilectissimo fratri Iusto Bonifatius.
 
Quam deuote quamque etiam uigilanter pro Christi euangelio elaborauerit uestra fraternitas, non solum epistulae a uobis directae tenor, immo indulta desuper operi uestro perfectio indicauit.

Nec enim omnipotens Deus aut sui nominis sacramentum, aut uestri fructum laboris deseruit, dum ipse praedicatoribus euangelii fideliter repromisit: ‘Ecce ego uobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem mundi.’ Quod specialiter iniuncto uobis ministerio, eius clementia demonstrauit, aperiens corda gentium ad suscipiendum praedicationis uestrae singulare mysterium. Magno enim praemio fastigiorum uestrorum delectabilem cursum bonitatis suae suffragiis inlustrauit, dum creditorum uobis talentorum fidelissimae negotiationis officiis uberem fructum inpendens ei, quod signare possetis multiplicatis generationibus, praeparauit.

Hocque etiam illa uobis repensatione conlatum est, qua iniuncto ministerio iugiter persistentes laudabili patientia redemtionem gentis illius exspectastis, et uestris, ut proficerent, meritis eorum est saluatio propinata, dicente Domino: ‘Qui perseuerauerit usque in finem, hic saluus erit.’ Saluati ergo estis spe patientiae et tolerantiae uirtute, ut infidelium corda naturali ac superstitioso morbo purgata, sui consequerentur misericordiam Saluatoris. Susceptis namque apicibus filii nostri Adulualdi regis, repperimus, quanta sacri eloquii eruditione eius animum ad uerae conuersionis et indubitatae fidei credulitatem fraternitas uestra perduxerit. Qua ex re de longanimitate clementiae caelestis certam adsumentes fiduciam, non solum suppositarum ei gentium plenissimam salutem, immo quoque uicinarum, uestrae praedicationis ministerio credimus subsequendam;

quatinus, sicut scriptum est, consummati operis uobis merces a retributore omnium bonorum Domino tribuatur, et uere ‘per omnem terram exisse sonum eorum, et in fines orbis terrae uerba ipsorum,’

uniuersalis gentium confessio, suscepto Christianae sacramento fidei, protestetur.

Pallium praeterea per latorem praesentium fraternitati tuae, benignitatis studiis inuitati, direximus, quod uidelicet tantum in sacrosanctis celebrandis mysteriis utendi licentiam imperauimus;

concedentes etiam tibi ordinationes episcoporum, exigente oportunitate, Domini praeueniente misericordia, celebrare; ita ut Christi euangelium plurimorum adnuntiatione in omnibus gentibus, quae necdum conuersae sunt, dilatetur. Studeat ergo tua fraternitas hoc, quod sedis apostolicae humanitate percepit, intemerata mentis sinceritate seruare, intendens cuius rei similitudine tam praecipuum indumentum humeris tuis baiulandum susceperis. Talemque te Domini inplorata clementia exhibendum stude, ut indulti muneris praemia non cum reatitudine, sed cum commodis animarum ante tribunal summi et uenturi Iudicis repraesentes.

Deus te incolumem custodiat, dilectissime frater.


[9]
'''Q'''uo tempore etiam gens Nordanhymbrorum, hoc est ea natio Anglorum, quae ad Aquilonalem Humbre fluminis plagam habitabat, cum rege suo Aeduino uerbum fidei praedicante Paulino, cuius supra meminimus, suscepit. Cui uidelicet regi, in auspicium suscipiendae fidei et regni caelestis, potestas etiam terreni creuerat imperii;

ita ut, quod nemo Anglorum ante eum, omnes Brittaniae fines, qua uel ipsorum uel Brettonum prouinciae habitabant, sub dicione acciperet.

Quin et Meuanias insulas, sicut et supra docuimus, imperio subiugauit Anglorum; quarum prior, quae ad austrum est, et situ amplior, et frugum prouentu atque ubertate felicior, nongentarum LX familiarum mensuram iuxta aestimationem Anglorum, secunda trecentarum et ultra spatium tenet.

Huic autem genti occasio fuit percipiendae fidei, quod praefatus rex eius cognatione iunctus est regibus Cantuariorum, accepta in coniugem Aedilbergae filia Aedilbercti regis, quae alio nomine Tatae uocabatur. Huius consortium cum primo ipse missis procis a fratre eius Aeodbaldo, qui tunc regno Cantuariorum praeerat, peteret; 

responsum est non esse licitum Christianam uirginem pagano in coniugem dari, ne fides et sacramenta caelestis regis consortio profanarentur regis, qui ueri Dei cultus esset prorsus ignarus. Quae cum Aeduino uerba nuntii referrent, promisit se nil omnimodis contrarium Christianae fidei, quam uirgo colebat, esse facturum;

quin potius permissurum, ut fidem cultumque suae religionis cum omnibus, qui secum uenissent, uiris siue feminis, sacerdotibus seu ministris, more Christiano seruaret. Neque abnegauit se etiam eandem subiturum esse religionem; si tamen examinata a prudentibus sanctior ac Deo dignior posset inueniri.

Itaque promittitur uirgo, atque atduino mittitur, et iuxta quod dispositum fuerat, ordinatur episcopus uir Deo dilectus Paulinus, qui cum illa ueniret, eamque et comites eius, ne paganorum possent societate pollui, cotidiana et exhortatione, et sacramentorum caelestium celebratione confirmaret.

Ordinatus est autem Paulinus episcopus a Iusto archiepiscopo, sub die XII Kalendarum Augustarum, anno ab incarnatione Domini DCXXV; et sic cum praefata uirgine ad regem Aeduinum quasi comes copulae carnalis aduenit. Sed ipse potius toto animo intendens, ut gentem, quam adibat, ad agnitionem ueritatis aduocans, iuxta uocem apostoli, uni uero sponso uirginem castam exhiberet Christo. Cumque in prouinciam uenisset, laborauit multum, ut et eos, qui secum uenerant, ne a fide deficerent, Domino adiuuante contineret, et aliquos, si forte posset, de paganis ad fidei gratiam praedicando conuerteret. Sed sicut apostolus ait, quamuis multo tempore illo laborante in uerbo: ‘Deus saeculi huius excaecauit mentes infidelium, ne eis fulgeret inluminatio euangelii gloriae Christi.’

Anno autem sequente uenit in prouinciam quidam sicarius uocabulo Eumer, missus a rege Occidentalium Saxonum nomine Cuichelmo, sperans se regem Aeduinum regno simul et uita priuaturum; qui habebat sicam bicipitem toxicatam; ut si ferri uulnus minus ad mortem regis sufficeret, peste iuuaretur ueneni. Peruenit autem ad regem primo die paschae iuxta amnem Deruuentionem, ubi tunc erat uilla regalis, intrauitque quasi nuntium domini sui referens; et cum simulatam legationem ore astuto uolueret, exsurrexit repente, et, euaginata sub ueste sica, impetum fecit in regem. Quod cum uideret Lilla minister regi amicissimus, non habens scutum ad manum, quo regem a nece defenderet, mox interposuit corpus suum ante ictum pungentis;

sed tanta ui hostis ferrum infixit, ut per corpus militis occisi etiam regem uulneraret. Qui cum mox undique gladiis inpeteretur, in ipso tumultu etiam alium de militibus, cui nomen erat Fordheri, sica nefanda peremit. 
Eadem autem nocte sacrosancta dominici paschae pepererat regina filiam regi, cui nomen Atanfled. Cumque idem rex, praesente Paulino episcopo, gratias ageret diis suis pro nata sibi filia, e contra episcopus gratias coepit agere Domino Christo, regique adstruere, quod ipse precibus suis apud illum obtinuerit, ut regina sospes et absque dolore graui sobolem procrearet. Cuius uerbis delectatus rex, promisit se, abrenuntiatis idolis, Christo seruiturum, si uitam sibi et uictoriam donaret pugnanti aduersus regem, a quo homicida ille, qui eum uulnerauerat, missus est; et in pignus promissionis inplendae, eandem filiam suam Christo consecrandam Paulino episcopo adsignauit; quae baptizata est die sancto pentecostes prima de gente Nordanhymbrorum, cum XI aliis de familia eius.

Quo tempore curatus a uulnere sibi pridem inflicto, rex collecto exercitu uenit aduersus gentem Occidentalium Saxonum, ac bello inito uniuersos, quos in necem suam conspirasse didicerat, aut occidit, aut in deditionem recepit. Sicque uictor in patriam reuersus, non statim et inconsulte sacramenta fidei Christianae percipere uoluit;

quamuis nec idolis ultra seruiuit, ex quo se Christo seruiturum esse promiserat. Uerum primo diligentius ex tempore, et ab ipso uenerabili uiro Paulino rationem fidei ediscere, et cum suis primatibus, quos sapientiores nouerat, curauit conferre, quid de his agendum arbitrarentur. Sed et ipse, cum esset uir natura sagacissimus, saepe diu solus residens ore quidem tacito, sed in intimis cordis multa secum conloquens, quid sibi esset faciendum, quae religio seruanda tractabat.


[10]
'''Q'''uo tempore exhortatorias ad fidem litteras a pontifice sedis apostolicae Bonifatio accepit, quarum ista est forma:

Exemplar epistulae beatissimi et apostolici papae urbis Romanae ecclesiae Bonifatii directae uiro glorioso Ã†duino regi Anglorum. 
Uiro glorioso Aeduino regi Anglorum, Bonifatius episcopus seruus seruorum Dei.

Licet summae diuinitatis potentia humanae locutionis officiis explanari non ualeat, quippe quae sui magnitudine ita inuisibili atque inuestigabili aeternitate consistit, ut haec nulla ingenii sagacitas, quanta sit, conprendere disserereque sufficiat; quia tamen eius humanitas ad insinuationem sui reseratis cordis ianuis, quae de semet ipsa proferetur secreta humanis mentibus inspiratione clementer infundit; ad adnuntiandam uobis plenitudinem fidei Christianae sacerdotalem curauimus sollicitudinem prorogare, ut perinde Christi euangelium, quod Saluator noster omnibus praecepit gentibus praedicari, uestris quoque sensibus inserentes, salutis uestrae remedia propinentur. Supernae igitur maiestatis clementia, quae cuncta solo uerbo praeceptionis suae condidit et creauit, caelum uidelicet et terram, mare et omnia, quae in eis sunt, dispositis ordinibus, quibus subsisterent, coaeterni Uerbi sui consilio, et Sancti Spiritus unitate dispensans, hominem ad imaginem et similitudinem suam ex limo terrae plasmatum constituit, eique tantam praemii praerogatiuam indulsit, ut eum cunctis pracponeret, atque seruato termino praeceptionis, aeternitatis subsistentia praemuniret. Hunc ergo Deum Patrem, et Filium, et Spiritum Sanctum, quod est indiuidua Trinitas, ab ortu solis usque ad occasum, humanum genus, quippe ut creatorem omnium atque factorem suum, salutifera confessione fide ueneratur et colit; cui etiam summitates imperii rerumque potestates submissae sunt, quia eius dispositione omnium praelatio regnorum conceditur. Eius ergo bonitatis misericordia totius creaturae suae dilatandi subdi etiam in extremitate terrae positarum gentium corda frigida, Sancti Spiritus feruore in sui quoque agnitione mirabiliter est dignata succendere.

Quae enim in gloriosi filii nostri Audubaldi regis gentibusque ei subpositis inlustratione, clementia Redemtoris fuerit operata, plenius ex uicinitate locorum uestram gloriam conicimus cognouisse.

Eius ergo mirabile donum et in uobis certa spe, caelesti longanimitate conferri confidimus; cum profecto gloriosam coniugem uestram, quae uestri corporis pars esse dinoscitur, aeternitatis praemio per sacri baptismatis regenerationem inluminatam agnouimus.

Unde praesenti stilo gloriosos uos adhortandos cum omni affectu intimae caritatis curauimus;

quatinus abominatis idolis eorumque cultu, spretisque fanorum fatuitatibus, et auguriorum deceptabilibus blandimentis, credatis in Deum Patrem omnipotentem, eiusque Filium Iesum Christum, et Spiritum Sanctum, ut credentes, a diabolicae captiuitatis nexibus, sanctae et indiuiduae Trinitatis cooperante potentia, absoluti, aeternae uitae possitis esse participes.

Quanta autem reatitudinis culpa teneantur obstricti hi, qui idolatriarum perniciosissimam superstitionem colentes amplectuntur, eorum, quos colunt, exempla perditionis insinuant; unde de eis per psalmistam dicitur: ‘Omnes dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit.’ Et iterum: ‘Oculos habent, et non uident; aures habent, et non audiunt; nares habent, et non odorabunt; manus habent, et non palpabunt; pedes habent, et non ambulabunt; similes ergo efficiuntur his, qui spem suae confidentiae ponunt in eis.’

Quomodo enim iuuandi quemlibet possunt habere uirtutem hi, qui ex corruptibili materia inferiorum etiam subpositorumque tibi manibus construuntur; quibus uidelicet artificium humanum adcommodans eis inanimatam membrorum similitudinem contulisti; qui, nisi a te moti fuerint, ambulare non poterunt, sed tamquam lapis in uno loco posita, ita constructi nihilque intellegentiae habentes, ipsaque insensibilitate obruti, nullam nequc ledendi neque iuuandi facultatem adepti sunt? Qua ergo mentis deceptione eos deos, quibus uos ipsi imaginem corporis tradidistis, colentes sequimini, iudicio discreto repperire non possumus.

Unde oportet uos, suscepto signo sanctae crucis, per quod humanum genus redemtum est, execrandam diabolicae uersutiae supplantationem, qui diuinae bonitatis operibus inuidus aemulusque consistit, a cordibus uestris abicere, iniectisque manibus hos, quos eatenus materiae conpage uobis deos fabricastis, confringendos diminuendosque summopere procurate. Ipsa enim eorum dissolutio corruptioque, quae numquam uiuentem spiritum habuit, nec sensibilitatem a suis factoribus potuit quolibet modo suscipere, uobis patenter insinuet, quam nihil erat, quod eatenus colebatis;

dum profecto meliores uos, qui spiritum uiuentem a Domino percepistis, eorum constructioni nihilominus existatis; quippe quos Deus omnipotens ex primi hominis, quem plasmauit, cognatione, deductis per saecula innumerabilibus propaginibus, pullulare constituit. Accedite ergo ad agnitionem eius, qui uos creauit, qui in uobis uitae insufflauit spiritum, qui pro uestra redemtione Filium suum unigenitum misit, ut uos ab originali peccato eriperet, et ereptos de potestate nequitiac diabolicae prauitatis caelestibus praemiis muneraret.

Suscipite uerba praedicatorum, et euangelium Dei, quod uobis adnuntiant; quatinus credentes, sicut saepius dictum est, in Deum Patrem omnipotentem, et in Iesum Christum eius Filium, et Spiritum Sanctum, et inseparabilem Trinitatem; fugatis daemoniorum sensibus, expulsaque a uobis sollicitatione uenenosi et deceptibilis hostis, per aquam et Spiritum Sanctum renati ei, cui credideritis, in splendore gloriae sempiternae cohabitare, eius opitulante munificentia ualeatis.

Praeterea benedictionem protectoris uestri beati Petri apostolorum principis uobis direximus, id est camisia cum ornatura in auro una, et lena Anciriana una; quod petimus, ut eo benignitatis animo gloria uestra suscipiat, quo a nobis noscitur destinatum.


[11]
'''A'''d coniugem quoque illius Aedilbergam huiusmodi litteras idem pontifex misit:

Exemplar epistulae beatissimi et apostolici Bonifatii papae urbis Romae directae Aedilbergae reginae Aeduini regis.

Dominae gloriosae filiae Aedilbergae reginae, Bonifatius episcopus seruus seruorum Dei.

Redemptoris nostri benignitas humano generi, quod pretiosi sanguinis sui effusione a uinculis diabolicae captiuitatis eripuit, multae prouidentiae, quibus saluaretur, propinauit remedia;

quatinus sui nominis agnitionem diuerso modo gentibus innotescens, Creatorem suum suscepto Christianae fidei agnoscerent sacramento. Quod equidem in uestrae gloriae sensibus caelesti conlatum munere mystica regenerationis uestrae purgatio patenter innuit. Magno ergo largitatis dominicae beneficio mens nostra gaudio exultauit, quod scintillam orthodoxae religionis in uestri dignatus est confessione succendere; ex qua re non solum gloriosi coniugis uestri, immo totius gentis subpositae uobis intellegentiam in amore sui facilius inflammaret.

Didicimus namque referentibus his, qui ad nos gloriosi filii nostri Audubaldi regis laudabilem conuersionem nuntiantes peruenerunt, quod etiam uestra gloria, Christianae fidei suscepto mirabili sacramento, piis et Deo placitis iugiter operibus enitescat, ab idolorum etiam cultu seu fanorum auguriorumque inlccebris se diligenter abstineat, et ita in amore Redemtoris sui inmutilata deuotione persistens inuigilet, ut ad dilatandam Christianam fidem incessabiliter non desistat operam commodare; cumque de glorioso coniuge uestro paterna caritas sollicite perquisisset, cognouimus, quod eatenus abominandis idolis seruiens, ad suscipiendam uocem praedicatorum suam distulerit obedientiam exhibere. Qua ex re non modica nobis amaritudo congesta est, ab eo, quod pars corporis uestri ab agnitione summae et indiuiduae Trinitatis remansit extranea. Unde paternis officiis uestrae gloriosae Christianitati nostram commonitionem non distulimus conferendam; adhortantes, quatinus diuinae inspirationis inbuta subsidiis, inportune et oportune agendum non differas, ut et ipse, Saluatoris nostri Domini Iesu Christi cooperante potentia, Christianorum numero copuletur; ut perinde intemerato societatis foedere iura teneas maritalis consortii. Scriptum namque est: ‘Erunt duo in carne una.’ Quomodo ergo unitas uobis coniunctionis inesse dici poterit, si a uestrae fidei splendore, interpositis detestabilis erroris tenebris, ille remanserit alienus?

Unde orationi continuae insistens a longanimitate caelestis clementiae inluminationis ipsius beneficia inpetrare non desinas; ut uidelicet, quos copulatio carnalis affectus unum quodam modo corpus exhibuisse monstratur, hos quoque unitas fidei etiam post huius uitae transitum in perpetua societate conseruet. Insiste ergo, gloriosa filia, et summis conatibus duritiam cordis ipsius religiosa diuinorum praeceptorum insinuatione mollire summopere dematura;

infundens sensibus eius, quantum sit praeclarum, quod credendo suscepisti, mysterium, quantumue sit admirabile, quod renata praemium consequi meruisti. Frigiditatem cordis ipsius Sancti Spiritus adnuntiatione succende; quatinus amoto torpore perniciosissimi cultus, diuinae fidei calor eius intellegentiam tuarum adhortationum frequentatione succendat, ut profecto sacrae scripturae testimonium per te expletum indubitanter perclareat: ‘Saluabitur uir infidelis per mulierem fidelem.’ Ad hoc enim misericordiam dominicae pietatis consecuta es, ut fructum fidei creditorumque tibi beneficiorum Redemtori tuo multiplicem resignares. Quod equidem, suffragante praesidio benignitatis ipsius, ut explere ualeas, adsiduis non desistimus precibus postulare.

His ergo praemissis, paternae uobis dilectionis exhibentes officia, hortamur, ut nos reperta portitoris occasione de his, quae per uos superna potentia mirabiliter in conuersatione coniugis uestri summissaeque uobis gentis dignatus fuerit operari, prosperis quantocius nuntiis releuetis, quatinus sollicitudo nostra, quae de uestri uestrorumque omnium animae salute optabilia desideranter exspectat, uobis nuntiantibus releuetur, inlustrationemque diuinae propitiationis in uobis diffusam opulentius agnoscentes, hilari confessione largitori omnium bonorum Deo, et beato Petro apostolorum principi uberes merito gratias exsoluamus.

Praeterea benedictionem protectoris uestri beati Petri apostolorum principis uobis direximus, id est speculum argenteum, et pectinem eboreum inauratum; quod petimus, ut eo benignitatis animo gloria uestra suscipiat, quo a nobis noscitur destinatum.


[12]
'''H'''aec quidem memoratus papa Bonifatius de salute regis Aeduini ac gentis ipsius litteris agebat. Sed et oraculum caeleste, quod illi quondam exulanti apud Redualdum regem Anglorum pietas diuina reuelare dignata est, non minimum ad suscipienda uel intellegenda doctrinae monita salutaris sensum iuuit illius. Cum ergo uideret Paulinus difficulter posse sublimitatem animi regalis ad humilitatem uiae salutaris, et suscipiendum mysterium uiuificae crucis inclinari, ac pro salute illius simul et gentis, cui praeerat, et uerbo exhortationis apud homines, et apud diuinam pietatem uerbo deprecationis ageret; tandem, ut uerisimile uidetur, didicit in spiritu, quod uel quale esset oraculum regi quondam caelitus ostensum. Nec exinde distulit, quin continuo regem ammoneret explere uotum, quod in oraculo sibi exhibito se facturum promiserat, si temporis illius erumnis exemtus ad regni fastigia perueniret.

Erat autem oraculum huiusmodi. Cum persequente illum Aedilfrido, qui ante eum regnauit, per diuersa occultus loca uel regna multo annorum tempore profugus uagaretur, tandem uenit ad Redualdum obsecrans, ut uitam suam a tanti persecutoris insidiis tutando seruaret; qui libenter eum excipiens, promisit se, quae petebatur, esse facturum. At postquam Aedilfrid in hac eum prouincia apparuisse, et apud regem illius familiariter cum sociis habitare cognouit, misit nuntios, qui Redualdo pecuniam multam pro nece eius offerrent; neque aliquid profecit. Misit secundo, misit tertio, et copiosiora argenti dona offerens, et bellum insuper illi, si contemneretur, indicens. Qui uel minis fractus, uel corruptus muneribus, cessit deprecanti, et siue occidere se Aeduinum, seu legatariis tradere promisit. Quod ubi fidissimus quidam amicus illius animaduertit, intrauit cubiculum, quo dormire disponebat, erat enim prima hora noctis, et euocatum foras, quid erga eum agere rex promisisset, edocuit, et insuper adiecit: ‘Si ergo uis, hac ipsa hora educam te de hac prouincia, et ea in loca introducam, ubi numquam te uel Reduald, uel Aedilfrid inuenire ualeant.’ Qui ait: ‘Gratias quidem ago beneuolentiae tuae;

non tamen hoc facere possum, quod suggeris, ut pactum, quod cum tanto rege inii, ipse primus irritum faciam, cum ille mihi nil mali fecerit, nil adhuc inimicitiarum intulerit. Quin potius, si moriturus sum, ille me magis quam ignobilior quisque morti tradat. Quo enim nunc fugiam, qui per omnes Brittaniae prouincias tot annorum temporumque curriculis uagabundus hostium uitabam insidias?’ 

Abeunte igitur amico, remansit Aeduini solus foris, residensque mestus ante palatium, multis coepit cogitationum aestibus affici, quid ageret, quoue pedem uerteret, nescius.

Cumque diu tacitis mentis angoribus, et caeco carperetur igni, uidit subito intempesta nocte silentio adpropinquantem sibi hominem uultus habitusque incogniti; quem uidens, ut ignotum et inopinatum, non parum expauit. At ille accedens salutauit eum, et interrogauit, quare illa hora, ceteris quiescentibus, et alto sopore pressis, solus ipse mestus in lapide peruigil sederet. At ille uicissim sciscitabatur, quid ad eum pertineret, utrum ipse intus an foris noctem transigeret. Qui respondens ait: ‘Ne me aestimes tuae mestitiae et insomniorum, et forinsecae et solitariae sessionis causam nescire; scio enim certissime qui es, et quare meres, et quae uentura tibi in proximo mala formidas. Sed dicito mihi, quid mercedis dare uelis ei, siqui sit, qui his te meroribus absoluat, et Redualdo suadeat, ut nec ipse tibi aliquid mali faciat, nec tuis te hostibus perimendum tradat.’ Qui cum se omnia, quae posset, huic tali pro mercede beneficii daturum esse responderet, adiecit ille: ‘Quod si etiam regem te futurum exstinctis hostibus in ueritate promittat, ita ut non solum omnes tuos progenitores, sed et omnes, qui ante te reges in gente Anglorum fuerant, potestate transcendas?’ At Aeduini constantior interrogando factus, non dubitauit promittere, quin ei, qui tanta sibi beneficia donaret, dignis ipse gratiarum actionibus responderet. Tum ille tertio: ‘Si autem,’

inquit, ‘is, qui tibi tanta taliaque dona ueraciter aduentura praedixerit, etiam consilium tibi tuae salutis ac uitae melius atque utilius, quam aliquis de tuis parentibus aut cognatis umquam audiuit, ostendere potuerit, num ei obtemperare, et monita eius salutaria suscipere consentis?’

Nec distulit Aduini, quin continuo polliceretur in omnibus se secuturum doctrinam illius, qui se tot ac tantis calamitatibus ereptum, ad regni apicem proueheret. Quo accepto responso, confestim is, qui loquebatur cum eo, inposuit dexteram suam capiti eius dicens: ‘Cum hoc ergo tibi signum aduenerit, memento huius temporis ac loquellae nostrae, et ea, quae nunc promittis, adimplere ne differas.’ Et his dictis, ut ferunt, repente disparuit, ut intellegeret non hominem esse, qui sibi apparuisset, sed spiritum.

Et cum regius iuuenis solus adhuc ibidem sederet, gauisus quidem de conlata sibi consolatione, sed multum sollicitus, ac mente sedula cogitans, quis esset ille, uel unde ueniret, qui haec sibi loqueretur, uenit ad eum praefatus amicus illius, laetoque uultu salutans eum: ‘Surge,’

inquit, ‘intra, et sopitis ac relictis curarum anxietatibus, quieti membra simul et animum conpone, quia mutatum est cor regis, nec tibi aliquid mali facere, sed fidem potius pollicitam seruare disponit; postquam enim cogitationem suam, de qua tibi ante dixi, reginae in secreto reuelauit, reuocauit eum illa ab intentione, ammonens, quia nulla ratione conueniat tanto regi amicum suum optimum in necessitate positum auro uendere, immo fidem suam, quae omnibus ornamentis pretiosior est, amore pecuniae perdere.’ Quid plura? Fecit rex, ut dictum est; nec solum exulem nuntiis hostilibus non tradidit, sed etiam eum, ut in regnum perueniret, adiuuit.

Nam mox redeuntibus domum nuntiis, exercitum ad debellandum Aedilfridum colligit copiosum, eumque sibi occurrentem cum exercitu multum inpari (non enim dederat illi spatium, quo totum suum congregaret atque adunaret exercitum), occidit in finibus gentis Merciorum ad orientalem plagam amnis, qui uocatur Idla; in quo certamine et filius Redualdi, uocabulo Ragenheri, occisus est.

Ac sic Aeduini iuxta oraculum, quod acceperat, non tantum regis sibi infesti insidias uitauit, uerum etiam eidem peremto in regni gloriam successit.

Cum ergo praedicante uerbum Dei Paulino rex credere differret, et per aliquod tempus, ut diximus, horis conpetentibus solitarius sederet, quid agendum sibi esset, quae religio sequenda, sedulus secum ipse scrutari consuesset, ingrediens ad eum quadam die uir Dei, inposuit dexteram capiti eius et, an hoc signum agnosceret, requisiuit. Qui cum tremens ad pedes eius procidere uellet, leuauit eum, et quasi familiari uoce affatus: ‘Ecce,’

inquit, ‘hostium manus, quos timuisti, Domino donante euasisti; ecce regnum, quod desiderasti, ipso largiente percepisti. Memento, ut tertium, quod promisisti, facere ne differas, suscipiendo fidem eius, et praecepta seruando, qui te et a temporalibus aduersis eripiens, temporalis regni honore sublimauit; et si deinceps uoluntati eius, quam per me tibi praedicat, obsecundare uolueris, etiam a perpetuis malorum tormentis te liberans, aeterni secum regni in caelis faciet esse participem.’

[13]
'''Q'''uibus auditis, rex suscipere quidem se fidem, quam docebat, et uelle et debere respondebat. Uerum adhuc cum amicis principibus et consiliariis suis sese de hoc conlaturum esse dicebat, ut, si et illi eadem cum illo sentire uellent, omnes pariter in fonte uitae Christo consecrarentur. Et adnuente Paulino, fecit, ut dixerat. Habito enim cum sapientibus consilio, sciscitabatur singillatim ab omnibus, qualis sibi doctrina haec eatenus inaudita, et nouus diuinitatis, qui praedicabatur, cultus uideretur.

Cui primus pontificum ipsius Coifi continuo respondit: ‘Tu uide, rex, quale sit hoc, quod nobis modo praedicatur; ego autem tibi uerissime, quod certum didici, profiteor, quia nihil omnino uirtutis habet, nihil utilitatis religio illa, quam hucusque tenuimus. Nullus enim tuorum studiosius quam ego culturae deorum nostrorum se subdidit; et nihilominus multi sunt, qui ampliora a te beneficia quam ego, et maiores accipiunt dignitates, magisque prosperantur in omnibus, quae agenda uel adquirenda disponunt. Si autem dii aliquid ualerent, me potius iuuare uellent, qui illis inpensius seruire curaui. Unde restat, ut si ea, quae nunc nobis noua praedicantur, meliora esse et fortiora, habita examinatione perspexeris, absque ullo cunctamine suscipere illa festinemus.’

Cuius suasioni uerbisque prudentibus alius optimatum regis tribuens assensum, continuo subdidit: ‘Talis,’ inquiens, ‘mihi uidetur, rex, uita hominum praesens in terris, ad conparationem eius, quod nobis incertum est, temporis, quale cum te residente ad caenam cum ducibus ac ministris tuis tempore brumali, accenso quidem foco in medio, et calido effecto caenaculo, furentibus autem foris per omnia turbinibus hiemalium pluuiarum uel niuium, adueniens unus passeium domum citissime peruolauerit; qui cum per unum ostium ingrediens, mox per aliud exierit. Ipso quidem tempore, quo intus est, hiemis tempestate non tangitur, sed tamen paruissimo spatio serenitatis ad momentum excurso, mox de hieme in hiemem regrediens, tuis oculis elabitur. Ita haec uita hominum ad modicum apparet; quid autem sequatur, quidue praecesserit, prorsus ignoramus. Unde si haec noua doctrina certius aliquid attulit, merito esse sequenda uidetur.’ His similia et ceteri maiores natu ac regis consiliarii diuinitus admoniti prosequebantur.

Adiecit autem Coifi, quia uellet ipsum Paulinum diligentius audire de Deo, quem praedicabat, uerbum facientem. Quod cum iubente rege faceret, exclamauit auditis eius sermonibus dicens: ‘Iam olim intellexeram nihil esse, quod colebamus; quia uidelicet, quanto studiosius in eo cultu ueritatem quaerebam, tanto minus inueniebam. 

Nunc autem aperte profiteor, quia in hac praedicatione ueritas claret illa, quae nobis uitae, salutis, et beatitudinis aeternae dona ualet tribuere. Unde suggero, rex, ut templa et altaria, quae sine fructu utilitatis sacrauimus, ocius anathemati et igni contradamus.’ Quid plura? praebuit palam adsensum euangelizanti beato Paulino rex, et, abrenuntiata idolatria, fidem se Christi suscipere confessus est. Cumque a praefato pontifice sacrorum suorum quaereret, quis aras et fana idolorum cum septis, quibus erant circumdata. primus profanare deberet; ille respondit: ‘Ego. Quis enim ea, quae per stultitiam colui, nunc ad exemplum omnium aptius quam ipse per sapientiam mihi a Deo uero donatam destruam?’

Statimque, abiecta superstitione uanitatis, rogauit sibi regem arma dare et equum emissarium, quem ascendens ad idola destruenda ueniret. Non enim licuerat pontificem sacrorum uel arma ferre, uel praeter in equa equitare. Accinctus ergo gladio accepit lanceam in manu, et ascendens emissarium regis, pergebat ad idola. Quod aspiciens uulgus, aestimabat eum insanire. Nec distulit ille, mox ut adpropiabat ad fanum, profanare illud, iniecta in eo lancea, quam tenebat; multumque gauisus de agnitione ueri Dei cultus, iussit sociis destruere ac succendere fanum cum omnibus septis suis.

Ostenditur autem locus ille quondam idolorum non longe ab Eburaco ad orientem, ultra amnem Doruuentionem, et uocatur hodie Godmunddingaham, ubi pontifex ipse, inspirante Deo uero, polluit ac destruxit eas, quas ipse sacrauerat, aras.


[14]
'''I'''gitur accepit rex Aeduini cum cunctis gentis suae nobilibus ac plebe perplurima fidem et lauacrum sanctae regenerationis anno regni sui XI, qui est annus dominicae incarnationis DCXXVII, ab aduentu uero Anglorum in Brittaniam annus circiter CLXXXmus. Baptizatus est autem Eburaci die sancto paschae pridie Iduum Aprilium in ecclesia Petri apostoli, quam ibidem ipse de ligno, cum cathecizaretur, atque ad percipiendum baptisma inbueretur, citato opere construxit. In qua etiam ciuitate ipsi doctori atque antistiti suo Paulino sedem episcopatus donauit. Mox autem ut baptisma consecutus est, curauit, docente eodem Paulino, maiorem ipso in loco et augustiorem de lapide fabricare basilicam, in cuius medio ipsum, quod prius fecerat, oratorium includeretur. Praeparatis ergo fundamentis in gyro prioris oratorii per quadrum coepit aedificare basilicam. Sed priusquam altitudo parietis esset consummata, rex ipse impia nece occisus, opus idem successori suo Osualdo perficiendum reliquit. Paulinus autem ex eo tempore sex annis continuis, id est ad finem usque imperii regis illius, uerbum Dei, adnuente ac fauente ipso, in ea prouincia praedicabat; credebantque et baptizabantur quotquot erant praeordinati ad uitam aeternam, in quibus erant Osfrid et Eadfrid filii regis Aeduini, qui ambo ei exuli nati sunt de Quoenburga filia Cearli regis Merciorum.

Baptizati sunt tempore sequente et alii liberi eius de Aedilberga regina progeniti, Aedilhun et Aedilthryd filia, et alter filius Uuscfrea, quorum primi albati adhuc rapti sunt de hac uita, et Eburaci in ecclesia sepulti. Baptizatus et Yffi filius Osfridi, sed et alii nobiles ac regii uiri non pauci. Tantus autem fertur tunc fuisse feruor fidei ac desiderium lauacri salutaris genti Nordanhymbrorum, ut quodam tempore Paulinus ueniens cum rege et regina in uillam regiam, quae uocatur Adgefrin, XXXVI diebus ibidem cum eis cathecizandi et baptizandi officio deditus moraretur; quibus diebus cunctis a mane usque ad uesperam nil aliud ageret, quam confluentem eo de cunctis uiculis ac locis plebem Christi uerbo salutis instruere, atque instructam in fluuio Gleni, qui proximus erat, lauacro remissionis abluere. Haec uilla tempore sequentium regum deserta, et alia pro illa est facta in loco, qui uocatur Maelmin.

Haec quidem in prouincia Berniciorum; sed et in prouincia Deirorum, ubi saepius manere cum rege solebat, baptizabat in fluuio Sualua, qui uicum Cataractam praeterfluit. Nondum enim oratoria uel baptisteria in ipso exordio nascentis ibi ecclesiae poterant aedificari. Attamen in Campodono, ubi tunc etiam uilla regia erat, fecit basilicam, quam postmodum pagani, a quibus Aeduini rex occisus est, cum tota eadem uilla succenderunt; pro qua reges posteriores fecere sibi uillam in regione, quae uocatur Loidis. Euasit autem ignem altare, quia lapideum erat; et seruatur adhuc in monasterio reuerentissimi abbatis et presbyteri Thryduulfi, quod est in silua Elmete.

[15] 
'''T'''amtum autem deuotionis Ã†duini erga cultum ueritatis habuit, ut etiam regi Orientalium Anglorum, Earpualdo filio Redualdi, persuaderet, relictis idolorum superstitionibus, fidem et sacramenta Christi cum sua prouincia suscipere. Et quidem pater eius Reduald iamdudum in Cantia sacramentis Christianae fidei inbutus est, sed frustra; nam rediens domum ab uxore sua et quibusdam peruersis doctoribus seductus est, atque a sinceritate fidei deprauatus habuit posteriora peiora prioribus; ita ut in morem antiquorum Samaritanorum et Christo seruire uideretur et diis, quibus antea seruiebat; atque in eodem fano et altare haberet ad sacrificium Christi, et arulam ad uictimas daemoniorum. Quod uidelicet fanum rex eiusdem prouinciae Alduulf, qui nostra aetate fuit, usque ad suum tempus perdurasse, et se in pueritia uidisse testabatur.

Erat autem praefatus rex Reduald natu nobilis, quamlibet actu ignobilis, filius Tytili, cuius pater fuit Uuffa, a quo reges Orientalium Anglorum Uuffingas appellant.

Uerum Eorpuald non multo, postquam fidem accepit, tempore occisus est a uiro gentili nomine Ricbercto; et exinde tribus annis prouincia in errore uersata est, donec accepit regnum frater eiusdem Eorpualdi Sigberct, uir per omnia Christianissimus ac doctissimus, qui, uiuente adhuc fratre, cum exularet in Gallia, fidei sacramentis inbutus est, quorum participem, mox ubi regnare coepit, totam suam prouinciam facere curauit. Cuius studiis gloriosissime fauit Felix episcopus, qui de Burgundiorum partibus, ubi ortus et ordinatus est, cum uenisset ad Honorium archiepiscopum, eique indicasset desiderium suum, misit eum ad praedicandum uerbum uitae praefatae nationi Anglorum. Nec uota ipsius in cassum cecidere; quin potius fructum in ea multiplicem credentium populorum pius agri spiritalis cultor inuenit. Siquidem totam illam prouinciam, iuxta sui nominis sacramentum, a longa iniquitate atque infelicitate liberatam, ad fidem et opera iustitiae, ac perpetuae felicitatis dona perduxit, accepitque sedem episcopatus in ciuitate Domnoc; et cum X ac VII annos eidem prouinciae pontificali regimine praeesset, ibidem in pace uitam finiuit.

{{anchor|16}}
[16]
'''P'''readicabat autem Paulinus uerbum etiam prouinciae Lindissi, quae est prima ad meridianam Humbre fluminis ripam, pertingens usque ad mare, praefectumque Lindocolinae ciuitatis, cui nomen erat Blaecca, primum cum domu sua conuertit ad Dominum. In qua uidelicet ciuitate et ecclesiam operis egregii de lapide fecit; cuius tecto uel longa incuria, uel hostili manu deiecto, parietes hactenus stare uidentur, et omnibus annis aliqua sanitatum miracula in eodem loco solent ad utilitatem eorum, qui fideliter quaerunt, ostendi. In qua ecclesia Paulinus, transeunte ad Christum Iusto, Honorium pro eo consecrauit episcopum, ut in sequentibus suo loco dicemus.

De huius fide prouinciae narrauit mihi presbyter et abbas quidam uir ueracissimus de monasterio Peartaneu, uocabulo Deda, retulisse sibi quendam seniorem, baptizatum se fuisse die media a Paulino episcopo, praesente rege atduino, et multam populi turbam in fluuio Treenta, iuxta ciuitatem, quae lingua Anglorum Tiouulfingacastir uocatur; qui etiam effigiem eiusdem Paulini referre esset solitus, quod esset uir longae staturae, paululum incuruus, nigro capillo, facie macilenta, naso adunco pertenui, uenerabilis simul et terribilis aspectu.

Habuit autem secum in ministerio et Iacobum diaconum, uirum utique industrium ac nobilem in Christo et in ecclesia, qui ad nostra usque tempora permansit.

Tanta autem eo tempore pax in Brittania, quaquauersum imperium regis arduini peruenerat, fuisse perhibetur, ut, sicut usque hodie in prouerbio dicitur, etiam si mulier una cum recens nato paruulo uellet totam perambulare insulam a mari ad mare, nullo se ledente ualeret. Tantum rex idem utilitati suae gentis consuluit, ut plerisque in locis, ubi fontes lucidos iuxta puplicos uiarum transitus conspexit, ibi ob refrigerium uiantium, erectis stipitibus, aereos caucos suspendi iuberet, neque hos quisquam, nisi ad usum necessarium, contingere prae magnitudine uel timoris eius auderet, uel amoris uellet. Tantum uero in regno excellentiae habuit, ut non solum in pugna ante illum uexilla gestarentur, sed et tempore pacis equitantem inter ciuitates siue uillas aut prouincias suas cum ministris, semper antecedere signifer consuesset; nec non et incedente illo ubilibet per plateas, illud genus uexilli, quod Romani tufam, Angli appellant thuuf, ante eum ferri solebat.


[17]
'''Q'''uo tempore praesulatum sedis apostolicae Honorius Bonifatii successor habebat, qui, ubi gentem Nordanhymbrorum cum suo rege ad fidem confessionemque Christi, Paulino euangelizante, conuersam esse didicit, misit eidem Paulino pallium; misit et regi atduino litteras exhortatorias, paterna illum caritate accendens, ut in fide ueritatis, quam acceperant, persistere semper ac proficere curarent.

Quarum uidelicet litterarum iste est ordo:

Domino excellentissimo atque praecellentissimo filio atduino regi Anglorum Honorius episcopus seruus seruorum Dei salutem.

Ita Christianitatis uestrae integritas circa sui conditoris cultum fidei est ardore succensa, ut longe lateque resplendeat, et in omni mundo adnuntiata uestri operis multipliciter referat fructum. Sic enim uos reges esse cognoscitis, dum regem et Creatorem uestrum orthodoxa praedicatione cdocti Deum uenerando creditis, eique, quod humana ualet condicio, mentis uestrae sinceram deuotionem exsoluitis. Quod enim Deo nostro aliud offerre ualebimus, nisi ut in bonis actibus persistentes, ipsumque auctorem humani generis confitcntes, eum colere, eique uota nostra reddere festinemus? Et ideo, excellentissime fili, paterna uos caritate, qua conuenit, exhortamur, ut hoc, quod uos diuina misericordia ad suam gratiam uocare dignata est, sollicita intentione et adsiduis orationibus seruare omnimodo festinetis; ut, qui uos in praesenti saeculo ex omni errore absolutos ad agnitionem sui nominis est dignatus perducere, et caelestis patriae uobis praeparet mansionem.

Praedicatoris igitur uestri domini mei apostolicae memoriae Gregorii frequenter lectione occupati, prae oculis affectum doctrinae ipsius, quem pro uestris animabus libenter exercuit, habetote; quatinus eius oratio et regnum uestrum populumque augeat, et uos omnipotenti Deo inreprehensibiles repraesentet. Ea uero, quae a nobis pro uestris sacerdotibus ordinanda sperastis, haec pro fidei uestrae sinceritate, quae nobis multimoda relatione per praesentium portitores laudabiliter insinuata est, gratuito animo adtribuere ulla sine dilatione praeuidemus; et duo pallia utrorumque metropolitanorum, id est Honorio et Paulino, direximus, ut, dum quis eorum de hoc saeculo ad auctorem suum fuerit arcessitus, in loco ipsius alter episcopum ex hac nostra auctoritate debeat subrogare.

Quod quidem tam pro uestrae caritatis affectu, quam pro tantarum prouinciarum spatiis, quae inter nos et uos esse noscuntur, sumus inuitati concedere, ut in omnibus deuotioni uestrae nostrum concursum, et iuxta uestra desideria praeberemus.

Incolumem excellentiam uestram gratia superna custodiat.


[18]
'''H'''aec inter Iustus archiepiscopus ad caelestia regna subleuatus quarto Iduum Nouembrium die, et Honorius pro illo est in praesulatum electus; qui ordinandus uenit ad Paulinum, et occurrente sibi illo in Lindocolino, quintus ab Augustino Doruuernensis ecclesiae consecratus est antistes. Cui etiam praefatus papa Honorius misit pallium et litteras, in quibus decernit hoc ipsum, quod in epistula ad Aeduinum regem missa decreuerat; scilicet ut cum Doruuernensis uel Eburacensis antistes de hac uita transierit, is, qui superest, consors eiusdem gradus habeat potestatem alterum ordinandi in loco eius, qui transierat, sacerdotem; ne sit necesse ad Romanam usque ciuitatem per tam prolixa terrarum et maris spatia pro ordinando archiepiscopo sempor fatigari. Quarum etiam textum litterarum in nostra hac historia ponere commodum duximus.

Dilectissimo fratri Honorio Honorius.

Inter plurima, quae Redemtoris nostri misericordia suis famulis dignatur bonorum munera praerogare, illud etiam clementer conlata suae pietatis munificentia tribuit, quoties per fraternos affatus unianimam dilectionem quadam contemplatione alternis aspectibus repraesentat. Pro quibus maiestati eius gratias indesinenter exsoluimus, eumque uotis supplicibus exoramus, ut uestram dilectionem in praedicatione euangelii elaborantem et fructificantem, sectantemque magistri et capitis sui sancti Gregorii regulam, perpeti stabilitate confirmet, et ad augmentum ecclesiae suae potiora per uos suscitet incrementa; ut fide et opere, in timore Dei et caritate, uestra adquisitio decessorumque uestrorum, quae per domini Gregorii exordia pullulat, conualescendo amplius extendatur; ut ipsa uos dominici eloquii promissa in futuro respiciant, uosque uox ista ad aeternam festiuitatem euocet: ‘Uenite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam uos;’

et iterum: ‘Euge, serue bone et fidelis; quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam; intra in gaudium Domini tui.’ Et nos equidem, fratres carissimi, haec uobis pro acterna caritate exhortationis uerba praemittentes, quae rursus pro ecclesiarum uestrarum priuilegiis congruere posse conspicimus, non desistimus inpertire.

Et tam iuxta uestram petitionem, quam filiorum nostrorum regum uobis per praesentem nostram praeceptionem, uice beati Petri apostolorum principis, auctoritatem tribuimus, ut quando unum ex uobis diuina ad se iusserit gratia euocari, is, qui superstes fuerit, alterum in loco defuncti debeat episcopum ordinare. Pro qua etiam re singula uestrae dilectioni pallia pro eadem ordinatione celebranda direximus, ut per nostrae praeceptionis auctoritatem possitis Deo placitam ordinationem efficere; quia, ut haec uobis concederemus, longa terrarum marisque interualla, quae inter nos ac uos obsistunt, ad haec nos condescendere coegerunt, ut nulla possit ecclesiarum uestrarum iactura per cuiuslibet occasionis obtentum quoquo modo prouenire; sed potius commissi uobis populi deuotionem plenius propagare Deus te incolumem custodiat, dilectissime frater.

Data die III Iduum Iunii, imperantibus dominis nostris Augustis, Heraclio anno XXoIIIIo, post consulatum eiusdem anno XXoIIIo, atque Constantino filio ipsius anno uicesimo tertio, et consulatus eius anno IIIo; sed et Heraclio felicissimo Caesare id est filio eius anno III, indictione VII, id est anno dominicae incarnationis DCXXXIIII.


[19]
'''M'''isit idem papa Honorius litteras etiam genti Scottorum, quos in obseruatione sancti paschae errasse conpererat, iuxta quod supra docuimus; sollerter exhortans, ne paucitatem suam in extremis terrae finibus constitutam, sapientiorem antiquis siue modernis, quae per orbem erant, Christi ecclesiis aestimarent; neue contra paschales computos, et decreta synodalium totius orbis pontificum aliud pascha celebrarent.

Sed et Iohannes, qui successori eiusdem Honorii Seuerino successit, cum adhuc esset electus in pontificatum, pro eodem errore corrigendo litteras eis magna auctoritate atque eruditione plenas direxit;

euidenter astruens, quia dominicum paschae diem a XVa luna usque ad XXIam, quod in Nicena synodo probatum est, oportet inquiri. Necnon pro Pelagiana heresi, quam apud eos reuiuescere didicerat, cauenda ac repellenda, in eadem illos epistula admonere curauit; cuius epistulae principium est:

Dilectissimis et sanctissimis Tomiano, Columbano, Cromano, Dinnao, et Baithano episcopis; Cromano, Ernianoque, Laistrano, Scellano, et Segeno presbyteris; Sarano ceterisque doctoribus seu abbatibus Scottis, Hilarus archipresbyter et seruans locum sanctae sedis apostolicae, Iohannes diaconus et in Dei nomine electus; item Iohannes primicerius et seruans locum sanctae sedis apostolicae, et Iohannes seruus Dei, consiliarius eiusdem apostolicae sedis.

Scripta, quae perlatores ad sanctae memoriae Seuerinum papam adduxerunt, eo de hac luce migrante, reciproca responsa ad ea, quae postulata fuerant, siluerunt. Quibus reseratis, ne diu tantae quaestionis caligo indiscussa remaneret, repperimus quosdam prouinciae uestrae contra orthodoxam fidem, nouam ex ueteri heresim renouare conantes, pascha nostrum, in quo immolatus est Christus, nebulosa caligine refutantes, et XIIII luna cum Hebreis celebrare nitentes.

Quo epistulae principio manifeste declaratur, et nuperrime temporibus illis hanc apud eos heresim exortam, et non totam eorum gentem, sed quosdam in eis hac fuisse inplicitos.

Exposita autem ratione paschalis obseruantiae, ita de Pelagianis in eadem epistula subdunt:

Et hoc quoque cognouimus, quod uirus Pelagianae hereseos apud uos denuo reuiuescit; quod omnino hortamur, ut a uestris mentibus huiusmodi uenenatum superstitionis facinus auferatur. Nam qualiter ipsa quoque execranda heresis damnata est, latere uos non debet;

quia non solum per istos CC annos abolita est, sed et cotidie a nobis perpetuo anathemate sepulta damnatur; et hortamur, ne, quorum arma conbusta sunt, apud uos eorum cineres suscitentur. Nam quis non execretur superbum eorum conamen et impium, dicentium posse sine peccato hominem existere ex propria uoluntate, et non ex gratia Dei?

Et primum quidem blasphemiae stultiloquium est dicere esse hominem sine peccato; quod omnino non potest, nisi unus mediator Dei et hominum homo Christus Iesus, qui sine peccato est conceptus et partus. Nam ceteri homines cum peccato originali nascentes testimonium praeuaricationis Adae, etiam sine actuali peccato existentes, portare noscuntur, secundum prophetam dicentem: ‘Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis peperit me mater mea.’


[20]
'''A'''t uero Aeduini cum X et VII annis genti Anglorum simul et Brettonum gloriosissime praeesset, e quibus sex etiam ipse, ut diximus, Christi regno militauit, rebellauit aduersus eum Caedualla rex Brettonum, auxilium praebente illi Penda uiro strenuissimo de regio genere Merciorum, qui et ipse ex eo tempore gentis eiusdem regno annis XX et IIbus uaria sorte praefuit; et conserto graui proelio in campo, qui uocatur Haethfelth, occisus est atduini die IIII Iduum Octobrium, anno dominicae incarnationis DCXXXIII, cum esset annorum XL et VIII; eiusque totus uel interemtus uel dispersus est exercitus. In quo etiam bello ante illum unus filius eius Osfrid iuuenis bellicosus cecidit, alter Eadfrid necessitate cogente ad Pendam regem transfugit, et ab eo postmodum, regnante Osualdo, contra fidem iuris iurandi peremtus est.

Quo tempore maxima est facta strages in ecclesia uel gente Nordanhymbrorum, maxime quod unus ex ducibus, a quibus acta est, paganus, alter, quia barbarus erat pagano saeuior. Siquidem Penda cum omni Merciorum gente idolis deditus, et Christiani erat nominis ignarus; at uero Caedualla, quamuis nomen et professionem haberet Christiani, adeo tamen erat animo ac moribus barbarus, ut ne sexui quidem muliebri, uel innocuae paruulorum parceret aetati, quin uniuersos atrocitate ferina morti per tormenta contraderet, multo tempore totas eorum prouincias debacchando peruagatus, ac totum genus Anglorum Brittaniae finibus erasurum se esse deliberans. Sed nec religioni Christianae, quae apud eos exorta erat, aliquid inpendebat honoris. Quippe cum usque hodie moris sit Brettonum, fidem religionemque Anglorum pro nihil habere, neque in aliquo eis magis communicare quam paganis. Adlatum est autem caput Aeduini regis Eburacum, et inlatum postea in ecclesiam beati apostoli Petri, quam ipse coepit, sed successor eius Osuald perfecit, ut supra docuimus, positum est in porticu sancti papae Gregorii, a cuius ipse discipulis uerbum uitae susceperat.

Turbatis itaque rebus Nordanhymbrorum huius articulo cladis, cum nil alicubi praesidii nisi in fuga esse uideretur, Paulinus adsumta secum regina Aedilberge, quam pridem adduxerat, rediit Cantiam nauigio, atque ab Honorio archiepiscopo et rege Eadbaldo multum honorifice susceptus est. Uenit autem illuc duce Basso milite regis Ã†duini fortissimo, habens secum Eanfledam filiam, et Uuscfrean filium atduini, nec non et Yffi filium Osfridi filii eius, quos postea mater metu Eadbaldi et Osualdi regum misit in Galliam nutriendos regi Daegberecto, qui erat amicus illius, ibique ambo in infantia defuncti, et iuxta honorem uel regiis pueris uel innocentibus Christi congruum in ecclesia sepulti sunt. Attulit quoque secum uasa pretiosa Aeduini regis perplura, in quibus et crucem magnam auream, et calicem aureum consecratum ad ministerium altaris, quae hactenus in ecclesia Cantiae conseruata monstrantur.

Quo in tempore Hrofensis ecclesia pastorem minime habebat, eo quod Romanus praesul illius ad Honorium papam a Iusto archiepiscopo legatarius missus absortus fuerat fluctibus Italici maris; ac per hoc curam illius praefatus Paulinus inuitatione Honorii antistitis et Eadbaldi regis suscepit ac tenuit, usque dum et ipse suo tempore ad caelestia regna cum gloriosi fructu laboris ascendit. In qua ecclesia moriens pallium quoque, quod a Romano papa acceperat, reliquit.

Reliquerat autem in ecclesia sua Eburaci Iacobum diaconum, uirum utique ecclesiasticum et sanctum, qui multo exhinc tempore in ecclesia manens, magnas antiquo hosti praedas docendo et baptizando eripuit; cuius nomine uicus, in quo maxime solebat habitare, iuxta Cataractam, usque hodie cognominatur. Qui, quoniam cantandi in ecclesia erat peritissimus, recuperata postmodum pacein prouincia, et crescente numero fidelium, etiam magister ecclesiasticae cantionis iuxta morem Romanorum siue Cantuariorum multis coepit existere; et ipse senex ac plenus dierum, iuxta scripturas, patrum uiam secutus est.
{{Liber
|Ante=Liber Primus
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Primus
|Post=Liber Tertius
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Tertius
}}
{{finis}}
{{Textquality|50%}}

[[en:Ecclesiastical History of the English People/Book 2]]
[[nl:Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Boek II]]</text>
      <sha1>1gur2f25920tn4x6bq0wbij2asoboxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Liber Tertius</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3331</id>
    <revision>
      <id>267496</id>
      <parentid>217421</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116622" sha1="b7f1xo69wbwzxvmdsd5li2uo1x4cv77" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Beda Venerabilis
|OperaeTitulus=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|OperaeWikiPagina=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|Annus=731 p.C.n.
|SubTitulus= Liber Tertius
}}
{{Liber
|Ante=Liber Secundus
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Secundus
|Post=Liber Quartus
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Quartus
}}

'''HISTORIAE ECCLESIASTICAE GENTIS ANGLORUM'''

'''LIBER TERTIUS'''


[1]
'''A'''t interfecto in pugna Aduino, suscepit pro illo regnum Deirorum, de qua prouincia ille generis prosapiam et primordia regni habuerat, filius patrui eius Aelfrici, uocabulo Osric, qui ad praedicationem Paulini fidei erat sacramentis inbutus. Porro regnum Berniciorum, nam in has duas prouincias gens Nordanhymbrorum antiquitus diuisa erat, suscepit filius Aedilfridi, qui de illa prouincia generis et regni originem duxerat, nomine Eanfrid. Siquidem tempore toto, quo regnauit Aduini, filii praefati regis Aedilfridi, qui ante illum regnauerat, cum magna nobilium iuuentute apud Scottos siue Pictos exulabant, ibique ad doctrinam Scottorum cathecizati, et baptismatis sunt gratia recreati. Qui ut, mortuo rege inimico, patriam sunt redire permissi, accepit primus eorum, quem diximus, Eanfrid regnum Berniciorum. Qui uterque rex, ut terreni regni infulas sortitus est, sacramenta regni caelestis, quibus initiatus erat, anathematizando prodidit, ac se priscis idolatriae sordibus polluendum perdendumque restituit.

Nec mora, utrumque rex Brettonum Ceadualla impia manu, sed iusta ultione peremit. Et primo quidem proxima aestate Osricum, dum se in oppido municipio temerarie obsedisset, erumpens subito cum suis omnibus inparatum cum toto exercitu deleuit. Dein cum anno integro prouincias Nordanhymbrorum, non ut rex uictor possideret, sed quasi tyrannus saeuiens disperderet, ac tragica caede dilaceraret, tandem Eanfridum inconsulte ad se cum XII lectis militibus postulandae pacis gratia uenientem, simili sorte damnauit. Infaustus ille annus, et omnibus bonis exosus usque hodie permanet, tam propter apostasiam regum Anglorum, qua se fidei sacramentis exuerant, quam propter uesanam Brettonici regis tyrannidem. Unde cunctis placuit regum tempora computantibus, ut, ablata de medio regum perfidorum memoria, idem annus sequentis regis, id est Osualdi, uiri Deo dilecti, regno adsignaretur; quo, post occisionem fratris Eanfridi, superueniente cum paruo exercitu, sed fide Christi munito, infandus Brettonum dux cum inmensis illis copiis, quibus nihil resistere posse iactabat, interemtus est in loco, qui lingua Anglorum Denisesburna, id est riuus Denisi, uocatur.


[2]
'''O'''stennditur autem usque hodie, et in magna ueneratione habetur locus ille, ubi uenturus ad hanc pugnam Osuald signum sanctae crucis erexit, ac flexis genibus Deum deprecatus est, ut in tanta rerum necessitate suis cultoribus caelesti succurreret auxilio. Denique fertur, quia facta citato opere cruce, ac fouea praeparata, in qua statui deberet, ipse fide feruens hanc arripuerit, ac foueae inposuerit, atque utraque manu erectam tenuerit, donec adgesto a militibus puluere terrae figeretur; et hoc facto, elata in altum uoce cuncto exercitui proclamauerit: ‘Flectamus omnes genua, et Deum omnipotentem, uiuum, ac uerum in commune deprecemur, ut nos ab hoste superbo ac feroce sua miseratione defendat; scit enim ipse, quia iusta pro salute gentis nostrae bella suscepimus.’ Fecerunt omnes, ut iusserat, et sic incipiente diluculo in hostem progressi, iuxta meritum suae fidei uictoria potiti sunt. In cuius loco orationis innumerae uirtutes sanitatum noscuntur esse patratae, ad indicium uidelicet ac memoriam fidei regis. Nam et usque hodie multi de ipso ligno sacrosanctae crucis astulas excidere solent, quas cum in aquas miserint, eisque languentes homines aut pecudes potauerint, siue asperserint, mox sanitati restituuntur.

Uocatur locus ille lingua Anglorum Hefenfelth, quod dici potest latine caelestis campus, quod certo utique praesagio futurorum antiquitus nomen accepit; significans nimirum, quod ibidem caeleste erigendum tropaeum, caelestis inchoanda uictoria, caelestia usque hodie forent miracula celebranda. Est autem locus iuxta murum illum ad aquilonem, quo Romani quondam ob arcendos barbarorum impetus totam a mari ad mare praecinxere Brittaniam, ut supra docuimus. In quo uidelicet loco consuetudinem multo iam tempore fecerant fratres Hagustaldensis ecclesiae, quae non longe abest, aduenientes omni anno pridie quam postea idem rex Osuald occisus est, uigilias pro salute animae eius facere, plurimaque psalmorum laude celebrata, uictimam pro eo mane sacrae oblationis offerre. Qui etiam crescente bona consuetudine, nuper ibidem ecclesia constructa, sacratiorem et cunctis honorabiliorem omnibus locum fecere. Nec inmerito, quia nullum, ut conperimus, fidei Christianae signum, nulla ecclesia, nullum altare in tota Berniciorum gente erectum est, priusquam hoc sacrae crucis uexillum nouus militiae ductor, dictante fidei deuotione, contra hostem inmanissimum pugnaturus statueret.

Nec ab re est unum e pluribus, quae ad hanc crucem patrata sunt, uirtutis miraculum enarrare. Quidam de fratribus eiusdem Hagustaldensis ecclesiae, nomine Bothelm qui nunc usque superest, ante paucos annos, dum incautius forte noctu in glacie incederet, repente conruens, brachium contriuit, ac grauissima fracturae ipsius coepit molestia fatigari; ita ut ne ad os quidem adducere ipsum brachium ullatenus dolore arcente ualeret. Qui cum die quadam mane audiret unum de fratribus ad locum eiusdem sanctae crucis ascendere disposuisse, rogauit, ut aliquam sibi partem de illo ligno uenerabili rediens adferret, credere se dicens, quia per hoc, donante Domino, salutem posset consequi. Fecit ille, ut rogatus est, et reuersus ad uesperam, sedentibus iam ad mensam fratribus, obtulit ei aliquid de ueteri musco, quo superficies ligni erat obsita. Qui cum sedens ad mensam non haberet ad manum, ubi oblatum sibi munus reponeret, misit hoc in sinum sibi. Et dum iret cubitum, oblitus hoc alicubi deponere, permisit suo in sinu permanere. At medio noctis tempore, cum euigilaret, sensit nescio quid frigidi suo lateri adiacere, admotaque manu requirere quid esset, ita sanum brachium manumque repperit, ac si nihil umquam tanti langoris habuisset.


[3]
'''I'''dem ergo Osuald, mox ubi regnum suscepit, desiderans totam, cui praeesse coepit, gentem fidei Christianae gratia inbui, cuius experimenta permaxima in expugnandis barbaris iam ceperat, misit ad maiores natu Scottorum, inter quos exulans ipse baptismatis sacramenta cum his, qui secum erant, militibus consecutus erat;

petens, ut sibi mitteretur antistes, cuius doctrina ac ministerio gens, quam regebat, Anglorum, dominicae fidei et dona disceret, et susciperet sacramenta. Neque aliquanto tardius, quod petiit, inpetrauit; accepit namque pontificem Aedanum summae mansuetudinis, et pietatis, ac moderaminis uirum, habentemque zelum Dei, quamuis non plene secundum scientiam. Namque diem paschae dominicum more suae gentis, cuius saepius mentionem fecimus, a XIIIIa luna usque ad XXam obseruare solebat. Hoc etenim ordine septentrionalis Scottorum prouincia, et omnis natio Pictorum illo adhuc tempore pascha dominicum celebrabat, aestimans se in hac obseruantia sancti ac laude digni patris Anatolii scripta secutam. Quod an uerum sit, peritus quisque facillime cognoscit. Porro gentes Scottorum, quae in australibus Hiberniae insulae partibus morabantur, iamdudum ad admonitionem apostolicae sedis antistitis, pascha canonico ritu obseruare didicerunt.

Uenienti igitur ad se episcopo, rex locum sedis episcopalis in insula Lindisfarnensi, ubi ipse petebat, tribuit. Qui uidelicet locus accedente ac recedente reumate, bis cotidie instar insulae maris circumluitur undis, bis renudato littore contiguus terrae redditur; atque eius admonitionibus humiliter ac libenter in omnibus auscultans, ecclesiam Christi in regno suo multum diligenter aedificare ac dilatare curauit. Ubi pulcherrimo saepe spectaculo contigit, ut euangelizante antistite, qui Anglorum linguam perfecte non nouerat, ipse rex suis ducibus ac ministris interpres uerbi existeret caelestis; quia nimirum tam longo exilii sui tempore linguam Scottorum iam plene didicerat. Exin coepere plures per dies de Scottorum regione uenire Brittaniam atque illis Anglorum prouinciis, quibus regnauit Osuald, magna deuotione uerbum fidei praedicare et credentibus gratiam baptismi, quicumque sacerdotali erant gradu praediti, ministrare. Construebantur ergo ecclesiae per loca, confluebant ad audiendum uerbum populi gaudentes, donabantur munere regio possessiones et territoria ad instituenda monasteria, inbuebantur praeceptoribus Scottis paruuli Anglorum una cum maioribus studiis et obseruatione disciplinae regularis.

Nam monachi erant maxime, qui ad praedicandum uenerant. Monachus ipse episcopus Aedan, utpote de insula, quae uocatur Hii, destinatus, cuius monasterium in cunctis pene septentrionalium Scottorum, et omnium Pictorum monasteriis non paruo tempore arcem tenebat, regendisque eorum populis praeerat;

quae uidelicet insula ad ius quidem Brittaniae pertinet, non magno ab ea freto discreta, sed donatione Pictorum, qui illas Brittaniae plagas incolunt, iamdudum monachis Scottorum tradita, eo quod illis praedicantibus fidem Christi perceperint. 


[4]
'''S'''iquidem anno incarnationis dominicae DoLXoVo, quo tempore gubernaculum Romani imperii post Iustinianum Iustinus minor accepit, uenit de Hibernia presbyter et abbas habitu et uita monachi insignis, nomine Columba Brittaniam, praedicaturus uerbum Dei prouinciis septentrionalium Pictorum, hoc est eis quae arduis atque horrentibus montium iugis ab australibus eorum sunt regionibus sequestratae. Namque ipsi australes Picti, qui intra eosdem montes habent sedes, multo ante tempore, ut perhibent, relicto errore idolatriae, fidem ueritatis acceperant, praedicante eis uerbum Nynia episcopo reuerentissimo et sanctissimo uiro de natione Brettonum, qui erat Romae regulariter fidem et mysteria ueritatis edoctus;

cuius sedem episcopatus, sancti Martini episcopi nomine et ecclesia insignem, ubi ipse etiam corpore una cum pluribus sanctis requiescit, iam nunc Anglorum gens obtinet. Qui locus, ad prouinciam Berniciorum pertinens, uulgo uocatur Ad Candidam Casam, eo quod ibi ecclesiam de lapide, insolito Brettonibus more fecerit.

Uenit autem Brittaniam Columba, regnante Pictis Bridio filio Meilochon, rege potentissimo, nono anno regni eius, gentemque illam uerbo et exemplo ad fidem Christi conuertit; unde et praefatam insulam ab eis in possessionem monasterii faciendi accepit. Neque enim magna est, sed quasi familiarum quinque, iuxta aestimationem Anglorum; quam successores eius usque hodie tenent, ubi et ipse sepultus est, cum esset annorum LXXVII, post annos circiter XXX et duos, ex quo ipse Brittaniam praedicaturus adiit. Fecerat autem, priusquam Brittaniam ueniret, monasterium nobile in Hibernia, quod a copia roborum Dearmach lingua Scottorum, hoc est campus roborum, cognominatur. Ex quo utroque monasterio plurima exinde monasteria per discipulos eius et in Brittania et in Hibernia propagata sunt, in quibus omnibus idem monasterium insulanum, in quo ipse requiescit corpore, principatum teneret.

Habere autem solet ipsa insula rectorem semper abbatem presbyterum, cuius iuri et omnis prouincia, et ipsi etiam episcopi ordine inusitato debeant esse subiecti, iuxta exemplum primi doctoris illius, qui non episcopus, sed presbyter extitit et monachus; de cuius uita et uerbis nonnulla a discipulis eius feruntur scripta haberi. Uerum qualiscumque fuerit ipse, nos hoc de illo certum tenemus, quia reliquit successores magna continentia ac diuino amore regularique institutione insignes; in tempore quidem summae festiuitatis dubios circulos sequentes, utpote quibus longe ultra orbem positis nemo synodalia paschalis obseruantiae decreta porrexerat; tantum ea, quae in propheticis, euangelicis, et apostolicis litteris discere poterant, pietatis et castitatis opera diligenter obseruantes. Permansit autem huiusmodi obseruantia paschalis apud eos tempore non pauco, hoc est usque ad annum dominicae incarnationis DCCXV per annos CL.

At tunc ueniente ad eos reuerentissimo et sanctissimo patre et sacerdote Ecgbercto, de natione Anglorum, qui in Hibernia diutius exulauerat pro Christo, eratque et doctissimus in scripturis, et longaeua uitae perfectione eximius, correcti sunt per eum, et ad uerum canonicumque paschae diem translati; quem tamen et antea non semper in luna XIIIIa cum Iudaeis, ut quidam rebantur, sed in die quidem dominica, alia tamen, quam decebat, ebdomada celebrabant.

Sciebant enim, ut Christiani, resurrectionem dominicam, quae prima sabbati facta est, prima sabbati semper esse celebrandam; sed ut barbari et rustici, quando eadem prima sabbati, quae nunc dominica dies cognominatur, ueniret, minime didicerant. Uerum quia gratia caritatis feruere non omiserunt, et huius quoque rei notitiam ad perfectum percipere meruerunt, iuxta promissum apostoli dicentis: ‘Et siquid aliter sapitis, et hoc quoque uobis Deus reuelabit.’ De quo plenius in sequentibus suo loco dicendum est.


[5]
'''A'''b hac ergo insula, ab horum collegio monachorum, ad prouinciam Anglorum instituendam in Christo, missus est Aedan, accepto gradu episcopatus. Quo tempore eidem monasterio Segeni abbas et presbyter praefuit. Unde inter alia uiuendi documenta saluberrimum abstinentiae uel continentiae clericis exemplum reliquit; cuius doctrinam id maxime commendabat omnibus, quod non aliter, quam uiuebat cum suis, ipse docebat. Nil enim huius mundi quaerere, nil amare curabat. Cuncta, quae sibi a regibus uel diuitibus saeculi donabantur, mox pauperibus, qui occurrerent, erogare gaudebat.

Discurrere per cuncta et urbana et rustica loca, non equorum dorso, sed pedum incessu uectus, nisi si maior forte necessitas conpulisset, solebat; quatinus ubicumque aliquos uel diuites uel pauperes incedens aspexisset, confestim ad hos diuertens, uel ad fidei suscipiendae sacramentum, si infideles essent, inuitaret; uel si fideles, in ipsa eos fide confortaret, atque ad elimosynas operumque bonorum exsecutionem, et uerbis excitaret et factis.

In tantum autem uita illius a nostri temporis segnitia distabat, ut omnes, qui cum eo incedebant, siue adtonsi, seu laici, meditari deberent, id est, aut legendis scripturis, aut psalmis discendis operam dare. Hoc erat cotidianum opus illius et omnium, qui cum eo erant, ubicumque locorum deuenissent. Et si forte euenisset, quod tamen raro euenit, ut ad regis conuiuium uocaretur, intrabat cum uno clerico aut duobus; et, ubi paululum reficiebatur, adcelerauit ocius ad legendum cum suis, siue ad orandum egredi. Cuius exemplis informati tempore illo religiosi quique uiri ac feminae consuetudinem fecerunt per totum annum, excepta remissione quinquagesimae paschalis, IIIIa et VIa sabbati ieiunium ad nonam usque horam protelare. Numquam diuitibus honoris siue timoris gratia, siqua delinquissent, reticebat; sed aspera illos inuectione corrigebat. Nullam potentibus saeculi pecuniam, excepta solum esca, siquos hospitio suscepisset, umquam dare solebat, sed ea potius, quae sibi a diuitibus donaria pecuniarum largiebantur, uel in usus pauperum, ut diximus, dispergebat, uel ad redemtionem eorum, qui iniuste fuerant uenditi, dispensabat. Denique multos, quos pretio dato redemerat, redemtos postmodum suos discipulos fecit, atque ad sacerdotalem usque gradum erudiendo atque instituendo prouexit.

Ferunt autem, quia, cum de prouincia Scottorum rex Osuald postulasset antistitem, qui sibi suaeque genti uerbum fidei ministraret, missus fuerit primo alius austerioris animi uir, qui, cum aliquandiu genti Anglorum praedicans nihil proficeret, nec libenter a populo audiretur, redierit patriam, atque in conuentu seniorum rettulerit, quia nil prodesse docendo genti, ad quam missus erat, potuisset, eo quod essent homines indomabiles, et durae ac barbarae mentis. At illi, ut perhibent, tractatum magnum in concilio, quid esset agendum, habere coeperunt; desiderantes quidem genti, quam petebantur, saluti esse, sed de non recepto, quem miserant, praedicatore dolentes. Tum ait Aedan, nam et ipse concilio intererat, ad eum, de quo agebatur, sacerdotem: ‘Uidetur mihi, frater, quia durior iusto indoctis auditoribus fuisti, et non eis iuxta apostolicam disciplinam primo lac doctrinae mollioris porrexisti, donec paulatim enutriti uerbo Dei, ad capienda perfectiora, et ad facienda sublimiora Dei praecepta sufficerent.’

Quo audito omnium, qui considebant, ad ipsum ora et oculi conuersi, diligenter, quid diceret, discutiebant, et ipsum esse dignum episcopatu, ipsum ad erudiendos incredulos et indoctos mitti debere decernunt, qui gratia discretionis, quae uirtutum mater est, ante omnia probabatur inbutus; sicque illum ordinantes ad praedicandum miserunt. Qui ubi tempus accepit, sicut prius moderamine discretionis, ita postmodum et ceteris uirtutibus ornatus apparuit.


[6]
'''H'''uius igitur antistitis doctrina rex Osuald cum ea, cui praeerat, gente Anglorum institutus, non solum incognita progenitoribus suis regna caelorum sperare didicit; sed et regna terrarum plus quam ulli maiorum suorum, ab eodem uno Deo, qui fecit caelum et terram, consecutus est. Denique omnes nationes et prouincias Brittaniae, quae in IIII linguas, id est Brettonum, Pictorum, Scottorum, et Anglorum, diuisae sunt, in dicione accepit.

Quo regni culmine sublimatus, nihilominus, quod mirum dictu est, pauperibus et peregrinis semper humilis, benignus, et largus fuit.

Denique fertur, quia tempore quodam, cum die sancto paschae cum praefato episcopo consedisset ad prandium, positusque esset in mensa coram eo discus argenteus regalibus epulis refertus, et iamiamque essent manus ad panem benedicendum missuri, intrasse subito ministrum ipsius, cui suscipiendorum inopum erat cura delegata, et indicasse regi, quia multitudo pauperum undecumque adueniens maxima per plateas sederet, postulans aliquid elimosynae a rege. Qui mox dapes sibimet adpositas deferri pauperibus, sed et discum confringi, atque eisdem minutatim diuidi praecepit. Quo uiso pontifex, qui adsidebat, delectatus tali facto pietatis, adprehendit dexteram eius, et ait: ‘Numquam inueterescat haec manus.’ Quod et ita iuxta uotum benedictionis eius prouenit. Nam cum interfecto illo in pugna, manus cum brachio a cetero essent corpore resectae, contigit, ut hactenus incorruptae perdurent. Denique in urbe regia, quae a regina quondam uocabulo Bebba cognominatur, loculo inclusae argenteo in ecclesia sancti Petri seruantur, ac digno a cunctis honore uenerantur.

Huius industria regis Derorum et Berniciorum prouinciae, quae eatenus ab inuicem discordabant, in unam sunt pacem, et uelut unum conpaginatae in populum. Erat autem nepos Aeduini regis ex sorore Acha, dignumque fuit, ut tantus praecessor talem haberet de sua consanguinitate et religionis heredem et regni.


[7]
'''E'''o tempore gens Occidentalium Saxonum, qui antiquitus Geuissae uocabantur, regnante Cynigilso fidem Christi suscepit, praedicante illis uerbum Birino episcopo, quicum consilio papae Honorii uenerat Brittaniam, promittens quidem se illo praesente in intimis ultra Anglorum partibus, quo nullus doctor praecessisset, sanctae fidei semina esse sparsurum. Unde et iussu eiusdem pontificis per Asterium Genuensem episcopum in episcopatus consecratus est gradum. Sed Brittaniam perueniens, ac primum Geuissorum gentem ingrediens, cum omnes ibidem paganissimos inueniret, utilius esse ratus est ibi potius uerbum praedicare, quam ultra progrediens eos, quibus praedicare deberet, inquirere.

Itaque euangelizante illo in praefata prouincia, cum rex ipse cathecizatus, fonte baptismi cum sua gente ablueretur, contigit tunc temporis sanctissimum ac uictoriosissimum regem Nordanhymbrorum Osualdum adfuisse, eumque de lauacro exeuntem suscepisse, ac pulcherrimo prorsus et Deo digno consortio, cuius erat filiam accepturus in coniugem, ipsum prius secunda generatione Deo dedicatum sibi accepit in filium. Donauerunt autem ambo reges eidem episcopo ciuitatem, quae uocatur Dorcic, ad faciendum inibi sedem episcopalem; ubi factis dedicatisque ecclesiis, multisque ad Dominum pio eius labore populis aduocatis, migrauit ad Dominum, sepultusque est in eadem ciuitate, et post annos multos, Haedde episcopatum agente, translatus inde in Uentam ciuitatem, atque in ecclesia beatorum apostolorum Petri et Pauli positus est.

Defuncto autem et rege, successit in regnum filius eius Coinualch, qui et fidem ac sacramenta regni caelestis suscipere rennuit, et non multo post etiam regni terrestris potentiam perdidit. Repudiata enim sorore Pendan regis Merciorum, quam duxerat, aliam accepit uxorem;

ideoque bello petitus, ac regno priuatus ab illo, secessit ad regem Orientalium Anglorum, cui nomen erat Anna; apud quem triennio exulans fidem cognouit ac suscepit ueritatis. Nam et ipse, apud quem exulabat, rex erat uir bonus, et bona ac sancta sobole felix, ut in sequentibus docebimus.

Cum uero restitutus esset in regnum Coinualch, uenit in prouinciam de Hibernia pontifex quidam nomine Agilberctus, natione quidem Gallus, sed tunc legendarum gratia scripturarum in Hibernia non paruo tempore demoratus, coniunxitque se regi, sponte ministerium praedicandi assumens. Cuius eruditionem atque industriam uidens rex, rogauit eum, accepta ibi sede episcopali, suae gentis manere pontificem; qui precibus eius adnuens, multis annis eidem genti sacerdotali iure praefuit. Tandem rex, qui Saxonum tantum linguam nouerat, pertaesus barbarae loquellae, subintroduxit in prouinciam alium suae linguae episcopum, uocabulo Uini, et ipsum in Gallia ordinatum; diuidensque in duas parrochias prouinciam, huic in ciuitate Uenta, quae a gente Saxonum UintancÃ¦stir appellatur, sedem episcopatus tribuit; unde offensus grauiter Agilberctus, quod haec ipso inconsulto ageret rex, rediit Galliam, et accepto episcopatu Parisiacae ciuitatis, ibidem senex ac plenus dierum obiit. Non multis autem annis post abscessum eius a Brittania transactis, pulsus est et Uini ab eodem rege de episcopatu; qui secedens ad regem Merciorum uocabulo Uulfheri, emit pretio ab eo sedem Lundoniae ciuitatis, eiusque episcopus usque ad uitae suae terminum mansit.

Sicque prouincia Occidentalium Saxonum tempore non pauco absque praesule fuit.

Quo etiam tempore rex praefatus ipsius gentis, grauissimis regni sui damnis saepissime ab hostibus adflictus, tandem ad memoriam reduxit, quod eum pridem perfidia regno pulerit, fides agnita Christi in regnum reuocauerit; intellexitque, quod etiam tunc destituta pontifice prouincia recte pariter diuino fuerit destituta praesidio.

Misit ergo legatarios in Galliam ad Agilberctum, summissa illum satisfactione deprecans ad episcopatum suae gentis redire. At ille se excusans, et uenire non posse contestans, quia episcopatu propriae ciuitatis ac parrochiae teneretur adstrictus, ne tamen obnixe petenti nil ferret auxilii, misit pro se illo presbyterum Leutherium nepotem suum, qui ei, si uellet, ordinaretur episcopus;

dicens, quod ipse eum dignum esse episcopatu iudicaret. Quo honorifice a populo et a rege suscepto, rogauerunt Theodorum, tunc archiepiscopum Doruuernensis ecclesiae, ipsum sibi antistitem consecrari; qui consecratus in ipsa ciuitate, multis annis episcopatum Geuissorum ex synodica sanctione solus sedulo moderamine gessit.


[8]
'''A'''nno dominicae incarnationis DCXL, Eadbald rex Cantuariorum transiens ex hac uita, Earconbercto filio regni gubernacula reliquit; quae ille suscepta XXIIII annis et aliquot mensibus nobilissime tenuit. Hic primus regum Anglorum in toto regno suo idola relinqui ac destrui, simul et ieiunium XL dierum obseruari principali auctoritate praecepit. Quae ne facile a quopiam posset contemni, in transgressores dignas et conpetentes punitiones proposuit. Cuius filia EarcongotÃ¦, ut condigna parenti suboles, magnarum fuit uirgo uirtutum, seruiens Domino in monasterio, quod in regione Francorum constructum est ab abbatissa nobilissima uocabulo Fara, in loco, qui dicitur in Brige. Nam eo tempore necdum multis in regione Anglorum monasteriis constructis, multi de Brittania monachicae conuersationis gratia Francorum uel Galliarum monasteria adire solebant; sed et filias suas eisdem erudiendas, ac sponso caelesti copulandas mittebant; maxime in Brige, et in Cale, et in Andilegum monasterio; inter quas erat Saethryd, filia uxoris Annae regis Orientalium Anglorum, cuius supra meminimus, et filia naturalis eiusdem regis Aedilberg; quae utraque cum esset peregrina, prae merito uirtutum eiusdem monasterii Brigensis est abbatissa constituta. Cuius regis filia maior Sexburg, uxor Earconbercti regis Cantuariorum, habuit filiam Earcongotam, de qua sumus dicturi.

Huius autem uirginis Deo dicatae multa quidem ab incolis loci illius solent opera uirtutum et signa miraculorum usque hodie narrari.

Uerum nos de transitu tantum illius, quo caelestia regna petiit, aliquid breuiter dicere sufficiat.

Inminente ergo die suae uocationis, coepit circuire in monasterio casulas infirmarum Christi famularum, earumque uel maxime, quae uel aetate prouectae, uel probitate erant morum insigniores. Quarum se omnium precibus humiliter commendans, obitum proxime suum, quem reuelatione didicerat, non celauit esse futurum. Quam uidelicet reuelationem huiusmodi esse perhibebat: uidisse se albatorum cateruam hominum idem monasterium intrare; hosque a se interrogatos, quid quaererent, aut quid ibi uellent, respondisse, quod ob hoc illo fuerint destinati, ut aureum illud nomisma, quod eo de Cantia uenerat, secum adsumerent. Ipsa autem nocte, in cuius ultima parte, id est incipiente aurora, praesentis mundi tenebras transiens supernam migrauit ad lucem, multi de fratribus eiusdem monasterii, qui aliis erant in aedibus, iam manifeste se concentus angelorum psallentium audisse referebant, sed et sonitum quasi plurimae multitudinis monasterium ingredientis; unde mox egressi dignoscere quid esset, uiderunt lucem caelitus emissam fuisse permaximam, quae sanctam illam animam carnis uinculis absolutam ad aeterna patriae caelestis gaudia ducebat. Addunt et alia, quae ipsa nocte in monasterio eodem diuinitus fuerint ostensa miracula; sed haec nos ad alia tendentes, suis narrare permittimus. Sepultum est autem corpus uenerabile uirginis et sponsae Christi in ecclesia beati protomartyris Stephani; placuitque post diem tertium, ut lapis, quo monumentum tegebatur, amoueretur, et altius ipso in loco reponeretur; quod dum fieret, tantae flagrantia suauitatis ab imis ebulliuit, ut cunctis, qui adstabant, fratribus ac sororibus, quasi opobalsami cellaria esse uiderentur aperta.

Sed et matertera eius, de qua diximus, Aedilberg, et ipsa Deo dilectam perpetuae uirginitatis gloriam in magna corporis continentia seruauit; quae cuius esset uirtutis, magis post mortem claruit. Cum enim esset abbatissa, coepit facere in monasterio suo ecclesiam in honorem omnium apostolorum, in qua suum corpus sepelliri cupiebat. Sed cum opus idem ad medium ferme esset perductum, illa ne hoc perficeret, morte praerepta est, et in ipso ecclesiae loco, ubi desiderabat, condita. Post cuius mortem, fratribus alia magis curantibus, intermissum est hoc aedificium annis VII, quibus conpletis statuerunt ob nimietatem laboris, huius structuram ecclesiae funditus relinquere, ossa uero abbatissae illo de loco eleuata, in aliam ecclesiam, quae esset perfecta ac dedicata, transferre. Et aperientes sepulchrum eius, ita intemeratum corpus inuenere, ut a corruptione concupiscentiae carnalis erat inmune; et ita denuo lotum, atque aliis uestibus indutum transtulerunt illud in ecclesiam beati Stephani martyris. Cuius uidelicet natalis ibi solet in magna gloria celebrari die Nonarum Iuliarum.


[9]
'''R'''egnauit autem Osuald christianissimus rex Nordanhymbrorum VIIII annos, adnumerato etiam illo, quem et feralis impietas regis Brettonum, et apostasia demens regum Anglorum detestabilem fecerat.

Siquidem, ut supra docuimus, unanimo omnium consensu firmatum est, ut nomen et memoria apostatarum de catalogo regum Christianorum prorsus aboleri deberet, neque aliquis regno eorum annus adnotari.

Quo conpleto annorum curriculo occisus est, commisso graui proelio, ab eadem pagana gente paganoque rege Merciorum, a quo et prodecessor eius Aeduini peremtus fuerat, in loco, qui lingua Anglorum nuncupatur Maserfelth, anno aetatis suae XXXVIII., die quinto mensis Augusti.

Cuius quanta fides in Deum, quae deuotio mentis fuerit, etiam post mortem uirtutum miraculis claruit. Namque in loco, ubi pro patria dimicans a paganis interfectus est, usque hodie sanitates infirmorum et hominum et pecorum celebrari non desinunt. Unde contigit, ut puluerem ipsum, ubi corpus eius in terram conruit, multi auferentes et in aquam mittentes suis per haec infirmis multum commodi adferrent. Qui uidelicet mos adeo increbruit, ut paulatim ablata exinde terra fossam ad mensuram staturae uirilis altam reddiderit.

Nec mirandum in loco mortis illius infirmos sanari, qui semper, dum uiueret, infirmis et pauperibus consulere, elimosynas dare, opem ferre non cessabat. Et multa quidem in loco illo uel de puluere loci illius facta uirtutum miracula narrantur; sed nos duo tantum, quae a maioribus audiuimus, referre satis duximus.

Non multo post interfectionem eius exacto tempore, contigit, ut quidam equo sedens iter iuxta locum ageret illum; cuius equus subito lassescere, consistere, caput in terram declinare, spumas ex ore demittere, et, augescente dolore nimio, in terram coepit ruere.

Desiluit eques, et stramime subtracto coepit expectare horam, qua aut melioratum reciperet iumentum, aut relinqueret mortuum. At ipsum diu graui dolore uexatum, cum diuersas in partes se torqueret, repente uolutando deuenit in illud loci, ubi rex memorabilis occubuit. Nec mora, quiescente dolore cessabat ab insanis membrorum motibus, et consueto equorum more, quasi post lassitudinem in diuersum latus uicissim sese uoluere, statimque exsurgens quasi sanum per omnia, uirecta herbarum auidius carpere coepit.

Quo ille uiso, ut uir sagacis ingenii, intellexit aliquid mirae sanctitatis huic loco, quo equus est curatus, inesse; et posito ibi signo, non multo post ascendit equum, atque ad hospitium, quo proposuerat, accessit; quo dum adueniret, inuenit puellam ibi neptem patris familias longo paralysis morbo grauatam; et cum familiares domus illius de acerba puellae infirmitate ipso praesente quererentur, coepit dicere ille de loco, ubi caballus suus esset curatus. Quid multa? inponentes eam carro, duxerunt ad locum, ibidemque deposuerunt. At illa posita in loco obdormiuit parumper;

et ubi euigilauit, sanatam se ab illa corporis dissolutione sentiens, postulata aqua, ipsa lauit faciem, crines conposuit, caput linteo cooperuit, et cum his, qui se adduxerant, sana pedibus incedendo reuersa est.


[10]
'''E'''odem tempore uenit alius quidam de natione Brettonum, ut ferunt, iter faciens iuxta ipsum locum, in quo praefata erat pugna conpleta; et uidit unius loci spatium cetero campo uiridius ac uenustius; coepitque sagaci animo conicere, quod nulla esset alia causa insolitae illo in loco uiriditatis, nisi quia ibidem sanctior cetero exercitu uir aliquis fuisset interfectus. Tulit itaque de puluere terrae illius secum inligans in linteo, cogitans, quod futurum erat, quia ad medellam infirmantium idem puluis proficeret;

et pergens itinere suo peruenit ad uicum quendam uespere, intrauitque in domum, in qua uicani caenantes epulabantur; et susceptus a dominis domus, resedit et ipse cum eis ad conuiuium, adpendens linteolum cum puluere, quem adtulerat, in una posta parietis. Cumque diutius epulis atque ebrietati uacarent, accenso grandi igne in medio, contigit uolantibus in altum scintillis culmen domus, quod erat uirgis contextum, ac foeno tectum, subitaneis flammis impleri. Quod cum repente conuiuae terrore confusi conspicerent, fugerunt foras nil ardenti domui et iamiamque periturae prodesse ualentes. Consumpta ergo domu flammis, posta solummodo, in qua puluis ille inclusus pendebat, tuta ab ignibus et intacta remansit. Qua uisa uirtute mirati sunt ualde; et perquirentes subtilius, inuenerunt, quia de illo loco adsumptus erat puluis, ubi regis Osualdi sanguis fuerat effusus. Quibus patefactis ac diffamatis longe lateque miraculis, multi per dies locum frequentare illum, et sanitatum ibi gratiam capere sibi suisque coeperunt.


[11]
'''I'''nter quae nequaquam silentio praetereundum reor, quid uirtutis ac miraculi caelestis fuerit ostensum, cum ossa eius inuenta, atque ad ecclesiam, in qua nunc seruantur, translata sunt.

Factum est autem hoc per industriam reginae Merciorum Osthrydae, quae erat filia fratris eius, id est Osuiu, qui post illum regni apicem tenebat, ut in sequentibus dicemus.

Est monasterium nobile in prouincia Lindissi, nomine Beardaneu, quod eadem regina cum uiro suo Aedilredo multum diligebat, uenerabatur, excolebat, in quo desiderabat honoranda patrui sui ossa recondere.

Cumque uenisset carrum, in quo eadem ossa ducebantur, incumbente uespera, in monasterium praefatum, noluerunt ea, qui erant in monasterio, libenter excipere; quia etsi sanctum eum nouerant, tamen, quia de alia prouincia ortus fuerat, et super eos regnum acceperat, ueteranis eum odiis etiam mortuum insequebantur. Unde factum est, ut ipsa nocte reliquiae adlatae foris permanerent, tentorio tantum maiore supra carrum, in quo inerant, extenso. Sed miraculi caelestis ostensio, quam reuerenter eae suscipiendae a cunctis fidelibus essent, patefecit. Nam tota ea nocte columna lucis a carro illo ad caelum usque porrecta, omnibus pene eiusdem Lindissa prouinciae locis conspicua stabat. Unde mane facto fratres monasterii illius, qui pridie abnuerant, diligenter ipsi petere coeperunt, ut apud se eaedem sanctae ac Deo dilectae reliquiae conderentur. Lota igitur ossa intulerunt in thecam, quam in hoc praeparauerant, atque in ecclesia iuxta honorem congruum posuerunt;

et ut regia uiri sancti persona memoriam haberet aeternam, uexillum eius super tumbam auro et purpura conpositum adposuerunt, ipsamque aquam, in qua lauerant ossa, in angulo sacrarii fuderunt. Ex quo tempore factum est, ut ipsa terra, quae lauacrum uenerabile suscepit, ad abigendos ex obsessis corporibus daemones gratiae salutaris haberet effectum.

Denique tempore sequente, cum praefata regina in eodem monasterio moraretur, uenit ad salutandam eam abbatissa quaedam uenerabilis, quae usque hodie superest, uocabulo Aedilhild, soror uirorum sanctorum Aediluini et Alduini, quorum prior episcopus in Lindissi prouincia, secundus erat abbas in monasterio, quod uocatur Peartaneu, a quo non longe et illa monasterium habebat. Cum ergo ueniens illo loqueretur cum regina, atque inter alia, sermone de Osualdo exorto, diceret, quod et ipsa lucem nocte illa supra reliquias eius ad caelum usque altam uidisset, adiecit regina, quia de puluere pauimenti, in quo aqua lauacri illius effusa est, multi iam sanati essent infirmi. At illa petiit sibi portionem pulueris salutiferi dari; et accipiens inligatum panno condidit in capsella, et rediit. Transacto autem tempore aliquanto, cum esset in suo monasterio, uenit illic quidam hospes, qui solebat nocturnis saepius horis repente ab inmundo spiritu grauissime uexari. Qui cum benigne susceptus post caenam in lecto membra posuisset, subito a diabolo arreptus, clamare, dentibus frendere, spumare, et diuersis motibus coepit membra torquere. Cumque a nullo uel teneri uel ligari potuisset, cucurrit minister, et pulsans ad ostium nuntiauit abbatissae. At illa aperiens ianuam monasterii, exiuit ipsa cum una sanctimonialium feminarum ad locum uirorum, et euocans presbyterum, rogauit secum uenire ad patientem. Ubi cum uenientes uiderent multos adfuisse, qui uexatum tenere, et motus eius insanos conprimere conati nequaquam ualebant, dicebat presbyter exorcismos, et quaeque poterat, pro sedando miseri furore agebat. Sed nec ipse, quamuis multum laborans, proficere aliquid ualebat. Cumque nil salutis furenti superesse uideretur, repente uenit in mentem abbatissae puluis ille praefatus; statimque iussit ire ministram, et capsellam, in qua erat, adducere. Et cum illa adferens, quae iussa est, intraret atrium domus, in cuius interioribus daemoniosus torquebatur, conticuit ille subito, et quasi in somnum laxatus deposuit caput, membra in quietem omnia conposuit.

‘Conticuere omnes, intentique ora tenebant,’

quem res exitum haberet, solliciti exspectantes. Et post aliquantum horae spatium resedit qui uexabatur, et grauiter suspirans: ‘Modo,’

inquit, ‘sanum sapio, recepi enim sensum animi mei.’ At illi sedulo sciscitabantur, quomodo hoc contigisset. Qui ait: ‘Mox ut uirgo haec cum capsella, quam portabat, adpropinquauit atrio domus huius, discessere omnes, qui me premebant, spiritus maligni, et me relicto nusquam conparuerunt.’ Tunc dedit ei abbatissa portiunculam de puluere illo, et sic data oratione a presbytero, noctein illam quietissimam duxit; neque aliquid ex eo tempore nocturni timoris aut uexationis ab antiquo hoste pertulit.


[12]
'''S'''equente dehinc tempore fuit in eodem monasterio puerulus quidam, longo febrium incommodo grauiter uexatus. Qui cum die quadam sollicitus horam accessionis exspectaret, ingressus ad eum quidam de fratribus: ‘Uis,’ inquit, ‘mi nate, doceam te, quomodo cureris ab huius molestia langoris? Surge, ingredere ecclesiam, et accedens ad sepulchrum Osualdi, ibi reside, et quietus manens adhere tumbae.

Uide, ne exeas inde, nec de loco mouearis, donec hora recessionis febrium transierit. Tunc ipse intrabo, et educam te inde.’ Fecit, ut ille suaserat; sedentemque ad tumbam sancti infirmitas tangere nequaquam praesumsit; quin in tantum timens aufugit, ut nec secunda die, nec tertia, neque umquam exinde eum auderet contingere. Quod ita esse gestum, qui referebat mihi, frater inde adueniens adiecit, quod eo adhuc tempore, quo mecum loquebatur, superesset in eodem monasterio iam iuuenis ille, in quo tunc puero factum erat hoc miraculum sanitatis. Nec mirandum preces regis illius iam cum Domino regnantis multum ualere apud eum, qui temporalis regni quondam gubernacula tenens, magis pro aeterno regno semper laborare ac deprecari solebat.

Denique ferunt, quia a tempore matutinae laudis saepius ad diem usque in orationibus persteterit, atque ob crebrum morem orandi, siue gratias agendi Domino semper ubicumque sedens, supinas super genua sua manus habere solitus sit. Uulgatum est autem, et in consuetudinem prouerbii uersum, quod etiam inter uerba orationis uitam finierit. Nam cum armis et hostibus circumseptus iamiamque uideret se esse perimendum, orauit pro animabus exercitus sui. Unde dicunt in prouerbio: ‘Deus miserere animabus, dixit Osuald cadens in terram.’

Ossa igitur illius translata et condita sunt in monasterio, quo diximus. Porro caput et manus cum brachiis a corpore praecisas iussit rex, qui occiderat, in stipitibus suspendi. Quo post annum deueniens cum exercitu successor regni eius Osuiu abstulit ea, et caput quidem in cymiterio Lindisfarnensis ecclesiae, in regia uero ciuitate manus cum brachiis condidit.

[13] NEC solum inclyti fama uiri Brittaniae fines lustrauit uniuersos, sed etiam trans oceanum longe radios salutiferae lucis spargens, Germaniae simul et Hiberniae partes attigit. Denique reuerentissimus antistes Acca solet referre, quia, cum Romam uadens, apud sanctissimum Fresonum gentis archiepiscopum Uilbrordum cum suo antistite Uilfrido moraretur, crebro eum audierit de mirandis, quae ad reliquias eiusdem reuerentissimi regis in illa prouincia gesta fuerint, narrare. Sed et in Hibernia cum presbyter adhuc peregrinam pro aeterna patria duceret uitam, rumorem sanctitatis illius in ea quoque insula longe lateque iam percrebruisse ferebat; e quibus unum, quod inter alia rettulit, miraculum praesenti nostrae historiae inserendum credidimus.

‘Tempore,’ inquit, ‘mortalitatis, quae Brittaniam Hiberniamque lata strage uastauit, percussus est eiusdem clade pestis inter alios scolasticus quidam de genere Scottorum, doctus quidem uir studio litterarum, sed erga curam perpetuae suae saluationis nihil omnino studii et industriae gerens. Qui cum se morti proximum uideret, timere coepit et pauere, ne mox mortuus ob merita scelerum ad inferni claustra raperetur, clamauitque me, cum essem in uicinia positus, et inter egra tremens suspiria, flebili uoce talia mecum querebatur: “Uides,” inquit, “quia iamiamque crescente corporis molestia ad articulum subeundae mortis conpellor; nec dubito me post mortem corporis statim ad perpetuam animae mortem rapiendum, ac infernalibus subdendum esse tormentis; quia tempore non pauco inter studia diuinae lectionis, uitiorum potius inplicamentis, quam diuinis solebam seruire mandatis. Inest autem animo, si mihi pietas superna aliqua uiuendi spatia donauerit, uitiosos mores corrigere, atque ad imperium diuinae uoluntatis totam ex integro mentem uitamque transferre. Uerum noui non hoc esse meriti mei, ut indutias uiuendi uel accipiam, uel me accepturum esse confidam, nisi forte misero mihi et indigno uenia, per auxilium eorum, qui illi fideliter seruierunt, propitiari dignatus fuerit. Audiuimus autem, et fama est creberrima, quia fuerit in gente uestra rex mirandae sanctitatis, uocabulo Osuald, cuius excellentia fidei et uirtutis, etiam post mortem, uirtutum frequentium operatione claruerit; precorque, si aliquid reliquiarum illius penes te habes, adferas mihi, si forte mihi Dominus per eius meritum misereri uoluerit.” At ego respondi: “Habeo quidem de ligno, in quo caput eius occisi a paganis infixum est; et, si firmo corde credideris, potest diuina pietas per tanti meritum uiri et huius uitae spatia longiora concedere, et ingressu te uitae perennis dignum reddere.” Nec moratus ille integram se in hoc habere fidem respondebat.

‘Tum benedixi aquam, et astulam roboris praefati inmittens obtuli egro potandum. Nec mora, melius habere coepit, et conualescens ab infirmitate, multo deinceps tempore uixit; totoque ad Deum corde et opere conuersus, omnibus, ubicumque perueniebat, clementiam pii Conditoris et fidelis eius famuli gloriam praedicabat.’


[14]
'''T'''ranslato ergo ad caelestia regna Osualdo, suscepit regni terrestris sedem pro eo frater eius Osuiu, iuuenis XXX circiter annorum, et per annos XXVIII laboriosissime tenuit, inpugnatus uidelicet et ab ea, quae fratrem eius occiderat, pagana gente Merciorum, et a filio quoque suo Alchfrido, nec non et a fratruo, id est fratris sui, qui ante eum regnauit, filio Oidilualdo.

Cuius anno secundo, hoc est ab incarnatione dominica anno DCXLIIII, reuerentissimus pater Paulinus, quondam quidem Eburacensis, sed tunc Hrofensis episcopus ciuitatis, transiuit ad Dominum sexto Iduum Octobrium die; qui X et VIIII annos, menses duos, dies XXI episcopatum tenuit; sepultusque est in secretario beati apostoli Andreae, quod rex Aedilberct a fundamentis in eadem Hrofi ciuitate construxit. In cuius locum Honorius archiepiscopus ordinauit Ithamar, oriundum quidem de gente Cantuariorum, sed uita et eruditione antecessoribus suis aequandum. 
Habuit autem Osuiu primis regni sui temporibus consortem regiae dignitatis, uocabulo Osuini, de stirpe regis Aeduini, hoc est filium Osrici, de quo supra rettulimus, uirum eximiae pietatis et religionis; qui prouinciae Derorum septem annis in maxima omnium rerum affluentia, et ipse amabilis omnibus praefuit. Sed nec cum eo ille, qui ceteram Transhumbranae gentis partem ab Aquilone, id est Berniciorum prouinciam, regebat, habere pacem potuit; quin potius, ingrauescentibus causis dissensionum, miserrima hunc caede peremit.

Siquidem congregato contra inuicem exercitu, cum uideret se Osuini cum illo, qui plures habebat auxiliarios, non posse bello confligere, ratus est utilius tunc demissa intentione bellandi, seruare se ad tempora meliora. Remisit ergo exercitum, quem congregauerat, ac singulos domum redire praecepit a loco, qui uocatur Uilfarasdun, id est mons Uilfari, et est a uico Cataractone X ferme milibus passuum contra solstitialem occasum secretus;

diuertitque ipse cum uno tantum milite sibi fidissimo, nomine Tondheri, celandus in domum comitis Hunualdi, quem etiam ipsum sibi amicissimum autumabat. Sed heu, pro dolor! longe aliter erat; nam ab eodem comite proditum eum Osuiu cum praefato ipsius milite per praefectum suum Ediluinum detestanda omnibus morte interfecit. Quod factum est die XIIIa Kalendarum Septembrium, anno regni eius nono, in loco, qui dicitur Ingetlingum; ubi postmodum, castigandi huius facinoris gratia, monasterium constructum est; in quo pro utriusque regis, et occisi uidelicet, et eius, qui occidere iussit, animae redemtione cotidie Domino preces offerri deberent.

Erat autem rex Osuini et aspectu uenustus, et statura sublimis, et affatu iucundus, et moribus ciuilis, et manu omnibus, id est nobilibus simul atque ignobilibus, largus; unde contigit, ut ob regiam eius et animi, et uultus, et meritorum dignitatem ab omnibus diligeretur, et undique ad eius ministerium de cunctis prope prouinciis uiri etiam nobilissimi concurrerent. Cuius inter ceteras uirtutis et modestiae, et, ut ita dicam, specialis benedictionis glorias etiam maxima fuisse fertur humilitas, ut uno probare sat erit exemplo.

Donauerat equum optimum antistiti Aidano, in quo ille, quamuis ambulare solitus, uel amnium fluenta transire, uel si alia quaelibet necessitas insisteret, uiam peragere posset. Cui cum paruo interiecto tempore pauper quidam occurreret elimosynam petens, desiliens ille praecepit equum, ita ut erat stratus regaliter, pauperi dari; erat enim multum misericors, et cultor pauperum, ac uelut pater miserorum. Hoc cum regi esset relatum, dicebat episcopo, cum forte ingressuri essent ad prandium: ‘Quid uoluisti, domine antistes, equum regium, quem te conueniebat proprium habere, pauperi dare? Numquid non habuimus equos uiliores plurimos, uel alias species, quae ad pauperum dona sufficerent, quamuis illum eis equum non dares, quem tibi specialiter possidendum elegi?’ Cui statim episcopus: ‘Quid loqueris,’ inquit, ‘rex? Numquid tibi carior est ille filius equae, quam ille filius Dei?’ Quibus dictis intrabant ad prandendum. Et episcopus quidem residebat in suo loco. Porro rex, uenerat enim de uenatu, coepit consistens ad focum calefieri cum ministris; et repente inter calefaciendum recordans uerbum, quod dixerat illi antistes, discinxit se gladio suo, et dedit illum ministro, festinusque accedens ante pedes episcopi conruit, postulans, ut sibi placatus esset, ‘quia numquam,’ inquit, ‘deinceps aliquid loquar de hoc aut iudicabo, quid uel quantum de pecunia nostra filiis Dei tribuas.’ Quod uidens episcopus, multum pertimuit, ac statim exsurgens leuauit eum, promittens se multum illi esse placatum, dum modo ille residens ad epulas tristitiam deponeret.

Dumque rex, iubente ac postulante episeopo, laetitiam reciperet, coepit e contra episcopus tristis usque ad lacrimarum profusionem effici. Quem dum presbyter suus lingua patria, quam rex et domestici eius non nouerant, quare lacrimaretur, interrogasset: ‘Scio,’

inquit, ‘quia non multo tempore uicturus est rex; numquam enim ante haec uidi humilem regem. Unde animaduerto illum citius ex hac uita rapiendum; non enim digna est haec gens talem habere rectorem.’ Nec multo post dira antistitis praesagia tristi regis funere, de quo supra diximus, impleta sunt.

Sed et ipse antistes Aidan non plus quam XIIo post occisionem regis, quem amabat, die, id est pridie Kalendas Septembres, de saeculo ablatus, perpetua laborum suorum a Domino praemia recepit.

[15]
'''Q'''ui cuius meriti fuerit, etiam miraculorum signis internus arbiter edocuit, e quibus tria memoriae causa ponere satis sit.

Presbyter quidam, nomine Utta, multae grauitatis ac ueritatis uir, et ob id omnibus, etiam ipsis principibus saeculi honorabilis, cum mitteretur Cantiam ob adducendam inde coniugem regi Osuio, filiam uidelicet Aduini regis Eanfledam, quae occiso patre illuc fuerat adducta; qui terrestri quidem itinere illo uenire, sed nauigio cum uirgine redire disponebat, accessit ad episcopum Aidanum, obsecrans eum pro se suisque, qui tantum iter erant adgressuri, Domino supplicare. Qui benedicens illos ac Domino commendans, dedit etiam oleum sanctificatum: ‘Scio,’ inquiens, ‘quia, ubi nauem ascenderitis, tempestas uobis, et uentus contrarius superueniet; sed tu memento, ut hoc oleum, quod tibi do, mittas in mare; et statim quiescentibus uentis, serenitas maris uos laeta prosequetur, ac cupito itinere domum remittet.’ Quae cuncta, ut praedixerat antistes, ex ordine conpleta sunt; et quidem inprimis furentibus undis pelagi, temtabant nautae anchoris in mare missis nauem retinere, neque hoc agentes aliquid proficiebant. Cumque uerrentibus undique et inplere incipientibus nauem fluctibus, mortem sibi omnes inminere, et iamiamque adesse uiderent, tandem presbyter reminiscens uerba antistitis, adsumta ampulla misit de oleo in pontum, et statim, ut praedictum erat, suo quieuit a feruore. Sicque factum est, ut uir Dei et per prophetiae spiritum tempestatem praedixerit futuram, et per uirtutem eiusdem spiritus hanc exortam, quamuis corporaliter absens, sopiuerit. Cuius ordinem miraculi non quilibet dubius relator, sed fidelissimus mihi nostrae ecclesiae presbyter, Cynimund uocabulo, narrauit, qui se hoc ab ipso Utta presbytero, in quo et per quem conpletum est, audisse perhibebat.


[16]
Aluid eiusdem patris memorabile miraculum ferunt multi, qui nosse potuerunt. Nam tempore episcopatus eius, hostilis Merciorum exercitus Penda duce Nordanhymbrorum regiones impia clade longe lateque deuastans peruenit ad urbem usque regiam, quae ex Bebbae quondam reginae uocabulo cognominatur, eamque, quia neque armis neque obsidione capere poterat, flammis absumere conatus est;

discissisque uiculis, quos in uicinia urbis inuenit, aduexit illo plurimam congeriem trabium, tignorum, parietum, uirgeorum, et tecti fenei, et his urbem in magna altitudine circumdedit a parte, quae terrae est contigua, et dum uentum oportunum cerneret, inlato igne conburere urbem nisus est. Quo tempore reuerentissimus antistes Aidan in insula Farne, quae duobus ferme milibus passuum ab urbe procul abest, morabatur. Illo enim saepius secretae orationis et silentii causa secedere consuerat; denique usque hodie locum sedis illius solitariae in eadem insula solent ostendere. Qui cum uentis ferentibus globos ignis ac fumum supra muros urbis exaltari conspiceret, fertur eleuatis ad caelum oculis manibusque cum lacrimis dixisse: ‘Uide, Domine, quanta mala facit Penda.’ Quo dicto statim mutati ab urbe uenti in eos, qui accenderant, flammarum incendia retorserunt, ita ut aliquot laesi, omnes territi, inpugnare ultra urbem cessarent, quam diuinitus iuuari cognouerant.


[17]
'''H'''unc cum dies mortis egredi e corpore cogeret, conpletis annis episcopatus sui XVII erat in uilla regia non longe ab urbe, de qua praefati sumus. In hac enim habens ecclesiam et cubiculum, saepius ibidem diuerti ac manere, atque inde ad praedicandum circumquaque exire consueuerat; quod ipsum et in aliis uillis regiis facere solebat, utpote nil propriae possessionis, excepta ecclesia sua et adiacentibus agellis habens. Tetenderunt ergo ei egrotanti tentorium ad occidentalem ecclesiae partem, ita ut ipsum tentorium parieti hereret ecclesiae. Unde factum est, ut adclinis destinae, quae extrinsecus ecclesiae pro munimine erat adposita, spiritum uitae exhalaret ultimum. Obiit autem septimo decimo episcopatus sui anno, pridie Kalendarum Septembrium. Cuius corpus mox inde translatum ad insulam Lindisfarnensium, atque in cymiterio fratrum sepultum est. At interiecto tempore aliquanto, cum fabricata esset ibi basilica maior, atque in honorem beatissimi apostolorum principis dedicata, illo ossa eius translata, atque ad dexteram altaris iuxta uenerationem tanto pontifice dignam condita sunt.

Successit uero ei in episcopatum Finan, et ipse illo ab Hii Scottorum insula ac monasterio destinatus, ac tempore non pauco in episcopatu permansit. Contigit autem post aliquot annos, ut Penda Merciorum rex cum hostili exercitu haec in loca perueniens, cum cuncta, quae poterat, ferro flammaque perderet, uicus quoque ille, in quo antistes obiit, una cum ecclesia memorata flammis absumeretur. Sed mirum in modum sola illa destina, cui incumbens obiit, ab ignibus circum cuncta uorantibus absumi non potuit. Quo clarescente miraculo, mox ibidem ecclesia restaurata, et haec eadem destina in munimentum est parietis, ut ante fuerat, forinsecus adposita. Rursumque peracto tempore aliquanto, euenit per culpam incuriae uicum eundem et ipsam pariter ecclesiam ignibus consumi.

Sed ne tunc quidem eandem tangere flamma destinam ualebat; et cum magno utique miraculo ipsa eius foramina ingrediens, quibus aedificio erat adfixa, perederet, ipsam tamen ledere nullatenus sinebatur. Unde tertio aedificata ibi ecclesia, destinam illam non, ut antea, deforis in fulcimentum domus adposuerunt, sed intro ipsam ecclesiam in memoriam miraculi posuerunt, ubi intrantes genu flectere, ac misericordiae caelesti supplicare deberent. Constatque multos ex eo tempore gratiam sanitatis in eodem loco consecutos;

quin etiam astulis ex ipsa destina excisis, et in aquam missis, plures sibi suisque langorum remedia conquisiere.

Scripsi autem haec de persona et operibus uiri praefati; nequaquam in eo laudans aut eligens hoc, quod de obseruatione paschae minus perfecte sapiebat; immo hoc multum detestans, sicut in libro, quem de temporibus conposui, manifestissime probaui; sed quasi uerax historicus, simpliciter ea, quae de illo siue per illum sunt gesta, describens, et quae laude sunt digna in eius actibus laudans, atque ad utilitatem legentium memoriae commendans; studium uidelicet pacis et caritatis, continentiae et humilitatis; animum irae et auaritiae uictorem, superbiae simul et uanae gloriae contemtorem; industriam faciendi simul et docendi mandata caelestia, solertiam lectionis et uigiliarum, auctoritatem sacerdote dignam, redarguendi superbos ac potentes, pariter et infirmos consolandi, ac pauperes recreandi uel defendendi clementiam. Qui, ut breuiter multa conprehendam, quantum ab eis, qui illum nouere, didicimus, nil ex omnibus, quae in euangelicis uel apostolicis siue propheticis litteris facienda cognouerat, praetermittere, sed cuncta pro suis uiribus operibus explere curabat. Haec in praefato antistite multum conplector et amo, quia nimirum haec Deo placuisse non ambigo. Quod autem pascha non suo tempore obseruabat, uel canonicum eius tempus ignorans, uel suae gentis auctoritate ne agnitum sequeretur deuictus, non adprobo nec laudo. In quo tamen hoc adprobo, quia in celebratione sui paschae non aliud corde tenebat, uenerabatur, et praedicabat, quam quod nos; id est, redemtionem generis humani per passionem, resurrectionem, ascensionem in caelos mediatoris Dei et hominum hominis Iesu Christi. Unde et hanc non, ut quidam falso opinantur, XIIIIa luna in qualibet feria cum Iudaeis, sed die dominica semper agebat, a luna XIIIIa usque ad XXam; propter fidem uidelicet dominicae resurrectionis, quam una sabbati factam, propterque spem nostrae resurrectionis, quam eadem una sabbati, quae nunc dominica dies dicitur, ueraciter futuram cum sancta ecclesia credebat.


[18]
'''H'''is temporibus regno Orientalium Anglorum, post Erpualdum Redualdi successorem, Sigberct frater eius praefuit, homo bonus ac religiosus; qui dudum in Gallia, dum inimicitias Redualdi fugiens exularet, lauacrum baptismi percepit, et patriam reuersus, ubi regno potitus est, mox ea, quae in Galliis bene disposita uidit, imitari cupiens, instituit scolam, in qua pueri litteris erudirentur;

iuuante se episcopo Felice, quem de Cantia acceperat, eisque pedagogos ac magistros iuxta morem Cantuariorum praebente.

Tantumque rex ille caelestis regni amator factus est, ut ad ultimum, relictis regni negotiis, et cognato suo Ecgrice commendatis, qui et antea partem eiusdem regni tenebat, intraret monasterium, quod sibi fecerat, atque accepta tonsura pro aeterno magis regno militare curaret. Quod dum multo tempore faceret, contigit gentem Merciorum duce rege Penda aduersus Orientales Anglos in bellum procedere, qui, dum se inferiores in bello hostibus conspicerent, rogauerunt Sigberctum ad confirmandum militem secum uenire in proelium. Illo nolente ac contradicente, inuitum monasterio eruentes duxerunt in certamen, sperantes minus animos militum trepidare, minus praesente duce quondam strenuissimo et eximio posse fugam meditari. Sed ipse professionis suae non inmemor, dum opimo esset uallatus exercitu, nonnisi uirgam tantum habere in manu uoluit: occisusque est una cum rege Ecgrice, et cunctus eorum, insistentibus paganis, caesus siue dispersus exercitus.

Successor autem regni eorum factus est Anna filius Eni de regio genere, uir optimus, atque optimae genitor sobolis, de quibus in sequentibus suo tempore dicendum est; qui et ipse postea ab eodem pagano Merciorum duce, a quo et prodecessores eius, occisus est.


[19]
'''U'''erum dum adhuc Sigberct regni infulas teneret, superuenit de Hibernia uir sanctus nomine Furseus, uerbo et actibus clarus, sed et egregiis insignis uirtutibus, cupiens pro Domino, ubicumque sibi oportunum inueniret, peregrinam ducere uitam. Qui cum ad prouinciam Orientalium peruenisset Anglorum, susceptus est honorifice a rege praefato, et solitum sibi opus euangelizandi exsequens, multos et exemplo uirtutis, et incitamento sermonis, uel incredulos ad Christum conuertit, uel iam credentes amplius in fide atque amore Christi confirmauit.

Ubi quadam infirmitate corporis arreptus, angelica meruit uisione perfrui, in qua admonitus est coepto uerbi ministerio sedulus insistere, uigiliisque consuetis et orationibus indefessus incumbere; eo quod certus sibi exitus, sed incerta eiusdem exitus esset hora futura, dicente Domino: ‘Uigilate itaque, quia nescitis diem neque horam.’ Qua uisione confirmatus, curauit locum monasterii, quem a praefato rege Sigbercto acceperat, uelocissime construere, ac regularibus instituere disciplinis. Erat autum monasterium siluarum et maris uicinitate amoenum, constructum in castro quodam, quod lingua Anglorum Cnobheresburg, id est urbs Cnobheri, uocatur; quod deinde rex prouinciae illius Anna ac nobiles quique augustioribus aedificiis ac donariis adornarunt.

Erat autem uir iste de nobilissimo genere Scottorum, sed longe animo quam carne nobilior. Ab ipso tempore pueritiae suae curam non modicam lectionibus sacris simul et monasticis exhibebat disciplinis, et, quod maxime sanctos decet, cuncta, quae agenda didicerat, sollicitus agere curabat.

Quid multa? Procedente tempore et ipse sibi monasterium, in quo liberius caelestibus studiis uacaret, construxit; ubi correptus infirmitate, sicut libellus de uita eius conscriptus sufficienter edocet, raptus est e corpore; et a uespera usque ad galli cantum corpore exutus, angelicorum agminum et aspectus intueri, et laudes beatas meruit audire. Referre autem erat solitus, quod aperte eos inter alia resonare audiret: ‘Ibunt sancti de uirtute in uirtutem’;

et iterum: ‘Uidebitur Deus deorum in Sion.’ Qui reductus in corpore, et die tertia rursum eductus, uidit non solum maiora beatorum gaudia, sed et maxima malignorum spirituum certamina, qui crebris accusationibus inprobi iter illi caeleste intercludere contendebant;

nec tamen, protegentibus eum angelis, quicquam proficiebant. De quibus omnibus siqui plenius scire uult (id est, quanta fraudis solertia daemones et actus eius, et uerba superflua, et ipsas etiam cogitationes quasi in libro descriptas replicauerint; quae ab angelis sanctis, quae a uiris iustis sibi inter angelos apparentibus laeta uel tristia cognouerit), legat ipsum, de quo dixi, libellum uitae eius, et multum ex illo, ut reor, profectus spiritalis accipiet.

In quibus tamen unum est, quod et nos in hac historia ponere multis commodum duximus. Cum ergo in altum esset elatus, iussus est ab angelis, qui eum ducebant, respicere, in mundum. At ille oculos in inferiora deflectens, uidit quasi uallem tenebrosam subtus se in imo positam. Uidit et quattuor ignes in aere non multo ab inuicem spatio distantes. Et interrogans angelos, qui essent hi ignes, audiuit hos esse ignes, qui mundum succendentes essent consumturi. Unum mendacii, cum hoc, quod in baptismo abrenuntiare nos Satanae et omnibus operibus eius promisimus, minime inplemus; alterum cupiditatis, cum mundi diuitias amori caelestium praeponimus;

tertium dissensionis, cum animos proximorum etiam in superuacuis rebus offendere non formidamus; quartum impietatis, cum infirmiores spoliare et eis fraudem facere pro nihilo ducimus. Crescentes uero paulatim ignes usque ad inuicem sese extenderunt, atque in inmensam adunati sunt flammam. Cumque adpropinquassent, pertimescens ille dicit angelo: ‘Domine, ecce ignis mihi adpropinquat.’ At ille: ‘Quod non incendisti,’ inquit, ‘non ardebit in te; nam etsi terribilis iste ac grandis esse rogus uidetur, tamen iuxta merita operum singulos examinat; quia uniuscuiusque cupiditas in hoc igni ardebit.

Sicut enim quis ardet in corpore per inlicitam uoluptatem, ita solutus corpore ardebit per debitam poenam.’ Tunc uidit unum de tribus angelis, qui sibi in tota utraque uisione ductores adfuerunt, praecedentem ignes flammae diuidere, et duos ab utroque latere circumuolantes ab ignium se periculo defendere. Uidit autem et daemones per ignem uolantes incendia bellorum contra iustos struere.

Sequuntur aduersus ipsum accusationes malignorum, defensiones spirituum bonorum, copiosior caelestium agminum uisio; sed et uirorum de sua natione sanctorum, quos olim sacerdotii gradu non ignobiliter potitos, fama iam uulgante, conpererat; a quibus non pauca, quae uel ipsi, uel omnibus, qui audire uellent, multum salubria essent, audiuit. Qui cum uerba finissent, et cum angelicis spiritibus ipsi quoque ad caelos redirent, remanserunt cum beato Furseo tres angeli, de quibus diximus, qui eum ad corpus referrent.

Cumque praefato igni maximo adpropiarent, diuisit quidem angelus, sicut prius, ignem flammae. Sed uir Dei ubi ad patefactam usque inter flammas ianuam peruenit, arripientes inmundi spiritus unum de eis, quos in ignibus torrebant, iactauerunt in eum, et contingentes humerum maxillamque eius incenderunt; cognouitque hominem, et, quia uestimentum eius morientis acceperit, ad memoriam reduxit. Quem angelus sanctus statim adprehendens in ignem reiecit. Dicebatque hostis malignus: ‘Nolite repellere, quem ante suscepistis; nam sicut bona eius peccatoris suscepistis, ita et de poenis eius participes esse debetis.’ Contradicens angelus: ‘Non,’inquit, ‘propter auaritiam, sed propter saluandam eius animam suscepit’; cessauitque ignis. Et conuersus ad eum angelus: ‘Quod incendisti,’ inquit, ‘hoc arsit in te. Si enim huius uiri in peccatis suis mortui pecuniam non accepisses, nec poena eius in te arderet.’ Et plura locutus, quid erga salutem eorum, qui ad mortem poeniterent, esset agendum, salubri sermone docuit. Qui postmodum in corpore restitutus, omni uitae suae tempore signum incendii, quod in anima pertulit, uisibile cunctis in humero maxillaque portauit; mirumque in modum, quid anima in occulto passa sit, caro palam praemonstrabat. Curabat autem semper, sicut et antea facere consuerat, omnibus opus uirtutum et exemplis ostendere, et praedicare sermonibus. Ordinem autem uisionum suarum illis solummodo, qui propter desiderium conpunctionis interrogabant, exponere uolebat. Superest adhuc frater quidam senior monasterii nostri, qui narrare solet dixisse sibi quendam multum ueracem ac religiosum hominem, quod ipsum Furseum uiderit in prouincia Orientalium Anglorum, illasque uisiones ex ipsius ore audierit; adiciens, quia tempus hiemis fuerit acerrimum et glacie constrictum, cum sedens in tenui ueste uir ita inter dicendum, propter magnitudinem memorati timoris uel suauitatis, quasi in mediae aestatis caumate sudauerit.

Cum ergo, ut ad superiora redeamus, multis annis in Scottia uerbum Dei omnibus adnuntians, tumultus inruentium turbarum non facile ferret, relictis omnibus, quae habere uidebatur, ab ipsa quoque insula patria discessit; et paucis cum fratribus per Brettones in prouinciam Anglorum deuenit, ibique praedicans uerbum, ut diximus, monasterium nobile construxit. Quibus rite gestis, cupiens se ab omnibus saeculi huius. et ipsius quoque monasterii negotiis alienare, reliquit monasterii et animarum curam fratri suo Fullano, et presbyteris Gobbano et Dicullo, et ipse ab omnibus mundi rebus liber in anchoretica conuersatione uitam finire disposuit. Habuit alterum fratrem uocabulo Ultanum, qui de monasterii probatione diuturna ad heremiticam peruenerat uitam. Hunc ergo solus petens, annum totum cum eo in continentia et orationibus, in cotidianis manuum uixit laboribus.

Dein turbatam incursione gentilium prouinciam uidens, et monasteriis quoque periculum inminere praeuidens, dimissis ordinate omnibus nauigauit Galliam, ibique a rege Francorum Hloduio uel patricio Ercunualdo honorifice susceptus, monasterium construxit in loco Latineaco nominato, ac non multo post infirmitate correptus diem clausit ultimum. Cuius corpus idem Ercunualdus patricius accipiens, seruauit in porticu quodam ecclesiae, quam in uilla sua, cui nomen est Perrona, faciebat, donec ipsa ecclesia dedicaretur. Quod dum post dies XXVII esset factum, et corpus ipsum de porticu ablatum prope altare esset recondendum, inuentum est ita inlesum, ac si eadem hora de hac luce fuisset egressus. Sed et post annos IIII, constructa domuncula cultiore receptui corporis eiusdem, ad orientem altaris, adhuc sine macula corruptionis inuentum, ibidem digno cum honore translatum est; ubi merita illius multis saepe constat Deo operante claruisse uirtutibus. Haec et de corporis eius incorruptione breuiter attigimus, ut, quanta esset uiri sublimitas, legentibus notius existeret. Quae cuncta in libello eius sufficientius, sed et de aliis conmilitonibus ipsius, quisque legerit, inueniet.


[20]
'''I'''nterea, defuncto Felice Orientalium Anglorum episcopo post X et VII annos accepti episcopatus, Honorius loco eius ordinauit Thomam diaconum eius de prouincia Gyruiorum; et hoc post quinque annos sui episcopatus de hac uita subtracto, Berctgilsum, cognomine Bonifatium, de prouincia Cantuariorum, loco eius substituit. Et ipse quoque Honorius, postquam metas sui cursus inpleuit, ex hac luce migrauit anno ab incarnatione Domini DCLIII, pridie Kalendarum Octobrium; et cessante episcopatu per annum et sex menses, electus est archiepiscopus cathedrae Doruuernensis sextus Deusdedit de gente Occidentalium Saxonum; quem ordinaturus uenit illuc Ithamar, antistes ecclesiae Hrofensis. Ordinatus est autem die VIImo Kalendarum Aprilium, et rexit ecclesiam annos VIIII, menses IIII et duos dies; et ipse, defuncto Ithamar, consecrauit pro eo Damianum, qui de genere Australium Saxonum erat oriundus.

[21] HIS temporibus Middilangli, id est Mediterranei Angli, sub principe Peada filio Pendan regis fidem et sacramenta ueritatis perceperunt, Qui cum esset iuuenis optimus, ac regis nomine ac persona dignissimus, praelatus est a patre regno gentis illius;

uenitque ad regem Nordanhymbrorum Osuiu, postulans filiam eius Alchfledam sibi coniugem dari. Neque aliter, quod petebat, inpetrare potuit, nisi fidem Christi ac baptisma cum gente, cui praeerat, acciperet. At ille audita praedicatione ueritatis, et promissione regni caelestis, speque resurrectionis ac futurae inmortalitatis, libenter se Christianum fieri uelle confessus est, etiamsi uirginem non acciperet; persuasus maxime ad percipiendam fidem a filio regis Osuiu, nomine Alchfrido, qui erat cognatus et amicus eius, habens sororem ipsius coniugem, uocabulo Cyniburgam, filiam Pendan regis. 
Baptizatus est ergo a Finano episcopo cum omnibus, qui secum uenerant, comitibus ac militibus, eorumque famulis uniuersis in uico regis inlustri, qui uocatur Ad Murum. Et acceptis IIII presbyteris, qui ad docendam baptizandamque gentem illius et eruditione et uita uidebantur idonei, multo cum gaudio reuersus est. Erant autem presbyteri, Cedd, et Adda, et Betti, et Diuma, quorum ultimus natione Scottus, ceteri fuere de Anglis. Adda autem erat frater Uttan presbyteri inlustris, et abbatis monasterii, quod uocatur Ad Caprae Caput, cuius supra meminimus. Uenientes ergo in prouinciam memorati sacerdotes cum principe, praedicabant uerbum, et libenter auditi sunt, multique cotidie, et nobilium, et infirmorum, abrenuntiata sorde idolatriae, fidei sunt fonte abluti.

Nec prohibuit Penda rex, quin etiam in sua, hoc est Merciorum, natione uerbum, siqui uellent audire, praedicaretur. Quin potius odio habebat, et dispiciebat eos, quos fide Christi inbutos opera fidei non habere deprehendit, dicens contemnendos esse eos et miseros, qui Deo suo, in quem crederent, oboedire contemnerent.

Coepta sunt haec biennio ante mortem Pendan regis. Ipso autem occiso, cum Osuiu rex Christianus regnum eius acciperet, ut in sequentibus dicemus, factus est Diuma unus ex praefatis IIII sacerdotibus episcopus Mediterraneorum Anglorum simul et Merciorum, ordinatus a Finano episcopo. Paucitas enim sacerdotum cogebat unum antistitem duobus populis praefici. Qui cum pauco sub tempore non paucam Domino plebem adquisisset, defunctus est apud Mediterraneos Anglos in regione, quae uocatur Infeppingum. Suscepitque pro illo episcopatum Ceollach, et ipse de natione Scottorum, qui non multo post, relicto episcopatu, reuersus est ad insulam Hii, ubi plurimorum caput et arcem Scotti habuere coenobiorum; succedente illi in episcopatum Trumheri, uiro religioso et monachica uita instituto, natione quidem Anglorum, sed a Scottis ordinato episcopo.

Quod temporibus Uulfheri regis, de quo in sequentibus dicemus, factum est.

 
[22]
'''E'''o tempore etiam Orientales Saxones fidem, quam olim, expulso Mellito antistite, abiecerant, instantia regis Osuiu receperunt.

Erat enim rex eiusdem gentis Sigberct, qui post Sigberctum cognomento Paruum regnauit, amicus eiusdem Osuiu regis, qui, cum frequenter ad eum in prouinciam Nordanhymbrorum ueniret, solebat eum hortari ad intellegendum deos esse non posse, qui hominum manibus facti essent; dei creandi materiam lignum uel lapidem esse non posse, quorum recisurae uel igni absumerentur, uel in uasa quaelibet humani usus formarentur, uel certe dispectui habita foras proicerentur, et pedibus conculcata in terram uerterentur. Deum potius intellegendum maiestate inconprehensibilem, humanis oculis inuisibilem, omnipotentem, aeternum, qui caelum et terram et humanum genus creasset, regeret, et iudicaturus esset orbem in aequitate;

cuius sedes aeterna non in uili et caduco metallo, sed in caelis esset credenda; meritoque intellegendum, quia omnes, qui uoluntatem eius, a quo creati sunt, discerent et facerent, aeterna ab illo praemia essent percepturi. Haec et huiusmodi multa cum rex Osuiu regi Sigbercto amicali et quasi fraterno consilio saepe inculcaret, tandem iuuante amicorum consensu credidit, et, facto cum suis consilio, cum exhortatione, fauentibus cunctis et adnuentibus fidei, baptizatus est cum eis a Finano episcopo in uilla regia, cuius supra meminimus, quae cognominatur Ad Murum. Est enim iuxta murum, quo olim Romani Brittaniam insulam praecinxere, XII milibus passuum a mari orientali secreta.

Igitur rex Sigberct aeterni regni iam ciuis effectus, temporalis sui regni sedem repetiit, postulans ab Osuiu rege, ut aliquos sibi doctores daret, qui gentem suam ad fidem Christi conuerterent, ac fonte salutari abluerent. At ille mittens ad prouinciam Mediterraneorum Anglorum clamauit ad se uirum Dei Cedd, et dato illi socio altero quodam presbytero, misit praedicare uerbum genti Orientalium Saxonum. Ubi cum omnia perambulantes multam Domino ecclesiam congregassent, contigit tempore quodam eundem Cedd redire domum, ac peruenire ad ecclesiam Lindisfaronensem propter conloquium Finani episcopi. Qui ubi prosperatum ei opus euangelii conperit, fecit eum episcopum in gentem Orientalium Saxonum, uocatis ad se in ministerium ordinationis aliis duobus episcopis. Qui accepto gradu episcopatus rediit ad prouinciam, et maiore auctoritate coeptum opus explens, fecit per loca ecclesias, presbyteros et diaconos ordinauit, qui se in uerbo fidei et ministerio baptizandi adiuuarent, maxime in ciuitate, quae lingua Saxonum Ythancaestir appellatur, sed et in illa, quae Tilaburg cognominatur; quorum prior locus est in ripa Penta amnis, secundus in ripa Tamensis. In quibus, collecto examine famulorum Christi, disciplinam uitae regularis, in quantum rudes adhuc capere poterant, custodiri docuit.

Cumque tempore non pauco in praefata prouincia, gaudente rege, congaudente uniuerso populo, uitae caelestis institutio cotidianum sumeret augmentum, contigit ipsum regem instigante omnium bonorum inimico, propinquorum suorum manu interfici. Erant autem duo germani fratres, qui hoc facinus patrarunt; qui cum interrogarentur, quare hoc facerent, nil aliud respondere potuerunt, nisi ob hoc se iratos fuisse et inimicos regi, quod ille nimium suis parcere soleret inimicis, et factas ab eis iniurias mox obsecrantibus placida mente dimitteret. Talis erat culpa regis, pro qua occideretur, quod euangelica praecepta deuoto corde seruaret. In qua tamen eius morte innoxia, iuxta praedictum uiri Dei, uera est eius culpa punita. Habuerat enim unus ex his, qui eum occiderunt, comitibus inlicitum coniugium; quod cum episcopus prohibere et corrigere non posset, excommunicauit eum atque omnibus, qui se audire uellent, praecepit, ne domum eius intrarent, neque de cibis illius acciperent. Contemsit autem rex praeceptum, et rogatus a comite, intrauit epulaturus domum eius. Qui cum abisset, obuiauit ei antistes. At rex intuens eum, mox tremefactus desiluit equo, ceciditque ante pedes eius, ueniam reatus postulans. Nam et episcopus pariter desiluit; sederat enim et ipse in equo. Iratus autem tetigit regem iacentem uirga, quam tenebat manu, et pontificali auctoritate protestatus: ‘Dico tibi,’

inquit, ‘quia noluisti te continere a domu perditi et damnati illius, tu in ipsa domu mori habes.’ Sed credendum est, quia talis mors uiri religiosi non solum talem culpam diluerit, sed etiam meritum eius auxerit; quia nimirum ob causam pietatis, quia propter obseruantiam mandatorum Christi contigit.

Successit autem Sigbercto in regnum Suidhelm, filius Sexbaldi, qui baptizatus est ab ipso Cedde in prouincia Orientalium Anglorum, in uico regio, qui dicitur Rendlasham, id est mansio Rendili;

suscepitque eum ascendentem de fonto sancto Aediluald rex ipsius gentis Orientalium Anglorum, frater Anna regis eorundem.

[23]
'''S'''olebat autem idem uir Domini, cum apud Orientales Saxones episcopatus officio fungeretur, saepius etiam suam, id est Nordanhymbrorum, prouinciam exhortandi gratia reuisere: quem cum Oidiluald, filius Osualdi regis, qui in Derorum partibus regnum habebat, uirum sanctum et sapientem, probumque moribus uideret, postulauit eum possessionem terrae aliquam a se ad construendum monasterium accipere, in quo ipse rex et frequentius ad deprecandum Dominum uerbumque audiendum aduenire, et defunctus sepeliri deberet.

Nam et se ipsum fideliter credidit multum iuuari eorum orationibus cotidianis, qui illo in loco Domino seruirent. Habuerat autem idem rex secum fratrem germanum eiusdem episcopi, uocabulo Caelin, uirum aeque Deo deuotum, qui ipsi ac familiae ipsius uerbum et sacramenta fidei, erat enim presbyter, ministrare solebat, per cuius notitiam maxime ad diligendum noscendumque episcopum peruenit. Fauens ergo uotis regis antistes elegit sibi locum monasterii construendi in montibus arduis ac remotis, in quibus latronum magis latibula, ac lustra ferarum, quam habitacula fuisse uidebantur hominum; ut, iuxta prophetiam Isaiae, ‘in cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, oriretur uiror calami et iunci,’ id est fructus bonorum operum ibi nascerentur, ubi prius uel bestiae commorari, uel homines bestialiter uiuere consuerant.

Studens autem uir Domini acceptum monasterii locum primo precibus ac ieiuniis a pristina flagitiorum sorde purgare, et sic in eo monasterii fundamenta iacere, postulauit a rege, ut sibi totum XLmae tempus, quod instabat, facultatem ac licentiam ibidem orationis causa demorandi concederet. Quibus diebus cunctis, excepta dominica, ieiunium ad uesperam usque iuxta morem protelans, ne tunc quidem nisi panis permodicum, et unum ouum gallinaceum cum paruo lacte aqua mixto percipiebat. Dicebat enim hanc esse consuetudinem eorum, a quibus normam disciplinae regularis didicerat, ut accepta nuper loca ad faciendum monasterium uel ecclesiam, prius orationibus ac ieiuniis Domino consecrent. Cumque X dies XLmae restarent, uenit qui clamaret eum ad regem. At ille, ne opus religiosum negotiorum regalium causa intermitteretur, petiit presbyterum suum Cynibillum, qui etiam frater germanus erat ipsius, pia coepta conplere. Cui cum ille libenter adquiesceret, expleto studio ieiuniorum et orationis, fecit ibi monasterium, quod nunc Laestingaeu uocatur, et religiosis moribus iuxta ritus Lindisfarnensium, ubi educatus erat, instituit.

Qui cum annis multis et in praefata prouincia episcopatum administraret, et huius quoque monasterii statutis propositis curam gereret, casu contigit, ut ad ipsum monasterium tempore mortalitatis adueniens, tactus ibidem infirmitate corporis obiret. Qui primo quidem foris sepultus est; tempore autem procedente, in eodem monasterio ecclesia est in honorem beatae Dei genetricis de lapide facta, et in illa corpus ipsius ad dexteram altaris reconditum.

Dedit autem episcopus regendum post se monasterium fratri suo Ceadda, qui postea episcopus factus est, ut in sequentibus dicemus. IIII siquidem hi, quos diximus, germani fratres, Cedd, et Cynibill, et Caelin, et Ceadda, quod raro inuenitur, omnes sacerdotes Domini fuere praeclari, et duo ex eis etiam summi sacerdotii gradu functi sunt. Cum ergo episcopum defunctum ac sepultum in prouincia Nordanhymbrorum audirent fratres, qui in monasterio eius erant in prouincia Orientalium Saxonum, uenerunt illo de suo monasterio homines circiter XXX, cupientes ad corpus sui patris, aut uiuere, si sic Deo placeret, aut morientes ibi sepeliri. Qui libenter a suis fratribus et conmilitonibus suscepti, omnes ibidem superueniente praefatae pestilentiae clade defuncti sunt, excepto uno puerulo, quem orationibus patris sui a morte constat esse seruatum. Nam cum multo post haec tempore uiueret, et scripturis legendis operam daret, tandem didicit se aqua baptismatis non esse regeneratum, et mox fonte lauacri salutaris ablutus, etiam postmodum ad ordinem presbyterii promotus est, multisque in ecclesia utilis fuit; de quo dubitandum non crediderim, quin intercessionibus, ut dixi, sui patris, ad cuius corpus dilectionis ipsius gratia uenerat, sit ab articulo mortis retentus, ut et ipse sic mortem euaderet aeternam, et aliis quoque fratribus ministerium uitae ac salutis docendo exhiberet.


[24]
'''H'''is temporibus rex Osuiu, cum acerbas atque intolerabiles pateretur inruptiones saepe dicti regis Merciorum, qui fratrem eius occiderat, ad ultimum necessitate cogente promisit se ei innumera et maiora, quam credi potest, ornamenta regia uel donaria in pretium pacis largiturum, dummodo ille domum rediret, et prouincias regni eius usque ad internicionem uastare desineret. Cumque rex perfidus nullatenus precibus illius assensum praeberet, qui totam eius gentem a paruo usque ad magnum delere atque exterminare decreuerat, respexit ille ad diuinae auxilium pietatis, quo ab impietate barbarica posset eripi; uotoque se obligans: ‘Si paganus,’

inquit, ‘nescit accipere nostra donaria, offeramus ei, qui nouit, Domino Deo nostro.’ Uouit ergo, quia, si uictor existeret, filiam suam Domino sacra uirginitate dicandam offerret, simul et XII possessiones praediorum ad construenda monasteria donaret; et sic cum paucissimo exercitu se certamini dedit. Denique fertur, quia tricies maiorem pagani habuerint exercitum; siquidem ipsi XXX legiones ducibus nobilissimis instructas in bello habuere, quibus Osuiu rex cum Alchfrido filio, perparuum, ut dixi, habens exercitum, sed Christo duce confisus, occurrit. Nam alius filius eius Ecgfrid eo tempore in prouincia Merciorum apud reginam Cynuise obses tenebatur; filius autem Osualdi regis Oidiluald, qui eis auxilio esse debuerat, in parte erat aduersariorum, eisdemque contra patriam et patruum suum pugnaturis ductor exstiterat, quamuis ipso tempore pugnandi sese pugnae subtraxerat, euentumque discriminis tuto in loco exspectabat. Inito ergo certamine fugati sunt et caesi pagani, duces regii XXX, qui ad auxilium uenerant, pene omnes interfecti; in quibus Aedilheri, frater Anna regis Orientalium Anglorum, qui post eum regnauit, auctor ipse belli, perditis militibus siue auxiliis interemtus est. Et quia prope fluuium Uinuaed pugnatum est, qui tunc prae inundantia pluuiarum late alueum suum immo omnes ripas suas transierat, contigit, ut multo plures aqua fugientes, quam bellantes perderet ensis.

Tum rex Osuiu, iuxta quod Domino uouerat, pro conlata sibi uictoria gratias Deo referens dedit filiam suam Aelffledam, quae uixdum unius anni aetatem inpleuerat, perpetua ei uirginitate consecrandam; donatis insuper XII possessiunculis terrarum, in quibus ablato studio militiae terrestris, ad exercendam militiam caelestem, supplicandumque pro pace gentis eius aeterna, deuotioni sedulae monachorum locus facultasque suppeteret. E quibus uidelicet possessiunculis sex in prouincia Derorum, sex in Berniciorum dedit.

Singulae uero possessiones X erant familiarum, id est simul omnes CXX. Intrauit autem praefata regis Osuiu filia Deo dedicanda monasterium, quod nuncupatur Heruteu, id est insula cerui, cui tunc Hild abbatissa praefuit. Quae post biennium conparata possessione X familiarum in loco, qui dicitur StreanÃ¦shalch, ibi monasterium construxit;

in quo memorata regis filia primo discipula uitae regularis, deinde etiam magistra extitit, donec conpleto undeLX annorum numero, ad conplexum et nuptias sponsi caelestis uirgo beata intraret. In quo monasterio et ipsa, et pater eius Osuiu, et mater eius Aeanfled, et pater matris eius Aeduini, et multi alii nobiles in ecclesia sancti apostoli Petri sepulti sunt. Hoc autem bellum rex Osuiu in regione Loidis tertio decimo regni sui anno, XVIIa die Kalendarum Decembrium cum magna utriusque populi utilitate confecit. Nam et suam gentem ab hostili paganorum depopulatione liberauit, et ipsam gentem Merciorum finitimarumque prouinciarum, desecto capite perfido, ad fidei Christianae gratiam conuertit.

Primus autem in prouincia Merciorum, simul et Lindisfarorum ac Mediterraneorum Anglorum, factus est episcopus Diuma, ut supra diximus, qui apud Mediterraneos Anglos defunctus ac sepultus est;

secundus Cellach, qui relicto episcopatus officio uiuens ad Scottiam rediit, uterque de genere Scottorum; tertius Trumheri, de natione quidem Anglorum, sed edoctus et ordinatus a Scottis, qui erat abbas in monasterio, quod dicitur Ingetlingum. Ipse est locus, ubi occisus est rex Osuini, ut supra meminimus. Nam regina Aeanfled propinqua illius, ob castigationem necis eius iniustae, postulauit a rege Osuio, ut donaret ibi locum monasterio construendo praefato Dei famulo Trumhera, quia propinquus et ipse erat regis occisi; in quo uidelicet monasterio orationes assiduae pro utriusque regis, id est et occisi, et eius, qui occidere iussit, salute aeterna fierent.

Idem autem rex Osuiu tribus annis post occisionem Pendan regis, Merciorum genti necnon et ceteris australium prouinciarum populis praefuit; qui etiam gentem Pictorum maxima ex parte regno Anglorum subiecit.

Quo tempore donauit praefato Peada filio regis Pendan, eo quod esset cognatus suus, regnum Australium Merciorum, qui sunt, ut dicunt, familiarum quinque milium, discreti fluuio Treanta, ab Aquilonaribus Merciis, quorum terra est familiarum VII milium. Sed idem Peada proximo uere multum nefarie peremtus est, proditione, ut dicunt, coniugis suae in ipso tempore festi paschalis.

Conpletis autem tribus annis post interfectionem Pendan regis, rebellarunt aduersus regem Osuiu duces gentis Merciorum, Immin, et Eafa, et Eadberct, leuato in regem Uulfhere filio eiusdem Pendan adulescente, quem occultum seruauerant, et eiectis principibus regis non proprii, fines suos fortiter simul et libertatem receperunt;

sicque cum suo rege liberi, Christo uero regi pro sempiterno in caelis regno seruire gaudebant. Praefuit autem rex idem genti Merciorum annis X et VII, habuitque primum episcopum Trumheri, de quo supra diximus, secundum Iaruman, tertium Ceaddan, quartum Uynfridum. Omnes hi per ordinem sibimet succedentes sub rege Uulfhere, gentis Merciorum episcopatu sunt functi.

[25]
'''I'''nterea Aidano episcopo de hac uita sublato, Finan pro illo gradum episcopatus a Scottis ordinatus ac missus acceperat. Qui in insula Lindisfarnensi fecit ecclesiam episcopali sedi congruam; quam tamen more Scottorum non de lapide, sed de robore secto totam conposuit, atque harundine texit; quam tempore sequente reuerentissimus archiepiscopus Theodorus in honore beati apostoli Petri dedicauit. Sed et episcopus loci ipsius Eadberct ablata harundine, plumbi lamminis eam totam, hoc est et tectum, et ipsos quoque parietes eius, cooperire curauit.

His temporibus quaestio facta est frequens et magna de obseruatione paschae, confirmantibus eis, qui de Cantia uel de Galliis aduenerant, quod Scotti dominicum paschae diem contra uniuersalis ecclesiae morem celebrarent. Erat in his acerrimus ueri paschae defensor nomine Ronan, natione quidem Scottus, sed in Galliae uel Italiae partibus regulam ecclesiasticae ueritatis edoctus. Qui cum Finano confligens, multos quidem correxit, uel ad solertiorem ueritatis inquisitionem accendit, nequaquam tamen Finanum emendare potuit; quin potius, quod esset homo ferocis animi, acerbiorem castigando et apertum ueritatis aduersarium reddidit. Obseruabat autem Iacob diaconus quondam, ut supra docuimus, uenerabilis archiepiscopi Paulini, uerum et catholicum pascha cum omnibus, quos ad correctiorem uiam erudire poterat. Obseruabat et regina Eanfled cum suis, iuxta quod in Cantia fieri uiderat, habens secum de Cantia presbyterum catholicae obseruationis, nomine Romanum. Unde nonnumquam contigisse fertur illis temporibus, ut bis in anno uno pascha celebraretur, et cum rex pascha dominicum solutis ieiuniis faceret, tum regina cum suis persistens adhuc in ieiunio diem palmarum celebraret. Haec autem dissonantia paschalis obseruantiae uiuente Aidano patienter ab omnibus tolerabatur, qui patenter intellexerant, quia, etsi pascha contra morem eorum, qui ipsum miserant, facere non potuit, opera tamen fidei, pietatis, et dilectionis, iuxta morem omnibus sanctis consuetum, diligenter exsequi curauit. Unde ab omnibus, etiam his, qui de pascha aliter sentiebant, merito diligebatur; nec solum a mediocribus, uerum ab ipsis quoque episcopis, Honorio Cantuariorum, et Felice Orientalium Anglorum, uenerationi habitus est.

Defuncto autem Finano, qui post illum fuit, cum Colmanus in episcopatum succederet, et ipse missus a Scottia, grauior de obseruatione paschae, necnon et de aliis ecclesiasticae uitae disciplinis controuersia nata est. Unde merito mouit haec quaestio sensus et corda multorum, timentium, ne forte accepto Christianitatis uocabulo, in uacuum currerent aut cucurrissent.

Peruenit et ad ipsas principum aures, Osuiu uidelicet regis, et filii eius Alchfridi. Quia nimirum Osuiu a Scottis edoctus ac baptizatus, illorum etiam lingua optime inbutus, nil melius, quam quod illi docuissent, autumabat; porro Alchfrid magistrum habens eruditionis Christianae Uilfridum uirum doctissimum (nam et Romam prius propter doctrinam ecclesiasticam adierat, et apud Dalfinum archiepiscopum Galliarum Lugdoni multum temporis egerat, a quo etiam tonsurae ecclesiasticae coronam susceperat), huius doctrinam omnibus Scottorum traditionibus iure praeferendam sciebat; unde ei etiam donauerat monasterium XL familiarum in loco, qui dicitur Inhrypum.

Quem uidelicet locum paulo ante eis, qui Scottos sequebantur, in possessionem monasterii dederat. Sed quia illi postmodum data sibi optione magis loco cedere, quam suam mutare consuetudinem uolebant, dedit eum illi, qui dignam loco et doctrinam haberet, et uitam.

Uenerat eo tempore Agilberctus Occidentalium Saxonum episcopus, cuius supra meminimus, amicus Alchfridi regis et Uilfridi abbatis, ad prouinciam Nordanhymbrorum, et apud eos aliquandiu demorabatur;

qui etiam Uilfridum rogatu Alchfridi in praefato suo monasterio presbyterum fecit. Habebat autem secum ipse presbyterum nomine Agathonem. Mota ergo ibi quaestione de pascha, uel tonsura, uel aliis rebus ecclesiasticis, dispositum est, ut in monasterio, quod dicitur Strenashalc, quod interpretatur sinus Fari, cui tunc Hild abbatissa Deo deuota femina praefuit, synodus fieri, et haec quaestio terminari deberet. Ueneruntque illo rcges ambo, pater scilicet et filius; episcopi, Colman cum clericis suis de Scottia, Agilberctus cum Agathone et Uilfrido presbyteris. Iacobus et Romanus in horum parte erant; Hild abbatissa cum suis in parte Scottorum, in qua erat etiam uenerabilis episcopus Cedd, iamdudum ordinatus a Scottis, ut supra docuimus, qui et interpres in eo concilio uigilantissimus utriusque partis extitit.

Primusque rex Osuiu praemissa praefatione, quod oporteret eos, qui uni Deo seruirent, unam uiuendi regulam tenere, nec discrepare in celebratione sacramentorum caelestium, qui unum omnes in caelis regnum expectarent; inquirendum potius, quae esset uerior traditio, et hanc ab omnibus communiter esse sequendam; iussit primo dicere episcopum suum Colmanum, qui esset ritus et unde originem ducens ille, quem ipse sequeretur. Tum Colmanus: ‘Pascha,’ inquit, ‘hoc, quod agere soleo, a maioribus meis accepi, qui me huc episcopum miserunt, quod omnes patres nostri, uiri Deo dilecti, eodem modo celebrasse noscuntur. Quod ne cui contemnendum et reprobandum esse uideatur, ipsum est, quod beatus euangelista Iohannes, discipulus specialiter Domino dilectus, cum omnibus, quibus praeerat, ecclesiis celebrasse legitur.’ Quo haec et his similia dicente, iussit rex et Agilberctum proferre in medium morem suae obseruationis, unde initium haberet, uel qua hunc auctoritate sequeretur. Respondit Agilberctus: ‘Loquatur, obsecro, uice mea discipulus meus Uilfrid presbyter, quia unum ambo sapimus cum ceteris, qui hic adsident, ecclesiasticae traditionis cultoribus; et ille melius ac manifestius ipsa lingua Anglorum, quam ego per interpretem, potest explanare, quae sentimus.’ Tum Uilfrid, iubente rege, ut diceret, ita exorsus est: ‘Pasca, quod facimus,’

inquit, ‘uidimus Romae, ubi beati apostoli Petrus et Paulus uixere, docuere, passi sunt, et sepulti, ab omnibus celebrari; hoc in Italia, hoc in Gallia, quas discendi uel orandi studio pertransiuimus, ab omnibus agi conspeximus; hoc Africam, Asiam, Aegyptum, Greciam, et omnem orbem, quacumque Christi ecclesia diffusa est, per diuersas nationes et linguas, uno ac non diuerso temporis ordine geri conperimus; praeter hos tantum et obstinationis eorum conplices, Pictos dico et Brettones, cum quibus de duabus ultimis oceani insulis, et his non totis, contra totum orbem stulto labore pugnant.’ Cui haec dicenti respondit Colmanus: ‘Mirum quare stultum appellare uelitis laborem nostrum, in quo tanti apostoli, qui super pectus Domini recumbere dignus fuit, exempla sectamur; cum ipsum sapientissime uixisse omnis mundus nouerit.’ At Uilfridus: ‘Absit,’ inquit, ‘ut Iohannem stultitiae reprehendamus, cum scita legis Mosaicae iuxta litteram seruaret, iudaizante adhuc in multis ecclesia, nec subito ualentibus apostolis omnem legis obseruantiam, quae a Deo instituta est, abdicare (quomodo simulacra, quae a daemonibus inuenta sunt, repudiare omnes, qui ad fidem ueniunt, necesse est), uidelicet ne scandalum facerent eis, qui inter gentes erant Iudaeis. Hinc est enim, quod Paulus Timotheum circumcidit, quod hostias in templo immolauit, quod cum Aquila et Priscilla caput Chorinti totondit; ad nihil uidelicet utile, nisi ad scandalum uitandum Iudaeorum. Hinc quod eidem Paulo Iacobus ait: “Uides, frater, quot milia sunt in Iudaeis, qui crediderunt; et omnes hi aemulatores sunt legis.” Nec tamen hodie clarescente per mundum euangelio necesse est, immo nec licitum fidelibus uel circumcidi, uel hostias Deo uictimarum offerre carnalium. Itaque Iohannes secundum legis consuetudinem XIIIIa die mensis primi ad uesperam incipiebat celebrationem festi paschalis, nil curans, utrum haec sabbato, an alia qualibet feria proueniret. At uero Petrus cum Romae praedicaret, memor, quia Dominus prima sabbati resurrexit a mortuis, ac mundo spem resurrectionis contulit, ita pascha faciendum intellexit, ut secundum consuetudinem ac praecepta legis XIIIIam lunam primi mensis, aeque sicut Iohannes, orientem ad uesperam semper exspectaret; et hac exorta, si dominica dies, quae tunc prima sabbati uocabatur, erat mane uentura, in ipsa uespera pascha dominicum celebrare incipiebat, quomodo et nos omnes hodie facere solemus. Sin autem dominica non proximo mane post lunam XIIIIam, sed XVIa aut XVIIa aut alia qualibet luna usque ad XXIam esset uentura, exspectabat eam, et praecedente sabbato, uespere, sacrosancta paschae sollemnia inchoabat; sicque fiebat, ut dominica paschae dies nonnisi a XVa luna usque ad XXIam seruaretur. Neque haec euangelica et apostolica traditio legem soluit, sed potius adimplet, in qua obseruandum pascha a XIIIIa luna primi mensis ad uesperam usque ad XXIam lunam eiusdem mensis ad uesperam praeceptum est; in quam obseruantiam imitandam omnes beati Iohannis successores in Asia post obitum eius, et omnis per orbem ecclesia conuersa est. Et hoc esse uerum pascha, hoc solum fidelibus celebrandum, Niceno concilio non statutum nouiter, sed confirmatum est, ut ecclesiastica docet historia. Unde constat uos, Colmane, neque Iohannis, ut autumatis, exempla sectari, neque Petri, cuius traditioni scientes contradicitis, neque legi, neque euangelio in obseruatione uestri paschae congruere. Iohannes enim ad legis Mosaicae decreta tempus paschale custodiens, nil de prima sabbati curabat; quod uos non facitis, qui nonnisi prima sabbati pascha celebratis. Petrus a XVa luna usque ad XXIam diem paschae dominicum celebrabat; quod uos non facitis, qui a XIIIIa usque ad XXam lunam diem dominicum paschae obseruatis; ita ut XIIIa luna ad uesperam saepius pascha incipiatis, cuius neque lex ullam fecit mentionem, neque auctor ac dator euangelii Dominus in ea, sed in XIIIIa uel uetus pascha manducauit ad uesperam, uel noui testamenti sacramenta in commemorationem suae passionis ecclesiae celebranda tradidit. Item lunam XXIam, quam lex maxime celebrandam commendauit, a celebratione uestri paschae funditus eliminatis; sicque, ut dixi, in celebratione summae festiuitatis neque Iohanni, neque Petro, neque legi, neque euangelio concordatis.’

His contra Colmanus: ‘Numquid,’ ait, ‘Anatolius uir sanctus, et in praefata historia ecclesiastica multum laudatus, legi uel euangelio contraria sapuit, qui a XIIIIa usque ad XXam pascha celebrandum scripsit? Numquid reuerentissimum patrem nostrum Columbam et successores eius uiros Deo dilectos, qui eodem modo pascha fecerunt, diuinis paginis contraria sapuisse uel egisse credendum est? cum plurimi fuerint in eis, quorum sanctitati caelestia signa, et uirtutum quae fecerunt miracula testimonium praebuerunt; quos ipse sanctos esse non dubitans, semper eorum uitam, mores, et disciplinam sequi non desisto.’

At Uilfridus: ‘Constat,’ inquit, ‘Anatolium uirum sanctissimum, doctissimum, ac laude esse dignissimum; sed quid uobis cum illo, cum nec eius decreta seruetis? Ille enim in pascha suo regulam utique ueritatis sequens, circulum X et VIIII annorum posuit, quem uos aut ignoratis, aut agnitum et a tota Christi ecclesia custoditum pro nihilo contemnitis. Ille sic in pascha dominico XIIIIam lunam conputauit, ut hanc eadem ipsa die more Aegyptiorum XVam lunam ad uesperam esse fateretur. Sic item XXam die dominico paschae adnotauit, ut hanc declinata eadem die esse XXIam crederet. Cuius regulam distinctionis uos ignorasse probat, quod aliquoties pascha manifestissime ante plenilunium, id est in XIIIa luna, facitis. De patre autem uestro Columba et sequacibus eius, quorum sanctitatem uos imitari, et regulam ac praecepta caelestibus signis confirmata sequi perhibetis, possem respondere; quia multis in iudicio dicentibus Domino, quod in nomine eius prophetauerint, et daemonia eiecerint, et uirtutes multas fecerint, responsurus sit Dominus, quia numquam eos nouerit. Sed absit, ut hoc de patribus uestris dicam, quia iustius multo est de incognitis bonum credere quam malum. Unde et illos Dei famulos ac Deo dilectos esse non nego, qui simplicitate rustica, sed intentione pia Deum dilexerunt. Neque illis multum obesse reor talem paschae obseruantiam, quamdiu nullus aduenerat, qui eis instituti perfectioris decreta, quae sequerentur, ostenderet; quos utique credo, siqui tunc ad eos catholicus calculator adueniret, sic eius monita fuisse secuturos, quomodo ea, quae nouerant ac didicerant, Dei mandata probantur fuisse secuti. Tu autem et socii tui, si audita decreta sedis apostolicae, immo uniuersalis ecclesiae, et haec litteris sacris confirmata sequi contemnitis, absque ulla dubietate peccatis. Etsi enim patres tui sancti fuerunt, numquid uniuersali, quae per orbem est, ecclesiae Christi eorum est paucitas uno de angulo extremae insulae praeferenda? Et si sanctus erat, ac potens uirtutibus ille Columba uester, immo et noster, si Christi erat, num praeferri potuit beatissimo apostolorum principi, cui Dominus ait: “Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praeualebunt aduersus eam, et tibi dabo claues regni caelorum”?

Haec perorante Uilfrido, dixit rex: ‘Uerene, Colmane, haec illi Petro dicta sunt a Domino?’ Qui ait: ‘Uere, rex.’ At ille: ‘Habetis,’ inquit, ‘uos proferre aliquid tantae potestatis uestro Columbae datum?’ At ille ait: ‘Nihil.’ Rursum rex: ‘Si utrique uestrum,’ inquit, ‘in hoc sine ulla controuersia consentiunt, quod haec principaliter Petro dicta, et ei claues regni caelorum sint datae a Domino?’ Responderunt: ‘Etiam,’ utrique. At ille ita conclusit: ‘Et ego uobis dico, quia hic est ostiarius ille, cui ego contradicere nolo; sed, in quantum noui uel ualeo, huius cupio in omnibus oboedire statutis; ne forte, me adueniente ad fores regni caelorum, non sit qui reserat, auerso illo, qui claues tenere probatur.’ 

Haec dicente rege, fauerunt adsidentes quique siue adstantes maiores una cum mediocribus, et abdicata minus perfecta institutione, ad ea, quae meliora cognouerant, sese transferre festinabant.


[26]
'''F'''initoque conflictu, ac soluta contione, Agilberctus domum rediit. Colman uidens spretam suam doctrinam, sectamque esse dispectam, adsumtis his, qui se sequi uoluerunt, id est qui pascha catholicum et tonsuram coronae (nam et de hoc quaestio non minima erat) recipere nolebant, Scottiam regressus est, tractaturus cum suis, quid de his facere deberet. Cedd, relictis Scottorum uestigiis, ad suam sedem rediit, utpote agnita obseruatione catholici paschae. Facta est autem haec quaestio anno dominicae incarnationis DCLXIIIIo, qui fuit annus Osuiu regis XXIIus, episcopatus autem Scottorum, quem gesserunt in prouincia Anglorum, annus XXXus; siquidem Aidan X et VII annis, Finan decem, Colman tribus episcopatum tenuere.

Reuerso autem patriam Colmano, suscepit pro illo pontificatum Nordanhymbrorum famulus Christi Tuda, qui erat apud Scottos austrinos eruditus, atque ordinatus episcopus, habens iuxta morem prouinciae illius coronam tonsurae ecclesiasticae, et catholicam temporis paschalis regulam obseruans; uir quidem bonus ac religiosus, sed permodico tempore ecclesiam regens. Uenerat autem de Scottia, tenente adhuc pontificatum Colmano, et diligenter ea, quae ad fidem ac ueritatem pertinent, et uerbo cunctos docebat, et opere.

Porro fratribus, qui in Lindisfarnensi ecclesia, Scottis abeuntibus, remanere maluerunt, praepositus est abbatis iure uir reuerentissimus ac mansuetissimus Eata, qui erat abbas in monasterio, quod dicitur Mailros; quod aiunt Colmanum abiturum petisse et inpetrasse a rege Osuiu, eo quod esset idem Eata unus de XII pueris Aidani, quos primo episcopatus sui tempore de natione Anglorum erudiendos in Christo accepit. Multum namque eundem episcopum Colmanum rex pro insita illi prudentia diligebat. Ipse est Eata, qui non multo post eidem ecclesiae Lindisfarnensi episcopus factus est. Abiens autem domum Colman adsumsit secum partem ossuum reuerentissimi patris Aidani; partem uero in ecclesia, cui praeerat, reliquit, et in secretario eius condi praecepit.

Quantae autem parsimoniae, cuius continentiae fuerit ipse cum prodecessoribus suis, testabatur etiam locus ille, quem regebant, ubi abeuntihus eis, excepta ecclesia, paucissimae domus repertae sunt, hoc est illae solummodo, sine quibus conuersatio ciuilis esse nullatenus poterat. Nil pecuniarum absque pecoribus habebant. Siquid enim pecuniae a diuitibus accipiebant, mox pauperibus dabant. Nam neque ad susceptionem potentium saeculi, uel pecunias colligi, uel domus praeuideri necesse fuit, qui numquam ad ecclesiam nisi orationis tantum et audiendi uerbi Dei causa ueniebant.

Rex ipse, cum oportunitas exegisset, cum V tantum aut VI ministris ueniebat, et expleta in ecclesia oratione discedebat. Quod si forte eos ibi refici contingeret, simplici tantum et cotidiano fratrum cibo contenti, nil ultra quaerebant. Tota enim fuit tunc sollicitudo doctoribus illis Deo seruiendi, non saeculo; tota cura cordis excolendi, non uentris. Unde et in magna erat ueneratione tempore illo religionis habitus; ita ut, ubicumque clericus aliqui aut monachus adueniret, gaudenter ab omnibus tamquam Dei famulus exciperetur. Etiam si in itinere pergens inueniretur, adcurrebant, et flexa ceruice uel manu signari, uel ore illius se benedici gaudebant; uerbis quoque horum exhortatoriis diligenter auditum praebebant. Sed et diebus dominicis ad ecclesiam siue ad monasteria certatim, non reficiendi corporis, sed audiendi sermonis Dei gratia confluebant; et siquis sacerdotum in uicum forte deueniret, mox congregati in unum uicani uerbum uitae ab illo expetere curabant.

Nam neque alia ipsis sacerdotibus aut clericis uicos adeundi, quam praedicandi, baptizandi, infirmos uisitandi, et, ut breuiter dicam, animas curandi causa fuit; qui in tantum erant ab omni auaritiae peste castigati, ut nemo territoria ac possessiones ad construenda monasteria, nisi a potestatibus saeculi coactus, acciperet. Quae consuetudo per omnia aliquanto post haec tempore in ecclesiis Nordanhymbrorum seruata est. Sed de his satis dictum. 


[27]
'''E'''odem autem anno dominicae incarnationis DCLXIIIIo, facta erat eclipsis solis die tertio mensis Maii, hora circiter Xa diei; quo etiam anno subita pestilentiae lues, depopulatis prius australibus Brittaniae plagis, Nordanhymbrorum quoque prouinciam corripiens, atque acerba clade diutius longe lateque desaeuiens, magnam hominum multitudinem strauit. Qua plaga praefatus Domini sacerdos Tuda raptus est de mundo, et in monasterio, quod uocatur Pagnalaech, honorifice sepultus.

Haec autem plaga Hiberniam quoque insulam pari clade premebat. Erant ibidem eo tempore multi nobilium simul et mediocrium de gente Anglorum, qui tempore Finani et Colmani episcoporum, relicta insula patria, uel diuinae lectionis, uel continentioris uitae gratia illo secesserant. Et quidam quidem mox se monasticae conuersationi fideliter mancipauerunt, alii magis circueundo per cellas magistrorum, lectioni operam dare gaudebant; quos omnes Scotti libentissime suscipientes, uictum eis cotidianum sine pretio, libros quoque ad legendum, et magisterium gratuitum praebere curabant.

Erant inter hos duo iuuenes magnae indolis de nobilibus Anglorum, Edilhun et Ecgberct, quorum prior frater fuit Ediluini, uiri aeque Deo dilecti, qui et ipse aeuo sequente Hiberniam gratia legendi adiit, et bene instructus patriam rediit, atque episcopus in prouincia Lindissi factus, multo ecclesiam tempore nobilissime rexit. Hi ergo cum essent in monasterio, quod lingua Scottorum Rathmelsigi appellatur, et omnes socii ipsorum uel mortalitate de saeculo rapti, uel per alia essent loca dispersi, correpti sunt ambo morbo eiusdem mortalitatis, et grauissime adflicti; e quibus Ecgberct, sicut mihi referebat quidam ueracissimus et uenerandae canitiei presbyter, qui se haec ab ipso audisse perhibebat, cum se aestimaret esse moriturum, egressus est tempore matutino de cubiculo, in quo infirmi quiescebant, et residens solus in loco oportuno, coepit sedulus cogitare de actibus suis, et conpunctus memoria peccatorum suorum faciem lacrimis abluebat, atque intimo ex corde Deum precabatur, ne adhuc mori deberet, priusquam uel praeteritas neglegentias, quas in pueritia siue infantia commiserat, perfectius ex tempore castigaret, uel in bonis se operibus habundantius exerceret. Uouit etiam uotum, quia adeo peregrinus uiuere uellet, ut numquam in insulam, in qua natus est, id est Brittaniam, rediret; quia praeter sollemnem canonici temporis psalmodiam, si non ualetudo corporis obsisteret, cotidie psalterium totum in memoriam diuinae laudis decantaret; quia in omni septimana diem cum nocte ieiunus transiret. Cumque finitis lacrimis, precibus, et uotis domum rediret, inuenit sodalem dormientem; et ipse quoque lectulum conscendens, coepit in quietem membra laxare. Et cum paululum quiesceret, expergefactus sodalis respexit eum, et ait: ‘O frater Ecgbercte, o quid fecisti? Sperabam, quia pariter ad uitam aeternam intraremus. Uerumtamen scito, quia, quae postulasti, accipies.’ Didicerat enim per uisionem et quid ille petisset, et quia petita inpetrasset. Quid multa? Ipse Edilhun proxima nocte defunctus est; at uero Ecgberect decussa molestia egritudinis conualuit, ac multo postea tempore uiuens, acceptumque sacerdotii gradum condignis ornans actibus, post multa uirtutum bona, ut ipse desiderabat, nuper, id est anno dominicae incarnationis DCCXXVIIIIo, cum esset ipse annorum XC, migrauit ad regna caelestia. Duxit autem uitam in magna humilitatis, mansuetudinis, continentiae, simplicitatis, et iustitiae perfectione. Unde et genti suae et illis, in quibus exulabat, nationibus Scottorum siue Pictorum, exemplo uiuendi, et instantia docendi, et auctoritate corripiendi, et pietate largiendi de his, quae a diuitibus acceperat, multum profuit. Addidit autem uotis, quae diximus, ut semper in XLma non plus quam semel in die reficeret, non aliud quam panem ac lac tenuissimum, et hoc cum mensura gustaret; quod uidelicet lac pridie nouum in fiala ponere solebat, et post noctem ablata superficie crassiore, ipse residuum cum modico, ut diximus, pane bibebat. Cuius modum continentiae etiam XL diebus ante natale Domini, totidem quoque post peracta sollemnia pentecostes, hoc est Lmae, semper obseruare curabat.


[28]
'''I'''nterea rex Alchfrid misit Uilfridum presbyterum ad regem Galliarum, qui eum sibi suisque consecrari faceret episcopum. At ille misit eum ordinandum ad Agilberectum, de quo supra diximus, qui, relicta Brittania, Parisiacae ciuitatis factus erat episcopus;

et consecratus est magno cum honore ab ipso, conuenientibus plurimis episcopis in uico regio, qui uocatur In Conpendio. Quo adhuc in transmarinis partibus propter ordinationem demorante, imitatus industriam filii rex Osuiu misit Cantiam uirum sanctum, modestum moribus, scripturarum lectione sufficienter instructum, et ea, quae in scripturis agenda didicerat, operibus solerter exsequentem, qui Eburacensis ecclesiae ordinaretur episcopus. Erat autem presbyter uocabulo Ceadda, frater reuerentissimi antistitis Ceddi, cuius saepius meminimus, et abbas monasterii illius, quod uocatur Laestingaeu. Misitque cum eo rex presbyterum suum uocabulo Eadhaedum, qui postea regnante Ecgfrido, Hrypensis ecclesiae praesul factus est. Uerum illi Cantiam peruenientes, inuenerunt archiepiscopum Deusdedit iam migrasse de saeculo, et necdum alium pro eo constitutum fuisse pontificem. Unde deuerterunt ad prouinciam Occidentalium Saxonum, ubi erat Uini episcopus; et ab illo est uir praefatus consecratus antistes, adsumtis in societatem ordinationis duobus de Brettonum gente episcopis, qui dominicum paschae diem, ut saepius dictum est, secus morem canonicum a XIIIIa usque ad XXam lunam celebrant.

Non enim erat tunc ullus, excepto illo Uine, in tota Brittania canonice ordinatus episcopus.

Consecratus ergo in episcopum Ceadda maximam mox coepit ecclesiasticae ueritati et castitati curam inpendere; humilitati, continentiae, lectioni operam dare; oppida, rura, casas, uicos, castella propter euangelizandum, non equitando, sed apostolorum more pedibus incedendo peragrare. Erat enim de discipulis Aidani, eisdemque actibus ac moribus iuxta exemplum eius ac fratris sui Ceddi suos instituere curauit auditores. Ueniens quoque Brittaniam Uilfrid iam episcopus factus et ipse perplura catholicae obseruationis moderamina ccclesiis Anglorum sua doctrina contulit.

Unde factum est, ut, crescente per dies institutione catholica, Scotti omnes, qui inter Anglos morabantur, aut his manus darent, aut suam redirent ad patriam.


[29] 
'''H'''is temporibus reges Anglorum nobilissimi, Osuiu prouinciae Nordanhymbrorum, et Ecgberct Cantuariorum, habito inter se consilio, quid de statu ecclesiae Anglorum esset agendum, intellexerat enim ueraciter Osuiu, quamuis educatus a Scottis, quia Romana esset catholica et apostolica ecclesia, adsumserunt cum electione et consensu sanctae ecclesiae gentis Anglorum, uirum bonum et aptum episcopatu, presbyterum nomine Uighardum, de clero Deusdedit episcopi, et hunc antistitem ordinandum Romam miserunt; quatinus accepto ipse gradu archiepiscopatus, catholicos per omnem Brittaniam ecclesiis Anglorum ordinare posset antistites.

Uerum Uighard Romam perueniens, priusquam consecrari in episcopatum posset, morte praereptus est, et huiusmodi litterae regi Osuiu Brittaniam remissae:

Domino excellenti filio Osuio regi Saxonum Uitalianus cpiscopus, seruus seruorum Dei.

Desiderabiles litteras excellentiae uestrae suscepimus; quas relegentes cognouimus eius piissimam deuotionem, feruentissimumque amorem, quem habet propter beatam uitam; et quia dextera Domini protegente, ad ueram et apostolicam fidem sit conuersus, sperans, sicut in sua gente regnat, ita et cum Christo de futuro conregnare.

Benedicta igitur gens, quae talem sapientissimum et Dei cultorem promeruit habere regem; quia non solum ipse Dei cultor extitit, sed etiam omnes subiectos suos meditatur die ac nocte ad fidem catholicam atque apostolicam pro suae animae redemtione conuerti.

Quis enim audiens haec suauia non laetetur? Quis non exultet et gaudeat in his piis operibus? Quia et gens uestra Christo omnipotenti Deo credidit secundum diuinorum prophetarum uoces, sicut scriptum est in Isaia: ‘In die illa radix Iesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur.’ Et iterum: ‘Audite insulae, et adtendite populi de longe.’ Et post paululum: ‘Parum,’

inquit, ‘est, ut mihi sis seruus ad suscitandas tribus Iacob, et feces Israel conuertendas. Dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terrae.’ Et rursum: ‘Reges uidebunt, et consurgent principes, et adorabunt.’ Et post pusillum: ‘Dedi te in foedus populi, ut suscitares terram, et possideres hereditates dissipatas, et diceres his, qui uincti sunt: “Exite,” et his, qui in tenebris: “Reuelamini.”’ Et rursum: ‘Ego Dominus uocaui te in iustitia, et adprehendi manum tuam, et seruaui, et dedi te in foedus populi, in lucem gentium, ut aperires oculos caecorum, et educeres de conclusione uinctum, de domo carceris sedentes in tenebris.’

Ecce, excellentissime fili, quam luce clarius est, non solum de uobis, sed etiam de omnibus prophetatum gentibus, quod sint crediturae in Christo omnium conditore. Quamobrem oportet uestram celsitudinem, utpote membrum existens Christi, in omnibus piam regulam sequi perenniter principis apostolorum, siue in pascha celebrandum, siue in omnibus, quae tradiderunt sancti apostoli Petrus et Paulus, qui ut duo luminaria caeli inluminant mundum, sic doctrina eorum corda hominum cotidie inlustrat credentium.’

Et post nonnulla, quibus de celebrando per orbem totum uno uero pascha loquitur:

‘Hominem denique,’ inquit, ‘docibilem et in omnibus ornatum antistitem, secundum uestrorum scriptorum tenorem, minime ualuimus nunc repperire pro longinquitate itineris. Profecto enim dum huiusmodi apta reppertaque persona fuerit, eum instructum ad uestram dirigemus patriam, ut ipse et uiua uoce, et per diuina oracula omnem inimici zizaniam ex omni ucstra insula cum diuino nutu eradicet.

Munuscula a uestra celsitudine beato principi apostolorum directa pro aeterna eius memoria suscepimus, gratiasque ei agimus, ac pro eius incolumitate iugiter Deum deprecamur cum Christi clero. Itaque qui haec obtulit munera, de hac subtractus est lucc, situsque ad limina apostolorum, pro quo ualde sumus contristati, cum hic esset defunctus. Ucrumtamen gerulis harum nostrarum litterarum uestris missis, et beneficia sanctorum, hoc est reliquias beatorum apostolorum Petri et Pauli, et sanctorum martyrum Laurentii, Iohannis, et Pauli, et Gregorii, atque Pancratii eis fecimus dari, uestrae excellentiae profecto omnes contradendas. Nam et coniugi uestrae, nostrae spiritali filiae, direximus per praefatos gerulos crucem clauem auream habentem de sacratissimis uinculis beatorum Petri et Pauli apostolorum; de cuius pio studio cognoscentes, tantum cuncta sedes apostolica una nobiscum laetatur, quantum eius pia opera coram Deo flagrant et uernant. Festinet igitur, quaesumus, uestra celsitudo, ut optamus, totam suam insulam Deo Christo dicare.

Profecto enim habet protectorem, humani generis redemtorem Dominum nostrum Iesum Christum, qui ei cuncta prospera inpertiet, uti nouum Christi populum coaceruet, catholicam ibi et apostolicam constituens fidem. Scriptum est enim: ‘Quaerite primum regnum Dei et iustitiam eius, et haec omnia adicientur uobis.’ Nimirum enim quaerit et inpetrabit, et ei omnes suae insulae, ut optamus, subdentur.

Paterno itaque affectu salutantes uestram excellentiam, diuinam precamur iugiter clementiam, quae uos uestrosque omnes in omnibus bonis operibus auxiliari dignetur, ut cum Christo in futuro regnetis saeculo. Incolumem excellentiam uestram gratia superna custodiat.’ 
Quis sane pro Uighardo reppertus ac dedicatus sit antistes, libro sequente oportunius dicetur.

 
[30]
'''E'''odem tempore prouinciae Orientalium Saxonum post Suidhelmum, de quo supra diximus, praefuere reges Sigheri et Sebbi, quamuis ipsi regi Merciorum Uulfhera subiecti. Quae uidelicet prouincia cum praefatae mortalitatis clade premeretur, Sigheri cum sua parte populi, relictis Christianae fidei sacramentis, ad apostasiam conuersus est. Nam et ipse rex et plurimi de plebe siue optimatibus, diligentes hanc uitam, et futuram non quaerentes, siue etiam non esse credentes, coeperunt fana, quae derelicta erant, restaurare, et adorare simulacra, quasi per haec possent a mortalitate defendi. Porro socius eius et coheres regni eiusdem, Sebbi, magna fidem perceptam cum suis omnibus deuotione seruauit, magna, ut in sequentibus dicemus, uitam fidelem felicitate conpleuit. Quod ubi rex Uulfheri conperit, fidem uidelicet prouinciae ex parte profanatam, misit ad corrigendum errorem, reuocandamque ad fidem ueritatis prouinciam Iaruman episcopum, qui successor erat Trumheri. Qui multa agens solertia, iuxta quod mihi presbyter, qui comes itineris illi et cooperator uerbi extiterat, referebat, erat enim religiosus et bonus uir, longe lateque omnia peruagatus, et populum et regem praefatum ad uiam iustitiae reduxit; adeo ut relictis siue destructis fanis arisque, quas fecerant, aperirent ecclesias, ac nomen Christi, cui contradixerant, confiteri gauderent, magis cum fide resurrectionis in illo mori, quam in perfidiae sordibus inter idola uiuere cupientes. Quibus ita gestis, et ipsi sacerdotes doctoresque eorum domum rediere laetantes.

{{Liber
|Ante=Liber Secundus
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Secundus
|Post=Liber Quartus
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Quartus
}}
{{finis}}
{{Textquality|50%}}

[[en:Ecclesiastical History of the English People/Book 3]]</text>
      <sha1>b7f1xo69wbwzxvmdsd5li2uo1x4cv77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Liber Quartus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3338</id>
    <revision>
      <id>267497</id>
      <parentid>217422</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126381" sha1="bekxf2ffn7qcfkbudmyp5ocqyalp1gu" xml:space="preserve">{{TextQuality|25%}}{{titulus2
|Scriptor=Beda Venerabilis
|OperaeTitulus=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|OperaeWikiPagina=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|Annus=731 p.C.n.
|SubTitulus= Liber Quartus
}}
{{Liber
|Ante=Liber Tertius
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Tertius
|Post=Liber Quintus
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Quintus
}}

'''HISTORIAE ECCLESIASTICAE GENTIS ANGLORUM'''

'''LIBER QUARTUS'''

 
[1]
'''A'''nno memorato praefatae eclypsis et mox sequentis pestilentiae, quo et Colman episcopus unanima catholicorum intentione superatus ad suos reuersus est, Deusdedit VIus ecclesiae Doruuernensis episcopus obiit pridie Iduum Iuliarum; sed et Erconberct rex Cantuariorum eodem mense ac die defunctus, Ecgbercto filio sedem regni reliquit, quam ille susceptam per VIIII annos tenuit. Tunc cessante non pauco tempore episcopatu, missus est Romam ab ipso simul et a rege Nordanhymbrorum Osuio, ut in praecedente libro paucis diximus, Uighard presbyter, uir in ecclesiasticis disciplinis doctissimus, de genere Anglorum, petentibus hunc ecclesiae Anglorum archiepiscopum ordinari; missis pariter apostolico papae donariis, et aureis atque argenteis uasis non paucis. Qui ubi Romam peruenit, cuius sedi apostolicae tempore illo Uitalianus praeerat, postquam itineris sui causam praefato papae apostolico patefecit, non multo post et ipse, et omnes pene qui cum eo aduenerant socii, pestilentia superueniente deleti sunt.


At apostolicus papa habito de his consilio, quaesiuit sedulus, quem ecclesiis Anglorum archiepiscopum mitteret. Erat autem in monasterio Niridano, quod est non longe a Neapoli Campaniae, abbas Hadrianus, uir natione Afir, sacris litteris diligenter inbutus, monasterialibus simul et ecclesiasticis disciplinis institutus, Grecae pariter et Latinae linguae peritissimus. Hunc ad se accitum papa iussit episcopatu accepto Brittaniam uenire. Qui indignum se tanto gradui respondens, ostendere posse se dixit alium, cuius magis ad suscipiendum episcopatum et eruditio conueniret, et aetas. Cumque monachum quendam de uicino uirginum monasterio, nomine Andream, pontifici offerret, hic ab omnibus, qui nouere, dignus episcopatu iudicatus est. Uerum pondus corporeae infirmitatis, ne episcopus fieri posset, obstitit. Et rursum Hadrianus ad suscipiendum episcopatum actus est; qui petens indutias, si forte alium, qui episcopus ordinaretur, ex tempore posset inuenire.

Erat ipso tempore Romae monachus Hadriano notus, nomine Theodorus, natus Tarso Ciliciae, uir et saeculari et diuina litteratura, et Grece instructus et Latine, probus moribus, et aetate uenerandus, id est annos habens aetatis LX et VI. Hunc offerens Hadrianus pontifici, ut episcopus ordinaretur, obtinuit; his tamen condicionibus interpositis, ut ipse eum perduceret Brittaniam, eo quod iam bis partes Galliarum diuersis ex causis adisset, et ob id maiorem huius itineris peragendi notitiam haberet, sufficiensque esset in possessione hominum propriorum; et ut ei doctrinae cooperator existens diligenter adtenderet, ne quid ille contrarium ueritati fidei, Grecorum more, in ecclesiam, cui praeesset, introduceret. Qui subdiaconus ordinatus IIII exspectauit menses, donec illi coma cresceret, quo in coronam tondi posset; habuerat enim tonsuram more orientalium sancti apostoli Pauli. Qui ordinatus est a Uitaliano papa anno dominicae incarnationis DCLXVIII, sub die VII. Kalendarum Aprilium, dominica. Et ita una cum Hadriano VI.

Kalendas Iunias Brittaniam missus est. Qui cum pariter per mare ad Massiliam, ac deinde per terram Arhelas peruenissent, et tradidissent Iohanni archiepiscopo ciuitatis illius scripta commendaticia Uitaliani pontificis, retenti sunt ab eo, quousque Ebrinus maior domus regiae copiam pergendi, quoquo uellent, tribuit eis. Qua accepta Theodorus profectus est ad Agilberctum Parisiorum episcopum, de quo superius diximus, et ab eo benigne susceptus, et multo tempore habitus est. Hadrianus perrexit primum ad Emme Senonum, et postea ad Faronem Meldorum episcopos, et bene sub eis diutius fuit; coegerat enim eos inminens hiems, ut, ubicumque potuissent, quieti manerent. Quod cum nuntii certi narrassent regi Ecgbercto, esse scilicet episcopum, quem petierant a Romano antistite in regno Francorum, misit illo continuo Raedfridum praefectum suum ad adducendum eum; quo cum uenisset, adsumsit Theodorum cum Ebrini licentia, et perduxit eum ad portum, cui nomen est Quentauic; ubi fatigatus infirmitate aliquantisper moratus est, et, cum conualescere coepisset, nauigauit Brittaniam. Hadrianum autem Ebrinus retinuit, quoniam suspicabatur eum habere aliquam legationem imperatoris ad Brittaniae reges aduersus regnum, cuius tunc ipse maximam curam gerebat. Sed cum nihil tale illum habere uel habuisse ueraciter conperisset, absoluit eum, et post Theodorum ire permisit. Qui statim ut ad illum uenit, dedit ei monasterium beati Petri apostoli, ubi archiepiscopi Cantiae sepeliri, ut praefatus sum, solent. Praeceperat enim Theodoro abeunti domnus apostolicus, ut in diocesi sua prouideret, et daret ei locum, in quo cum suis apte degere potuisset.


[2]
'''P'''eruenit autem Theodorus ad ecclesiam suam secundo postquam consecratus est anno, sub die VI. Kalendarum Iuniarum, dominica, et fecit in ea annos XX et unum, menses III, dies XXVI. Moxque peragrata insula tota, quaquauersum Anglorum gentes morabantur, nam et libentissime ab omnibus suscipiebatur, atque audiebatur, rectum uiuendi ordinem, ritum celebrandi paschae canonicum, per omnia comitante et cooperante Hadriano disseminabat. Isque primus erat in archiepiscopis, cui omnis Anglorum ecclesia manus dare consentiret.

Et quia litteris sacris simul et saecularibus, ut diximus, abundanter ambo erant instructi, congregata discipulorum caterua, scientiae salutaris cotidie flumina inrigandis eorum cordibus emanabant; ita ut etiam metricae artis, astronomiae, et arithimeticae ecclesiasticae disciplinam inter sacrorum apicum uolumina suis auditoribus contraderent. Indicio est, quod usque hodie supersunt de eorum discipulis, qui Latinam Grecamque linguam aeque ut propriam, in qua nati sunt, norunt. Neque umquam prorsus, ex quo Brittaniam petierunt Angli, feliciora fuere tempora; dum et fortissimos Christianosque habentes reges cunctis barbaris nationibus essent terrori, et omnium uota ad nuper audita caelestis regni gaudia penderent, et quicumque lectionibus sacris cuperent erudiri, haberent in promtu magistros, qui docerent.

Sed et sonos cantandi in ecclesia, quos eatenus in Cantia tantum nouerant, ab hoc tempore per omnes Anglorum ecclesias discere coeperunt; primusque, excepto Iacobo, de quo supra diximus, cantandi magister Nordanhymbrorum ecclesiis Aeddi cognomento Stephanus fuit, inuitatus de Cantia a reuerentissimo uiro Uilfrido, qui primus inter episcopos, qui de Anglorum gente essent, catholicum uiuendi morem ecclesiis Anglorum tradere didicit.

Itaque Theodorus perlustrans uniuersa, ordinabat locis oportunis episcopos, et ea, quae minus perfecta repperit, his quoque iuuantibus corrigebat. In quibus et Ceadda episcopum cum argueret non fuisse rite consecratum, respondens ipse uoce humillima: ‘Si me,’ inquit, ‘nosti episcopatum non rite suscepisse, libenter ab officio discedo; quippe qui neque me umquam hoc esse dignum arbitrabar; sed oboedientiae causa iussus subire hoc, quamuis indignus, consensi.’ At ille audiens humilitatem responsi eius, dixit non eum episcopatum dimittere debere; sed ipse ordinationem eius denuo catholica ratione consummauit. Eo autem tempore, quo defuncto Deusdedit Doruuernensi ecclesiae episcopus quaerebatur, ordinabatur, mittebatur, Uilfrid quoque de Brittania Galliam ordinandus est missus; et quoniam ante Theodorum rediit, ipse etiam in Cantia presbyteros et diaconos, usquedum archiepiscopus ad sedem suam perueniret, ordinabat. At ipse ueniens mox in ciuitate Hrofi, ubi defuncto Damiano episcopatus iam diu cessauerat, ordinauit uirum magis ecclesiasticis disciplinis institutum, et uitae simplicitate contentum, quam in saeculi rebus strenuum cui nomen erat Putta;

maxime autem modulandi in ecclesia more Romanorum, quem a discipulis beati papae Gregorii didicerat, peritum.


[3]
'''E'''o tempore prouinciae Merciorum rex Uulfheri praefuit, qui, cum mortuo Iarumanno sibi quoque suisque a Theodoro episcopum dari peteret, non eis nouum uoluit ordinare episcopum; sed postulauit a rege Osuio, ut illis episcopus Ceadda daretur, qui tunc in monasterio suo, quod est in Lastingae, quietam uitam agebat, Uilfrido administrante episcopatum Eboracensis ecclesiae, nec non et omnium Nordanhymbrorum, sed et Pictorum, quousque rex Osuiu imperium protendere poterat. Et quia moris erat eidem reuerentissimo antistiti opus euangelii magis ambulando per loca, quam equitando perficere, iussit eum Theodorus, ubicumque longius iter instaret, equitare, multumque renitentem, studio et amore pii laboris, ipse eum manu sua leuauit in equum; quia nimirum sanctum esse uirum conperiit, atque equo uehi, quo esset necesse, conpulit. Susceptum itaque episcopatum gentis Merciorum simul et Lindisfarorum Ceadda, iuxta exempla patrum antiquorum, in magna uitae perfectione administrare curauit; cui etiam rex Uulfheri donauit terram L familiarum ad construendum monasterium in loco, qui dicitur Adbaruae, id est Ad Nemus, in prouincia Lindissi, in quo usque hodie instituta ab ipso regularis uitae uestigia permanent.

Habuit autem sedem episcopalem in loco, qui uocatur Lyccidfelth, in quo et defunctus ac sepultus est; ubi usque hodie sequentium quoque prouinciae illius episcoporum sedes est. Fecerat uero sibi mansionem non longe ab ecclesia remotiorem; in qua secretius cum paucis, id est VII siue VIII, fratribus, quoties a labore et ministerio uerbi uacabat, orare ac legere solebat. Qui cum in illa prouincia duobus annis ac dimidio ecclesiam gloriosissime rexisset, adfuit superno dispensante iudicio tempus, de quo loquitur Ecclesiastes, quia: ‘Tempus mittendi lapides, et tempus colligendi.’ Superuenit namque clades diuinitus missa, quae per mortem carnis uiuos ecclesiae lapides de terrenis sedibus ad aedificium caeleste transferret. Cumque plurimis de ecclesia eiusdem reuerentissimi antistitis de carne subtractis, ueniret hora ipsius, ut transiret ex hoc mundo ad Dominum, contigit die quadam, ut in praefata mansione forte ipse cum uno tantum fratre, cui uocabulum erat Ouini, commoraretur, ceteris eius sociis pro causa oportuna ad ecclesiam reuersis. Erat autem idem Ouini monachus magni meriti, et pura intentione supernae retributionis mundum derelinquens, dignusque per omnia, cui Dominus specialiter sua reuelaret arcana, dignus, cui fidem narranti audientes accommodarent. Uenerat enim cum regina Aedilthryde de prouincia Orientalium Anglorum, eratque primus ministrorum, et princeps domus eius. Qui cum crescente fidei feruore saeculo abrenuntiare disponeret, non hoc segniter fecit; sed adeo se mundi rebus exuit, ut relictis omnibus, quae habebat, simplici tantum habitu indutus, et securim atque asciam in manu ferens, ueniret ad monasterium eiusdem reuerentissimi patris, quod uocatur Laestingaeu. Non enim ad otium, ut quidam, sed ad laborem se monasterium intrare signabat. Quod ipsum etiam facto monstrauit; nam quo minus sufficiebat meditationi scripturarum, eo amplius operi manuum studium inpendebat. Denique cum episcopo in praefata mansione pro suae reuerentia deuotionis inter fratres habitus, cum illi intus lectioni uacabant, ipse foris, quae opus esse uidebantur, operabatur. Qui cum die quadam tale aliquid foris ageret, digressis ad ecclesiam sociis, ut dicere coeperam, et episcopus solus in oratorio loci lectioni uel orationi operam daret, 
diuit repente, ut postea referebat, uocem suauissimam cantantium atque laetantium de caelo ad terras usque descendere; quam uidelicet uocem ab Euroaustro, id est ab alto brumalis exortus, primo se audisse dicebat, ac deinde paulatim eam sibi adpropiare, donec ad tectum usque oratorii, in quo erat episcopus, perueniret; quod ingressa, totum impleuit, atque in gyro circumdedit. At ille dum sollicitus in ea, quae audiebat, animum intenderet, audiuit denuo, transacto quasi dimidiae horae spatio, ascendere de tecto eiusdem oratorii idem laetitiae canticum, et ipsa, qua uenerat, uia ad caelos usque cum ineffabili dulcedine reuerti. Qui cum aliquantulum horae quasi adtonitus maneret, et, quid haec essent, solerti animo scrutaretur, aperuit episcopus fenestram oratorii, et sonitum manu faciens, ut saepius consueuerat, siqui foris esset, ad se intrare praecepit. Introiuit ille concitus, cui dixit antistes: ‘Uade cito ad ecclesiam, et hos VII fratres huc uenire facito; tu quoque simul adesto.’ Qui cum uenissent, primo admonuit eos, ut uirtutem dilectionis et pacis ad inuicem et ad omnes fideles seruarent;

instituta quoque disciplinae regularis, quae uel ab ipso didicissent, et in ipso uidissent, uel in patrum praecedentium factis siue dictis inuenissent, indefessa instantia sequerentur.

Deinde subiunxit diem sui obitus iam proxime instare. ‘Namque hospes,’ inquit, ‘ille amabilis, qui fratres nostros uisitare solebat, ad me quoque hodie uenire, meque de saeculo euocare dignatus est. Propter quod reuertentes ad ecclesiam dicite fratribus, ut et meum exitum Domino precibus commendent, et suum quoque exitum, cuius hora incerta est, uigiliis, orationibus, bonis operibus praeuenire meminerint.’ Cumque haec et huiusmodi plura loqueretur, atque illi percepta eius benedictione iam multum tristes exissent, rediit ipse solus, qui carmen caeleste audierat, et prosternens se in terram : ‘Obsecro,’ inquit, ‘pater; licet aliquid interrogare?’ ‘Interroga,’ inquit, ‘quod uis.’ At ille: ‘Obsecro,’

inquit, ‘ut dicas, quod erat canticum illud laetantium, quod audiui, uenientium de caelis super oratorium hoc, et post tempus redeuntium ad caelos?’ Respondet ille: ‘Si uocem carminis audisti, et caelestes superuenire coetus cognouisti, praecipio tibi in nomine Domini, ne hoc cuiquam ante meum obitum dicas. Re uera autem angelorum fuere spiritus, qui me ad caelestia, quae semper amabam, ac desiderabam, praemia uocare uenerunt, et post dies VII se redituros, ac me secum adducturos esse promiserunt.’ Quod quidem ita, ut dictum ei erat, opere conpletum est. Nam confestim langore corporis tactus est, et hoc per dies ingrauescente, septimo, ut promissum ei fuerat, die, postquam obitum suum dominici corporis et sanguinis perceptione muniuit, soluta ab ergastulo corporis anima sancta, ducentibus, ut credi fas est, angelis comitibus aeterna gaudia petiuit. Non autem mirum, si diem mortis uel potius diem Domini laetus aspexit, quem semper, usquedum ueniret, sollicitus expectare curauit.

Namque inter plura continentiae, humilitatis, doctrinae, orationum, uoluntariae paupertatis, et ceterarum uirtutum merita, in tantum erat timori Domini subditus, in tantum nouissimorum suorum in omnibus operibus suis memor, ut, sicut mihi frater quidam de his, qui me in scripturis erudiebant, et erat in monasterio ac magisterio illius educatus, uocabulo Trumberct, referre solebat, si forte legente eo uel aliud quid agente, repente flatus uenti maior adsurgeret, continuo misericordiam Domini inuocaret, et eam generi humano propitiari rogaret. Si autem uiolentior aura insisteret, iam clauso codice procideret in faciem, atque obnixius orationi incumberet. At si procella fortior aut nimbus perurgeret, uel etiam corusci ac tonitrua terras et aera terrerent, tunc ueniens ad ecclesiam sollicitus orationibus ac psalmis, donec serenitas aeris rediret, fixa mente uacaret. Cumque interrogaretur a suis, quare hoc faceret, respondebat: ‘Non legistis, quia “intonuit de caelo Dominus, et Altissimus dedit uocem suam; misit sagittas suas, et dissipauit eos, fulgora multiplicauit, et conturbauit eos?” Mouet enim aera Dominus, uentos excitat, iaculatur fulgora, de caelo intonat, ut terrigenas ad timendum se suscitet, ut corda eorum in memoriam futuri iudicii reuocet, ut superbiam eorum dissipet, et conturbet audaciam, reducto ad mentem tremendo illo tempore, quando ipse caelis ac terris ardentibus uenturus est in nubibus, in potestate magna et maiestate, ad iudicandos uiuos et mortuos.

Propter quod,’ inquit, ‘oportet nos admonitioni eius caelesti, debito cum timore et amore respondere; ut, quoties aere commoto manum quasi ad feriendum minitans exerit, nec adhuc tamen percutit, mox inploremus eius misericordiam, et discussis penetralibus cordis nostri, atque expurgatis uitiorum ruderibus, solliciti, ne umquam percuti mereamur, agamus.’

Conuenit autem reuelationi et relationi praefati fratris de obitu huius antistitis etiam sermo reuerentissimi patris Ecgbercti, de quo supra diximus, qui dudum cum eodem Ceadda adulescente, et ipse adulescens in Hibernia monachicam in orationibus et continentia, et meditatione diuinarum scripturarum uitam sedulus agebat. Sed illo postmodum patriam reuerso, ipse peregrinus pro Domino usque ad finem uitae permansit. Cum ergo ueniret ad eum longo post tempore gratia uisitationis de Brittania uir sanctissimus et continentissimus, uocabulo Hygbald, qui erat abbas in prouincia Lindissi, et ut sanctos decebat, de uita priorum patrum sermonem facerent, atque hanc aemulari gauderent, interuenit mentio reuerentissimi antistitis Ceadda, dixitque Ecgberct: ‘Scio hominem in hac insula adhuc in carne manentem, qui, cum uir ille de mundo transiret, uidit animam Ceddi fratris ipsius cum agmine angelorum descendere de caelo, et adsumta secum anima eius, ad caelestia regna redire.’ Quod utrum de se an de alio aliquo diceret, nobis manet incertum, dum tamen hoc, quod tantus uir dixit, quia uerum sit, esse non possit incertum.

Obiit autem Ceadda sexto die Nonarum Martiarum, et sepultus est primo quidem iuxta ecclesiam sanctae Mariae; sed postmodum constructa ibidem ecclesia beatissimi apostolorum principis Petri, in eandem sunt eius ossa translata. In quo utroque loco, ad indicium uirtutis illius, solent crebra sanitatum miracula operari. Denique nuper freneticus quidam, dum per cuncta errando discurreret, deuenit ibi uespere, nescientibus siue non curantibus loci custodibus, et ibi tota nocte requiescens, mane sanato sensu egressus, mirantibus et gaudentibus cunctis, quid ibi sanitatis Domino largiente consequeretur, ostendit. Est autem locus idem sepulchri tumba lignea in modum domunculi facta coopertus, habente foramen in pariete, per quod solent hi, qui causa deuotionis illo adueniunt, manum suam inmittere, ac partem pulueris inde adsumere; quam cum in aquas miserint, atque has infirmantibus iumentis siue hominibus gustandas dederint, mox infirmitatis ablata molestia, cupitae sospitatis gaudia redibunt.

In cuius locum ordinauit Theodorus Uynfridum, uirum bonum ac modestum, qui, sicut prodecessores eius, prouinciis Merciorum et Mediterraneorum Anglorum et Lindisfarorum episcopatus officio praeesset; in quibus cunctis Uulfheri, qui adhuc supererat, sceptrum regni tenebat. Erat autem Uynfrid de clero eius, cui ipse successerat, antistitis, et diaconatus officio sub eo non pauco tempore fungebatur.


[4]
'''I'''nterea Colmanus, qui de Scottia erat episcopus, relinquens Brittaniam, tulit secum omnes, quos in Lindisfarnensium insula congregauerat Scottos; sed et de gente Anglorum uiros circiter XXX, qui utrique monachicae conuersationis erant studiis inbuti. Et relictis in ecclesia sua fratribus aliquot, primo uenit ad insulam Hii, unde erat ad praedicandum uerbum Anglorum genti destinatus.

Deinde secessit ad insulam quandam paruam, quae ad occidentalem plagam ab Hibernia procul secreta, sermone Scottico Inisboufinde, id est insula uitulae albae, nuncupatur. In hanc ergo perueniens, construxit monasterium, et monachos inibi, quos de utraque natione collectos adduxerat, collocauit. Qui cum inuicem concordare non possent, eo quod Scotti tempore aestatis, quo fruges erant colligendae, relicto monasterio per nota sibi loca dispersi uagarentur, at uero hieme succedente redirent, et his, quae Angli praeparauerant, communiter uti desiderarent; quaesiuit Colmanus huic dissensioni remedium, et circuiens omnia prope uel longe, inuenit locum in Hibernia insula aptum monasterio construendo, qui lingua Scottorum Magaco nominatur; emitque partem eius non grandem, ad constituendum ibi monasterium, a comite, ad cuius possessionem pertinebat; ea condicione addita, ut pro ipso etiam, qui eis locum commodaret, consistentes ibi monachi Domino preces offerrent. Et constructo statim monasterio, iuuante etiam comite ac uicinis omnibus, Anglos ibidem locauit, relictis in praefata insula Scottis.

Quod uidelicet monasterium usque hodie ab Anglis tenetur incolis.

Ipsum namque est, quod nunc grande de modico effectum, Muigaco consuete uocatur, et conuersis iamdudum ad meliora instituta omnibus, egregium examen continet monachorum, qui de prouincia Anglorum ibidem collecti, ad exemplum uenerabilium patrum sub regula et abbate canonico in magna continentia et sinceritate proprio labore manuum uiuant.


[5]
'''A'''nno dominicae incarnationis DCLXXmo, qui est annus secundus ex quo Brittaniam uenit Theodorus, Osuiu rex Nordanhymbrorum pressus est infirmitate, qua et mortuus est anno aetatis suae LVIIIo. Qui in tantum eo tempore tenebatur amore Romanae et apostolicae institutionis, ut, si ab infirmitate saluaretur, etiam Romam uenire, ibique ad loca sancta uitam finire disponeret, Uilfridumque episcopum ducem sibi itineris fieri, promissa non parua pecuniarum donatione, rogaret. Qui defunctus die XV Kalendarum Martiarum Ecgfridum filium regni heredem reliquit; cuius anno regni IIIo, Theodorus cogit concilium episcoporum, una cum eis, qui canonica patrum statuta et diligerent, et nossent, magistris ecclesiae pluribus. Quibus pariter congregatis, diligenter ea, quae unitati pacis ecclesiasticae congruerent, eo quo pontificem decebat, animo, coepit obseruanda docere. Cuius synodicae actionis huiusmodi textus est:

In nomine Domini Dei et Saluatoris nostri Iesu Christi, regnante in perpetuum ac gubernante suam ecclesiam eodem Domino Iesu Christo, placuit conuenire nos iuxta morem canonum uenerabilium, tractaturos de necessariis ecclesiae negotiis. Conuenimus autem die XXoIIIIo mensis Septembris, indictione prima, in loco, qui dicitur Herutford;

ego quidem Theodorus, quamuis indignus, ab apostolica sede destinatus Doruuernensis ecclesiae episcopus, et consacerdos ac frater noster, reuerentissimus Bisi, Orientalium Anglorum episcopus;

quibus etiam frater et consacerdos noster Uilfrid, Nordanhymbrorum gentis episcopus, per proprios legatarios adfuit. Adfuerunt et fratres ac consacerdotes nostri, Putta, episcopus castelli Cantuariorum, quod dicitur HrofescÅ“stir, Leutherius, episcopus Occidentalium Saxonum, Uynfrid, episcopus prouinciae Merciorum.

Cumque in unum conuenientes iuxta ordinem quique suum resedissemus: ‘Rogo,’ inquam, ‘dilectissimi fratres, propter timorem et amorem Redemtoris nostri, ut in commune omnes pro nostra fide tractemus; ut, quaeque decreta ac definita sunt a sanctis ac probabilibus patribus, incorrupte ab omnibus nobis seruentur.’ Haec et alia quamplura, quae ad caritatem pertinebant, unitatemque ecclesiae conseruandam, prosccutus sum. Cumque explessem praelocutionem, interrogaui unumquemque eorum per ordinem, si consentirent ea, quae a patribus canonice sunt antiquitus decreta, custodire. Ad quod omnes consacerdotes nostri respondentes dixerunt: ‘Optime omnibus placet, quaeque definierunt sanctorum canones patrum, nos quoque omnes alacri animo libentissime seruare.’

Quibus statim protuli eundem librum canonum, et ex eodem libro X capitula, quae per loca notaueram, quia maxime nobis necessaria sciebam, illis coram ostendi, et, ut haec diligentius ab omnibus susciperentur, rogaui.

''Primum capitulum'':
‘Ut sanctum diem paschae in commune omnes seruemus dominica post XIIIIam lunam mensis primi.’

''Secundum'':
‘Ut nullus episcoporum parrochiam alterius inuadat, sed contentus sit gubernatione creditae sibi plebis.’

''III'':
‘Ut, quaeque monasteria Deo consecrata sunt, nulli episcoporum liceat ea in aliquo inquietare, nec quicquam de eorum rebus uiolenter abstrahere.’

''IIII'':
‘Ut ipsi monachi non migrent de loco ad locum, hoc est de monasterio ad monasterium, nisi per dimissionem proprii abbatis; sed in ea permaneant oboedientia, quam tempore suae conuersionis promiserunt.’

''V'':
‘Ut nullus clericorum relinquens proprium episcopum, passim quolibet discurrat, neque alicubi ueniens absque commendaticiis litteris sui praesulis suscipiatur. Quod si semel susceptus noluerit inuitatus redire, et susceptor, et is, qui susceptus est, excommunicationi subiacebit.’

''VI'':
‘Ut episcopi atque clerici peregrini contenti sint hospitalitatis munere oblato; nullique eorum liceat ullum officium sacerdotale, absque permissu episcopi, in cuius parrochia esse cognoscitur, agere.’

''VII'':
‘Ut bis in anno synodus congregetur. Sed quia diuersae causae inpediunt, placuit omnibus in commune, ut Kalendis Augustis in loco, qui appellatur Clofeshoch, semel in anno congregemur.’

''VIII'':
‘Ut nullus episcoporum se praeferat alteri per ambitionem; sed omnes agnoscant tempus et ordinem consecrationis suae.’

''VIIII capitulum'' in commune tractatum est:
‘Ut plures episcopi crescente numero fidelium augerentur’; sed de hac re ad praesens siluimus.

''X capitulum'' pro coniugiis:
‘Ut nulli liceat nisi legitimum habere conubium. Nullus incestum faciat, nullus coniugem propriam, nisi, ut sanctum euangelium docet, fornicationis causa, relinquat. Quod si quisquam propriam expulerit coniugem legitimo sibi matrimonio coniunctam, si Christianus esse recte uoluerit, nulli alteri copuletur; sed ita permaneat, aut propriae reconcilietur coniugi.’

His itaque capitulis in commune tractatis ac definitis, ut nullum deinceps ab aliquo nostrum oriatur contentionis scandalum, aut alia pro aliis diuulgarentur, placuit, ut, quaeque definita sunt, unusquisque nostrum manus propriae subscriptione confirmaret. Quam sententiam definitionis nostrae Titillo notario scribendam dictaui.

Actum in mense et indictione supra scripta. Quisquis igitur contra hanc sententiam, iuxta decreta canonum, nostra etiam consensione ac subscriptione manus nostrae confirmatam, quoquo modo uenire, eamque infringere temtauerit, nouerit se ab omni officio sacerdotali et nostra societate separatum. Diuina nos gratia in unitate sanctae suae ecclesiae uiuentes custodiat incolumes.

Facta est autem haec synodus anno ab incarnatione Domini DCLXX tertio, quo anno rex Cantuariorum Ecgberct mense Iulio obierat, succedente in regnum fratre Hlothere, quod ipse annos XI et menses VII tenuit. Bisi autem episcopus Orientalium Anglorum, qui in praefata synodo fuisse perhibetur, ipse erat successor Bonifatii, cuius supra meminimus, uir multae sanctitatis et religionis. Nam Bonifatio post X et VII episcopatus sui annos defuncto, episcopus ipse pro eo, Theodoro ordinante, factus est. Quo adhuc superstite, sed grauissima infirmitate ab administrando episcopatu prohibito, duo sunt pro illo, Aecci et Baduuini, electi et consecrati episcopi;

ex quo usque hodie prouincia illa duos habere solet episcopos.

[6]
'''N'''on multo post haec elapso tempore, offensus a Uynfrido Merciorum episcopo per meritum cuiusdam inoboedientiae, Theodorus archiepiscopus deposuit eum de episcopatu post annos accepti episcopatus non multos; et in loco eius ordinauit episcopum Sexuulfum, qui erat constructor et abbas monasterii, quod dicitur Medeshamstedi, in regione Gyruiorum. Depositus uero Uynfrid rediit ad monasterium suum, quod dicitur Adbaruae, ibique in optima uitam conuersatione finiuit.

Tum etiam Orientalibus Saxonibus, quibus eo tempore praefuerunt Sebbi et Sigheri, quorum supra meminimus, Earconualdum constituit episcopum in ciuitate Lundonia; cuius uidelicet uiri, et in episcopatu, et ante episcopatum, uita et conuersatio fertur fuisse sanctissima, sicut etiam nunc caelestium signa uirtutum indicio sunt. Etenim usque hodie feretrum eius caballarium, quo infirmus uehi solebat, seruatum a discipulis eius, multos febricitantes, uel alio quolibet incommodo fessos, sanare non desistit. Non solum autem subpositi eidem feretro, uel adpositi curantur egroti, sed et astulae de illo abscissae, atque ad infirmos adlatae citam illis solent adferre medellam.

Hic sane priusquam episcopus factus esset, duo praeclara monasteria, unum sibi, alterum sorori suae Aedilburgae construxerat, quod utrumque regularibus disciplinis optime instituerat; sibi quidem in regione Sudergeona, iuxta fluuium Tamensem, in loco, qui uocatur Cerotaesei, id est Ceroti insula; sorori autem in Orientalium Saxonum prouincia, in loco, qui nuncupatur In Berecingum, in quo ipsa Deo deuotarum mater ac nutrix posset existere feminarum. Quae suscepto monasterii regimine, condignam se in omnibus episcopo fratre, et ipsa recte uiuendo, et subiectis regulariter ac pie consulendo praebuit; ut etiam caelestia indicio fuere miracula.


[7]
'''I'''n hoc etenim monasterio plura uirtutum sunt signa patrata, quae et ad memoriam aedificationemque sequentium ab his, qui nouere, descripta habentur a multis; e quibus et nos aliqua historiae nostrae ecclesiasticae inserere curauimus. Cum tempestas saepe dictae cladis late cuncta depopulans, etiam partem monasterii huius illam, qua uiri tenebantur, inuasisset, et passim cotidie raperentur ad Dominum; sollicita mater congregationis, qua hora etiam eam monasterii partem, qua ancellarum Dei caterua a uirorum erat secreta contubernio, eadem plaga tangeret, crebrius in conuentu sororum perquirere coepit, quo loci in monasterio corpora sua poni, et cymiterium fieri uellent, cum eas eodem, quo ceteros exterminio raptari e mundo contingeret. Cumque nihil certi responsi, tametsi saepius inquirens, a sororibus accepisset, accepit ipsa cum omnibus certissimum supernae prouisionis responsum. Cum enim nocte quadam, expletis matutinae laudis psalmodiis, egressae de oratorio famulae Christi, ad sepulchra fratrum, qui eas ex hac luce praecesserant, solitas Domino laudes decantarent, ecce subito lux emissa caelitus, ueluti linteum magnum, uenit super omnes, tantoque eas stupore perculit, ut etiam canticum, quod canebant, tremefactae intermitterent. Ipse autem splendor emissae lucis, in cuius conparatione sol meridianus uideri posset obscurus, non multo post illo eleuatus de loco, in meridianum monasterii, hoc est ad occidentem oratorii, secessit, ibique aliquandiu remoratus, et ea loca operiens, sic uidentibus cunctis ad caeli se alta subduxit; ut nulli esset dubium, quin ipsa lux, quae animas famularum Christi esset ductura uel susceptura in caelis, etiam corporibus earum locum, in quo requietura, et diem resurrectionis essent expectatura, monstraret. Cuius radius lucis tantus extitit, ut quidam de fratribus senior, qui ipsa hora in oratorio eorum cum alio iuniore positus fuerat, referret mane, quod ingressi per rimas ostiorum uel fenestrarum radii lucis, omnem diurni luminis uiderentur superare fulgorem.

[8]
'''E'''rat in eodem monasterio puer trium circiter non amplius annorum, Aesica nomine, qui propter infantilem adhuc aetatem in uirginum Deo dedicatarum solebat cella nutriri, ibique meditari. Hic praefata pestilentia tactus, ubi ad extrema peruenit, clamauit tertio unam de consecratis Christo uirginibus, proprio eam nomine quasi praesentem alloquens, ‘Eadgyd, Eadgyd, Eadgyd’; et sic terminans temporalem uitam, intrauit aeternam. At uirgo illa, quam moriens uocabat, mox in loco, quo erat, eadem adtacta infirmitate, ipso, quo uocitata est die de hac luce subtracta, et illum, qui se uocauit, ad regnum caeleste secuta est.

Item quaedam ex eisdem ancellis Dei, cum praefato tacta morbo, atque ad extrema esset perducta, coepit subito circa mediam noctem clamare his, quae sibi ministrabant, petens, ut lucernam, quae inibi accensa erat, extinguerent. Quod cum frequenti uoce repeteret, nec tamen ei aliquis obtemperaret, ad extremum intulit: ‘Scio, quod me haec insana mente loqui arbitramini; sed iam nunc non ita esse cognoscite; nam uere dico uobis, quia domum hanc tanta luce inpletam esse perspicio, ut uestra illa lucerna mihi omnimodis esse uideatur obscura.’ Et cum ne adhuc quidem talia loquenti quisquam responderet, uel adsensum praeberet, iterum dixit: ‘Accendite ergo lucernam illam, quamdiu uultis; attamen scitote, quia non est mea;

nam mea lux, incipiente aurora, mihi aduentura est.’ Coepitque narrare, quia apparuerit sibi quidam uir Dei, qui eodem anno fuerat defunctus, dicens, quod adueniente diluculo perennem esset exitura ad lucem. Cuius ueritas uisionis cita circa exortum diei puellae morte probata est.

[9]
Cum autem et ipsa mater pia Deo deuotae congregationis Aedilburga esset rapienda de mundo, apparuit uisio miranda cuidam de sororibus, cui nomen erat Torctgyd, quae multis iam annis in eodem monasterio commorata, et ipsa semper in omni humilitate ac sinceritate Deo seruire satagebat, et adiutrix disciplinae regularis eidem matri existere, minores docendo uel castigando curabat. Cuius ut uirtus, iuxta apostolum, in infirmitate perficeretur, tacta est repente grauissimo corporis morbo, et per annos VIIII pia Redemtoris nostri prouisione multum fatigata; uidelicet ut, quicquid in ea uitii sordidantis inter uirtutes per ignorantiam uel incuriam resedisset, totum hoc caminus diutinae tribulationis excoqueret. Haec ergo quadam nocte incipiente crepusculo, egressa de cubiculo, quo manebat, uidit manifeste quasi corpus hominis, quod esset sole clarius, sindone inuolutum in sublime ferri, elatum uidelicet de domo, in qua sorores pausare solebant. Cumque diligentius intueretur, quo trahente leuaretur sursum haec, quam contemplabatur species corporis gloriosi, uidit, quasi funibus auro clarioribus in superna tolleretur, donec caelis patentibus introducta, amplius ab illa uideri non potuit. Nec dubium remansit cogitanti de uisione, quin aliquis de illa congregatione citius esset moriturus, cuius anima per bona, quae fecisset, opera, quasi per funes aureos leuanda esset ad caelos; quod re uera ita contigit. Nam non multis interpositis diebus, Deo dilecta mater congregationis ipsius, ergastulo carnis educta est; cuius talem fuisse constat uitam, ut nemo, qui eam nouerit, dubitare debeat, quin ei exeunti de hac uita caelestis patriae patuerit ingressus.

In eodem quoque monasterio quaedam erat femina sanctimonialis, et ad saeculi huius dignitatem nobilis, et in amore futuri saeculi nobilior; quae ita multis iam annis omni corporis fuerat officio destituta, ut ne unum quidem mouere ipsa membrum ualeret. Haec ubi corpus abbatissae uenerabilis in ecclesiam delatum, donec sepulturae daretur, cognouit, postulauit se illo adferri, et in modum orantium ad illud adclinari. Quod dum fieret, quasi uiuentem adlocuta, rogauit, ut apud misericordiam pii Conditoris inpetraret, se a tantis tamque diutinis cruciatibus absolui. Nec multo tardius exaudita est; nam post dies XII et ipsa educta ex carne temporales adflictiones aeterna mercede mutauit.

Cum uero praefata Christi famula Torctgyd tres adhuc annos post obitum dominae in hac uita teneretur, in tantum ea, quam praediximus, infirmitate decocta est, ut uix ossibus hereret; ad ultimum, cum tempus iam resolutionis eius instaret, non solum membrorum ceterorum, sed et linguae motu caruit. Quod dum tribus diebus et totidem noctibus ageretur, subito uisione spiritali recreata, os et oculos aperuit; aspectansque in caelum, sic ad eam, quam intuebatur, uisionem coepit loqui: ‘Gratus mihi est multum aduentus tuus, et bene uenisti.’ Et hoc dicto parumper reticuit, quasi responsum eius, quem uidebat et cui loquebatur, expectans.

Rursumque, quasi leuiter indignata, subiunxit: ‘Nequaquam hoc laeta ferre queo.’ Rursumque modicum silens, tertio dixit: ‘Si nullatenus hodie fieri potest, obsecro, ne sit longum spatium in medio.’ Dixit, et, sicut antea, parum silens, ita sermonem conclusit: ‘Si omnimodis ita definitum est, neque hanc sententiam licet inmutari, obsecro, ne amplius quam haec solummodo proxima nox intersit.’ Quibus dictis, interrogata a circumsedentibus, cum quo loqueretur: ‘Cum carissima,’

inquit, ‘mea matre Aedilburge.’ Ex quo intellexere, quod ipsa ei tempus suae transmigrationis proximum nuntiare uenisset. Nam et ita, ut rogabat, transacta una die et nocte, soluta carnis simul et infirmitatis uinculis ad aeternae gaudia salutis intrauit.


[10]
'''S'''uccessit autem Aedilburgi in officio abbatissae deuota Deo famula, nomine Hildilid, multisque annis, id est usque ad ultimam senectutem, eidem monasterio strenuissime, et in obseruantia disciplinae regularis, et in earum, quae ad communes usus pertinent, rerum prouidentia praefuit. Cui cum propter angustiam loci, in quo monasterium constructum est, placuisset, ut ossa famulorum famularumque Christi, quae ibidem fuerant tumulata, tollerentur, et transferrentur omnia in ecclesiam beatae Dei genetricis, unoque conderentur in loco; quoties ibi claritas luminis caelestis, quanta saepe flagrantia mirandi apparuerit odoris, quae alia sint signa ostensa, in ipso libro, de quo haec excerpsimus, quisque legerit, inueniet.

Sane nullatenus praetereundum arbitror miraculum sanitatis, quod ad ipsum cymiterium Deo dicatae congregationis factum idem libellus refert. Erat quippe in proximo comes quidam, cuius uxor ingruente oculis caligine subita, tantum per dies eadem molestia crebrescente grauata est, ut ne minimam quidem lucis alicuius posset particulam uidere. Cui, dum aliquandiu caecitatis huius nocte clausa maneret, repente uenit in mentem, quia, si ad monasterium delata uirginum sanctimonalium, ad reliquias sanctorum peteret, perditam posset recipere lucem. Nec distulit, quin continuo, quod mente conceperat, expleret. Perducta namque a puellis suis ad monasterium, quia in proximo erat, ubi fidem suae sanationis integram se habere professa est, introducta est ad cymiterium; et, cum ibidem diutius flexis genibus oraret, nihilo tardius meruit exaudiri. Nam exsurgens ab oratione, priusquam exiret de loco, petitae lucis gratiam recepit;

et quae famularum manibus adducta fuerat, ipsa libero pedum incessu domum laeta reuersa est; quasi ad hoc solummodo lucem amitteret temporalem, ut, quanta sanctos Christi lux in caelis, quae gratia uirtutis possideret, sua sanatione demonstraret.

[11]
'''E'''o tempore praeerat regno Orientalium Saxonum, ut idem etiam libellus docet, uir multum Deo deuotus, nomine Sebbi, cuius supra meminimus. Erat enim religiosis actibus, crebris precibus, piis elimosynarum fructibus plurimum intentus; uitam priuatam et monachicam cunctis regni diuitiis et honoribus praeferens, quam et olim iam, si non obstinatus coniugis animus diuortium negaret, relicto regno subisset. Unde multis uisum et saepe dictum est, quia talis animi uirum, episcopum magis quam regem ordinari deceret.

Cumque annos XXX in regno miles regni caelestis exegisset, correptus est corporis infirmitate permaxima, qua et mortuus est; ammonuitque coniugem, ut uel tunc diuino se seruitio pariter manciparent, cum amplius pariter mundum amplecti, uel potius mundo seruire non possent. Quod dum egre inpetraret ab ea, uenit ad antistitem Lundoniae ciuitatis, uocabulo Ualdheri, qui Erconualdo successerat;

et per eius benedictionem habitum religionis, quem diu desiderabat, accepit. Attulit autem eidem et summam pecuniae non paruam pauperibus erogandam, nil omnimodis sibi reseruans; sed pauper spiritu magis propter regnum caelorum manere desiderans.

Qui cum ingrauescente praefata egritudine, diem sibi mortis inminere sensisset, timere coepit homo animi regalis, ne ad mortem ueniens tanto adfectus dolore aliquid indignum suae personae uel ore proferret, uel aliorum motu gereret membrorum. Unde accito ad se praefato urbis Lundoniae, in qua tunc ipse manebat, episcopo, rogauit, ne plures eo moriente quam ipse episcopus et duo sui ministri adessent. Quod dum episcopus libentissime se facturum promitteret, non multo post idem uir Dei, dum membra sopori dedisset, uidit uisionem consolatoriam, quae omnem ei anxietatem memoratae sollicitudinis auferret, insuper et, qua die esset hanc uitam terminaturus, ostenderet. Uidit enim, ut post ipse referebat, tres ad se uenisse uiros claro indutos habitu; quorum unus residens ante lectulum eius, stantibus his, qui secum aduenerant, comitibus, et interrogantibus de statu eius, quem languentem uisitare uenerant, dixit, quod anima eius, et sine ullo dolore, et cum magno lucis splendore esset egressura de corpore; sed et tertium exinde diem, quo esset moriturus, insinuauit. Quod ita utrumque, ut ex uisione didicit, conpletum est. Nam die dehinc tertio, conpleta hora nona, subito quasi leuiter obdormiens, sine ullo sensu doloris emisit spiritum.

Cuius corpori tumulando praeparauerant sarcofagum lapideum; sed cum huic corpus inponere coepissent, inuenerunt hoc mensura palmi longius esse sarcofago. Dolantes ergo lapidem in quantum ualebant, addiderunt longitudini sarcofagi quasi duorum mensuram digitorum.

Sed nec sic quidem corpus capiebat. Unde facta difficultate tumulandi, cogitabant aut aliud quaerere loculum, aut ipsum corpus, si possent, in genibus inflectendo breuiare, donec ipso loculo caperetur. Sed mira res et non nisi caelitus facta, ne aliquid horum fieri deberet, prohibuit. Nam subito adstante episcopo, et filio regis eiusdem ac monachi Sighardo, qui post illum cum fratre Suefredo regnauit, et turba hominum non modica, inuentum est sarcofagum illud congruae longitudinis ad mensuram corporis, adeo ut a parte capitis etiam ceruical posset interponi; a parte uero pedum mensura IIII digitorum in sarcofago corpus excederet. Conditus est autem in ecclesia beati doctoris gentium, cuius edoctus monitis caelestia sperare didicerat.

[12]
'''Q'''uartus Occidentalium Saxonum antistes Leutherius fuit. Siquidem primus Birinus, secundus Agilberctus, tertius exstitit Uini. Cumque mortuus esset Coinualch, quo regnante idem Leutherius episcopus factus est, acceperunt subreguli regnum gentis, et diuisum inter se tenuerunt annis circiter X; ipsisque regnantibus defunctus est ille, et episcopatu functus Haeddi pro eo, consecratus a Theodoro in ciuitate Lundonia. Cuius episcopatus tempore deuictis atque amotis subregulis, Caedualla suscepit imperium, et, cum duobus annis hoc tenuisset, tandem superni regni amore conpunctus reliquit, eodem adhuc praesule ecclesiam gubernante; ac Romam abiens, ibi uitam finiuit, ut in sequentibus latius dicendum est.

Anno autem dominicae incarnationis DCLXXVI, cum Aedilred rex Merciorum, adducto maligno exercitu, Cantiam uastaret et ecclesias ac monasteria sine respectu pietatis uel diuini timoris fedaret, ciuitatem quoque Hrofi, in qua erat Putta episcopus, quamuis eo tempore absens, communi clade absumsit. Quod ille ubi conperiit, ecclesiam uidelicet suam rebus ablatis omnibus depopulatam, diuertit ad Sexuulfum Merciorum antistitem, et accepta ab eo possessione ecclesiae cuiusdam et agelli non grandis, ibidem in pace uitam finiuit, nil omnino de restaurando episcopatu suo agens; quia, sicut et supra diximus, magis in ecclesiasticis quam in mundanis rebus erat industrius; sed in illa solum ecclesia Deo seruiens, et ubicumque rogabatur, ad docenda ecclesiae carmina diuertens. Pro quo Theodorus in ciuitate Hrofi Cuichelmum consecrauit episcopum. Sed illo post non multum temporis prae inopia rerum ab episcopatu decedente, atque ad alia loca secedente, Gebmundum pro eo substituit antistitem.

Anno dominicae incarnationis DCLXXVIII, qui est annus imperii regis Ecgfridi VIII., apparuit mense Augusto stella, quae dicitur cometa;

et tribus mensibus permanens, matutinis horis oriebatur, excelsam radiantis flammae quasi columnam praeferens. Quo etiam anno orta inter ipsum regem Ecgfridum et reuerentissimum antistitem Uilfridum dissensione, pulsus est idem antistes a sede sui episcopatus, et duo in locum eius substituti episcopi, qui Nordanhymbrorum genti praeessent; Bosa uidelicet, qui Derorum, et Eata, qui Berniciorum prouinciam gubernaret; hic in ciuitate Eburaci, ille in Hagustaldensi siue in Lindisfarnensi ecclesia cathedram habens episcopalem, ambo de monachorum collegio in episcopatus gradum adsciti. Cum quibus et Eadhaed in prouinciam Lindisfarorum. quam nuperrime rex Ecgfrid, superato in bello et fugato Uulfhere, obtinuerat, ordinatur episcopus. Et hunc primum eadem prouincia proprium accepit praesulem, II Ediluini, III Eadgarum, IIII Cyniberctum, quem in praesenti habet. Habebat enim ante Eadhaedum antistitem Sexuulfum, qui etiam Merciorum et Mediterraneorum Anglorum simul episcopus fuit; unde et expulsus de Lindissi, in illarum prouinciarum regimine permansit. Ordinati sunt autem Eadhaed, Bosa, et Eata Eboraci ab archiepiscopo Theodoro; qui etiam post tres abscessionis Uilfridi annos, horum numero duos addidit antistites, Tunberctum ad ecclesiam Hagustaldensem, remanente Eata ad Lindisfarnensem, et Trumuini ad prouinciam Pictorum, quae tunc temporis Anglorum erat imperio subiecta. Eadhaedum de Lindissi reuersum, eo quod Aedilred prouinciam recepisset, Hrypensi ecclesiae praefecit.

[13]
'''P'''ulsus est autem ab episcopatu suo Uilfrid, et multa diu loca peruagatus, Romam adiit, Brittaniam rediit; et si propter inimicitias memorati regis in patria siue parrochia sua recipi non potuit, non tamen ab euangelizandi potuit ministerio cohiberi;

siquidem diuertens ad prouinciam Australium Saxonum, quae post Cantuarios ad austrum et ad occidentem usque ad Occidentales Saxones pertingit, habens terram familiarum VII milium, et eo adhuc tempore paganis cultibus seruiebat; huic uerbum fidei et lauacrum salutis ministrabat. Erat autem rex gentis ipsius Aedilualch, non multo ante baptizatus in prouincia Merciorum, praesente ac suggerente rege Uulfhere a quo etiam egressus de fonte, loco filii susceptus est; in cuius signum adoptionis duas illi prouincias donauit, Uectam uidelicet insulam, et Meanuarorum prouinciam in gente Occidentalium Saxonum. Itaque episcopus, concedente, immo multum gaudente rege, primos prouinciae duces ac milites sacrosancto fonte abluebat; uerum presbyteri Eappa, et Padda, et Burghelm, et Oiddi ceteram plebem, uel tunc uel tempore sequente baptizabant. Porro regina, nomine Eabae, in sua, id est Huicciorum prouincia fuerat baptizata. Erat autem filia Eanfridi fratris anheri, qui ambo cum suo populo Christiani fuere. Ceterum tota prouincia Australium Saxonum diuini nominis et fidei erat ignara.

Erat autem ibi monachus quidam de natione Scottorum, uocabulo Dicul, habens monasteriolum permodicum in loco, qui uocatur Bosanhamm, siluis et mari circumdatum, et in eo fratres V siue VI, in humili et paupere uita Domino famulantes. Sed prouincialium nullus eorum uel uitam aemulari, uel praedicationem curabat audire.

Euangelizans autem genti episcopus Uilfrid, non solum eam ab erumna perpetuae damnationis, uerum et a clade infanda temporalis interitus eripuit. Siquidem tribus annis ante aduentum eius in prouinciam nulla illis in locis pluuia ceciderat, unde et fames acerbissima plebem inuadens impia nece prostrauit. Denique ferunt, quia saepe XL simul aut L homines inedia macerati procederent ad praecipitium aliquod siue ripam maris, et iunctis misere manibus, pariter omnes aut ruina perituri, aut fluctibus obsorbendi deciderent. Uerum ipso die, quo baptisma fidei gens suscepit illa, descendit pluuia serena, sed copiosa, refloruit terra, rediit uiridantibus aruis annus laetus et frugifer. Sicque abiecta prisca superstitione, exsufflata idolatria, cor omnium et caro omnium exultauerunt in Deum uiuum;

intellegentes eum, qui uerus est Deus, et interioribus se bonis et exterioribus caelesti gratia ditasse. Nam et antistes cum uenisset in prouinciam, tantamque ibi famis poenam uideret, docuit eos piscando uictum quaerere. Namque mare et flumina eorum piscibus abundabant; sed piscandi peritia genti nulla nisi ad anguillas tantum inerat. Collectis ergo undecumque retibus anguillaribus, homines antistitis miserunt in mare, et diuina se iuuante gratia, mox cepere pisces diuersi generis CCC. Quibus trifariam diuisis, C pauperibus dederunt, centum his, a quibus retia acceperant, centum in suos usus habebant. Quo beneficio multum antistes cor omnium in suum conuertit amorem, et libentius eo praedicante caelestia sperare coeperunt, cuius ministerio temporalia bona sumserunt.

Quo tempore rex Aedilualch donauit reuerentissimo antistiti Uilfrido terram LXXXVII familiarum, ubi suos homines, qui exules uagabantur, recipere posset, uocabulo SelÃ¦seu quod dicitur Latine insula uituli marini. Est enim locus undique mari circumdatus praeter ab occidente, unde habet ingressum amplitudinis quasi iactus fundae;

qualis locus a Latinis paeninsula, a Grecis solet cherronesos uocari. Hunc ergo locum cum accepisset episcopus Uilfrid, fundauit ibi monasterium, ac regulari uita instituit, maxime ex his, quos secum adduxerat, fratribus; quod usque hodie successores eius tenere noscuntur. Nam ipse illis in partibus annos V, hoc est usque ad mortem Ecgfridi regis, merito omnibus honorabilis, officium episcopatus et uerbo exercebat et opere. Et quoniam illi rex cum praefata loci possessione omnes, qui ibidem erant, facultates cum agris et hominibus donauit, omnes fide Christi institutos, unda baptismatis abluit; inter quos, seruos et ancillas ducentos quinquaginta; quos omnes ut baptizando a seruitute daemonica saluauit, etiam libertate donando humanae iugo seruitutis absoluit.


[14]
'''I'''n quo tunc monasterio nonnulla caelestis gratiae dona specialiter ostensa fuisse perhibentur; utpote ubi nuper expulsa diaboli tyrannide Christus iamregnare coeperat; e quibus unum, quod mihi reuerentissimus antistes Acca sepius referre, et a fidelissimis eiusdem monasterii fratribus sibi relatum asserere solebat, memoriae mandare commodum duximus.

Eodem ferme tempore, quo ipsa prouincia nomen Christi susceperat, multas Brittaniae prouincias mortalitas saeua corripiebat. Quae cum praefatum quoque monasterium, cui tunc regendo religiosissimus Christi sacerdos, uocabulo Eappa, praefuit, nutu diuinae dispensationis attingeret; multique siue de his, qui cum antistite illo uenerant, siue de illis, qui de eadem prouincia Saxonum nuper ad fidem fuerant uocati, passim de hac uita raperentur; uisum est fratribus triduanum ieiunium agere, et diuinam suppliciter obsecrare clementiam, ut misericordiam sibi dignaretur inpendere, et siue periclitantes hoc morbo a praesenti morte liberaret, seu raptos e mundo a perpetua animae damnatione seruaret.

Erat tunc temporis in eodem monasterio puerulus quidam de natione Saxonum, nuper uocatus ad fidem, qui eadem tactus infirmitate, non pauco tempore recubans in lectulo iacebat. Cum ergo secunda memorati ieiunii ac supplicationum dies ageretur, contigit forte ipsum puerum hora ferme secunda diei in loco, in quo eger iacebat, solum inueniri; cui diuina dispositione subito beatissimi apostolorum principes dignati sunt apparere. Erat enim puer multum simplicis ac mansueti animi, sinceraque deuotione sacramenta fidei, quae susceperat, seruans. Salutantes ergo illum uerbis piissimis apostoli dicebant: ‘Noli timere, fili, mortem, pro qua sollicitus es; nos enim te hodierna die ad caelestia sumus regna perducturi. Sed primum expectare habes, donec missae celebrentur, ac uiatico dominici corporis ac sanguinis accepto, sic infirmitate simul et morte absolutus, ad aeterna in caelis gaudia subleueris. Clama ergo ad te presbyterum Eappan, et dicito illi, quia Dominus exaudiuit preces uestras, et deuotionem ac ieiunia propitius aspexit; neque aliquis de hoc monasterio siue adiacentibus ei possessiunculis hac clade ultra moriturus est; sed omnes, qui alicubi de uestris hac egritudine laborant, resurrecturi a langore, pristina sunt sospitate recuperandi, praeter te solum qui hodierna es die liberandus a morte, et ad uisionem Domini Christi, cui fideliter seruisti, perducendus in caelum; quod diuina uobis misericordia per intercessionem religiosi ac Deo dilecti regis Osualdi, qui quondam genti Nordanhymbrorum et regni temporalis auctoritate et Christianae pietatis, quae ad regnum perenne ducit, deuotione sublimiter praefuit, conferre dignata est. Hac etenim die idem rex ab infidelibus in bello corporaliter extinctus, mox ad sempiterna animarum gaudia adsumtus in caelum, et electorum est sociatus agminibus. Quaerant in suis codicibus, in quibus defunctorum est adnotata depositio, et inuenient illum hac, ut diximus, die raptum esse de saeculo. Celebrent ergo missas per cuncta monasterii oratoria huius, siue pro gratiarum actione exauditae suae deprecationis, siue etiam in memoriam praefati regis Osualdi, qui quondam ipsorum genti praeerat, ideoque pro eis, quasi pro suae gentis aduenis, supplex orabat ad Dominum; et cunctis conuenientibus ad ecclesiam fratribus, communicent omnes sacrificiis caelestibus, et ita soluto ieiunio corpus quoque suis reficiant alimentis.’

Quae cum omnia uocato ad se presbytero puer uerba narrasset, interrogauit eum sollicitus, quales essent habitu uel specie uiri, qui sibi apparuissent. Respondit: ‘Praeclari omnino habitus, et uultus erant laetissimi ac pulcherrimi, quales numquam ante uideram, neque aliquos hominum tanti decoris ac uenustatis esse posse credebam. Unus quidem adtonsus erat, ut clericus, alius barbam habebat prolixam; dicebantque, quod unus eorum Petrus, alius uocaretur Paulus; et ipsi essent ministri Domini et Saluatoris nostri Iesu Christi, ad tuitionem nostri monasterii missi ab ipso de caelis.’ Credidit ergo uerbis pueri presbyter, ac statim egressus requisiuit in annale suo, et inuenit eadem ipsa die Osualdum regem fuisse peremtum; uocatisque fratribus, parari prandium, missas fieri, atque omnes communicare more solito praecepit; simul et infirmanti puero de eodem sacrificio dominicae oblationis particulam deferri mandauit.

Quibus ita gestis, non multo post eadem ipsa die puer defunctus est, suaque morte probauit uera fuisse uerba, quae ab apostolis Christi audierat. Sed et hoc eius uerbis testimonium perhibuit, quod nemo praeter ipsum tempore illo ex eodem est monasterio raptus de mundo.

Ex qua nimirum uisione multi, qui haec audire potuerunt, et ad exorandam in aduersis diuinam clementiam, et ad salutaria ieiuniorum remedia subeunda sunt mirabiliter accensi; et ex eo tempore non solum in eodem monasterio, sed et in plerisque locis aliis, coepit annuatim eiusdem regis ac militis Christi natalicius dies missarum celebratione uenerari.


[15]
'''I'''nterea superueniens cum exercitu Caedualla, iuuenis strenuissimus de regio genere Geuissorum, cum exularet a patria sua, interfecit regem Aedilualch, ac prouinciam illam saeua caede ac depopulatione attriuit; sed mox expulsus est a ducibus regis, Bercthuno et Andhuno, qui deinceps regnum prouinciae tenuerunt;

quorum prior postea ab eodem Caedualla, cum esset rex Geuissorum, occisus est, et prouincia grauiore seruitio subacta. Sed et Ini, qui post Caeduallan regnauit, simili prouinciam illam adflictione plurimo annorum tempore mancipauit. Quare factum est, ut toto illo tempore episcopum proprium habere nequiret; sed reuocato domum Uilfrido primo suo antistite, ipsi episcopo Geuissorum, id est Occidentalium Saxonum, qui essent in Uenta ciuitate, subiacerent.

[16]
'''P'''ostquam ergo Caedualla regno potitus est Geuissorum, cepit et insulam Uectam, quae eatenus erat tota idolatriae dedita, ac stragica caede omnes indigenas exterminare, ac suae prouinciae homines pro his substituere contendit, uoto se obligans, quamuis necdum regeneratus, ut ferunt, in Christo, quia, si cepisset insulam, quartam partem eius simul et praedae Domino daret. Quod ita soluit, ut hanc Uilfrido episcopo, qui tunc forte de gente sua superueniens aderat, utendam pro Domino offerret. Est autem mensura eiusdem insulae, iuxta aestimationem Anglorum, mille ducentarum familiarum; unde data est episcopo possessio terrae CCCarum familiarum. At ipse partem, quam accepit, commendauit cuidam de clericis suis, cui nomen Bernuini, et erat filius sororis eius, dans illi presbyterum nomine Hiddila, qui omnibus, qui saluari uellent, uerbum ac lauacrum uitae ministraret.

Ubi silentio praetereundum non esse reor, quod in primitias eorum, qui de eadem insula credendo saluati sunt, duo regii pueri fratres uidelicet Arualdi regis insulae, speciali sunt Dei gratia coronati.

Siquidem inminentibus insulae hostibus, fuga lapsi sunt de insula, et in proximam Iutorum prouinciam translati; ubi, cum delati in locum, qui uocatur Ad Lapidem, occulendos se a facie regis uictoris credidissent, proditi sunt, atque occidi iussi. Quod cum audisset abbas quidam et presbyter uocabulo Cyniberct, habens non longe ab inde monasterium in loco, qui uocatur Hreutford, id est uadum harundinis, uenit ad regem, qui tunc eisdem in partibus occultus curabatur a uulneribus, quae ei inflicta fuerant proelianti in insula Uecta; postulauitque ab eo, ut, si necesse esset pueros interfici, prius eos liceret fidei Christianae sacramentis inbui.

Concessit rex, et ipse instructos eos uerbo ueritatis, ac fonte Saluatoris ablutos, de ingressu regni aeterni certos reddidit.

Moxque illi instante carnifice mortem laeti subiere temporalem, per quam se ad uitam animae perpetuam non dubitabant esse transituros.

Hoc ergo ordine, postquam omnes Brittaniarum prouinciae fidem Christi susceperant, suscepit et insula Uecta, in quam tamen ob erumnam externae subiectionis nemo gradum ministerii ac sedis episcopalis ante Danihelem, qui nunc Occidentalium Saxonum est episcopus, accepit.


Sita est autem haec insula contra medium Australium Saxonum et Geuissorum, interposito pelago latitudinis trium milium, quod uocatur Soluente; in quo uidelicet pelago bini aestus oceani, qui circum Brittaniam ex infinito oceano septentrionali erumpunt, sibimet inuicem cotidie conpugnantes occurrunt ultra ostium fluminis Homelea, quod per terras Iutorum, quae ad regionem Geuissorum pertinent, praefatum pelagus intrat; finitoque conflictu in oceanum refusi, unde uenerant, redeunt.


[17]
'''H'''is temporibus audiens Theodorus fidem ecclesiae Constantinopoli per heresim Eutychetis multum esse turbatam, et ecclesias Anglorum, quibus praeerat, ab huiusmodi labe inmunes perdurare desiderans, collecto uenerabilium sacerdotum doctorumque plurimorum coetu, cuius essent fidei singuli, sedulus inquirebat, omniumque unianimem in fide catholica repperit consensum; et hunc synodalibus litteris ad instructionem memoriamque sequentium commendare curauit, quarum uidelicet litterarum istud exordium est:

In nomine Domini nostri Iesu Christi Saluatoris, imperantibus dominis piissimis nostris Ecgfrido rege Hymbronensium, anno Xo regni eius, sub die XV Kalendas Octobres, indictione VIIIa; et Aedilredo rege Mercinensium, anno sexto regni eius; et Alduulfo rege Estranglorum, anno XVIIo regni eius; et Hlothario rege Cantuariorum, regni eius anno VIIo; praesidente Theodoro, gratia Dei archiepiscopo Brittaniae insulae et ciuitatis Doruuernis; una cum eo sedentibus ceteris episcopis Brittaniae insulae uiris uenerabilibus, praepositis sacrosanctis euangeliis, in loco, qui Saxonico uocabulo Haethfelth nominatur, pariter tractantes, fidem rectam et orthodoxam exposuimus; sicut Dominus noster Iesus Christus incarnatus tradidit discipulis suis, qui praesentialiter uiderunt, et audierunt sermones eius, atque sanctorum patrum tradidit symbolum, et generaliter omnes sancti et uniuersales synodi, et omnis probabilium catholicae ecclesiae doctorum chorus. Hos itaque sequentes, nos pie atque orthodoxe, iuxta diuinitus inspiratam doctrinam eorum professi credimus consonanter, et confitemur secundum sanctos patres, proprie et ueraciter Patrem et Filium et Spiritum Sanctum trinitatem in unitate consubstantialem et unitatem in trinitate, hoc est unum Deum in tribus subsistentiis, uel personis consubstantialibus, aequalis gloriae et honoris.

Et post multa huiusmodi, quae ad rectae fidei confessionem pertinebant, haec quoque sancta synodus suis litteris addit:

Suscipimus sanctas et uniuersales quinque synodos beatorum et Deo acceptabilium patrum; id est, qui in Nicaea congregati fuerunt CCCX et VIII contra Arrium impiissimum et eiusdem dogmata; et in Constantinopoli CL contra uesaniam Macedonii et Eudoxii et eorum dogmata; et in Efeso primo ducentorum contra ncquissimum Nestorium et eiusdem dogmata; et in Calcedone DCrum et XXX contra Eutychen, et Nestorium, et eorum dogmata; et iterum in Constantinopoli quinto congregati sunt concilio in tempore Iustiniani minoris contra Theodorum, et Theodoreti et Iba epistulas, et eorum dogmata contra Cyrillum.

Et paulo post:

Et synodum, quae facta est in urbe Roma in tempore Martini papae beatissimi, indictione VIIIa, imperante Constantino piissimo anno nono, suscipimus. Et glorificamus Dominum nostrum Iesum, sicut isti glorificauerunt; nihil addentes uel subtrahentes; et anathematizamus corde et ore, quos anathematizarunt, et quos susceperunt, suscipimus; glorificantes Deum Patrem sine initio, et Filium eius unigenitum ex Patre generatum ante saecula, et Spiritum Sanctum procedentem ex Patre et Filio inenarrabiliter, sicut praedicauerunt hi, quos memorauimus supra, sancti apostoli, et prophetae, et doctores. Et nos omnes subscribimus, qui cum Theodoro archiepiscopo fidem catholicam exposuimus.


[18]
'''I'''ntererat huic synodo, pariterque catholicae fidei decreta firmabat uir uenerabilis Iohannes archicantator ecclesiae sancti apostoli Petri, et abbas monasterii beati Martini, qui nuper uenerat a Roma per iussionem papae Agathonis, duce reuerentissimo abbate Biscopo cognomine Benedicto, cuius supra meminimus. Cum enim idem Benedictus construxisset monasterium Brittaniae in honorem beatissimi apostolorum principis, iuxta ostium fluminis Uiuri, uenit Romam cum cooperatore ac socio eiusdem operis Ceolfrido, qui post ipsum eiusdem monasterii abbas fuit, quod et ante sepius facere consueuerat, atque honorifice a beatae memoriae papa Agathone susceptus est; petiitque et accepit ab eo, in munimentum libertatis monasterii, quod fecerat, epistulam priuilegii ex auctoritate apostolica firmatam; iuxta quod Ecgfridum regem uoluisse ac licentiam dedisse nouerat, quo concedente et possessionem terrae largiente, ipsum monasterium fecerat.

Accepit et praefatum Iohannem abbatem Brittaniam perducendum;

quatenus in monasterio suo cursum canendi annuum, sicut ad sanctum Petrum Romae agebatur, edoceret; egitque abba Iohannes, ut iussionem acceperat pontificis, et ordinem uidelicet, ritumque canendi ac legendi uiua uoce praefati monasterii cantores edocendo, et ea, quae totius anni circulus in celebratione dierum festorum poscebat, etiam litteris mandando; quae hactenus in eodem monasterio seruata, et a multis iam sunt circumquaque transscripta. Non solum autem idem Iohannes ipsius monasterii fratres docebat, uerum de omnibus pene eiusdem prouinciae monasteriis ad audiendum eum, qui cantandi erant periti, confluebant. Sed et ipsum per loca, in quibus doceret, multi inuitare curabant.

Ipse autem excepto cantandi uel legendi munere, et aliud in mandatis ab apostolico papa acceperat, ut, cuius esset fidei Anglorum ecclesia, diligenter edisceret, Romamque rediens referret. Nam et synodum beati papae Martini, centum quinque episcoporum consensu non multo ante Romae celebratam, contra eos maxime, qui unam in Christo operationem et uoluntatem praedicabant, secum ueniens adtulit; atque in praefato religiosissimi abbatis Benedicti monasterio transscribendam commodauit. Tales namque eo tempore fidem Constantinopolitanae ecclesiae multum conturbauerunt; sed Domino donante proditi iam tunc et uicti sunt. Unde uolens Agatho papa, sicut in aliis prouinciis, ita etiam in Brittania qualis esset status ecclesiae, quam ab hereticorum contagiis castus, ediscere, hoc negotium reuerentissimo abbati Iohanni Brittaniam destinato iniunxit. Quamobrem collecta pro hoc in Brittania synodo, quam diximus. inuenta est in omnibus fides inuiolata catholica; datumque illi exemplar eius Romam perferendum.

Uerum ille patriam reuertens, non multo postquam oceanum transiit, arreptus infirmitate ac defunctus est; corpusque eius ab amicis propter amorem sancti Martini, cuius monasterio praeerat, Turonis delatum atque honorifice sepultum est. Nam et benigno ecclesiae illius hospitio, cum Brittaniam iret, exceptus est, rogatusque multum a fratribus, ut Romam reuertens, illo itinere ueniret, atque ad eam diuerteret ecclesiam; denique ibidem adiutores itineris et iniuncti operis accepit. Qui etsi in itinere defunctus est, nihilominus exemplum catholicae fidei Anglorum Romam perlatum est, atque ab apostolico papa omnibusque, qui audiere uel legere, gratantissime susceptum.


[19]
'''A'''ccepit autem rex Ecgfrid coniugem nomine Aedilthrydam, filiam Anna regis Orientalium Anglorum, cuius sepius mentionem fecimus, uiri bene religiosi, ac per omnia mente et opere egregii; quam et alter ante illum uir habuerat uxorem, princeps uidelicet Australium Gyruiorum uocabulo Tondberct. Sed illo post modicum temporis, ex quo eam accepit, defuncto, data est regi praefato; cuius consortio cum XII annis uteretur, perpetua tamen mansit uirginitatis integritate gloriosa; sicut mihimet sciscitanti, cum hoc, an ita esset, quibusdam uenisset in dubium, beatae memoriae Uilfrid episcopus referebat, dicens se testem integritatis eius esse certissimum; adeo ut Ecgfridus promiserit se ei terras ac pecunias multas esse donaturum, si reginae posset persuadere eius uti conubio, quia sciebat illam nullum uirorum plus illo diligere. Nec diffidendum est nostra etiam aetate fieri potuisse, quod aeuo praecedente aliquoties factum fideles historiae narrant; donante uno eodemque Domino, qui se nobiscum usque in finem saeculi manere pollicetur. Nam etiam signum diuini miraculi, quo eiusdem feminae sepulta caro corrumpi non potuit, indicio est, quia uirili contactu incorrupta durauerit.

Quae multum diu regem postulans, ut saeculi curas relinquere, atque in monasterio, tantum uero regi Christo seruire permitteretur; ubi uix aliquando inpetrauit, intrauit monasterium Aebba abbatissae, quae erat amita regis Ecgfridi, positum in loco, quem Coludi urbem nominant, accepto uelamine sanctimonialis habitus a praefato antistite Uilfrido. Post annum uero ipsa facta est abbatissa in regione, quae uocatur Elge; ubi constructo monasterio uirginum Deo deuotarum perplurium mater uirgo, et exemplis uitae caelestis esse coepit et monitis. De qua ferunt, quia, ex quo monasterium petiit, numquam lineis, sed solum laneis uestimentis uti uoluerit; raroque in calidis balneis, praeter inminentibus sollemniis maioribus, uerbi gratia paschae, pentecostes, epifaniae, lauari uoluerit; et tunc nouissima omnium, lotis prius suo suarumque ministrarum obsequio ceteris, quae ibi essent, famulis Christi; raro praeter maiora sollemnia, uel artiorem necessitatem, plus quam semel per diem manducauerit; semper, si non infirmitas grauior prohibuisset, ex tempore matutinae synaxeos, usque ad ortum diei, in ecclesia precibus intenta persteterit. Sunt etiam, qui dicant, quia per prophetiae spiritum, et pestilentiam, qua ipsa esset moritura, praedixerit, et numerum quoque eorum, qui de suo monasterio hac essent de mundo rapiendi, palam cunctis praesentibus intimauerit.

Rapta est autem ad Dominum in medio suorum, post annos VII, ex quo abbatissae gradum susceperat; et aeque, ut ipsa iusserat, non alibi quam in medio eorum, iuxta ordinem, quo transierat, ligneo in locello sepulta.

Cui successit in ministerium abbatissae soror eius Sexburg, quam habuerat in coniugem Earconberct rex Cantuariorum. Et cum sedecim annis esset sepulta, placuit eidem abbatissae leuari ossa eius, et in locello nouo posita in ecclesiam transferri; iussitque quosdam e fratribus quaerere lapidem, de quo locellum in hoc facere possent;

qui ascensa naui, ipsa enim regio Elge undique est aquis ac paludibus circumdata, neque lapides maiores habet, uenerunt ad ciuitatulam quandam desolatam, non procul inde sitam, quae lingua Anglorum Grantacaestir uocatur; et mox inuenerunt iuxta muros ciuitatis locellum de marmore albo pulcherrime factum, operculo quoque similis lapidis aptissime tectum. Unde intellegentes a Domino suum iter esse prosperatum, gratias agentes rettulerunt ad monasterium.

Cumque corpus sacrae uirginis ac sponsae Christi aperto sepulchro esset prolatum in lucem, ita incorruptum inuentum est, ac si eodem die fuisset defuncta, siue humo condita; sicut et praefatus antistes Uilfrid, et multi alii, qui nouere, testantur; sed certiori notitia medicus Cynifrid, qui et morienti illi, et eleuatae de tumulo adfuit; qui referre erat solitus, quod illa infirmata habuerit tumorem maximum sub maxilla; ‘Iusseruntque me,’ inquit, ‘incidere tumorem illum, ut efflueret noxius umor, qui inerat; quod dum facerem, uidebatur illa per biduum aliquanto leuius habere; ita ut multi putarent, quia sanari posset a langore. Tertia autem die prioribus adgrauata doloribus, et rapta confestim de mundo, dolorem omnem ac mortem perpetua salute ac uita mutauit. Cumque post tot annos eleuanda essent ossa de sepulchro, et extento desuper papilione, omnis congregatio, hinc fratrum, inde sororum, psallens circumstaret; ipsa autem abbatissa intus cum paucis ossa elatura et dilutura intrasset, repente audiuimus abbatissam intus uoce clara proclamare: “Sit gloria nomini Domini.” Nec multo post clamauerunt me intus, reserato ostio papilionis; uidique eleuatum de tumulo, et positum in lectulo corpus sacrae Deo uirginis quasi dormientis simile. Sed et discooperto uultus indumento, monstrauerunt mihi etiam uulnus incisurae, quod feceram, curatum; ita ut mirum in modum pro aperto et hiante uulnere, cum quo sepulta erat, tenuissima tunc cicatricis uestigia parerent. Sed et linteamina omnia, quibus inuolutum erat corpus, integra apparuerunt, et ita noua, ut ipso die uiderentur castis eius membris esse circumdata.’ Ferunt autem, quia, cum praefato tumore ac dolore maxillae siue colli premeretur, multum delectata sit hoc genere infirmitatis, ac solita dicere: ‘Scio certissime, quia merito in collo pondus langoris porto, in quo iuuenculam me memini superuacua moniliorum pondera portare; et credo, quod ideo me superna pietas dolore colli uoluit grauari, ut sic absoluar reatu superuacuae leuitatis; dum mihi nunc pro auro et margaritis, de collo rubor tumoris ardorque promineat.’ Contigit autem tactu indumentorum eorundem et daemonia ab obsessis effugata corporibus, et infirmitates alias aliquoties esse curatas. Sed et loculum, in quo primo sepulta est, nonnullis oculos dolentibus saluti fuisse perhibent; qui cum suum caput eidem loculo adponentes orassent, mox doloris siue caliginis incommodum ab oculis amouerent.

Lauerunt igitur uirgines corpus, et nouis indutum uestibus intulerunt in ecclesiam, atque in eo, quod adlatum erat, sarcofago posuerunt, ubi usque hodie in magna ueneratione habetur. Mirum uero in modum ita aptum corpori uirginis sarcofagum inuentum est, ac si ei specialiter praeparatum fuisset; et locus quoque capitis seorsum fabrefactus ad mensuram capitis illius aptissime figuratus apparuit.

Est autem Elge in prouincia Orientalium Anglorum regio familiarum circiter sexcentarum, in similitudinem insulae uel paludibus, ut diximus, circumdata uel aquis; unde et a copia anguillarum, quae in eisdem paludibus capiuntur, nomen accepit; ubi monasterium habere desiderauit memorata Christi famula, quoniam de prouincia eorundem Orientalium Anglorum ipsa, ut praefati sumus, carnis originem duxerat.


[20]
'''U'''idetur oportunum huic historiae etiam hymnum uirginitatis inserere, quem ante annos plurimos in laudem ac praeconium eiusdem reginae ac sponsae Christi, et ideo ueraciter reginae, quia sponsae Christi, elegiaco metro conposuimus; et imitari morem sacrae scripturae, cuius historiae carmina plurima indita, et haec metro ac uersibus constat esse conposita.

Alma Deus Trinitas, quae saecula cuncta gubernas, Adnue iam coeptis, alma Deus Trinitas.

Bella Maro resonet, nos pacis dona canamus; Munera nos Christi, bella Maro resonet.

Carmina casta mihi, fedae non raptus Helenae; Luxus erit lubricis, carmina casta mihi.

Dona superna loquar, miserae non proelia Troiae; Terra quibus gaudet, dona superna loquar.

En Deus altus adit uenerandae uirginis aluum, Liberet ut homines, en Deus altus adit.

Femina uirgo parit mundi deuota parentem, Porta Maria Dei, femina uirgo parit.

Gaudet amica cohors de uirgine matre tonantis; Uirginitate micans gaudet amica cohors.

Huius honor genuit casto de germine plures, Uirgineos flores huius honor genuit.

Ignibus usta feris, uirgo non cessit Agathe, Eulalia et perfert, ignibus usta feris.

Kasta feras superat mentis pro culmine Tecla, Eufemia sacras kasta feras superat.

Laeta ridet gladios ferro robustior Agnes, Caecilia infestos laeta ridet gladios.

Multus in orbe uiget per sobria corda triumphus, Sobrietatis amor multus in orbe uiget.

Nostra quoque egregia iam tempora uirgo beauit; Aedilthryda nitet nostra quoque egregia.

Orta patre eximio, regali et stemmate clara, Nobilior Domino est, orta patre eximio.

Percipit inde decus reginae, et sceptra sub astris, Plus super astra manens, percipit inde decus.

Quid petis, alma, uirum, sponso iam dedita summo? Sponsus adest Christus; quid petis, alma, uirum?

Regis ut aetherei matrem iam credo sequaris, Tu quoque sis mater regis ut aetherei.

Sponsa dicata Deo bis sex regnauerat annis, Inque monasterio est sponsa dicata Deo.

Tota sacrata polo celsis ubi floruit actis, Reddidit atque animam tota sacrata polo.

Uirginis alma caro est tumulata bis octo Nouembres, Nec putet in tumulo uirginis alma caro.

Xriste, tui est operis, quia uestis et ipsa sepulchro Inuiolata nitet: Xriste, tui est operis.

Ydros et ater abit sacrae pro uestis honore, Morbi diffugiunt, ydros et ater abit.

Zelus in hoste furit, quondam qui uicerat Euam; Uirgo triumphat ouans, zelus in hoste furit.

Aspice, nupta Deo, quae sit tibi gloria terris; Quae maneat caelis, aspice, nupta Deo.

Munera laeta capis, festiuis fulgida taedis, Ecce uenit sponsus, munera laeta capis.

Et noua dulcisono modularis carmina plectro, Sponsa hymno exultas et noua dulcisono.

Nullus ab altithroni comitatu segregat agni, Quam affectu tulerat nullus ab altithroni.


[21]
'''A'''nno regni Ecgfridi nono, conserto graui proelio inter ipsum et Aedilredum regem Merciorum iuxta fluuium Treanta, occisus est Aelfuini frater regis Ecgfridi, iuuenis circiter X et VIII annorum, utrique prouinciae multum amabilis. Nam et sororem eius, quae dicebatur Osthryd, rex Aedilred habebat uxorem. Cumque materies belli acrioris et inimicitiae longioris inter reges populosque feroces uideretur exorta, Theodorus Deo dilectus antistes, diuino functus auxilio, salutifera exhortatione coeptum tanti periculi funditus extinguit incendium; adeo ut, pacatis alterutrum regibus ac populis, nullius anima hominis pro interfecto regis fratre, sed debita solummodo multa pecuniae regi ultori daretur. Cuius foedera pacis multo exinde tempore inter eosdem reges eorumque regna durarunt.


[22]
'''I'''n praefato autem proelio, quo occisus est rex Aelfuini, memorabile quiddam factum esse constat, quod nequaquam silentio praetereundum arbitror, sed multorum saluti, si referatur, fore proficuum. Occisus est ibi inter alios de militia eius iuuenis, uocabulo Imma; qui cum die illo et nocte sequenti inter cadauera occisorum similis mortuo iaceret, tandem recepto spiritu reuixit, ac residens, sua uulnera, prout potuit, ipse alligauit; dein modicum requietus, leuauit se, et coepit abire, sicubi amicos, qui sui curam agerent, posset inuenire. Quod dum faceret, inuentus est, et captus a uiris hostilis exercitus, et ad dominum ipsorum, comitem uidelicet Aedilredi regis, adductus. A quo interrogatus, qui esset, timuit se militem fuisse confiteri; rusticum se potius et pauperem, atque uxoreo uinculo conligatum fuisse respondit; et propter uictum militibus adferendum in expeditionem se cum sui similibus uenisse testatus est. At ille suscipiens eum, curam uulneribus egit; et ubi sanescere coepit, noctu eum, ne aufugeret, uinciri praecepit. Nec tamen uinciri potuit; nam mox, ut abiere, qui uinxerant, eadem eius sunt uincula soluta.

Habebat enim germanum fratrem, cui nomen erat Tunna, presbyterum et abbatem monasterii in ciuitate, quae hactenus ab eius nomine Tunnacaestir cognominatur; qui cum eum in pugna peremtum audiret, uenit quaerere, si forte corpus eius inuenire posset, inuentumque alium illi per omnia simillimum, putauit ipsum esse; quem ad monasterium suum deferens, honorifice sepeliuit, et pro absolutione animae eius sepius missas facere curauit. Quarum celebratione factum est, quod dixi, ut nullus eum posset uincire, quin continuo solueretur. Interea comes, qui eum tenebat, mirari et interrogare coepit, quare ligari non posset, an forte litteras solutorias, de qualibus fabulae ferunt, apud se haberet, propter quas ligari non posset. At ille respondit nil se talium artium nosse; ‘Sed habeo fratrem,’ inquit, ‘presbyterum in mea prouincia, et scio, quia ille me interfectum putans pro me missas crebras facit; et si nunc in alia uita essem, ibi anima mea per intercessiones eius solueretur a poenis.’ Dumque aliquanto tempore apud comitem teneretur, animaduerterunt, qui eum diligentius considerabant, ex uultu et habitu et sermonibus eius, quia non erat de paupere uulgo, ut dixerat, sed de nobilibus. Tune secreto aduocans eum comes, interrogauit eum intentius, unde esset, promittens se nil ei mali facturum pro eo, si simpliciter sibi, quis fuisset, proderet. Quod dum ille faceret, ministrum se regis fuisse manifestans, respondit: ‘Et ego per singula tua responsa cognoueram, quia rusticus non eras, et nunc dignus quidem es morte, quia omnes fratres et cognati mei in illa sunt pugna interemti; nec te tamen occidam, ne fidem mei promissi praeuaricer.’

Ut ergo conualuit, uendidit eum Lundoniam Freso cuidam; sed nec ab illo, nec cum illuc duceretur, ullatinus potuit alligari. Uerum cum alia atque alia uinculorum ei genera hostes inponerent, cumque uidisset, qui emerat, uinculis eum non potuisse cohiberi, donauit ei facultatem sese redimendi, si posset. A tertia autem hora, quando missae fieri solebant, sepissime uincula soluebantur. At ille dato iure iurando, ut rediret, uel pecuniam illi pro se mitteret, uenit Cantiam ad regem Hlotheri, qui erat filius sororis Aedilthrydae reginae, de qua supra dictum est, quia et ipse quondam eiusdem reginae minister fuerat; petiitque et accepit ab eo pretium suae redemtionis, ac suo domino pro se, ut promiserat, misit.

Qui post haec patriam reuersus, atque ad suum fratrem perueniens, replicauit ex ordine cuncta, quae sibi aduersa, quaeue in aduersis solacia prouenissent; cognouitque, referente eo, illis maxime temporibus sua fuisse uincula soluta, quibus pro se missarum fuerant celebrata sollemnia. Sed et alia, quae periclitanti ei commoda contigissent et prospera, per intercessionem fraternam, et oblationem hostiae salutaris caelitus sibi fuisse donata intellexit.

Multique haec a praefato uiro audientes, accensi sunt in fide ac deuotione pietatis ad orandum, uel ad elimosynas faciendas, uel ad offerendas Deo uictimas sacrae oblationis, pro ereptione suorum, qui de saeculo migrauerant; intellexerunt enim, quia sacrificium salutare ad redemtionem ualeret et animae et corporis sempiternam.

Hanc mihi historiam etiam quidam eorum, qui ab ipso uiro, in quo facta est, audiere, narrarunt; unde eam, quia liquido conperi, indubitanter historiae nostrae ecclesiasticae inserendam credidi.


[23]
'''A'''nno post hunc sequente, hoc est anno dominicae incarnationis DCLXXX, religiosissima Christi famula Hild, abbatissa monasterii, quod dicitur Strenaeshalc, ut supra rettulimus, post multa, quae fecit in terris, opera caelestia, ad percipienda praemia vitae caelestis de terris ablata transivit die XV. Kalendarum Decembrium, cum esset annorum LXVI; quibus aequa partione divisis, XXXIII primos in saeculari habitu nobilissime conversata conplevit, et totidem sequentes nobilius in monachica vita Domino consecravit. Nam et nobilis natu erat, hoc est filia nepotis Edwini regis, vocabulo Hererici; cum quo etiam rege, ad praedicationem beatae memoriae Paulini primi Nordanhymbrorum episcopi, fidem et sacramenta Christi suscepit, atque haec, usquedum ad eius visionem pervenire meruit, intemerata servavit.

Quae cum, relicto habitu saeculari, illi soli seruire decreuisset, secessit ad prouinciam Orientalium Anglorum, erat namque propinqua regis illius, desiderans exinde, siquo modo posset, derelicta patria et omnibus, quaecumque habuerat, Galliam peruenire, atque in monasterio Cale peregrinam pro Domino uitam ducere, quo facilius perpetuam in caelis patriam posset mereri. Nam et in eodem monasterio soror ipsius Heresuid, mater Alduulfi regis Orientalium Anglorum, regularibus subdita disciplinis, ipso tempore coronam expectabat aeternam; cuius aemulata exemplum, et ipsa proposito peregrinandi annum totum in praefata prouincia retenta est; deinde ab Aidano episcopo patriam reuocata accepit locum unius familiae ad septentrionalem plagam Uiuri fluminis, ubi aeque anno uno monachicam cum perpaucis sociis uitam agebat.

Post haec facta est abbatissa in monasterio, quod uocatur Heruteu;

quod uidelicet monasterium factum erat non multo ante a religiosa Christi famula Heiu, quae prima feminarum fertur in prouincia Nordanhymbrorum propositum uestemque sanctimonialis habitus, consecrante Aidano episcopo, suscepisse. Sed illa post non multum tempus facti monasterii secessit ad ciuitatem Calcariam, quae a gente Anglorum Kalcacaestir appellatur, ibique sibi mansionem instituit. Praelata autem regimini monasterii illius famula Christi Hild, mox hoc regulari uita per omnia, prout a doctis uiris discere poterat, ordinare curabat; nam et episcopus Aidan, et quique nouerant eam religiosi, pro insita ei sapientia et amore diuini famulatus, sedulo eam uisitare, obnixe amare, diligenter erudire solebant.

Cum ergo aliquot annos huic monasterio regularis uitae institutioni multum intenta praeesset, contigit eam suscipere etiam construendum siue ordinandum monasterium in loco, qui uocatur Streaneshalch, quod opus sibi iniunctum non segniter inpleuit. Nam eisdem, quibus prius monasterium, etiam hoc disciplinis uitae regularis instituit; et quidem multam ibi quoque iustitiae, pietatis, et castimoniae, ceterarumque uirtutum, sed maxime pacis et caritatis custodiam docuit; ita ut in exemplum primitiuae ecclesiae nullus ibi diues, nullus esset egens, omnibus essent omnia communia, cum nihil cuiusquam esse uideretur proprium. Tantae autem erat ipsa prudentiae, ut non solum mediocres quique in necessitatibus suis, sed etiam reges ac principes nonnumquam ab ea consilium quaererent, et inuenirent. Tantum lectioni diuinarum scripturarum suos uacare subditos, tantum operibus iustitiae se exercere faciebat, ut facillime uiderentur ibidem, qui ecclesiasticum gradum, hoc est altaris officium, apte subirent, plurimi posse repperiri.

Denique V ex eodem monasterio postea episcopos uidimus, et hos omnes singularis meriti ac sanctitatis uiros, quorum haec sunt nomina, Bosa, Aetla, Oftfor, Iohannes, et Uilfrid. De primo supra diximus, quod Eboraci fuerit consecratus antistes; de secundo breuiter intimandum, quod in episcopatum Dorciccaestra fuerit ordinatus; de ultimis infra dicendum est, quod eorum primus Hagustaldensis, secundus Eboracensis ecclesiae sit ordinatus episcopus. De medio nunc dicamus, quia, cum in utroque Hildae abbatissae monasterio lectioni et obseruationi scripturarum operam dedisset, tandem perfectiora desiderans, uenit Cantiam ad archiepiscopum beatae recordationis Theodorum; ubi postquam aliquandiu lectionibus sacris uacauit, etiam Romam adire curauit, quod eo tempore magnae uirtutis aestimabatur; et inde cum rediens Brittaniam adisset, diuertit ad prouinciam Huicciorum, cui tunc rex Osric praefuit; ibique uerbum fidei praedicans, simul et exemplum uiuendi sese uidentibus atque audientibus exhibens, multo tempore mansit. Quo tempore antistes prouinciae illius, uocabulo Bosel, tanta erat corporis infirmitate depressus, ut officium episcopatus per se inplere non posset;

propter quod omnium iudicio praefatus uir in episcopatum pro eo electus, ac iubente Aedilredo rege per Uilfridum beatae memoriae antistitem, qui tunc temporis Mediterraneorum Anglorum episcopatum gerebat, ordinatus est; pro eo, quod archiepiscopus Theodorus iam defunctus erat, et necdum alius pro eo ordinatus episcopus. In quam uidelicet prouinciam paulo ante, hoc est ante praefatum uirum Dei Boselum, uir strenuissimus ac doctissimus atque excellentis ingenii uocabulo Tatfrid, de eiusdem abbatissae monasterio electus est antistes; sed, priusquam ordinari posset, morte inmatura praereptus est.

Non solum ergo praefata Christi ancella et abbatissa Hild, quam omnes, qui nouerant, ob insigne pietatis et gratiae matrem uocare consuerant, in suo monasterio uitae exemplo praesentibus extitit;

sed etiam plurimis longe manentibus, ad quos felix industriae ac uirtutis eius rumor peruenit, occasionem salutis et correctionis ministrauit. Oportebat namque inpleri somnium, quod mater eius Bregusuid in infantia eius uidit. Quae cum uir eius Hereric exularet sub rege Brettonum Cerdice, ubi et ueneno periit, uidit per somnium, quasi subito sublatum eum quaesierit cum omni diligentia, nullumque eius uspiam uestigium apparuerit. Uerum cum solertissime illum quaesierit, extemplo se repperire sub ueste sua monile pretiosissimum; quod, dum attentius consideraret, tantifulgore luminis refulgere uidebatur, ut omnes Brittaniae fines illius gratia splendoris inpleret. Quod nimirum somnium ueraciter in filia eius, de qua loquimur, expletum est; cuius uita non sibi solummodo, sed multis bene uiuere uolentibus exempla operum lucis praebuit.

Uerum illa cum multis annis huic monasterio praeesset, placuit pio prouisori salutis nostrae sanctam eius animam longa etiam infirmitate carnis examinari, ut, iuxta exemplum apostoli, uirtus eius in infirmitate perficeretur. Percussa etenim febribus acri coepit ardore fatigari, et per sex continuos annos eadem molestia laborare non cessabat; in quo toto tempore numquam ipsa uel conditori suo gratias agere, uel commissum sibi gregem et puplice et priuatim docere praetermittebat. Nam suo praedocta exemplo, monebat omnes et in salute accepta corporis Domino obtemperanter seruiendum, et in aduersis rerum siue infirmitatibus membrorum fideliter Domino esse gratias semper agendas. VIIo ergo suae infirmitatis anno, conuerso ad interanea dolore, ad diem peruenit ultimum, et circa galli cantum, percepto uiatico sacrosanctae communionis, cum arcessitis ancellis Christi, quae erant in eodem monasterio, de seruanda eas inuicem, immo cum omnibus pace euangelica ammoneret;

inter uerba exhortationis laeta mortem uidit, immo, ut uerbis Domini loquar, de morte transiuit ad uitam.

Qua uidelicet nocte Dominus omnipotens obitum ipsius in alio longius posito monasterio, quod ipsa eodem anno construxerat, et appellatur Hacanos, manifesta uisione reuelare dignatus est. Erat in ipso monasterio quaedam sanctimonialis femina, nomine Begu, quae XXX et amplius annos dedicata Domino uirginitate, in monachica conuersatione seruiebat. Haec tunc in dormitorio sororum pausans, audiuit subito in aere notum campanae sonum, quo ad orationes excitari uel conuocari solebant, cum quis eorum de saeculo fuisset euocatus; apertisque, ut sibi uidebatur, oculis, aspexit, detecto domus culmine, fusam desuper lucem omnia repleuisse; cui uidelicet luci dum sollicita intenderet, uidit animam praefatae Dei famulae in ipsa luce, comitantibus ac ducentibus angelis, ad caelum ferri.

Cumque somno excussa uideret ceteras pausantes circa se sorores, intellexit uel in somnio, uel in uisione mentis ostensum sibi esse, quod uiderat. Statimque exsurgens, nimio timore perterrita, cucurrit ad uirginem, quae tunc monasterio abbatissae uice praefuit, cui nomen erat Frigyd, fletuque ac lacrimis multum perfusa, ac suspiria longa trahens, nuntiauit matrem illarum omnium Hild abbatissam iam migrasse de saeculo, et se aspectante cum luce inmensa, ducibus angelis, ad aeternae limina lucis et supernorum consortia ciuium ascendisse. Quod cum illa audisset, suscitauit cunctas sorores, et in ecclesiam conuocatas orationibus ac psalmis pro anima matris operam dare monuit. Quod cum residuo noctis tempore diligenter agerent, uenerunt primo diluculo fratres, qui eius obitum nuntiarent, a loco, ubi defuncta est. At illae respondentes dixerunt se prius eadem cognouisse; et, cum exponerent per ordinem, quomodo haec uel quando didicissent, inuentum est, eadem hora transitum eius illis ostensum esse per uisionem, qua illam referebant exisse de mundo. Pulchraque rerum concordia procuratum est diuinitus, ut, cum illi exitum eius de hac uita uiderent, tunc isti introitum eius in perpetuam animarum uitam cognoscerent. Distant autem inter se monasteria haec XIII ferme milibus passuum.

Ferunt autem, quod eadem nocte, in ipso quoque monasterio, ubi praefata Dei famula obiit, cuidam uirginum Deo deuotarum, quae illam inmenso amore diligebat, obitus illius in uisione apparuerit, quae animam eius cum angelis ad caelum ire conspexerit, atque hoc ipsa, qua factum est, hora his, quae secum erant, famulis Christi manifeste narrauerit, easque ad orandum pro anima eius, etiam priusquam cetera congregatio eius obitum cognouisset, excitauerit.

Quod ita fuisse factum mox congregationi mane facto innotuit. Erat enim haec ipsa hora cum aliis nonnullis Christi ancellis in extremis monasterii locis seorsum posita, ubi nuper uenientes ad conuersationem feminae solebant probari, donec regulariter institutae in societatem congregationis susciperentur.


[24]
'''I'''n huius monasterio abbatissae fuit frater quidam diuina gratia specialiter insignis, quia carmina religioni et pietati apta facere solebat; ita ut, quicquid ex diuinis litteris per interpretes disceret, hoc ipse post pusillum uerbis poeticis maxima suauitate et conpunctione conpositis, in sua, id est Anglorum, lingua proferret.

Cuius carminibus multorum saepe animi ad contemtum saeculi, et appetitum sunt uitae caelestis accensi. Et quidem et alii post illum in gente Anglorum religiosa poemata facere temtabant; sed nullus eum aequiparare potuit. Namque ipse non ab hominibus, neque per hominem institutus, canendi artem didicit, sed diuinitus adiutus gratis canendi donum accepit. Unde nil umquam friuoli et superuacui poematis facere potuit, sed ea tantummodo, quae ad religionem pertinent, religiosam eius linguam decebant. Siquidem in habitu saeculari usque ad tempora prouectioris aetatis constitutus, nil carminum aliquando didicerat. Unde nonnumquam in conuiuio, cum esset laetitiae causa decretum, ut omnes per ordinem cantare deberent, ille, ubi adpropinquare sibi citharam cernebat, surgebat a media caena, et egressus ad suam domum repedabat.

Quod dum tempore quodam faceret, et relicta domu conuiuii egressus esset ad stabula iumentorum, quorum ei custodia nocte illa erat delegata, ibique hora conpetenti membra dedisset sopori, adstitit ei quidam per somnium, eumque salutans, ac suo appellans nomine: ‘Caedmon,’ inquit, ‘canta mihi aliquid.’ At ille respondens: ‘Nescio,’ inquit, ‘cantare; nam et ideo de conuiuio egressus huc secessi, quia cantare non poteram.’ Rursum ille, qui cum eo loquebatur, ‘Attamen,’ ait, ‘mihi cantare habes.’ ‘Quid,’

inquit, ‘debeo cantare?’ Et ille, ‘Canta,’ inquit, ‘principium creaturarum.’ Quo accepto responso, statim ipse coepit cantare in laudem Dei conditoris uersus, quos numquam audierat, quorum iste est sensus: ‘Nunc laudare debemus auctorem regni caelestis, potentiam Creatoris et consilium illius, facta Patris gloriae. Quomodo ille, cum sit aeternus Deus, omnium miraculorum auctor extitit, qui primo filiis hominum caelum pro culmine tecti, dehinc terram custos humani generis omnipotens creauit.’ Hic est sensus, non autem ordo ipse uerborum, quae dormiens ille canebat; neque enim possunt carmina, quamuis optime conposita, ex alia in aliam linguam ad uerbum sine detrimento sui decoris ac dignitatis transferri. Exsurgens autem a somno, cuncta, quae dormiens cantauerat, memoriter retinuit, et eis mox plura in eundem modum uerba Deo digni carminis adiunxit.

Ueniensque mane ad uilicum, qui sibi praeerat, quid doni percepisset, indicauit, atque ad abbatissam perductus, iussus est, multis doctioribus uiris praesentibus, indicare somnium, et dicere carmen, ut uniersorum iudicio, quid uel unde esset, quod referebat, probaretur. Uisumque est omnibus caelestem ei a Domino concessam esse gratiam. Exponebantque illi quendam sacrae historiae siue doctrinae sermonem, praecipientes eum, si posset, hunc in modulationem carminis transferre. At ille suscepto negotio abiit, et mane rediens, optimo carmine, quod iubebatur, conpositum reddidit.

Unde mox abbatissa amplexata gratiam Dei in uiro, saecularem illum habitum relinquere, et monachicum suscipere propositum docuit, susceptumque in monasterium cum omnibus suis fratrum cohorti adsociauit, iussitque illum seriem sacrae historiae doceri. At ipse cuncta, quae audiendo discere poterat, rememorando secum, et quasi mundum animal ruminando, in carmen dulcissimum conuertebat, suauiusque resonando doctores suos uicissim auditores sui faciebat.

Canebat autem de creatione mundi, et origine humani generis, et tota genesis historia, de egressu Israel ex Aegypto, et ingressu in terram repromissionis, de aliis plurimis sacrae scripturae historiis, de incarnatione dominica, passione, resurrectione, et ascensione in caelum, de Spiritus Sancti aduentu, et apostolorum doctrina. Item de terrore futuri iudicii, et horrore poenae gehennalis, ac dulcedine regni caelestis multa carmina faciebat; sed et alia perplura de beneficiis et iudiciis diuinis, in quibus cunctis homines ab amore scelerum abstrahere, ad dilectionem uero et solertiam bonae actionis excitare curabat. Erat enim uir multum religiosus, et regularibus disciplinis humiliter subditus; aduersum uero illos, qui aliter facere uolebant, zelo magni feruoris accensus; unde et pulchro uitam suam fine conclusit.

Nam propinquante hora sui decessus, XIIII diebus praeueniente corporea infirmitate pressus est, adeo tamen moderate, ut et loqui toto eo tempore posset, et ingredi. Erat autem in proximo casa, in qua infirmiores et qui prope morituri esse uidebantur, induci solebant. Rogauit ergo ministrum suum uespere incumbente, nocte qua de saeculo erat exiturus, ut in ea sibi locum quiescendi praepararet; qui miratus, cur hoc rogaret, qui nequaquam adhuc moriturus esse uidebatur, fecit tamen, quod dixerat. Cumque ibidem positi uicissim aliqua gaudente animo, una cum eis, qui ibidem ante inerant, loquerentur ac iocarentur, et iam mediae noctis tempus esset transcensum, interrogauit, si eucharistiam intus haberent.

Respondebant: ‘Quid opus est eucharistia? neque enim mori adhuc habes, qui tam hilariter nobiscum uelut sospes loqueris.’ Rursus ille: ‘Et tamen,’ ait, ‘afferte mihi eucharistiam.’ Qua accepta in manu, interrogauit, si omnes placidum erga se animum, et sine querela controuersiae ac rancoris haberent. Respondebant omnes placidissimam se mentem ad illum, et ab omni ira remotam habere, eumque uicissim rogabant placidam erga ipsos mentem habere. Qui confestim respondit: ‘Placidam ego mentem, filioli, erga omnes Dei famulos gero.’ Sicque se caelesti muniens uiatico, uitae alterius ingressui parauit; et interrogauit, quam prope esset hora, qua fratres ad dicendas Domino laudes nocturnas excitari deberent.

Respondebant: ‘Non longe est.’ At ille: ‘Bene, ergo exspectemus horam illam.’ Et signans se signo sanctae crucis reclinauit caput ad ceruical, modicumque obdormiens ita cum silentio uitam finiuit.

Sicque factum est, ut, quomodo simplici ac pura mente tranquillaque deuotione Domino seruierat, ita etiam tranquilla morte mundum relinquens ad eius uisionem ueniret, illaque lingua, quae tot salutaria uerba in laudem Conditoris conposuerat, ultima quoque uerba in laudem ipsius, signando sese, et spiritum suum in manus eius commendando clauderet; qui etiam praescius sui obitus extitisse ex his, quae narrauimus, uidetur.


[25]
'''H'''is temporibus monasterium uirginum, quod Coludi Urbem cognominant, cuius et supra meminimus, per culpam incuriae flammis absumtum est. Quod tamen a malitia inhabitantium in eo, et praecipue illorum, qui maiores esse uidebantur, contigisse, omnes, qui nouere, facillime potuerunt aduertere. Sed non defuit puniendis admonitio diuinae pietatis, qua correcti per ieiunia, fletus, et preces iram a se, instar Nineuitarum, iusti Iudicis auerterent.

Erat namque in eodem monasterio uir de genere Scottorum, Adamnanus uocabulo, ducens uitam in continentia et orationibus multum Deo deuotam, ita ut nil umquam cibi uel potus, excepta die dominica et quinta sabbati, perciperet, saepe autem noctes integras peruigil in oratione transigeret. Quae quidem illi districtio uitae artioris, primo ex necessitate emendandae suae prauitatis obuenerat, sed procedente tempore necessitatem in consuetudinem uerterat.

Siquidem in adulescentia sua sceleris aliquid commiserat, quod commissum, ubi ad cor suum rediit, grauissime exhorruit, et se pro illo puniendum a districto Iudice timebat. Accedens ergo ad sacerdotem, a quo sibi sperabat iter salutis posse demonstrari, confessus est reatum suum, petiitque, ut consilium sibi daret, quo posset fugere a uentura ira. Qui audito eius commisso dixit: ‘Grande uulnus grandioris curam medellae desiderat; et ideo ieiuniis, psalmis, et orationibus, quantum uales, insiste, quo praeoccupando faciem Domini in confessione propitium eum inuenire merearis.’ At ille, quem nimius reae conscientiae tenebat dolor, et internis peccatorum uinculis, quibus grauabatur, ocius desiderabat absolui: ‘Adulescentior,’ inquit, ‘sum aetate, et uegetus corpore; quicquid mihi inposueris agendum, dummodo saluus fiam in die Domini, totum facile feram, etiam si totam noctem stando in precibus peragere, si integram septimanam iubeas abstinendo transigere.’ Qui dixit: ‘Multum est, ut tota septimana absque alimento corporis perdures; sed biduanum uel triduanum sat est obseruare ieiunium. Hoc facito, donec post modicum tempus rediens ad te, quid facere debeas, et quamdiu paenitentiae insistere tibi plenius ostendam.’ Quibus dictis, et descripta illi mensura paenitendi, abiit sacerdos, et ingruente causa subita secessit Hiberniam, unde originem duxerat, neque ultra ad eum iuxta suum condictum rediit. At ipse memor praecepti eius, simul et promissi sui, totum se lacrimis paenitentiae, uigiliis sanctis, et continentiae mancipauit; ita ut quinta solum sabbati et dominica, sicut praedixi, reficeret, ceteris septimanae diebus ieiunus permaneret. Cumque sacerdotem suum Hiberniam secessisse, ibique defunctum esse audisset, semper ex eo tempore, iuxta condictum eius memoratum, continentiae modum obseruabat; et, quod causa diuini timoris semel ob reatum conpunctus coeperat, iam causa diuini amoris delectatus praemiis indefessus agebat.

Quod dum multo tempore sedulus exsequeretur, contigit, eum die quadam de monasterio illo longius egressum, comitante secum uno de fratribus, peracto itinere redire. Qui cum monasterio propinquarent, et aedificia illius sublimiter erecta aspicerent, solutus est in lacrimas uir Dei, et tristitiam cordis uultu indice prodebat. Quod intuens comes, quare faceret, inquisiuit. At ille: ‘Cuncta,’

inquit, ‘haec, quae cernis, aedificia puplica uel priuata, in proximo est, ut ignis absumens in cinerem conuertat.’ Quod ille audiens, mox ut intrauerunt monasterium, matri congregationis, uocabulo AebbÃ¦, curauit indicare. At illa merito turbata de tali praesagio uocauit ad se uirum, et diligentius ab eo rem, uel unde hoc ipse nosset, inquirebat. Qui ait: ‘Nuper occupatus noctu uigiliis et psalmis, uidi adstantem mihi subito quendam incogniti uultus; cuius praesentia cum essem exterritus, dixit mihi, ne timerem; et quasi familiari me uoce alloquens, ‘Bene facis,’

inquit, ‘qui tempore isto nocturnae quietis non somno indulgere, sed uigiliis et orationibus insistere maluisti.’ At ego: ‘Noui,’

inquit, ‘multum mihi esse necesse uigiliis salutaribus insistere, et pro meis erratibus sedulo Dominum deprecari.’ Qui adiciens ‘Uerum,’

inquit, ‘dicis, quia et tibi et multis opus est peccata sua bonis operibus redimere, et, cum cessant a laboribus rerum temporalium, tunc pro appetitu aeternorum bonorum liberius laborare; sed hoc tamen paucissimi faciunt. Siquidem modo totum hoc monasterium ex ordine perlustrans, singulorum casas ac lectos inspexi, et neminem ex omnibus praeter te erga sanitatem animae suae occupatum repperi;

sed omnes prorsus, et uiri et feminae, aut somno torpent inerti, aut ad peccata uigilant. Nam et domunculae, quae ad orandum uel legendum factae erant, nunc in comessationum, potationum, fabulationum, et ceterarum sunt inlecebrarum cubilia conuersae, uirgines quoque Deo dicatae, contemta reuerentia suae professionis, quotiescumque uacant, texendis subtilioribus indumentis operam dant, quibus aut se ipsas ad uicem sponsarum in periculum sui status adornent, aut externorum sibi uirorum amicitiam conparent. Unde merito loco huic et habitatoribus eius grauis de caelo uindicta flammis saeuientibus praeparata est.’ Dixit autem abbatissa: ‘Et quare non citius hoc conpertum mihi reuelare uoluisti?’ Qui respondit: ‘Timui propter reuerentiam tuam, ne forte nimium conturbareris; et tamen hanc consolationem habeas, quod in diebus tuis haec plaga non superueniet.’ Qua diuulgata uisione, aliquantulum loci accolae paucis diebus timere, et se ipsos intermissis facinoribus castigare coeperunt. Uerum post obitum ipsius abbatissae redierunt ad pristinas sordes, immo sceleratiora fecerunt. Et cum dicerent, ‘Pax et securitas,’ extemplo praefatae ultionis sunt poena multati.

Quae mihi cuncta sic esse facta reuerentissimus meus conpresbyter Aedgils referebat, qui tunc in illo monasterio degebat. Postea autem, discedentibus inde ob desolationem plurimis incolarum, in nostro monasterio plurimo tempore conuersatus, ibidemque defunctus est. Haec ideo nostrae historiae inserenda credidimus, ut admoneremus lectorem operum Domini, quam terribilis in consiliis super filios hominum; ne forte nos tempore aliquo carnis inlecebris seruientes, minusque Dei iudicium formidantes, repentina eius ira corripiat, et uel temporalibus damnis iuste saeuiens affligat, uel ad perpetuam perditionem districtius examinans tollat.


[26]
'''A'''nno dominicae incarnationis DCLXXXIIII. Ecgfrid rex Nordanhymbrorum, misso Hiberniam cum exercitu duce Bercto, uastauit misere gentem innoxiam, et nationi Anglorum semper amicissimam, ita ut ne ecclesiis quidem aut monasteriis manus parceret hostilis. At insulani et, quantum ualuere, armis arma repellebant, et inuocantes diuinae auxilium pietatis, caelitus se uindicari continuis diu inprecationibus postulabant. Et quamuis maledici regnum Dei possidere non possint, creditum est tamen, quod hi, qui merito impietatis suae maledicebantur, ocius Domino uindice poenas sui reatus luerent. Siquidem anno post hunc proximo idem rex, cum temere exercitum ad uastandam Pictorum prouinciam duxisset, multum prohibentibus amicis, et maxime beatae memoriae Cudbercto, qui nuper fuerat ordinatus episcopus, introductus est, simulantibus fugam hostibus, in angustias inaccessorum montium, et cum maxima parte copiarum, quas secum adduxerat, extinctus anno aetatis suae XL.,

regni autem XV., die XIII. Kalendarum Iuniarum. Et quidem, ut dixi, prohibuerunt amici, ne hoc bellum iniret; sed, quoniam anno praecedente noluerat audire reuerentissimum patrem Ecgberctum, ne Scottiam nil se ledentem inpugnaret, datum est illi ex poena peccati illius, ne nunc eos, qui ipsum ab interitu reuocare cupiebant, audiret.

Ex quo tempore spes coepit et uirtus regni Anglorum ‘fluere ac retro sublapsa referri.’ Nam et Picti terram possessionis suae, quam tenuerunt Angli; et Scotti, qui erant in Brittania; Brettonum quoque pars nonnulla libertatem receperunt; quam et hactenus habent per annos circiter XLVI; ubi inter plurimos gentis Anglorum, uel interemtos gladio, uel seruitio addictos, uel de terra Pictorum fuga lapsos, etiam reuerentissimus uir Domini Trumuini, qui in eos episcopatum acceperat, recessit cum suis, qui erant in monasterio Aebbercurnig, posito quidem in regione Anglorum, sed in uicinia freti, quod Anglorum terras Pictorumque disterminat; eosque, ubicumque poterat, amicis per monasteria commendans, ipse in saepedicto famulorum famularumque Dei monasterio, quod uocatur StreanÃ¦shalch, locum mansionis elegit; ibique cum paucis suorum in monachica districtione uitam non sibi solummodo, sed et multis utilem, plurimo annorum tempore duxit; ubi etiam defunctus, in ecclesia beati Petri apostoli iuxta honorem et uita et gradu eius condignum conditus est. Praeerat quidem tunc eidem monasterio regia uirgo Aelbfled, una cum matre Eanflede, quarum supra fecimus mentionem. Sed, adueniente illuc episcopo, maximum regendi auxilium, simul et suae uitae solacium deuota Deo doctrix inuenit. Successit autem Ecgfrido in regnum Aldfrid, uir in scripturis doctissimus, qui frater eius et filius Osuiu regis esse dicebatur; destructumque regni statum, quamuis intra fines angustiores, nobiliter recuperauit.

Quo uidelicet anno, qui est ab incarnatione dominica DCLXXXV.,

Hlotheri Cantuariorum rex, cum post Ecgberctum fratrem suum, qui VIIII annis regnauerat, ipse XII annis regnasset, mortuus erat VIII.

Idus Februarias. Uulneratus namque est in pugna Australium Saxonum, quos contra eum Edric filius Ecgbercti adgregarat, et inter medendum defunctus. Ac post eum idem Edric anno uno ac dimidio regnauit; quo defuncto, regnum illud aliquod temporis spatium reges dubii uel externi disperdiderunt; donec legitimus rex Uictred, id est filius Ecgbercti, confortatus in regno, religione simul et industria gentem suam ab extranea inuasione liberaret.

[27]
'''I'''pso etiam anno, quo finem uitae accepit rex Ecgfrid, episcopum, ut diximus, fecerat ordinari Lindisfarnensium ecclesiae uirum sanctum et uenerabilem Cudberctum, qui in insula permodica, quae appellatur Farne, et ab eadem ecclesia nouem ferme milibus passuum in Oceano procul abest, uitam solitariam per annos plures in magna corporis et mentis continentia duxerat. Qui quidem a prima aetate pueritiae studio religiosae uitae semper ardebat, sed ab ineunte adulescentia monachicum et nomen adsumsit, et habitum.

Intrauit autem primo monasterium Mailros, quod in ripa Tuidi fluminis positum tunc abbas Eata, uir omnium mansuetissimus ac simplicissimus, regebat, qui postea episcopus Hagustaldensis siue Lindisfarnensis ecclesiae factus est, ut supra memorauimus; cui tempore illo propositus Boisil magnarum uirtutum et prophetici spiritus sacerdos fuit. Huius discipulatui Cudberct humiliter subditus, et scientiam ab eo scripturarum, et bonorum operum sumsit exempla.

Qui postquam migrauit ad Dominum, Cudberct eidem monasterio factus propositus, plures et auctoritate magistri, et exemplo suae actionis regularem instituebat ad uitam. Nec solum ipsi monasterio regularis uitae monita, simul et exempla praebebat, sed et uulgus circumpositum longe lateque a uita stultae consuetudinis ad caelestium gaudiorum conuertere curabat amorem. Nam et multi fidem, quam habebant, iniquis profanabant operibus; et aliqui etiam tempore mortalitatis, neglectis fidei sacramentis, quibus erant inbuti, ad erratica idolatriae medicamina concurrebant; quasi missam a Deo conditore plagam per incantationes uel fylacteria uel alia quaelibet daemonicae artis arcana cohibere ualerent. Ad utrorumque ergo corrigendum errorem, crebro ipse de monasterio egressus, aliquoties equo sedens, sed saepius pedes incedens, circumpositas ueniebat ad uillas, et uiam ueritatis praedicabat errantibus; quod ipsum etiam Boisil suo tempore facere consueuerat. Erat quippe moris eo tempore populis Anglorum, ut ueniente in uillam clerico uel presbytero, cuncti ad eius imperium uerbum audituri confluerent; libenter ea, quae dicerentur, audirent; libentius, quae audire et intellegere poterant, operando sequerentur. Porro Cudbercto tanta erat dicendi peritia, tantus amor persuadendi, quae coeperat, tale uultus angelici lumen, ut nullus praesentium latebras ei sui cordis celare praesumeret; omnes palam, quae gesserant, confitendo proferrent, quia nimirum haec eadem illum latere nullo modo putabant; et confessa dignis, ut imperabat, poenitentiae fructibus abstergerent.

Solebat autem ea maxime loca peragrare, illis praedicare in uiculis, qui in arduis asperisque montibus procul positi aliis horrori erant ad uisendum, et paupertate pariter ac rusticitate sua doctorum arcebant accessum. Quos tamen ille pio libenter mancipatus labori, tanta doctrinae solertis excolebat industria, ut de monasterio egressus, saepe ebdomade integra, aliquando duabus uel tribus, nonnumquam etiam mense pleno domum non rediret; sed demoratus in montanis, plebem rusticam uerbo praedicationis simul et opere uirtutis ad caelestia uocaret.

Cum ergo uenerabilis Domini famulus multos in Mailronensi monasterio degens annos magnis uirtutum signis effulgeret, transtulit eum reuerentissimus abbas ipsius Eata ad insulam Lindisfarnensium, ut ibi quoque fratribus custodiam disciplinae regularis et auctoritate propositi intimaret et propria actione praemonstraret. Nam et ipsum locum tunc idem reuerentissimus pater abbatis iure regebat. Siquidem a temporibus ibidem antiquis, et episcopus cum clero, et abbas solebat manere cum monachis; qui tamen et ipsi ad curam episcopi familiariter pertinerent. Quia nimirum Aidan, qui primus eius loci episcopus fuit, cum monachis illuc et ipse monachus adueniens monachicam in eo conuersationem instituit; quomodo et prius beatus pater Augustinus in Cantia fecisse noscitur, scribente ei reuerentissimo papa Gregorio, quod et supra posuimus. ‘Sed quia tua fraternitas,’ inquit, ‘monasterii regulis erudita seorsum fieri non debet a clericis suis, in ecclesia Anglorum, quae nuper auctore Deo ad fidem perducta est, hanc debet conuersationem instituere, quae initio nascentis ecclesiae fuit patribus nostris; in quibus nullus eorum ex his, quae possidebant, aliquid suum esse dicebat, sed erant eis omnia communia.’

[28]
'''E'''xin Cudberct crescentibus meritis religiosae intentionis, ad anchoriticae quoque contemplationis, quae diximus, silentia secreta peruenit. Uerum quia de uita illius et uirtutibus ante annos plures sufficienter et uersibus heroicis, et simplici oratione conscripsimus, hoc tantum in praesenti commemorare satis sit, quod aditurus insulam protestatus est fratribus, dicens: ‘Si mihi diuina gratia in loco illo donauerit, ut de opere manuum mearum uiuere queam, libens ibi morabor; sin alias, ad uos citissime Deo uolente reuertar.’ Erat autem locus et aquae prorsus et frugis et arboris inops, sed et spirituum malignorum frequentia humanae habitationi minus accommodus; sed ad uotum uiri Dei habitabilis per omnia factus est, siquidem ad aduentum eius spiritus recessere maligni. Cum autem ipse sibi ibidem expulsis hostibus mansionem angustam circumuallante aggere et domus in ea necessarias, iuuante fratrum manu, id est oratorium et habitaculum commune, construxisset, iussit fratres in eiusdem habitaculi pauimento foueam facere; erat autem tellus durissima et saxosa, cui nulla omnino spes uenae fontanae uideretur inesse. Quod dum facerent, ad fidem et preces famuli Dei, alio die aqua plena inuenta est, quae usque ad hanc diem sufficientem cunctis illo aduenientibus gratiae suae caelestis copiam ministrat. Sed et ferramenta sibi ruralia cum frumento adferri rogauit, quod dum praeparata terra tempore congruo seminaret, nil omnino, non dico spicarum, sed ne herbae quidem ex eo germinare usque ad aestatis tempora contigit. Unde uisitantibus se ex more fratribus hordeum iussit adferri, si forte uel natura soli illius, uel uoluntas esset superni largitoris, ut illius frugis ibi potius seges oriretur. Quod dum sibi adlatum ultra omne tempus serendi, ultra omnem spem fructificandi eodem in agro sereret, mox copiosa seges exorta desideratam proprii laboris uiro Dei refectionem praebebat.

Cum ergo multis ibidem annis Deo solitarius seruiret, (tanta autem erat altitudo aggeris, quo mansio eius erat uallata, ut caelum tantum ex ea, cuius introitum sitiebat, aspicere posset), contigit, ut congregata synodo non parua sub praesentia regis Ecgfridi iuxta fluuium Alne, in loco, qui dicitur Adtuifyrdi, quod significat ‘ad duplex uadum,’ cui beatae memoriae Theodorus archiepiscopus praesidebat, unanimo omnium consensu ad episcopatum ecclesiae Lindisfarnensis eligeretur. Qui cum multis legatariis ac litteris ad se praemissis nequaquam suo monasterio posset erui, tandem rex ipse praefatus, una cum sanctissimo antistite Trumuine, nec non et aliis religiosis ac potentibus uiris insulam nauigauit. Conueniunt et de ipsa insula Lindisfarnensi in hoc ipsum multi de fratribus, genuflectunt omnes, adiurant per Dominum, lacrimas fundunt, obsecrant; donec ipsum quoque lacrimis plenum dulcibus extrahunt latebris, atque ad synodum pertrahunt. Quo dum perueniret, quamuis multum renitens, unanima cunctorum uoluntate superatur, atque ad suscipiendum episcopatus officium collum submittere conpellitur; eo maxime uictus sermone, quod famulus Domini Boisil, cum ei mente prophetica cuncta, quae eum essent superuentura, patefaceret, antistitem quoque eum futurum esse praedixerat. Nec tamen statim ordinatio decreta, sed peracta hieme, quae inminebat, in ipsa sollemnitate paschali conpleta est Eboraci sub praesentia praefati regis Ecgfridi, conuenientibus ad consecrationem eius VII episcopis, in quibus beatae memoriae Theodorus primatum tenebat. Electus est autem primo in episcopatum Hagustaldensis ecclesiae pro Tunbercto, qui ab episcopatu fuerat depositus; sed quoniam ipse plus Lindisfarnensi ecclesiae, in qua conuersatus fuerat, dilexit praefici, placuit, ut Eata reuerso ad sedem ecclesiae Hagustaldensis, cui regendae primo fuerat ordinatus, Cudberct ecclesiae Lindisfarnensis gubernacula susciperet.

Qui susceptum episcopatus gradum ad imitationem beatorum apostolorum uirtutum ornabat operibus. Commissam namque sibi plebem, et orationibus protegebat adsiduis, et admonitionibus saluberrimis ad caelestia uocabat. Et, quod maxime doctores iuuare solet, ea, quae agenda docebat, ipse prius agendo praemonstrabat. Erat quippe ante omnia diuinae caritatis igne feruidus, patientiae uirtute modestus, orationum deuotioni solertissime intentus, affabilis omnibus, qui ad se consolationis gratia ueniebant; hoc ipsum quoque orationis loco ducens, si infirmis fratribus opem suae exhortationis tribueret;

sciens, quia, qui dixit: ‘Diliges Dominum Deum tuum,’ dixit et: ‘Diliges proximum.’ Erat abstinentiae castigatione insignis, erat gratia conpunctionis semper ad caelestia suspensus. Denique cum sacrificium Deo uictimae salutaris offerret, non eleuata in altum uoce, sed profusis ex imo pectore lacrimis, Domino sua uota commendabat.

[29]
'''D'''uobus autem annis in episcopatu peractis repetiit insulam ac monasterium suum, diuino admonitus oraculo, quia dies sibi mortis, uel uitae magis illius, quae sola uita dicenda est, iam adpropiaret introitus; sicut ipse quoque tempore eodem nonnullis, sed uerbis obscurioribus, quae tamen postmodum manifeste intellegerentur, solita sibi simplicitate pandebat; quibusdam autem hoc idem etiam manifeste reuelabat.

Erat enim presbyter uitae uenerabilis nomine Hereberct, iamdudum uiro Dei spiritalis amicitiae foedere copulatus; qui, in insula stagni illius pergrandis, de quo Deruuentionis fluuii primordia erumpunt, uitam ducens solitariam, annis singulis eum uisitare, et monita ab eo perpetuae salutis audire solebat. Hic cum audiret eum ad ciuitatem Lugubaliam deuenisse, uenit ex more, cupiens salutaribus eius exhortationibus ad superna desideria magis magisque accendi. Qui dum sese alterutrum caelestis uitae poculis debriarent, dixit inter alia antistes: ‘Memento, frater Heriberct, ut modo, quicquid opus habes, me interroges mecumque loquaris; postquam enim ab inuicem digressi fuerimus, non ultra nos in hoc saeculo carnis obtutibus inuicem aspiciemus. Certus sum namque, quia tempus meae resolutionis instat, et uelox est depositio tabernaculi mei.’ Qui haec audiens prouolutus est eius uestigiis, et fusis cum gemitu lacrimis: ‘Obsecro,’ inquit, ‘per Dominum, ne me deseras, sed tui memor sis fidissimi sodalis, rogesque supernam pietatem, ut, cui simul in terris seruiuimus, ad eius uidendam gratiam simul transeamus ad caelos. Nosti enim, quia ad tui oris imperium semper uiuere studui, et, quicquid ignorantia uel fragilitate deliqui, aeque ad tuae uoluntatis examen mox emendare curaui.’ Incubuit precibus antistes, statimque edoctus in spiritu inpetrasse se, quod petebat a Domino: ‘Surge,’ inquit, ‘frater mi, et noli plorare, sed gaudio gaude, quia, quod rogauimus, superna nobis clementia donauit.’

Cuius promissi et prophetiae ueritatem sequens rerum astruxit euentus; quia et digredientes ab inuicem non se ultra corporaliter uiderunt, et uno eodemque die, hoc est XIIIo Kalendarum Aprilium, egredientes e corpore spiritus eorum mox beata inuicem uisione coniuncti sunt, atque angelico ministerio pariter ad regnum caeleste translati. Sed Heriberct diutina prius infirmitate decoquitur; illa, ut credibile est, dispensatione dominicae pietatis, ut, siquid minus haberet meriti a beato Cudbercto, suppleret hoc castigans longae egritudinis dolor; quatinus aequatus gratia suo intercessori, sicut uno eodemque tempore cum eo de corpore egredi, ita etiam una atque indissimili sede perpetuac beatitudinis meruisset recipi.

Obiit autem pater reuerentissimus in insula Farne, multum deprecatus fratres, ut ibi quoque sepeliretur, ubi non paruo tempore pro domino militaret. Attamen tandem eorum precibus uictus assensum dedit, ut ad insulam Lindisfarnensium relatus, in ecclesia deponeretur. Quod dum factum esset, episcopatum ecclesiae illius anno uno seruabat uenerabilis antistes Uilfrid, donec eligeretur, qui pro Cudbercto antistes ordinari deberet.

Ordinatus est autem post haec Eadberct uir scientia scripturarum diuinarum simul et praeceptorum caelestium obseruantia, ac maxime elimosynarum operatione insignis; ita ut iuxta legem omnibus annis decimam non solum quadrupedum, uerum etiam frugum omnium, atque pomorum, nec non et uestimentorum partem pauperibus daret.


[30]
'''U'''olens autem latius demonstrare diuina dispensatio, quanta in gloria uir Domini Cudberct post mortem uiueret, cuius ante mortem uita sublimis crebris etiam miraculorum patebat indiciis, transactis sepulturae eius annis XI, inmisit in animo fratrum, ut tollerent ossa illius, quae more mortuorum consumto iam et in puluerem redacto corpore reliquo sicca inuenienda putabant; atque in nouo recondita loculo in eodem quidem loco, sed supra pauimentum dignae uenerationis gratia locarent. Quod dum sibi placuisse Eadbercto antistiti suo referrent, adnuit consilio eorum, iussitque, ut die depositionis eius hoc facere meminissent.’ Fecerunt autem ita, et aperientes sepulchrum, inuenerunt corpus totum, quasi adhuc uiueret, integrum et flexibilibus artuum conpagibus multo dormienti quam mortuo similius; sed et uestimenta omnia, quibus indutum erat, non solum intemerata, uerum etiam prisca nouitate et claritudine miranda parebant. Quod ubi uidere fratres, nimio mox timore perculsi, festinarunt referre antistiti, quae inuenerant. Qui tum forte in remotiore ab ecclesia loco refluis undique pelagi fluctibus cincto, solitarius manebat. In hoc etenim semper quadragesimae tempus agere, in hoc XL ante dominicum natale dies in magna continentiae, orationis, et lacrimarum deuotione transigere solebat; in quo etiam uenerabilis praedecessor eius Cudberct, priusquam insulam Farne peteret, aliquandiu secretus Domino militabat.

A dtulerunt autem ei et partem indumentorum, quae corpus sanctum ambierant, quae cum ille et munera gratanter acciperet, et miracula libenter audiret, nam et ipsa indumenta quasi patris adhuc corpori circumdata miro deosculabatur affectu, ‘Noua,’ inquit, ‘indumenta corpori pro his, quae tulistis, circumdate, et sic reponite in arca, quam parastis. Scio autem certissime, quia non diu uacuus remanebit locus ille, qui tanta miraculi caelestis gratia sacratus est; et quam beatus est, cui in eo facultatem quiescendi Dominus totius beatitudinis auctor atque largitor praestare dignabitur.’ Haec et huiusmodi plura ubi multis cum lacrimis et magna conpunctione antistes lingua etiam tremente conpleuit, fecerunt fratres, ut iusserat; et inuolutum nouo amictu corpus, nouaque in theca reconditum, supra pauimentum sanctuarii posuerunt.

Nec mora, Deo dilectus antistes Eadberct morbo correptus est acerbo, ac per dies crescente, multumque ingrauescente ardore langoris, non multo post, id est pridie Nonas Maias, etiam ipse migrauit ad Dominum; cuius corpus in sepulchro benedicti patris Cudbercti ponentes, adposuerunt desuper arcam, in qua incorrupta eiusdem patris membra locauerant. In quo etiam loco signa sanitatum aliquoties facta meritis amborum testimonium ferunt, e quibus aliqua in libro uitae illius olim memoriae mandauimus. Sed et in hac historia quaedam, quae nos nuper audisse contigit, superadicere commodum duximus.

[31]
'''E'''rat in eodem monasterio frater quidam, nomine Badudegn, tempore non pauco hospitum ministerio deseruiens, qui nunc usque superest, testimonium habens ab uniuersis fratribus, cunctisque superuenientibus hospitibus, quod uir esset multae pietatis ac religionis, iniunctoque sibi officio supernae tantum mercedis gratia subditus. Hic cum quadam die lenas siue saga, quibus in hospitale utebatur, in mari lauasset, rediens domum, repentina medio itinere molestia tactus est, ita ut corruens in terram, et aliquandiu pronus iacens, uix tandem resurgeret. Resurgens autem sensit dimidiam corporis sui partem a capite usque ad pedes paralysis langore depressam, et maximo cum labore baculo innitens domum peruenit.

Crescebat morbus paulatim, et nocte superueniente grauior effectus est, ita ut die redeunte uix ipse per se exsurgere aut incedere ualeret. Quo affectus incommodo, concepit utillimum mente consilium, ut ad ecclesiam, quoquo modo posset, perueniens, intraret ad tumbam reuerentissimi patris Cudbercti, ibique genibus flexis supplex supernam pietatem rogaret, ut uel ab huiuscemodi langore, si hoc sibi utile esset, liberaretur; uel, si se tali molestia diutius castigari diuina prouidente gratia oporteret, patienter dolorem ac placida mente sustineret inlatum. Fecit igitur, ut animo disposuerat, et inbecilles artus baculo sustentans intrauit ecclesiam; ac prosternens se ad corpus uiri Dei, pia intentione per eius auxilium Dominum sibi propitium fieri precabatur; atque inter preces uelut in soporem solutus, sentit, ut ipse postea referre erat solitus, quasi magnam latamque manum caput sibi in parte, qua dolebat, tetigisse, eodemque tactu totam illam, quae langore pressa fuerat, corporis sui partem, paulatim fugiente dolore, ac sanitate subsequente, ad pedes usque pertransisse. Quo facto, mox euigilans sanissimus surrexit, ac pro sua sanitate Domino gratias denuo referens, quid erga se actum esset, fratribus indicauit; cunctisque congaudentibus, ad ministerium, quod sollicitus exhibere solebat, quasi flagello probante castigatior, rediit.

Sed et indumenta, quibus Deo dicatum corpus Cudbercti, uel uiuum antea, uel postea defunctum uestierant, etiam ipsa a gratia curandi non uacarunt, sicut in uolumine uitae et uirtutum eius quisque legerit, inueniet.

[32]
'''N'''ec silentio praetereundum, quod ante triennium per reliquias eius factum, nuper mihi per ipsum, in quo factum est, fratrem innotuit.

Est autem factum in monasterio, quod iuxta amnem Dacore constructum ab eo cognomen accepit, cui tunc uir religiosus Suidberct abbatis iure praefuit. Erat in eo quidam adulescens, cui tumor deformis palpebram oculi fedauerat; qui cum per dies crescens oculo interitum minaretur, curabant medici hunc adpositis pigmentorum fomentis emollire, nec ualebant. Quidam abscidendum esse docebant, alii hoc fieri metu maioris periculi uetabant. Cumque tempore non pauco frater praefatus tali incommodo laboraret, neque inminens oculo exitium humana manus curare ualeret, quin per dies augesceret, contigit eum subito diuinae pietatis gratia per sanctissimi patris Cudbercti reliquias sanari. Nam quando fratres sui corpus ipsius post multos sepulturae annos incorruptum reppererunt, tulerunt partem de capillis, quam more reliquiarum rogantibus amicis dare, uel ostendere in signum miraculi possent.

Harum particulam reliquiarum eo tempore habebat penes se quidam de presbyteris eiusdem monasterii nomine Thruidred, qui nunc ipsius monasterii abbas est. Qui cum die quadam ingressus ecclesiam, aperuisset thecam reliquiarum, ut portionem earum roganti amico praestaret, contigit et ipsum adulescentem, cui oculus languebat, in eadem tunc ecclesia adesse. Cumque presbyter portionem, quantam uoluit, amico dedisset, residuum dedit adulescenti, ut suo in loco reponeret. At ille salubri instinctu admonitus, cum accepisset capillos sancti capitis, adposuit palpebrae languenti, et aliquandiu tumorem illum infestum horum adpositione conprimere ac mollire curabat. Quo facto, reliquias, ut iussus erat, sua in theca recondidit, credens suum oculum capillis uiri Dei, quibus adtactus erat, ocius esse sanandum. Neque eum sua fides fefellit. Erat enim, ut referre est solitus, tunc hora circiter secunda diei. Sed cum alia, quaeque dies illa exigebat, cogitaret et faceret, inminente hora ipsius diei sexta, repente contingens oculum ita sanum cum palpebra inuenit, ac si nil umquam in eo deformitatis ac tumoris apparuisset.
{{Liber
|Ante=Liber Tertius
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Tertius
|Post=Liber Quintus
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Quintus
}}
{{finis}}
[[en:Ecclesiastical History of the English People/Book 4]]
[[nl:Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Boek III]]</text>
      <sha1>bekxf2ffn7qcfkbudmyp5ocqyalp1gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Liber Quintus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3348</id>
    <revision>
      <id>267498</id>
      <parentid>217423</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125938" sha1="ht2nq0t9aec3v9sjr0tvq062wzu4e1j" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Beda Venerabilis
|OperaeTitulus=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|OperaeWikiPagina=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|Annus=731 p.C.n.
|SubTitulus= Liber Quintus
}}
{{Liber
|Ante=Liber Quartus
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Quartus
|Post=Continuatio
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Continuatio
}}

'''HISTORIAE ECCLESIASTICAE GENTIS ANGLORUM'''

'''LIBER QUINTUS'''
 
 
[1]
'''S'''uccessit autem uiro Domini Cudbercto in exercenda uita solitaria, quam in insula Farne ante episcopatus sui tempora gerebat, uir uenerabilis Oidiluald, qui multis annis in monasterio, quod dicitur Inhrypum, acceptum presbyteratus officium condignis gradu ipse consecrabat actibus. Cuius ut meritum, uel uita qualis fuerit, certius clarescat, unum eius narro miraculum, quod mihi unus e fratribus, propter quos et in quibus patratum est, ipse narrauit, uidelicet Gudfrid, uenerabilis Christi famulus et presbyter, qui etiam postea fratribus eiusdem ecclesiae Lindisfarnensis, in qua educatus est, abbatis iure praefuit.

‘Ueni,’ inquit, ‘cum duobus fratribus aliis ad insulam Farne, loqui desiderans cum reuerentissimo patre Oidilualdo; cumque allocutione eius refecti, et benedictione petita domum rediremus, ecce subito, positis nobis in medio mari, interrupta est serenitas, qua uehebamur, et tanta ingruit tamque fera tempestatis hiems, ut neque uelo neque remigio quicquam proficere, neque aliud quam mortem sperare ualeremus. Cumque diu multum cum uento pelagoque frustra certantes, tandem post terga respiceremus, si forte uel ipsam, de qua egressi eramus, insulam aliquo conamine repetere possemus, inuenimus nos undiqueuersum pari tempestate praeclusos, nullamque spem nobis in nobis restare salutis Ubi autem longius uisum leuauimus, uidimus in ipsa insula Farne egressum de latibulis suis amantissimum Deo patrem Oidilualdum iter nostrum inspicere. Audito etenim fragore procellarum ac feruentis oceani exierat uidere, quid nobis accideret; cumque nos in labore ac desperatione positos cerneret, flectebat genua sua ad patrem Domini nostri Iesu Christi pro nostra uita et salute precaturus. Et cum orationem conpleret, simul tumida aequora placauit; adeo ut, cessante per omnia saeuitia tempestatis, secundi nos uenti ad terram usque per plana maris terga comitarentur. Cumque euadentes ad terram, nauiculam quoque nostram ab undis exportaremus, mox eadem, quae nostri gratia modicum siluerat, tempestas rediit, et toto illo die multum furere non cessauit; ut palam daretur intellegi, quia modica illa, quae prouenerat, intercapedo quietis, ad uiri Dei preces nostrae euasionis gratia caelitus donata est.’

Mansit autem idem uir Dei in insula Farne XII annis, ibidemque defunctus; sed in insula Lindisfarnensi iuxta praefatorum corpora episcoporum in ecclesia beati apostoli Petri sepultus est. Gesta uero sunt haec temporibus Aldfridi regis, qui post fratrem suum Ecgfridum genti Nordanhymbrorum X et VIIII annis praefuit.


[2]
'''C'''uius regni principio defuncto Eata episcopo, Iohannes uir sanctus Hagustaldensis ecclesiae praesulatum suscepit; de quo plura uirtutum miracula, qui eum familiariter nouerunt, dicere solent, et maxime uir reuerentissimus ac ueracissimus Bercthun, diaconus quondam eius, nunc autem abbas monasterii, quod uocatur Inderauuda, id est In silua Derorum; e quibus aliqua memoriae tradere commodum duximus.

Est mansio quaedam secretior, nemore raro et uallo circumdata, non longe ab Hagustaldensi ecclesia, id est unius ferme miliarii et dimidii spatio interfluente Tino amne separata, habens clymeterium sancti Michahelis archangeli, in qua uir Dei saepius, ubi oportunitas adridebat temporis, et maxime in quadragesima, manere cum paucis, atque orationibus ac lectioni quietus operam dare consueuerat. Cumque tempore quodam, incipiente quadragesima, ibidem mansurus adueniret, iussit suis quaerere pauperem aliquem maiore infirmitate uel inopia grauatum, quem secum habere illis diebus ad faciendam elimosynam possent; sic enim semper facere solebat.

Erat autem in uilla non longe posita quidam adulescens mutus, episcopo notus, nam saepius ante illum percipiendae elimosynae gratia uenire consueuerat, qui ne unum quidem sermonem umquam profari poterat; sed et scabiem tantam ac furfures habebat in capite, ut nil umquam capillorum ei in superiore parte capitis nasci ualeret, tantum in circuitu horridi crines stare uidebantur. Hunc ergo adduci praecipit episcopus, et ei in conseptis eiusdem mansionis paruum tugurium fieri, in quo manens cotidianam ab eis stipem acciperet. Cumque una quadragesimae esset impleta septimana, sequente dominica iussit ad se intrare pauperem, ingresso linguam proferre ex ore, ac sibi ostendere iussit; et adprehendens eum de mento, signum sanctae crucis linguae eius inpressit, quam signatam reuocare in os, et loqui illum praecepit: ‘Dicito,’

inquiens, ‘aliquod uerbum, dicito gae,’ quod est lingua Anglorum uerbum adfirmandi et consentiendi, id est, etiam. Dixit ille statim, soluto uinculo linguae, quod iussus erat. Addidit episcopus nomina litterarum: ‘Dicito A’; dixit ille A. ‘Dicito B’; dixit ille et hoc.

Cumque singula litterarum nomina dicente episcopo responderet, addidit et syllabas ac uerba dicenda illi proponere. Et cum in omnibus consequenter responderet, praecepit eum sententias longiores dicere, et fecit; neque ultra cessauit tota die illa et nocte sequente, quantum uigilare potuit, ut ferunt, qui praesentes fuere, loqui aliquid, et arcana suae cogitationis ac uoluntatis, quod numquam antea potuit, aliis ostendere; in similitudinem illius diu claudi, qui curatus ab apostolis Petro et Iohanne, exiliens stetit, et ambulabat; et intrauit cum illis in templum, ambulans, et exiliens, et laudans Dominum; gaudens nimirum uti officio pedum, quo tanto erat tempore destitutus. Cuius sanitati congaudens episcopus praecepit medico etiam sanandae scabredini capitis eius curam adhibere.

Fecit, ut iusserat, et iuuante benedictione ac precibus antistitis, nata est cum sanitate cutis uenusta species capillorum, factusque est iuuenis limpidus uultu et loquella promtus, capillis pulcherrime crispis, qui ante fuerat deformis, pauper, et mutus. Sicque de percepta laetatus sospitate, offerente etiam ei episcopo, ut in sua familia manendi locum acciperet, magis domum reuersus est.


[3]
'''N'''arrauit idem Bercthun et aliud de praefato antistite miraculum:

quia cum reuerentissimus uir Uilfrid post longum exilium in episcopatum esset Hagustaldensis ecclesiae receptus, et idem Iohannes, defuncto Bosa uiro multae sanctitatis et humilitatis, episcopus pro eo Eboraci substitutus, uenerit ipse tempore quodam ad monasterium uirginum in loco, qui uocatur Uetadun, cui tunc Heriburg abbatissa praefuit. ‘Ubi cum uenissemus,’ inquit, ‘et magno uniuersorum gaudio suscepti essemus, indicauit nobis abbatissa, quia quaedam de numero uirginum, quae erat filia ipsius carnalis, grauissimo langore teneretur; quia flebotomata est nuper in brachio, et cum esset in studio, tacta est infirmitate repentini doloris, quo mox increscente, magis grauatum est brachium illud uulneratum, ac uersum in tumorem adeo, ut uix duabus manibus circumplecti posset, ipsaque iacens in lecto prae nimietate doloris iam moritura uideretur. Rogauit ergo episcopum abbatissa, ut intrare ad eam, ac benedicere illam dignaretur, quia crederet eam ad benedictionem uel tactum illius mox melius habituram. Interrogans autem ille, quando flebotomata esset puella, et ut cognouit, quia in luna quarta, dixit: ‘Multum insipienter et indocte fecistis in luna IIII flebotomando. Memini enim beatae memoriae Theodorum archiepiscopum dicere, quia periculosa sit satis illius temporis flebotomia, quando et lumen lunae, et reuma oceani in cremento est. Et quid ego possum puellae, si moritura est, facere?’ At illa instantius obsecrans pro filia, quam oppido diligebat, nam et abbatissam eam pro se facere disposuerat, tandem obtinuit, ut ad languentem intraret. Intrauit ergo me secum adsumto ad uirginem, quae iacebat multo, ut dixi, dolore constricta, et brachio in tantum grossescente, ut nihil prorsus in cubito flexionis haberet; et adstans dixit orationem super illam, ac benedicens egressus est. Cumque post haec hora conpetente consideremus ad mensam, adueniens quidam clamauit me foras, et ait: ‘Postulat Quoenburg’ (hoc enim erat nomen uirginis), ‘ut ocius regrediaris ad eam.’ Quod dum facerem, repperi illam ingrediens uultu hilariorem, et uelut sospiti similem. Et dum adsiderem illi, dixit: ‘Uis petamus bibere?’ At ego: ‘Uolo,’

inquam, ‘et multum delector, si potes.’ Cumque oblato poculo biberemus ambo, coepit mihi dicere, quia ‘ex quo episcopus oratione pro me et benedictione conpleta egressus est, statim melius habere incipio; etsi necdum uires pristinas recepi, dolor tamen omnis et de brachio, ubi ardentior inerat, et de toto meo corpore, uelut ipso episcopo foras eum exportante, funditus ablatus est, tametsi tumor adhuc brachii manere uidetur.’ Abeuntibus autem nobis inde, continuo fugatum dolorem membrorum fuga quoque tumoris horrendi secuta est;

et erepta morti ac doloribus uirgo, laudes Domino Saluatori una cum ceteris, qui ibi erant, seruis illius referebat.’


[4]
'''A'''liud quoque non multum huic dissimile miraculum de praefato antistite narrauit idem abbas, dicens: ‘Uilla erat comitis cuiusdam, qui uocabatur Puch, non longe a monasterio nostro, id est duum ferme milium spatio separata; cuius coniux XL ferme diebus erat acerbissimo langore detenta, ita ut tribus septimanis non posset de cubiculo, in quo iacebat, foras efferri. Contigit autem eo tempore uirum Dei illo ad dedicandam ecclesiam ab eodem comite uocari.

Cumque dedicata esset ecclesia, rogauit comes eum ad prandendum in domum suam ingredi. Rennuit episcopus dicens se ad monasterium, quod proxime erat, debere reuerti. At ille obnixius precibus instans, uouit etiam se elimosynas pauperibus daturum, dummodo ille dignaretur eo die domum suam ingrediens ieiunium soluere. Rogaui et ego una cum illo, promittens etiam me elimosynas in alimoniam inopum dare, dum ille domum comitis pransurus, ac benedictionem daturus intraret. Cumque hoc tarde ac difficulter inpetraremus, intrauimus ad reficiendum. Miserat autem episcopus mulieri, quae infirma iacebat, de aqua benedicta, quam in dedicationem ecclesiae consecrauerat, per unum de his, qui mecum uenerant, fratribus;

praecipiens, ut gustandam illi daret, et, ubicumque maximum ei dolorem inesse didicisset, de ipsa eam aqua lauaret. Quod ut factum est, surrexit statim mulier sana, et non solum se infirmitate longa carere, sed et perditas dudum uires recepisse sentiens, obtulit poculum episcopo ac nobis; coeptumque ministerium nobis omnibus propinandi usque ad prandium conpletum non omisit; imitata socrum beati Petri, quae cum febrium fuisset ardoribus fatigata, ad tactum manus dominicae surrexit, et sanitate simul ac uirtute recepta ministrabat eis.’


[5]
'''A'''lio item tempore uocatus ad dedicandam ecclesiam comitis uocabulo Addi, cum postulatum conplesset ministerium, rogatus est ab eodem comite intrare ad unum de pueris eius, qui acerrima egritudine premebatur, ita ut, deficiente penitus omni membrorum officio, iamiamque moriturus esse uideretur; cui etiam loculus iam tunc erat praeparatus, in quo defunctus condi deberet. Addidit autem uir etiam lacrimas precibus, diligenter obsecrans, ut intraret oraturus pro illo, quia multum necessaria sibi esset uita ipsius; crederet uero, quia, si ille ei manum inponere, atque eum benedicere uoluisset, statim melius haberet. Intrauit ergo illo episcopus, et uidit eum mestis omnibus iam morti proximum, positumque loculum iuxta eum, in quo sepeliendus poni deberet; dixitque orationem, ac benedixit eum, et egrediens dixit solito consolantium sermone: ‘Bene conualescas, et cito.’ Cumque post haec sederent ad mensam, misit puer ad dominum suum, rogans sibi poculum uini mittere, quia sitiret. Gauisus ille multum, quia bibere posset, misit ei calicem uini benedictum ab episcopo; quem ut bibit, surrexit continuo, et ueterno infirmitatis discusso, induit se ipse uestimentis suis; et egressus inde intrauit, ac salutauit episcopum et conuiuas, dicens, quia ipse quoque delectaretur manducare et bibere cum eis. Iusserunt eum sedere secum ad epulas, multum gaudentes de sospitate illius.

Residebat, uescebatur, bibebat, laetabatur, quasi unus e conuiuis agebat; et multis post haec annis uiuens, in eadem, quam acceperat, salute permansit. Hoc autem miraculum memoratus abbas non se praesente factum, sed ab his, qui praesentes fuere, sibi perhibet esse relatum.

[6]
'''N'''eque hoc praetereundum silentio, quod famulus Christi Heribald in se ipso ab eo factum solet narrare miraculum, qui tunc quidem in clero illius conuersatus, nunc monasterio, quod est iuxta ostium Tini fluminis, abbatis iure praeest. ‘Uitam,’

inquit, ‘illius, quantum hominibus aestimare fas est, quod praesens optime cognoui, per omnia episcopo dignam esse conperi. Sed et cuius meriti apud internum testem habitus sit, et in multis aliis, et in me ipso maxime expertus sum; quippe quem ab ipso, ut ita dicam, mortis limite reuocans, ad uiam uitae sua oratione ac benedictione reduxit. Nam cum primaeuo adulescentiae tempore in clero illius degerem, legendi quidem canendique studiis traditus, sed non adhuc animum perfecte a iuuenilibus cohibens inlecebris, contigit die quadam nos iter agentes cum illo deuenisse in uiam planam et amplam, aptamque cursui equorum; coeperuntque iuuenes, qui cum ipso erant, maxime laici, postulare episcopum, ut cursu maiore equos suos inuicem probare liceret. At ille primo negauit, otiosum dicens esse, quod desiderabant; sed ad ultimum multorum unanima intentione deuictus: “Facite,” inquit, “si uultis, ita tamen, ut Herebald ab illo se certamine funditus abstineat.” Porro ipse diligentius obsecrans, ut et mihi certandi cum illis copia daretur, (fidebam namque equo, quem mihi ipse optimum donauerat), nequaquam inpetrare potui.

‘At cum saepius huc atque illuc, spectante me et episcopo, concitatis in cursum equis reuerterentur; et ipse lasciuo superatus animo non me potui cohibere, sed, prohibente licet illo, ludentibus me miscui, et simul cursu equi contendere coepi. Quod dum agerem, audiui illum post tergum mihi cum gemitu dicentem: “O quam magnum uae facis mihi sic equitando!” Et ego audiens, nihilominus coeptis institi uetitis. Nec mora, dum feruens equus quoddam itineris concauum ualentiore impetu transiliret, lapsus decidi, et mox uelut emoriens sensum penitus motumque omnem perdidi. Erat namque illo in loco lapis terrae aequalis obtectus cespite tenui, neque ullus alter in tota illa campi planitie lapis inueniri poterat; casuque euenit, uel potius diuina prouisione ad puniendam inoboedientiae meae culpam, ut hunc capite ac manu, quam capiti ruens subposueram, tangerem, atque infracto pollice capitis quoque iunctura solueretur;

et ego, ut dixi, simillimus mortuo fierem. Et quia moueri non poteram, tetenderunt ibidem papilionem, in quo iacerem. Erat autem hora diei circiter septima, a qua ad uesperam usque quietus et quasi mortuus permanens, tunc paululum reuiuisco, ferorque domum a sociis, ac tacitus tota nocte perduro. Uomebam autem sanguinem, eo quod et interanea essent ruendo conuulsa. At episcopus grauissime de casu et interitu meo dolebat, eo quod me speciali diligeret affectu; nec uoluit nocte illa iuxta morem cum clericis suis manere, uerum solus in oratione persistens noctem ducebat peruigilem, pro mea, ut reor, sospitate supernae pietati supplicans. Et mane primo ingressus ad me, ac dicta super me oratione, uocauit me nomine meo, et quasi de somno graui excitatum interrogauit, si nossem, quis esset, qui loqueretur ad me. At ego aperiens oculos aio: “Etiam; tu es antistes meus amatus.” “Potes,” inquit, “uiuere?” Et ego: “Possum,”

inquam, “per orationes uestras, si uoluerit Dominus.”

‘Qui inponens capiti meo manum, cum uerbis benedictionis, rediit ad orandum; et post pusillum me reuisens, inuenit sedentem, et iam loqui ualentem; coepitque me interrogare, diuino, ut mox patuit, admonitus instinctu, an me esse baptizatum absque scrupulo nossem. Cui ego absque ulla me hoc dubietate scire respondi, quia salutari fonte in remissionem peccatorum essem ablutus; et nomen presbyteri, a quo me baptizatum noueram, dixi. At ille: “Si ab hoc,”

inquit, “sacerdote baptizatus es, non es perfecte baptizatus; noui namque eum, et quia cum esset presbyter ordinatus, nullatenus propter ingenii tarditatem potuit cathecizandi uel baptizandi ministerium discere, propter quod et ipse illum ab huius praesumtione ministerii, quod regulariter inplere nequibat, omnimodis cessare praecepi.” Quibus dictis eadem hora me cathecizare ipse curauit; factumque est, ut, exsufflante illo in faciem meam, confestim me melius habere sentirem. Uocauit autem medicum, et dissolutam mihi emicranii iuncturam conponere atque alligare iussit.

Tantumque mox accepta eius benedictione conualui, ut in crastinum ascendens equum cum ipso iter in alium locum facerem; nec multo post plene curatus uitali etiam unda perfusus sum.’

Mansit autem in episcopatu annis XXXIII, et sic caelestia regna conscendens, sepultus est in porticu sancti Petri in monasterio suo, quod dicitur In silua Derorum, anno ab incarnatione dominica DCCo XXIo. Nam cum prae maiore senectute minus episcopatui administrando sufficeret, ordinato in episcopatum Eboracensis ecclesiae Uilfrido presbytero suo, secessit ad monasterium praefatum, ibique uitam in Deo digna conuersatione conpleuit.


[7]
'''A'''nno autem regni Aldfridi tertio, Caedualla, rex Occidentalium Saxonum, cum genti suae duobus annis strenuissime praeesset, relicto imperio propter Dominum regnumque perpetuum, uenit Romam; hoc sibi gloriae singularis desiderans adipisci, ut ad limina beatorum apostolorum fonte baptismatis ablueretur, in quo solo didicerat generi humano patere uitae caelestis introitum; simul etiam sperans, quia mox baptizatus, carne solutus ad aeterna gaudia iam mundus transiret; quod utrumque, ut mente disposuerat, Domino iuuante conpletum est. Etenim illo perueniens, pontificatum agente Sergio, baptizatus est die sancto sabbati paschalis anno ab incarnatione Domini DCLXXXVIIII; et in albis adhuc positus, langore correptus, XIIo. Kalendarum Maiarum die solutus a carne, et beatorum est regno sociatus in caelis. Cui etiam tempore baptismatis papa memoratus Petri nomen inposuerat, ut beatissimo apostolorum principi, ad cuius sacratissimum corpus a finibus terrae pio ductus amore uenerat, etiam nominis ipsius consortio iungeretur; qui in eius quoque ecclesia sepultus est; et iubente pontifice epitaphium in eius monumento scriptum, in quo et memoria deuotionis ipsius fixa per saecula maneret, et legentes quoque uel audientes exemplum facti ad studium religionis accenderet. Scriptum est ergo hoc modo:

Culmen, opes, subolem, pollentia regna, triumphos, Exuuias, proceres, moenia, castra, lares; Quaeque patrum uirtus, et quae congesserat ipse Caedual armipotens, liquit amore Dei;

Ut Petrum, sedemque Petri rex cerneret hospes, Cuius fonte meras sumeret almus aquas, 
Splendificumque iubar radianti carperet haustu, Ex quo uiuificus fulgor ubique fluit.

Percipiensque alacer rediuiuae praemia uitae, Barbaricam rabiem, nomen et inde suum 
Conuersus conuertit ouans; Petrumque uocari Sergius antistes iussit, ut ipse pater 
Fonte renascentis, quem Christi gratia purgans Protinus albatum uexit in arce poli.

Mira fides regis, clementia maxima Christi, Cuius consilium nullus adire potest!

Sospes enim ueniens supremo ex orbe Britanni, Per uarias gentes, per freta, perque uias, 
Urbem Romuleam uidit, templumque uerendum Aspexit Petri mystica dona gerens.

Candidus inter oues Christi sociabilis ibit; Corpore nam tumulum, mente superna tenet.

Conmutasse magis sceptrorum insignia credas, Quem regnum Christi promeruisse uides.

Hic depositus est Caedual, qui et Petrus, rex Saxonum, sub die XII Kalendarum Maiarum, indictione II; qui uixit annos plus minus XXX, imperante domno Iustiniano piissimo Augusto, anno eius consulatus IIII, pontificante apostolico uiro domno Sergio papa anno secundo.

Abeunte autem Romam Caedualla, successit in regnum Ini de stirpe regia; qui cum XXXVII annis imperium tenuisset gentis illius, et ipse relicto regno ac iuuenioribus commendato, ad limina beatorum apostolorum Gregorio pontificatum tenente profectus est, cupiens in uicinia sanctorum locorum ad tempus peregrinari in terris, quo familiarius a sanctis recipi mereretur in caelis; quod his temporibus plures de gente Anglorum, nobiles, ignobiles, laici, clerici, uiri ac feminae certatim facere consuerunt.


[8]
'''A'''nno autem post hunc, quo Caedualla Romae defunctus est, proximo, id est DCXC incarnationis dominicae, Theodorus beatae memoriae archiepiscopus, senex et plenus dierum, id est annorum LXXXVIII, defunctus est; quem se numerum annorum fuisse habiturum ipse iamdudum somni reuelatione edoctus, suis praedicere solebat.

Mansit autem in episcopatu annis XXII, sepultusque est in ecclesia sancti Petri, in qua omnium episcoporum Doruuernensium sunt corpora deposita; de quo una cum consortibus eiusdem sui gradus recte ac ueraciter dici potest, quia ‘corpora ipsorum in pace sepulta sunt, et nomen eorum uiuet in generationes et generationes.’ Ut enim breuiter dicam, tantum profectus spiritalis tempore praesulatus illius Anglorum ecclesiae, quantum numquam antea potuere, ceperunt.

Cuius personam, uitam, aetatem, et obitum, epitaphium quoque monumenti ipsius uersibus heroicis XXX et IIII palam ac lucide cunctis illo aduenientibus pandit; quorum primi sunt hi:

Hic sacer in tumba pausat cum corpore pracsul, Quem nunc Theodorum lingua Pelasga uocat.

Princeps pontificum, felix summusque sacerdos Limpida discipulis dogmata disseruit.

Ultimi autem hi:

Namque diem nonamdecimam September habebat, Cum carnis claustra spiritus egreditur.

Alma nouae scandens felix consortia uitae, Ciuibus angelicis iunctus in arce poli.

Successit autem Theodoro in episcopatum Berctuald, qui erat abbas in monasterio, quod iuxta ostium aquilonale fluminis Genladae positum, Racuulfe nuncupatur; uir et ipse scientia scripturarum inbutus, sed et ecclesiasticis simul ac monasterialibus disciplinis summe instructus, tametsi praedecessori suo minime conparandus; qui electus est quidem in episcopatum anno dominicae incarnationis DCXC secundo, die primo mensis Iulii, regnantibus in Cantia Uictredo et SuÃ¦bhardo; ordinatus autem anno sequente tertio die Kalendarum Iuliarum dominica a Goduine metropolitano episcopo Galliarum; et sedit in sede sua pridie Kalendarum Septembrium dominica; qui inter multos, quos ordinauit antistites, etiam Gebmundo Hrofensis ecclesiae praesule defuncto, Tobiam pro illo consecrauit, uirum Latina, Greca, et Saxonica lingua atque eruditione multipliciter instructum.

[9]
'''E'''o tempore uenerabilis et cum omni honorificentia nominandus famulus Christi et sacerdos Ecgberct, quem in Hibernia insula peregrinam ducere uitam pro adipiscenda in caelis patria retulimus, proposuit animo pluribus prodesse; id est inito opere apostolico, uerbum Dei aliquibus earum, quae nondum audierant, gentibus euangelizando committere; quarum in Germania plurimas nouerat esse nationes, a quibus Angli uel Saxones, qui nunc Brittaniam incolunt, genus et originem duxisse noscuntur; unde hactenus a uicina gente Brettonum corrupte Garmani nuncupantur. Sunt autem Fresones, Rugini, Danai, Hunni, Antiqui Saxones, Boructuari; sunt alii perplures hisdem in partibus populi paganis adhuc ritibus seruientes, ad quos uenire praefatus Christi miles circumnauigata Brittania disposuit, siquos forte ex illis ereptos Satanae ad Christum transferre ualeret; uel, si hoc fieri non posset, Romam uenire ad uidenda atque adoranda beatorum apostolorum ac martyrum Christi limina cogitauit.

Sed ne aliquid horum perficeret, superna illa oracula simul et opera restiterunt. Siquidem electis sociis strenuissimis et ad praedicandum uerbum idoneis, utpote actione simul et eruditione praeclaris, praeparatis omnibus, quae nauigantibus esse necessaria uidebantur, uenit die quadam mane primo ad eum unus de fratribus, discipulus quondam in Brittania et minister Deo dilecti sacerdotis Boisili (cum esset idem Boisil praepositus monasterii Mailrosensis sub abbate Eata, ut supra narrauimus ,referens ei uisionem, quae sibi eadem nocte apparuisset: ‘Cum expletis,’ inquiens, ‘hymnis matutinalibus in lectulo membra posuissem, ac leuis mihi somnus obrepsisset, apparuit magister quondam meus, et nutritor amantissimus Boisil, interrogauitque me, an eum cognoscere possem. Aio: “Etiam; tu es enim Boisil.” At ille: “Ad hoc,” inquit, “ueni, ut responsum Domini Saluatoris Ecgbercto adferam, quod te tamen referente oportet ad illum uenire. Dic ergo illi, quia non ualet iter, quod proposuit, inplere; Dei enim uoluntatis est, ut ad Columbae monasteria magis docenda pergat.”’ Erat autem Columba primus doctor fidei Christianae transmontanis Pictis ad aquilonem, primusque fundator monasterii, quod in Hii insula multis diu Scottorum Pictorumque populis uenerabile mansit. Qui uidelicet Columba nunc a nonnullis conposito a cella et Columba nomine Columcelli uocatur. Audiens autem uerba uisionis Ecgberct, praecepit fratri, qui retulerat, ne cuiquam haec alteri referret, ne forte inlusoria esset uisio. Ipse autem tacitus rem considerans, ueram esse timebat; nec tamen a praeparando itinere, quo ad gentes docendas iret, cessare uolebat.

At post dies paucos rursum uenit ad eum praefatus frater, dicens, quia et ea nocte sibi post expletos matutinos Boisil per uisum apparuerit, dicens: ‘Quare tam neglegenter ac tepide dixisti Ecgbercto, quae tibi dicenda praecepi? At nunc uade et dic illi, quia, uelit nolit, debet ad monasteria Columbae uenire, quia aratra eorum non recte incedunt; oportet autem eum ad rectum haec tramitem reuocare.’ Qui haec audiens denuo praecepit fratri, ne haec cui patefaceret. Ipse uero, tametsi certus est factus de uisione, nihilominus temtauit iter dispositum cum fratribus memoratis incipere. Cumque iam naui inposuissent, quae tanti itineris necessitas poscebat, atque oportunos aliquot dies uentos expectarent, facta est nocte quadam tam saeua tempestas, quae perditis nonnulla ex parte his, quae in naui erant, rebus, ipsam in latus iacentem inter undas relinqueret; saluata sunt tamen omnia, quae erant Ecgbercti et sociorum eius. Tum ipse quasi propheticum illud dicens, quia ‘propter me est tempestas haec,’ subtraxit se illi profectioni, et remanere domi passus est.

At uero unus de sociis eius, uocabulo Uictberct, cum esset et ipse contemtu mundi ac doctrinae scientia insignis, (nam multos annos in Hibernia peregrinus anchoreticam in magna perfectione uitam egerat), ascendit nauem, et Fresiam perueniens, duobus annis continuis genti illi ac regi eius Rathbedo uerbum salutis praedicabat, neque aliquem tanti laboris fructum apud barbaros inuenit auditores. Tum reuersus ad dilectae locum peregrinationis, solito in silentio uacare Domino coepit; et quoniam externis prodesse ad fidem non poterat, suis amplius ex uirtutum exemplis prodesse curabat.


[10]
'''U'''t autem uidit uir Domini Ecgberct, quia nec ipse ad praedicandum gentibus uenire permittebatur, retentus ob aliam sanctae ecclesiae utilitatem, de qua oraculo fuerat praemonitus; nec Uictberct illas deueniens in partes quicquam proficiebat, temtauit adhuc in opus uerbi mittere uiros sanctos et industrios, in quibus eximius Uilbrord presbyteri gradu et merito praefulgebat. Qui cum illo aduenissent, erant autem numero XII, diuertentes ad Pippinum ducem Francorum, gratanter ab illo suscepti sunt; et quia nuper citeriorem Fresiam expulso inde Rathbedo rege ceperat, illo eos ad praedicandum misit; ipse quoque imperiali auctoritate iuuans, ne qui praedicantibus quicquam molestiae inferret; multisque eos, qui fidem suscipere uellent, beneficiis adtollens; unde factum est, opitulante gratia diuina, ut multos in breui ab idolatria ad fidem conuerterent Christi.

Horum secuti exempla duo quidam presbyteri de natione Anglorum, qui in Hibernia multo tempore pro aeterna patria exulauerant, uenerunt ad prouinciam Antiquorum Saxonum, si forte aliquos ibidem praedicando Christo adquirere possent. Erant autem unius ambo, sicut deuotionis, sic etiam uocabuli; nam uterque eorum appellabatur Heuuald; ea tamen distinctione, ut pro diuersa capillorum specie unus Niger Heuuald, alter Albus Heuuald diceretur; quorum uterque pietate religionis inbutus, sed Niger Heuuald magis sacrarum litterarum erat scientia institutus. Qui uenientes in prouinciam intrauerunt hospitium cuiusdam uilici, petieruntque ab eo, ut transmitterentur ad satrapam, qui super eum erat, eo quod haberent aliquid legationis et causae utilis, quod deberent ad illum perferre. Non enim habent regem idem Antiqui Saxones, sed satrapas plurimos suae genti praepositos, qui ingruente belli articulo mittunt aequaliter sortes, et, quemcumque sors ostenderit, hunc tempore belli ducem omnes sequuntur, huic obtemperant; peracto autem bello, rursum aequalis potentiae omnes fiunt satrapae. Suscepit ergo eos uilicus, et promittens se mittere eos ad satrapam, qui super se erat, ut petebant, aliquot diebus secum retinuit.

Qui cum cogniti essent a barbaris, quod essent alterius religionis, (nam et psalmis semper atque orationibus uacabant, et cotidie sacrificium Deo uictimae salutaris offerebant, habentes secum uascula sacra et tabulam altaris uice dedicatam), suspecti sunt habiti, quia, si peruenirent ad satrapam, et loquerentur cum illo, auerterent illum a diis suis, et ad nouam Christianae fidei religionem transferrent, sicque paulatim omnis eorum prouincia ueterem cogeretur noua mutare culturam. Itaque rapuerunt eos subito, et interemerunt; Album quidem Heuualdum ueloci occisione gladii, Nigellum autem longo suppliciorum cruciatu, et horrenda membrorum omnium discerptione; quos interemtos in Rheno proiecerunt. Quod cum satrapa ille, quem uidere uolebant, audisset, iratus est ualde, quod ad se uenire uolentes peregrini non permitterentur; et mittens occidit uicanos illos omnes, uicumque incendio consumsit. Passi sunt autem praefati sacerdotes et famuli Christi Vo. Nonarum Octobrium die.

Nec martyrio eorum caelestia defuere miracula. Nam cum peremta eorum corpora amni, ut diximus, a paganis essent iniecta, contigit, ut haec contra impetum fluuii decurrentis, per XL fere milia passuum, ad ea usque loca, ubi illorum erant socii, transferrentur. Sed et radius lucis permaximus, atque ad caelum usque altus, omni nocte supra locum fulgebat illum, ubicumque ea peruenisse contingeret, et hoc etiam paganis, qui eos occiderant, intuentibus. Sed et unus ex eis in uisione nocturna apparuit cuidam de sociis suis, cui nomen erat Tilmon, uiro inlustri, et ad saeculum quoque nobili, qui de milite factus fuerat monachus; indicans, quod eo loci corpora eorum posset inuenire, ubi lucem de caelo terris radiasse conspiceret.

Quod ita conpletum est. Inuenta namque eorum corpora iuxta honorem martyribus condignum recondita sunt, et dies passionis uel inuentionis eorum congrua illis in locis ueneratione celebratus. Denique gloriosissimus dux Francorum Pippin, ubi haec conperiit, misit, et adducta ad se eorum corpora condidit cum multa gloria in ecclesia Coloniae ciuitatis iuxta Rhenum. Fertur autem, quia in loco, quo occisi sunt, fons ebullierit, qui in eodem loco usque hodie copiosa fluenti sui dona profundat.

[11]
'''P'''rimis sane temporibus aduentus eorum in Fresiam, mox ut conperiit Uilbrord datam sibi a principe licentiam ibidem praedicandi, accelerauit uenire Romam, cuius sedi apostolicae tunc Sergius papa praeerat, ut cum eius licentia et benedictione desideratum euangelizandi gentibus opus iniret; simul et reliquias beatorum apostolorum ac martyrum Christi ab eo se sperans accipere, ut dum in gente, cui praedicaret, destructis idolis ecclesias institueret, haberet in promtu reliquias sanctorum, quas ibi introduceret; quibusque ibidem depositis, consequenter in eorum honorem, quorum essent illae, singula quaeque loca dedicaret. Sed et alia perplura, quae tanti operis negotium quaerebat, uel ibi discere uel inde accipere cupiebat. In quibus omnibus cum sui uoti compos esset effectus, ad praedicandum rediit.

Quo tempore fratres, qui erant in Fresia uerbi ministerio mancipati, elegerunt ex suo numero uirum modestum moribus, et mansuetum corde, Suidberctum, qui eis ordinaretur antistes, quem Brittaniam destinatum ad petitionem eorum ordinauit reuerentissimus Uilfrid episcopus, qui tum forte patria pulsus in Merciorum regionibus exulabat. Non enim eo tempore habebat episcopum Cantia, defuncto quidem Theodoro, sed necdum Berctualdo successore eius, qui trans mare ordinandus ierat, ad sedem episcopatus sui reuerso.

Qui uidelicet Suidberct accepto episcopatu, de Brittania regressus, non multo post ad gentem Boructuarorum secessit, ac multos eorum praedicando ad uiam ueritatis perduxit. Sed expugnatis non longo post tempore Boructuaris a gente Antiquorum Saxonum, dispersi sunt quolibet hi, qui uerbum receperant; ipse antistes cum quibusdam Pippinum petiit, qui interpellante Bliththrydae coniuge sua, dedit ei locum mansionis in insula quadam Hreni, quae lingua eorum uocatur In litore; in qua ipse, constructo monasterio, quod hactenus heredes possident eius, aliquandiu continentissimam gessit uitam, ibique diem clausit ultimum.

Postquam uero per annos aliquot in Fresia, qui aduenerant, docuerunt, misit Pippin fauente omnium consensu uirum uenerabilem Uilbrordum Romam, cuius adhuc pontificatum Sergius habebat, postulans. ut eidem Fresonum genti archiepiscopus ordinaretur. Quod ita, ut petierat, inpletum est, anno ab incarnatione Domini DCXCVI.

Ordinatus est autem in ecclesia sanctae martyris Ceciliae, die natalis eius, inposito sibi a papa memorato nomine Clementis; ac mox remissus ad sedem episcopatus sui, id est post dies XIIII, ex quo in urbem uenerat.

Donauit autem ei Pippin locum cathedrae episcopalis in castello suo inlustri, quod antiquo gentium illarum uerbo Uiltaburg, id est Oppidum Uiltorum, lingua autem Gallica Traiectum uocatur; in quo aedificata ecclesia, reuerentissimus pontifex longe lateque uerbum fidei praedicans, multosque ab errore reuocans, plures per illas regiones ecclesias, sed et monasteria nonnulla construxit. Nam non multo post alios quoque illis in regionibus ipse constituit antistites ex eorum numero fratrum, qui uel secum, uel post se illo ad praedicandum uenerant; ex quibus aliquanti iam dormierunt in Domino. Ipse autem Uilbrord, cognomento Clemens, adhuc superest, longa iam uenerabilis aetate, utpote tricesimum et sextum in episcopatu habens annum, et post multiplices militiae caelestis agones ad praemia remunerationis supernae tota mente suspirans.


[12]
'''H'''is temporibus miraculum memorabile et antiquorum simile in Brittania factum est. Namque ad excitationem uiuentium de morte animae, quidam aliquandiu mortuus ad uitam resurrexit corporis, et multa memoratu digna, quae uiderat, narrauit; e quibus hic aliqua breuiter perstringenda esse putaui. Erat ergo pater familias in regione Nordanhymbrorum, quae uocatur Incuneningum, religiosam cum domu sua gerens uitam; qui infirmitate corporis tactus, et hac crescente per dies, ad extrema perductus, primo tempore noctis defunctus est; sed diluculo reuiuiscens, ac repente residens, omnes, qui corpori flentes adsederant, timore inmenso perculsos in fugam conuertit; uxor tantum, quae amplius amabat, quamuis multum tremens et pauida, remansit. Quam ille consolatus: ‘Noli,’ inquit, ‘timere, quia iam uere surrexi a morte, qua tenebar, et apud homines sum iterum uiuere permissus; non tamen ea mihi, qua ante consueram, conuersatione, sed multum dissimili ex hoc tempore uiuendum est.’

Statimque surgens, abiit ad uillulae oratorium, et usque ad diem in oratione persistens, mox omnem, quam possederat, substantiam in tres diuisit portiones, e quibus unam coniugi, alteram filiis tradidit, tertiam sibi ipse retentans, statim pauperibus distribuit. Nec multo post saeculi curis absolutus ad monasterium Mailros, quod Tuidi fluminis circumflexu maxima ex parte clauditur, peruenit; acceptaque tonsura, locum secretae mansionis, quam praeuiderat abbas, intrauit;

et ibi usque ad diem mortis in tanta mentis et corporis contritione durauit, ut multa illum, quae alios laterent, uel horrenda uel desideranda uidisse, etiamsi lingua sileret, uita loqueretur.

Narrabat autem hoc modo, quod uiderat: ‘Lucidus,’ inquiens, ‘aspectu et clarus erat indumento, qui me ducebat. Incedebamus autem tacentes, ut uidebatur mihi, contra ortum solis solstitialem; cumque ambularemus, deuenimus ad uallem multae latitudinis ac profunditatis, infinitae autem longitudinis; quae ad leuam nobis sita, unum latus flammis feruentibus nimium terribile, alterum furenti grandine ac frigore niuium omnia perflante atque uerrente non minus intolerabile praeferebat. Utrumque autem erat animabus hominum plenum, quae uicissim huc inde uidebantur quasi tempestatis impetu iactari. Cum enim uim feruoris inmensi tolerare non possent, prosiliebant miserae in medium rigoris infesti; et cum neque ibi quippiam requiei inuenire ualerent, resiliebant rursus urendae in medium flammarum inextinguibilium. Cumque hac infelici uicissitudine longe lateque, prout aspicere poteram, sine ulla quietis intercapedine innumerabilis spirituum deformium multitudo torqueretur, cogitare coepi, quod hic fortasse esset infernus, de cuius tormentis intolerabilibus narrari saepius audiui. Respondit cogitationi meae ductor, qui me praecedebat: “Non hoc,”

inquiens, “suspiceris; non enim hic infernus est ille, quem putas.”

‘At cum me hoc spectaculo tam horrendo perterritum paulatim in ulteriora produceret, uidi subito ante nos obscurari incipere loca, et tenebris omnia repleri. Quas cum intraremus, in tantum paulisper condensatae sunt, ut nihil praeter ipsas aspicerem, excepta dumtaxat specie et ueste eius, qui me ducebat. Et cum progrederemur ‘sola sub nocte per umbras,’ ecce subito apparent ante nos crebri flammarum tetrarum globi, ascendentes quasi de puteo magno, rursumque decidentes in eundem. Quo cum perductus essem, repente ductor meus disparuit, ac me solum in medio tenebrarum et horridae uisionis reliquit. At cum idem globi ignium sine intermissione modo alta peterent, modo ima baratri repeterent, cerno omnia, quae ascendebant, fastigia flammarum plena esse spiritibus hominum, qui instar fauillarum cum fumo ascendentium, nunc ad sublimiora proicerentur, nunc retractis ignium uaporibus relaberentur in profunda. Sed et fetor inconparabilis cum eisdem uaporibus ebulliens omnia illa tenebrarum loca replebat. Et cum diutius ibi pauidus consisterem, utpote incertus, quid agerem, quo uerterem gressum, qui me finis maneret; audio subitum post terga sonitum inmanissimi fletus ac miserrimi, simul et cachinnum crepitantem quasi uulgi indocti captis hostibus insultantis. Ut autem sonitus idem clarior redditus ad me usque peruenit, considero turbam malignorum spirituum, quae quinque animas hominum merentes heiulantesque, ipsa multum exultans et cachinnans, medias illas trahebat in tenebras; e quibus uidelicet hominibus, ut dinoscere potui, quidam erat adtonsus ut clericus, quidam laicus, quaedam femina. Trahentes autem eos maligni spiritus descenderunt in medium baratri illius ardentis;

factumque est, ut cum longius subeuntibus eis, fletum hominum et risum daemoniorum clare discernere nequirem, sonum tamen adhuc promiscuum in auribus haberem. Interea ascenderunt quidam spirituum obscurorum de abysso illa flammiuoma, et adcurrentes circumdederunt me, atque oculis flammantibus, et de ore ac naribus ignem putidum efflantes angebant; forcipibus quoque igneis, quos tenebant in manibus, minitabantur me conprehendere, nec tamen me ullatenus contingere, tametsi terrere praesumebant. Qui cum undiqueuersum hostibus et caecitate tenebrarum conclusus, huc illucque oculos circumferrem, si forte alicunde quid auxilii, quo saluarer, adueniret, apparuit retro uia, qua ueneram, quasi fulgor stellae micantis inter tenebras, qui paulatim crescens, et ad me ocius festinans, ubi adpropinquauit, dispersi sunt et aufugerunt omnes, qui me forcipibus rapere quaerebant spiritus infesti.

‘Ille autem, qui adueniens eos fugauit, erat ipse, qui me ante ducebat; qui mox conuersus ad dextrum iter, quasi contra ortum solis brumalem me ducere coepit. Nec mora, exemtum tenebris in auras me serenae lucis eduxit; cumque me in luce aperta duceret, uidi ante nos murum permaximum, cuius neque longitudini hinc uel inde, neque altitudini ullus esse terminus uideretur. Coepi autem mirari, quare ad murum accederemus, cum in eo nullam ianuam, uel fenestram, uel ascensum alicubi conspicerem. Cum ergo peruenissemus ad murum, statim nescio quo ordine fuimus in summitate eius. Et ecce ibi campus erat latissimus ac laetissimus, tantaque flagrantia uernantium flosculorum plenus, ut omnem mox fetorem tenebrosi fornacis, qui me peruaserat, effugaret admirandi huius suauitas odoris. Tanta autem lux cuncta ea loca perfuderat, ut omni splendore diei siue solis meridiani radiis uideretur esse praeclarior.

Erantque in hoc campo innumera hominum albatorum conuenticula, sedesque plurimae agminum laetantium. Cumque inter choros felicium incolarum medios me duceret, cogitare coepi, quod hoc fortasse esset regnum caelorum, de quo praedicari saepius audiui. Respondit ille cogitatui meo: “Non,” inquiens, “non hoc est regnum caelorum, quod autumas.”

‘Cumque procedentes transissemus et has beatorum mansiones spirituum, aspicio ante nos multo maiorem luminis gratiam quam prius; in qua etiam uocem cantantium dulcissimam audiui; sed et odoris flagrantia miri tanta de loco effundebatur, ut is, quem antea degustans quasi maximum rebar, iam permodicus mihi odor uideretur;
sicut etiam lux illa campi florentis eximia, in conparatione eius, quae nunc apparuit, lucis, tenuissima prorsus uidebatur, et parua. In cuius amoenitatem loci cum nos intraturos sperarem, repente ductor substitit; nec mora, gressum retorquens ipsa me, qua uenimus, uia reduxit.

‘Cumque reuersi perueniremus ad mansiones illas laetas spirituum candidatorum, dixit mihi: “Scis, quae sint ista omnia, quae uidisti?” Respondi ego: “Non.” Et ait: “Uallis illa, quam aspexisti flammis feruentibus et frigoribus horrenda rigidis, ipse est locus, in quo examinandae et castigandae sunt animae illorum, qui differentes confiteri et emendare scelera, quae fecerunt, in ipso tandem mortis articulo ad paenitentiam confugiunt, et sic de corpore exeunt; qui tamen, quia confessionem et paenitentiam uel in morte habuerunt, omnes in die iudicii ad regnum caelorum perueniunt.

Multos autem preces uiuentium, et elimosynae, et ieiunia, et maxime celebratio missarum, ut etiam ante diem iudicii liberentur, adiuuant. Porro puteus ille flammiuomus ac putidus, quem uidisti, ipsum est os gehennae, in quo quicumque semel inciderit, numquam inde liberabitur in aeuum. Locus uero iste florifer, in quo pulcherrimam hanc iuuentutem iucundari ac fulgere conspicis, ipse est, in quo recipiuntur animae eorum, qui in bonis quidem operibus de corpore exeunt; non tamen sunt tantae perfectionis, ut in regnum caelorum statim mereantur introduci; qui tamen omnes in die iudicii ad uisionem Christi, et gaudia regni caelestis intrabunt. Nam quicumque in omni uerbo, et opere, et cogitatione perfecti sunt, mox de corpore egressi ad regnum caeleste perueniunt; ad cuius uicina pertinet locus ille, ubi sonum cantilenae dulcis cum odore suauitatis ac splendore lucis audisti. Tu autem, quia nunc ad corpus reuerti, et rursum inter homines uiuere debes, si actus tuos curiosius discutere, et mores sermonesque tuos in rectitudine ac simplicitate seruare studueris, accipies et ipse post mortem locum mansionis inter haec, quae cernis, agmina laetabunda spirituum beatorum. Namque ego, cum ad tempus abscessissem a te, ad hoc feci, ut, quid de te fieri deberet, agnoscerem.” Haec mihi cum dixisset, multum detestatus sum reuerti ad corpus, delectatus nimirum suauitate ac decore loci illius, quem intuebar, simul et consortio eorum, quos in illo uidebam. Nec tamen aliquid ductorem meum rogare audebam; sed inter haec nescio quo ordine repente me inter homines uiuere cerno.’

Haec et alia, quae uiderat, idem uir Domini, non omnibus passim desidiosis ac uitae suae incuriosis referre uolebat, sed illis solummodo, qui uel tormentorum metu perterriti, uel spe gaudiorum perennium delectati, profectum pietatis ex eius uerbis haurire uolebant. Denique in uicinia cellae illius habitabat quidam monachus, nomine Haemgils, presbyteratus etiam, quem bonis actibus adaequabat, gradu praeminens, qui adhuc superest, et in Hibernia insula solitarius ultimam uitae aetatem pane cibario et frigida aqua sustentat. Hic saepius ad eundem uirum ingrediens, audiuit ab eo repetita interrogatione, quae et qualia essent, quae exutus corpore uideret; per cuius relationem ad nostram quoque agnitionem peruenere, quae de his pauca perstrinximus. Narrabat autem uisiones suas etiam regi Aldfrido, uiro undecumque doctissimo; et tam libenter tamque studiose ab illo auditus est, ut eius rogatu monasterio supra memorato inditus, ac monachica sit tonsura coronatus, atque ad eum audiendum saepissime, cum illas in partes deuenisset, accederet. Cui uidelicet monasterio tempore illo religiosae ac modestae uitae abbas et presbyter Ediluald praeerat, qui nunc episcopalem Lindisfarnensis ecclesiae cathedram condignis gradu actibus seruat.

Accepit autem in eodem monasterio locum mansionis secretiorem, ubi liberius continuis in orationibus famulatui sui conditoris uacaret.

Et quia locus ipse super ripam fluminis erat situs, solebat hoc creber ob magnum castigandi corporis affectum ingredi, ac saepius in eo supermeantibus undis inmergi; sicque ibidem quamdiu sustinere posse uidebatur, psalmis uel precibus insistere, fixusque manere, ascendente aqua fluminis usque ad lumbos, aliquando et usque ad collum; atque inde egrediens ad terram, numquam ipsa uestimenta uda atque algida deponere curabat, donec ex suo corpore calefierent et siccarentur. Cumque tempore hiemali defluentibus circa eum semifractarum crustis glacierum, quas et ipse aliquando contriuerat, quo haberet locum standi siue inmergendi in fluuio, dicerent, qui uidebant: ‘Mirum, frater Drycthelme,’ (hoc enim erat uiro nomen), ‘quod tantam frigoris asperitatem ulla ratione tolerare praeuales.’ Respondebat ille simpliciter, erat namque homo simplicis ingenii, ac moderatae naturae: ‘Frigidiora ego uidi.’ Et cum dicerent: ‘Mirum, quod tam austeram tenere continentiam uelis.’

Respondebat: ‘Austeriora ego uidi.’ Sicque usque ad diem suae uocationis infatigabili caelestium bonorum desiderio corpus senile inter cotidiana ieiunia domabat, multisque et uerbo et conuersatione saluti fuit.

[13]
'''A'''t contra fuit quidam in prouincia Merciorum, cuius uisiones ac uerba, non autem et conuersatio, plurimis, sed non sibimet ipsi, profuit. Fuit autem temporibus Coenredi, qui post Aedilredum regnauit, uir in laico habitu atque officio militari positus; sed quantum pro industria exteriori regi placens, tantum pro interna suimet neglegentia displicens. Ammonebat ergo illum sedulo, ut confiteretur, et emendaret, ac relinqueret scelera sua, priusquam subito mortis superuentu tempus omne paenitendi et emendandi perderet. Uerum ille, frequenter licet admonitus, spernebat uerba salutis, seseque tempore sequente paenitentiam acturum esse promittebat. Haec inter tactus infirmitate, decidit in lectum, atque acri coepit dolore torqueri. Ad quem ingressus rex, diligebat enim eum multum, hortabatur, ut uel tunc, antequam moreretur, paenitentiam ageret commissorum. At ille respondit, non se tunc uelle confiteri peccata sua, sed cum ab infirmitate resurgeret; ne exprobrarent sibi sodales, quod timore mortis faceret ea, quae sospes facere noluerat; fortiter quidem, ut sibi uidebatur, locutus, sed miserabiliter, ut post patuit, daemonica fraude seductus.

Cumque morbo ingrauescente, denuo ad eum uisitandum ac docendum rex intraret, clamabat statim miserabili uoce: ‘Quid uis modo? quid huc uenisti? non enim mihi aliquid utilitatis aut salutis potes ultra conferre.’ At ille: ‘Noli,’ inquit, ‘ita loqui, uide ut sanum sapias.’ ‘Non,’ inquit, ‘insanio, sed pessimam mihi scientiam certus prae oculis habeo.’ ‘Et quid,’ inquit, ‘hoc est?’ ‘Paulo ante,’

inquit, ‘intrauerunt domum hanc duo pulcherrimi iuuenes, et resederunt circa me, unus ad caput, et unus ad pedes; protulitque unus libellum perpulchrum, sed uehementer modicum, ac mihi ad legendum dedit; in quo omnia, quae umquam bona feceram, intuens scripta repperi, et haec erant nimium pauca et modica. Receperunt codicem, neque aliquid mihi dicebant. Tum subito superuenit exercitus malignorum et horridorum uultu spirituum, domumque hanc et exterius obsedit, et intus maxima ex parte residens impleuit. Tunc ille, qui et obscuritate tenebrosae faciei, et primatu sedis maior esse uidebatur eorum, proferens codicem horrendae uisionis, et magnitudinis enormis, et ponderis pene inportabilis, iussit uni ex satellitibus suis mihi ad legendum deferre. Quem cum legissem, inueni omnia scelera, non solum quae opere uel uerbo, sed etiam quae tenuissima cogitatione peccaui, manifestissime in eo tetricis esse descripta litteris. Dicebatque ad illos, qui mihi adsederant, uiros albatos et praeclaros: “Quid hic sedetis, scientes certissime, quia noster est iste?” Responderunt: “Uerum dicitis: accipite et in cumulum damnationis uestrae ducite.” Quo dicto statim disparuerunt;

surgentesque duo nequissimi spiritus, habentes in manibus uomeres, percusserunt me, unus in capite et alius in pede: qui uidelicet modo cum magno tormento inrepunt in interiora corporis mei, moxque ut ad se inuicem perueniunt, moriar, et paratis ad rapiendum me daemonibus in inferni claustra pertrahar.’

Sic loquebatur miser desperans, et non multo post defunctus, paenitentiam, quam ad breue tempus cum fructu ueniae facere supersedit, in aeternum sine fructu poenis subditus facit. De quo constat, quia, sicut beatus papa Gregorius de quibusdam scribit, non pro se ista, cui non profuere, sed pro aliis uiderit, qui eius interitum cognoscentes differre tempus paenitentiae, dum uacat, timerent, ne inprouiso mortis articulo praeuenti, inpaenitentes perirent. Quod autem codices diuersos per bonos siue malos spiritus sibi uidit offerri, ob id superna dispensatione factum est, ut meminerimus facta et cogitationes nostras non in uentum diffluere, sed ad examen summi Iudicis cuncta seruari; et siue per amicos angelos in fine nobis ostendenda, siue per hostes. Quod uero prius candidum codicem protulerunt angeli, deinde atrum daemones; illi perparuum, isti enormem; animaduertendum est, quod in prima aetate bona aliqua fecit, quae tamen uniuersa praue agendo iuuenis obnubilauit. Qui si e contrario errores pueritiae corrigere in adulescentia, ac bene faciendo a Dei oculis abscondere curasset, posset eorum numero sociari, de quibus ait psalmus: ‘Beati, quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata.’ Hanc historiam, sicut a uenerabili antistite Pecthelmo didici, simpliciter ob salutem legentium siue audientium narrandam esse putaui.

[14]
'''N'''ovi autem ipse fratrem, quem utinam non nossem, cuius etiam nomen, si hoc aliquid prodesset, dicere possem; positum in monasterio nobili, sed ipsum ignobiliter uiuentem. Corripiebatur quidem sedulo a fratribus ac maioribus loci, atque ad castigatiorem uitam conuerti ammonebatur. Et quamuis eos audire noluisset, tolerabatur tamen ab eis longanimiter ob necessitatem operum ipsius exteriorum; erat enim fabrili arte singularis. Seruiebat autem multum ebrietati, et ceteris uitae remissioris inlecebris; magisque in officina sua die noctuque residere, quam ad psallendum atque orandum in ecclesia, audiendumque cum fratribus uerbum uitae concurrere consuerat. Unde accidit illi, quod solent dicere quidam, quia, qui non uult ecclesiae ianuam sponte humiliatus ingredi, necesse habet in ianuam inferni non sponte damnatus introduci.

Percussus enim langore, atque ad extrema perductus, uocauit fratres, et multum merens ac damnato similis coepit narrare, quia uideret inferos apertos, et Satanan demersum in profundis tartari, Caiphanque cum ceteris, qui occiderunt Dominum, iuxta eum flammis ultricibus contraditum: ‘in quorum uicinia,’ inquit, ‘heu misero mihi locum despicio aeternae perditionis esse praeparatum.’

Audientes haec fratres coeperunt diligenter exhortari, ut uel tunc positus adhuc in corpore, paenitentiam faceret. Respondebat ille desperans: ‘Non est mihi modo tempus uitam mutandi, cum ipse uiderim iudicium meum iam esse conpletum.’

Talia dicens, sine uiatico salutis obiit, et corpus eius in ultimis est monasterii locis humatum, neque aliquis pro eo uel missas facere, uel psalmos cantare, uel saltim orare praesumebat. O quam grandi distantia diuisit Deus inter lucem et tenebras! Beatus protomartyr Stephanus passurus mortem pro ueritate, uidit caelos apertos, uidit gloriam Dei et Iesum stantem a dextris Dei; et ubi erat futurus ipse post mortem, ibi oculos mentis ante mortem, quo laetior occumberet, misit. At contra, faber iste tenebrosae mentis et actionis, inminente morte, uidit aperta tartara, uidit damnationem diaboli et sequacium eius; uidit etiam suum infelix inter tales carcerem, quo miserabilius ipse desperata salute periret, sed uiuentibus, qui haec cognouissent, causam salutis sua perditione relinqueret. Factum est hoc nuper in prouincia Berniciorum; ac longe lateque diffamatum, multos ad agendam et non differendam scelerum suorum paenitudinem prouocauit. Quod utinam exhinc etiam nostrarum lectione litterarum fiat!


[15]
'''Q'''uo tempore plurima pars Scottorum in Hibernia, et nonnulla etiam de Brettonibus in Brittania, rationabile et ecclesiasticum paschalis obseruantiae tempus Domino donante suscepit. Siquidem Adamnan, presbyter et abbas monachorum, qui erant in insula Hii, cum legationis gratia missus a sua gente, uenisset ad Aldfridum, regem Anglorum, et aliquandiu in ea prouincia moratus uideret ritus ecclesiae canonicos; sed et a pluribus, qui erant eruditiores, esset solerter admonitus, ne contra uniuersalem ecclesiae morem uel in obseruantia paschali, uel in aliis quibusque decretis cum suis paucissimis et in extremo mundi angulo positis uiuere praesumeret, mutatus mente est; ita ut ea, quae uiderat et audierat in ecclesiis Anglorum, suae suorumque consuetudini libentissime praeferret. Erat enim uir bonus, et sapiens, et scientia scripturarum nobilissime instructus.

Qui cum domum redisset, curauit suos, qui erant in Hii, quiue eidem erant subditi monasterio, ad eum, quem cognouerat, quemque ipse toto ex corde susceperat, ueritatis callem perducere, nec ualuit.

Nauigauit Hiberniam, et praedicans eis, ac modesta exhortatione declarans legitimum paschae tempus, plurimos eorum, et pene omnes, qui ab Hiensium dominio erant liberi, ab errore auito correctos, ad unitatem reduxit catholicam, ac legitimum paschae tempus obseruare perdocuit. Qui cum celebrato in Hibernia canonico pascha, ad suam insulam reuertisset, suoque monasterio catholicam temporis paschalis obseruantiam instantissime praedicaret, nec tamen perficere, quod conabatur, posset, contigit eum ante expletum anni circulum migrasse de saeculo. Diuina utique gratia disponente, ut uir unitatis ac pacis studiosissimus ante ad uitam raperetur aeternam, quam redeunte tempore paschali, grauiorem cum eis, qui eum ad ueritatem sequi nolebant, cogeretur habere discordiam.

Scripsit idem uir de locis sanctis librum legentibus multis utillimum; cuius auctor erat docendo ac dictando Galliarum episcopus Arcuulfus, qui locorum gratia sanctorum uenerat Hierosolymam, et lustrata omni terra repromissionis, Damascum quoque, Constantinopolim, Alexandriam, multas maris insulas adierat;

patriamque nauigio reuertens, ui tempestatis in occidentalia Brittaniae litora delatus est; ac post multa ad memoratum Christi famulum Adamnanum perueniens, ubi doctus in scripturis, sanctorumque locorum gnarus esse conpertus est, libentissime est ab illo susceptus, libentius auditus; adeo ut, quaeque ille se in locis sanctis memoratu digna uidisse testabatur, cuncta mox iste litteris mandare curauerit. Fecitque opus, ut dixi, multis utile, et maxime illis, qui longius ab eis locis, in quibus patriarchae uel apostoli erant, secreti, ea tantum de his, quae lectione didicerint, norunt.

Porrexit autem librum hunc Adamnan Aldfrido regi, ac per eius est largitionem etiam minoribus ad legendum contraditus. Scriptor quoque ipse multis ab ea muneribus donatus patriam remissus est. De cuius scriptis aliqua decerpere, ac nostrae huic historiae inserere commodum fore legentibus reor.


[16]
'''S'''criosit ergo de loco dominicae natiuitatis in hunc modum:

— Bethleem ciuitas Dauid in dorso sita est angusto ex omni parte uallibus circumdato, ab occidente in orientem mille passibus longa, humili sine turribus muro per extrema plani uerticis instructo; in cuius orientali angulo quasi quoddam naturale semiantrum est, cuius exterior pars natiuitatis dominicae fuisse dicitur locus; interior Praesepe Domini nominatur. Haec spelunca tota interius pretioso marmore tecta supra locum, ubi Dominus natus specialius traditur, sanctas Mariae grandem gestat ecclesiam.

Scripsit item hoc modo de loco passionis ac resurrectionis illius:

— ‘Ingressis a septentrionali parte urbem Hierosolymam, primum de locis sanctis pro condicione platearum diuertendum est ad ecclesiam Constantinianam, quae Martyrium appellatur. Hanc Constantinus imperator, eo quod ibi crux Domini ab Helena matre reperta sit, magnifico et regio cultu construxit. Dehinc ab occasu Golgothana uidetur ecclesia, in qua etiam rupis apparet illa, quae quondam ipsam adfixo Domini corpore crucem pertulit, argenteam modo pergrandem sustinens crucem, pendente magna desuper aerea rota cum lampadibus. Infra ipsum uero locum dominicae crucis, excisa in petra crypta est, in qua super altare pro defunctis honoratis sacrificium solet offerri, positis interim in platea corporibus. Huius quoque ad occasum ecclesiae, Anastasis, hoc est resurrectionis dominicae rotunda ecclesia, tribus cincta parietibus, XII columnis sustentatur, inter parietes singulos latum habens spatium uiae, quae tria altaria in tribus locis parietis medii continet, hoc est australi, aquilonali, et occidentali. Haec bis quaternas portas, id est introitus, per tres e regione parietes habet, e quibus IIII ad Uulturnum, et IIII ad Eurum spectant. Huius in medio monumentum Domini rotundum petra excisum est, cuius culmen intrinsecus stans homo manu contingere potest, ab oriente habens introitum, cui lapis ille magnus adpositus est; quod intrinsecus ferramentorum uestigia usque in praesens ostendit. Nam extrinsecus usque ad culminis summitatem totum marmore tectum est. Summum uero culmen auro ornatum auream magnam gestat crucem. In huius ergo monumenti Aquilonali parte sepulchrum Domini in eadem petra excisum, longitudinis VII pedum, trium mensura palmarum pauimento altius eminet; introitum habens a latere meridiano, ubi die noctuque XII lampades ardent, IIII intra sepulchrum, VIII supra in margine dextro. Lapis, qui ad ostium monumenti positus erat, nunc fissus est; cuius pars minor quadratum altare ante ostium nihilominus eiusdem monumenti stat;

maior uero in orientali eiusdem ecclesiae loco quadrangulum aliud altare sub linteaminibus exstat. Color autem eiusdsm monumenti et sepulchri albo et rubicundo permixtus uidetur.


[17]
'''D'''e loco quoque ascensionis dominicae praefatus auctor hoc modo refert:— Mons Oliuarum altitudine monti Sion par est, sed latitudine et longitudine praestat; exceptis uitibus et oliuis, rarae ferax arboris, frumenti quoque et hordei fertilis. Neque enim brucosa, sed herbosa et florida soli illius est qualitas; in cuius summo uertice, ubi Dominus ad caelos ascendit, ecclesia rotunda grandis, ternas per circuitum cameratas habet porticus desuper tectas. Interior namque domus propter dominici corporis meatum camerari et tegi non potuit;

altare ad orientem habens angusto culmine protectum, in cuius medio ultima Domini uestigia, caelo desuper patente, ubi ascendit, uisuntur. Quae cum cotidie a credentibus terra tollatur, nihilominus manet, eandemque adhuc speciem ueluti inpressis signata uestigiis seruat. Haec circa aerea rota iacet, usque ad ceruicem alta, ab occasu habens introitum, pendente desuper in trocleis magna lampade, totaque die et nocte lucente. In occidentali eiusdem ecclesiae parte fenestrae octo, totidemque e regione lampades in funibus pendentes usque Hierosolymam per uitrum fulgent; quarum lux corda intuentium cum quadam alacritate et conpunctione pauefacere dicitur. In die ascensionis dominicas per annos singulos, missa peracta, ualidi flaminis procella desursum uenire consueuit, et omnes, qui in ecclesia adfuerint, terrae prosternere.

De situ etiam Chebron et monumentis patrum ita scribit:— Chebron quondam ciuitas et metropolis regni Dauid, nunc ruinis tantum, quid tunc fuerit, ostendens. Uno ad orientem stadio speluncam duplicem in ualle habet, ubi sepulchra patriarcharum quadrato muro circumdantur, capitibus uersis ad Aquilonem; et haec singula singulis tecta lapidibus instar basilicae dolatis; trium patriarcharum candidis, Adam obscurioris et uilioris operis, qui haud longe ab illis ad borealem extremamque muri illius partem pausat. Trium quoque feminarum uiliores et minores memoriae cernuntur. Mamre collis mille passibus a monumentis his ad Boream, herbosus ualde et floridus, campestrem habens in uertice planitiem; in cuius aquilonali parte quercus Abrahae duorum hominum altitudinis truncus ecclesia circumdata est.

Haec de opusculis excerpta praefati scriptoris ad sensum quidem uerborum illius, sed breuioribus strictisque conprehensa sermonibus, nostris ad utilitatem legentium historiis indere placuit. Plura uoluminis illius, siqui scire delectat, uel in ipso illo uolumine, uel in eo, quod de illo dudum strictim excerpsimus, epitomate requirat.


[18]
'''A'''nno dominicae incarnationis DCCV Aldfrid, rex Nordanhymbrorum, defunctus est, anno regni sui XXo necdum inpleto;

cui succedens in imperium filius suus Osred, puer octo circiter annorum, regnauit annis XI. Huius regni principio antistes Occidentalium Saxonum Haeddi caelestem migrauit ad uitam. Bonus quippe erat uir, ac iustus, et episcopalem uitam siue doctrinam magis insito sibi uirtutum amore quam lectionibus institutus exercebat. Denique reuerentissimus antistes Pecthelm, de quo in sequentibus suo loco dicendum est, qui cum successore eius Aldhelmo multo tempore adhuc diaconus siue monachus fuit, referre est solitus, quod in loco, quo defunctus est, ob meritum sanctitatis eius multa sanitatum sint patrata miracula, hominesque prouinciae illius solitos ablatum inde puluerem propter languentes in aquam mittere, atque huius gustum siue aspersionem multis sanitatem egrotis et hominibus et pecoribus conferre; propter quod frequenti ablatione pulueris sacri fossa sit ibidem facta non minima.

Quo defuncto, episcopatus prouinciae illius in duas parrochias diuisus est. Una data Daniheli, quam usque hodie regit; altera Aldhelmo, cui annis IIII strenuissime praefuit; ambo et in rebus ecclesiasticis, et in scientia scripturarum sufficienter instructi.

Denique Aldhelm, cum adhuc esset presbyter et abbas monasterii, quod ‘Maildufi urbem’ nuncupant, scripsit, iubente synodo suae gentis, librum egregium aduersus errorem Brettonum, quo uel pascha non suo tempore celebrant, uel alia perplura ecclesiasticae castitati et paci contraria gerunt, multosque eorum, qui Occidentalibus Saxonibus subditi erant Brettones, ad catholicam dominici paschae celebrationem huius lectione perduxit. Scripsit et de uirginitate librum eximium, quem in exemplum Sedulii geminato opere, et uersibus exametris, et prosa conposuit. Scripsit et alia nonnulla, utpote uir undecumque doctissimus; nam et sermone nitidus, et scripturarum, ut dixi, tam liberalium quam ecclesiasticarum erat eruditione mirandus. Quo defuncto, pontificatum pro eo suscepit Fortheri, qui usque hodie superest; uir et ipse in scripturis sanctis multum eruditus.

Quibus episcopatum administrantibus statutum est synodali decreto, ut prouincia Australium Saxonum, quae eatenus ad ciuitatis Uentanae, cui tunc Danihel praeerat, parrochiam pertinebat, et ipsa sedem episcopalem, ac proprium haberet episcopum; consecratusque est eis primus antistes Eadberct, qui erat abbas monasterii beatae memoriae Uilfridi episcopi, quod dicitur Selaseu; quo defuncto, Eolla suscepit officium pontificatus. Ipso autem ante aliquot annos ex hac luce subtracto, episcopatus usque hodie cessauit.


[19]
'''A'''nno autem imperii Osredi IIIIo, Coinred, qui regno Merciorum nobilissime tempore aliquanto praefuerat, nobilius multo regni sceptra reliquit. Nam uenit Romam, ibique adtonsus, pontificatum habente Constantino, ac monachusfactus, ad limina apostolorum, in precibus, ieiuniis, et elimosynis usque ad diem permansit ultimum;

succedente in regnum Ceolredo filio Aedilredi, qui ante ipsum Coinredum idem regnum tenebat. Uenit autem cum illo et filius Sigheri regis Orientalium Saxonum, cuius supra meminimus, uocabulo Offa, iuuenis amantissimae aetatis et uenustatis, totaeque suae genti ad tenenda seruandaque regni sceptra exoptatissimus. Qui pari ductus deuotione mentis, reliquit uxorem, agros, cognatos, et patriam propter Christum, et propter euangelium, ut in hac uita centuplum acciperet, et in saeculo uenturo uitam aeternam. Et ipse ergo, ubi ad loca sancta Romam peruenerunt, adtonsus, et in monachico uitam habitu conplens, ad uisionem beatorum apostolorum in caelis diu desideratam peruenit.

Eodem sane anno, quo hi Brittaniam reliquere, antistes eximius Uilfrid post XL et V annos accepti episcopatus diem clausit extremum in prouincia, quae uocatur Inundalum; corpusque eius loculo inditum, perlatum est in monasterium ipsius, quod dicitur Inhrypum, et iuxta honorem tanto pontifici congruum in ecclesia beati apostoli Petri sepultum. De cuius statu uitae, ut ad priora repedantes, paucis, quae sunt gesta, memoremus, cum esset puer bonae indolis, atque aetatem moribus transiens, ita se modeste et circumspecte in omnibus gereret, ut merito a maioribus quasi unus ex ipsis amaretur, ueneraretur, amplecteretur, ubi XIIIIum aetatis contigit annum, monasticam saeculari uitam praetulit. Quod ubi patrisuo narrauit, iam enim mater obierat, libenter eius uotis ac desideriis caelestibus adnuit, eumque coeptis insistere salutaribus iussit.

Uenit ergo ad insulam Lindisfarnensem, ibique monachorum famulatui se contradens, diligenter ea, quae monasticae castitatis ac pietatis erant, et discere curabat et agere. Et quia acris erat ingenii, didicit citissime psalmos, et aliquot codices; necdum quidem adtonsus, uerum eis, quae tonsura maiores sunt, uirtutibus, humilitatis et oboedientiae, non mediocriter insignitus; propter quod et a senioribus et coaetaneis suis iusto colebatur affectu. In quo uidelicet monasterio cum aliquot annos Deo seruiret, animaduertit paulatim adulescens animi sagacis, minime perfectam esse uirtutis uiam, quae tradebatur a Scottis, proposuitque animo uenire Romam, et qui ad sedem apostolicam ritus ecclesiastici siue monasteriales seruarentur, uidere. Quod cum fratribus referret, laudauerunt eius propositum, eumque id, quod mente disposuerat, perficere suadebant. At ille confestim ueniens ad reginam Eanfledam, quia notus erat ei, eiusque consilio ac suffragiis praefato fuerat monasterio sociatus, indicauit ei desiderium sibi inesse beatorum apostolorum limina uisitandi; quae delectata bono adulescentis proposito, misit eum Cantiam ad regem Erconberctum, qui erat filius auunculi sui, postulans, ut eum honorifice Romam transmitteret. Quo tempore ibi gradum archiepiscopatus Honorius, unus ex discipulis beati papae Gregorii, uir in rebus ecclesiasticis sublimiter institutus seruabat. Ubi cum aliquandiu demoratus adulescens animi uiuacis diligenter his, quae inspiciebat, discendis operam daret, superuenit illo alius adulescens, nomine Biscop, cognomento Benedictus, de nobilibus Anglorum, cupiens et ipse Romam uenire;

cuius supra meminimus.

Huius ergo comitatui rex sociauit Uilfridum, utque illum secum Romam perduceret, iussit. Qui cum Lugdunum peruenissent, Uilfrid a Dalfino ciuitatis episcopo ibi retentus est, Benedictus coeptum iter nauiter Romam usque conpleuit. Delectabatur enim antistes prudentia uerborum iuuenis, gratia uenusti uultus, alacritate actionis, et constantia ac maturitate cogitationis. Unde et omnia, quae necesse habebat, habundanter ipsi cum sociis suis, quamdiu secum erant, donabat; et insuper offerebat, ut, si uellet, partem Galliarum non minimam illi regendam committeret, ac filiam fratris sui uirginem illi coniugem daret, eumque ipse loco adoptiui semper haberet. At ille gratias agens pietati, quam erga eum, cum esset peregrinus, habere dignaretur, respondit propositum se magis alterius conuersationis habere, atque ideo, patria relicta, Romam iter agere coepisse.

Quibus auditis antistes misit eum Romam, dato duce itineris, et cunctis simul, quae necessitas poscebat itineris, largiter subministratis; obsecrans sedulo, ut, cum patriam reuerteretur, per se iter facere meminisset. Ueniens uero Romam, et orationibus ac meditationi rerum ecclesiasticarum, ut animo proposuerat, cotidiana mancipatus instantia, peruenit ad amicitiam uiri sanctissimi ac doctissimi, Bonifatii uidelicet archidiaconi, qui etiam consiliarius erat apostolici papae; cuius magisterio IIII euangeliorum libros ex ordine didicit, computum paschae rationabilem, et alia multa, quae in patria nequiuerat, ecclesiasticis disciplinis accommoda, eodem magistro tradente percepit; et cum menses aliquot ibi studiis occupatus felicibus exegisset, rediit ad Dalfinum in Galliam, et III annos apud eum commoratus, adtonsus est ab eo, et in tanto habitus amore, ut heredem sibi illum facere cogitasset. Sed ne hoc fieri posset, antistes crudeli morte praereptus est, et Uilfrid ad suae potius, hoc est Anglorum, gentis episcopatum reseruatus. Namque Baldhild regina missis militibus episcopum iussit interfici; quem ad locum quidem, quo decollandus erat, secutus est Uilfrid clericus illius, desiderans cum eo, tametsi ipso multum prohibente, pariter occumbere. Sed hunc ubi peregrinum atque oriundum de natione Anglorum cognouere carnifices, pepercere illi, neque eum trucidare cum suo uoluere pontifice.

At ille Brittaniam ueniens, coniunctus est amicitiis Alchfridi regis, qui catholicas ecclesiae regulas sequi semper, et amare didicerat. Unde et ille, quia catholicum eum esse conperiit, mox donauit terram X familiarum in loco, qui dicitur Stanford, et non multo post monasterium XXX familiarum in loco, qui uocatur Inhrypum;

quem uidelicet locum dederat pridem ad construendum inibi monasterium his, qui Scottos sequebantur. Uerum quia illi postmodum optione data maluerunt loco cedere, quam pascha catholicum, ceterosque ritus canonicos iuxta Romanae et apostolicae ecclesiae consuetudinem recipere, dedit hoc illi, quem melioribus inbutum disciplinis ac moribus uidit.

Quo in tempore, ad iussionem praefati regis presbyter ordinatus est in eodem monasterio ab Agilbercto episcopo Geuissorum, cuius supra meminimus, desiderante rege, ut uir tantae eruditionis ac religionis sibi specialiter indiuiduo comitatu sacerdos esset, ac doctor. Quem non multo post, detecta et eliminata, ut et supra docuimus, Scottorum secta, Galliam mittens, cum consilio atque consensu patris sui Osuiu, episcopum sibi rogauit ordinari, cum esset annorum circiter XXX, eodem Agilbercto tunc episcopatum agente Parisiacae ciuitatis; cum quo et alii XI episcopi ad dedicationem antistitis conuenientes, multum honorifice ministerium impleuerunt. Quo adhuc in transmarinis partibus demorante, consecratus est in episcopatum Eboraci, iubente rege Osuio, Ceadda uir sanctus, ut supra memoratum est, et tribus annis ecclesiam sublimiter regens, dehinc ad monasterii sui, quod est in Lastingai, curam secessit, accipiente Uilfrido episcopatum totius Nordanhymbrorum prouinciae.

Qui deinde regnante Ecgfrido, pulsus est episcopatu, et alii pro illo consecrati antistites, quorum supra meminimus; Romamque iturus, et coram apostolico papa causam dicturus, ubi nauem conscendit, flante Fauonio pulsus est Fresiam, et honorifice susceptus a barbaris ac rege illorum Aldgilso, praedicabat eis Christum, et multa eorum milia uerbo ueritatis instituens, a peccatorum suorum sordibus fonte Saluatoris abluit; et quod postmodum Uilbrord, reuerentissimus Christi pontifex, in magna deuotione conpleuit, ipse primus ibi opus euangelicum coepit. Ibi ergo hiemem cum noua Dei plebe feliciter exigens, sic Romam ueniendi iter repetiit; et ubi causa eius uentilata est, praesente Agathone papa et pluribus episcopis, uniuersorum iudicio absque crimine accusatus fuisse, et episcopatu esse dignus inuentus est.

Quo in tempore idem papa Agatho, cum synodum congregaret Romae CXXV episcoporum, aduersus eos, qui unam in Domino Saluatore uoluntatem atque operationem dogmatizabant, uocari iussit et Uilfridum, atque inter episcopos considentem dicere fidem suam, simul et prouinciae siue insulae, de qua uenerat. Cumque catholicus fide cum suis esset inuentus, placuit hoc inter cetera eiusdem synodi gestis inseri, scriptumque est hoc modo: ‘Uilfridus Deo amabilis episcopus Eboracae ciuitatis, apostolicam sedem de sua causa appellans, et ab hac potestate de certis incertisque rebus absolutus, et cum aliis CXXV coepiscopis in synodo in iudicii sede constitutus, et pro omni aquilonali parte Brittaniae et Hiberniae, insulis [que ] quae ab Anglorum, et Brettonum, nec non Scottorum et Pictorum gentibus incoluntur, ueram et catholicam fidem confessus est, et cum subscriptione sua corroborauit.’

Post haec reuersus Brittaniam prouinciam Australium Saxonum ab idolatriae ritibus ad Christi fidem conuertit. Uectae quoque insulae uerbi ministros destinauit; et secundo anno Aldfridi, qui post Ecgfridum regnauit, sedem suam et episcopatum ipso rege inuitante recepit. Sed post V annos denuo accusatus, ab eodem ipso rege et plurimis episcopis praesulatu pulsus est; ueniensque Romam, cum praesentibus accusatoribus acciperet locum se defendendi, considentibus episcopis pluribus cum apostolico papa Iohanne, omnium iudicio probatum est accusatores eius non nulla in parte falsas contra eum machinasse calumnias; scriptumque a praefato papa regibus Anglorum Aedilredo et Aldfrido, ut eum in episcopatum suum, eo quod iniuste fuerit condemnatus, facerent recipi.

Iuuit autem causam absolutionis eius lectio synodi beatae memoriae papae Agathonis, quae quondam ipso praesente in urbe atque in eodem concilio inter episcopos residente, ut praediximus, acta est. Cum ergo causa exigente synodus eadem coram nobilibus et frequentia populi, iubente apostolico papa, diebus aliquot legeretur, uentum est ad locum, ubi scriptum erat: ‘Uilfridus Deo amabilis episcopus Eboracae ciuitatis, apostolicam sedem de sua causa appellans, et ab hac potestate de certis incertisque rebus absolutus,’ et cetera, quae supra posuimus. Quod ubi lectum est, stupor adprehendit audientes; et silente lectore coeperunt alterutrum requirere, quis esset ille Uilfridus episcopus. Tum Bonifatius consiliarius apostolici papae, et alii perplures, qui eum temporibus Agathonis papae ibi uiderant dicebant ipsum esse episcopum, qui nuper Romam accusatus a suis, atque ab apostolica sede iudicandus aduenerit: ‘qui iamdudum,’ inquiunt, ‘aeque accusatus huc adueniens, mox audita ac diiudicata causa et controuersia utriusque partis, a beatae memoriae papa Agathone probatus est contra fas a suo episcopatu repulsus; et tanti apud eum habitus est, ut ipsum in concilio, quod congregarat, episcoporum, quasi uirum incorruptae fidei, et animi probi residere praeciperet.’ Quibus auditis dicebant omnes una cum ipso pontifice, uirum tantae auctoritatis, qui per XL prope annos episcopatu fungebatur, nequaquam damnari debere, sed ad integrum culpis accusationum absolutum patriam cum honore reuerti.

Qui cum Brittaniam remeans in Galliarum partes deuenisset, tactus est infirmitate repentina, et ea crescente adeo pressus, ut neque equo uchi posset, sed manibus ministrorum portaretur in grabato. Sic delatus in Maeldum ciuitatem Galliae IIII diebus ac noctibus quasi mortuus iacebat, halitu tantum pertenui, quia uiueret, demonstrans.

Cumque ita sine cibo et potu, sine uoce et auditu, quatriduo perseueraret, quinta demum inlucescente die, quasi de graui experrectus somno, exsurgens resedit; apertisque oculis uidit circa se choros psallentium simul et flentium fratrum; ac modicum suspirans interrogauit, ubi esset Acca presbyter; qui statim uocatus intrauit, et uidens eum melius habentem, ac loqui iam ualentem, flexis genibus gratias egit Deo cum omnibus, qui aderant, fratribus.

Et cum parum consedissent, ac de supernis iudiciis trepidi aliqua confabulari coepissent, iussit pontifex ceteros ad horam egredi, et ad Accan presbyterum ita loqui exorsus est:

‘Uisio mihi modo tremenda apparuit, quam te audire ac silentio tegere uolo, donec sciam, quid de me fieri uelit Deus. Adstitit enim mihi quidam candido praeclarus habitu, dicens se Michahelem esse archangelum: “et ob hoc,” inquit, “missus sum, ut te a morte reuocem; donauit enim tibi Dominus uitam per orationes ac lacrimas discipulorum ac fratrum tuorum, et per intercessionem beatae suae genetricis semperque uirginis Mariae. Quapropter dico tibi, quia modo quidem ab infirmitate hac sanaberis; sed paratus esto, quia post quadriennium reuertens uisitabo te; patriam uero perueniens, maximam possessionum tuarum, quae tibi ablatae sunt, portionem recipies, atque in pace tranquilla uitam terminabis”.’ Conualuit igitur episcopus, cunctis gaudentibus, ac Deo gratias agentibus, coeptoque itinere Brittaniam uenit.

Lectis autem epistulis, quas ab apostolico papa aduexerat, Berctuald archiepiscopus, et Aedilred quondam rex, tunc autem abbas, libentissime fauerunt; qui uidelicet Aedilred accitum ad se Coinredum, quem pro se regem fecerat, amicum episcopo fieri petiit, et inpetrauit. Sed Aldfrid Nordanhymbrorum rex eum suscipere contemsit, nec longo tempore superfuit; unde factum est, ut, regnante Osredo filio eius, mox synodo facta iuxta fluuium Nidd, post aliquantum utriusque partis conflictum, tandem cunctis fauentibus in praesulatum sit suae receptus ecclesiae. Sicque IIII annis, id est usque ad diem obitus sui, uitam duxit in pace.

Defunctus est autem in monasterio suo, quod habebat in prouincia Undalum sub regimine Cudualdi abbatis; et ministerio fratrum perlatus in primum suum monasterium, quod uocatur Inhrypum, positus est in ecclesia beati apostoli Petri iuxta altare ad Austrum, ut et supra docuimus; et hoc de illo supra epitaphium scriptum:

Uilfridus hic magnus requiescit corpore praesul, 
Hanc Domino qui aulam ductus pietatis amore 
Fecit, et eximio sacrauit nomine Petri, 
Cui claues caeli Christus dedit arbiter orbis;

Atque auro ac Tyrio deuotus uestiit ostro. 
Quin etiam sublime crucis, radiante metallo, 
Hic posuit tropaeum, nec non et quattuor auro 
Scribi euangelii praecepit in ordine libros;

Ac thecam e rutilo his condignam condidit auro;

Paschalis qui etiam sollemnia tempora cursus 
Catholici ad iustum correxit dogma canonis, 
Quem statuere patres, dubioque errore remoto, 
Certa suae genti ostendit moderamina ritus;

Inque locis istis monachorum examina crebra 
Colligit, ac monitis cauit, quae regula patrum 
Sedulus instituit; multisque domique forisque 
Iactatus nimium per tempora longa periclis, 
Quindecies ternos postquam egit episcopus annos, 
Transiit, et gaudens caelestia regna petiuit.

Dona, Iesu, ut grex pastoris calle sequatur.


[20]
'''A'''nno post obitum praefati patris proximo, id est quinto Osredi regis, reuerentissimus pater Hadrianus abbas, cooperator in uerbo Dei Theodori beatae memoriae episcopi, defunctus est, et in monasterio suo in ecclesia beatae Dei genetricis sepultus; qui est annus XLmus primus, ex quo a Uitaliano papa directus est cum Theodoro; ex quo autem Brittaniam uenit, XXXIX. Cuius doctrinae simul et Theodori inter alia testimonium perhibet, quod Albinus discipulus eius, qui monasterio ipsius in regimine successit, in tantum studiis scripturarum institutus est, ut Grecam quidem linguam non parua ex parte, Latinam uero non minus quam Anglorum, quae sibi naturalis est, nouerit.

Suscepit uero pro Uilfrido episcopatum Hagustaldensis ecclesiae Acca presbyter eius, uir et ipse strenuissimus, et coram Deo et hominibus magnificus; qui et ipsius ecclesiae suae, quae in beati Andreae apostoli honorem consecrata est, aedificium multifario decore ac mirificis ampliauit operibus. Dedit namque operam, quod et hodie facit, ut adquisitis undecumque reliquiis beatorum apostolorum et martyrum Christi, in uenerationem illorum poneret altaria, distinctis porticibus in hoc ipsum intra muros eiusdem ecclesiae, sed et historias passionis eorum, una cum ceteris ecclesiasticis uoluminibus, summa industria congregans, amplissimam ibi ac nobilissimam bibliothecam fecit, nec non et uasa sancta, et luminaria, aliaque huiusmodi, quae ad ornatum domus Dei pertinent, studiosissime parauit. Cantatorem quoque egregium, uocabulo Maban, qui a successoribus discipulorum beati papae Gregorii in Cantia fueral cantandi sonos edoctus, ad se suosque instituendos accersiit, ac per annos XII tenuit; quatinus et, quae illi non nouerant, carmina ecclesiastica doceret; et ea, quae quondam cognita longo usu uel neglegentia inueterare coeperunt, huius doctrina priscum renouarentur in statum. Nam et ipse episcopus Acca cantator erat peritissimus, quomodo etiam in litteris sanctis doctissimus, et in catholicae fidei confessione castissimus, in ecclesiasticae quoque institutionis regulis solertissimus exstiterat; et usquedum praemia piae deuotionis accipiat, existere non desistit; utpote qui a pueritia in clero sanctissimi ac Deo dilecti Bosa Eboracensis episcopi nutritus atque eruditus est; deinde ad Uilfridum episcopum spe melioris propositi adueniens, omnem in eius obsequio usque ad obitum illius expleuit aetatem; cum quo etiam Romam ueniens multa illic, quae in patria nequiuerat, ecclesiae sanctae institutis utilia didicit.

{{anchor|21}}
[21]
'''E'''o tempore Naiton rex Pictorum, qui septentrionales Brittaniae plagas inhabitant, admonitus ecclesiasticarum frequenti meditatione scripturarum, abrenuntiauit errori, quo eatenus in obseruatione paschae cum sua gente tenebatur, et se suosque omnes ad catholicum dominicae resurrectionis tempus celebrandum perduxit. Quod ut facilius et maiore auctoritate perficeret, quaesiuit auxilium de gente Anglorum, quos iamdudum ad exemplum sanctae Romanae et apostolicae ecclesiae suam religionem instituisse cognouit. Siquidem misit legatarios ad uirum uenerabilem Ceolfridum, abbatem monasterii beatorum apostolorum Petri et Pauli, quod est ad ostium Uiuri amnis, et iuxta amnem Tinam, in loco, qui uocatur Ingyruum, cui ipse post Benedictum, de quo supra diximus, gloriosissime praefuit; postulans, ut exhortatorias sibi litteras mitteret, quibus potentius confutare posset eos, qui pascha non suo tempore obseruare praesumerent; simul et de tonsurae modo uel ratione, qua clericos insigniri deceret; excepto, quod etiam ipse in his non parua ex parte esset inbutus. Sed et architectos sibi mitti petiit, qui iuxta morem Romanorum ecclesiam de lapide in gente ipsius facerent, promittens hanc in honorem beati apostolorum principis dedicandam; se quoque ipsum cum suis omnibus morem sanctae Romanae et apostolicae ecclesiae semper imitaturum, in quantum dumtaxat tam longe a Romanorum loquella et natione segregati hunc ediscere potuissent. Cuius religiosis uotis ac precibus fauens reuerentissimus abba Ceolfrid misit architectos, quos petebatur, misit illi et litteras scriptas in hunc modum:

‘Domino excellentissimo et gloriosissimo regi Naitano, Ceolfrid abbas in Domino salutem.

‘Catholicam sancti paschae obseruantiam, quam a nobis, rex Deo deuote, religioso studio quaesisti, promtissime ac libentissime tuo desiderio, iuxta quod ab apostolica sede didicimus, patefacere satagimus. Scimus namque caelitus sanctae ecclesiae donatum, quotiens ipsi rerum domini discendae, docendae, custodiendae ueritati operam inpendunt. Nam et uere omnino dixit quidam saecularium scriptorum, quia felicissimo mundus statu ageretur, si uel reges philosopharentur, uel regnarent philosophi. Quod si de philosophia huius mundi uere intellegere, de statu huius mundi merito diligere potuit homo huius mundi; quanto magis ciuibus patriae caelestis in hoc mundo peregrinantibus optandum est, et totis animi uiribus supplicandum, ut, quo plus in mundo quique ualent, eo amplius eius, qui super omnia est, Iudicis mandatis auscultarc contendant, atque ad haec obseruanda secum eos quoque, qui sibi commissi sunt, exemplis simul et auctoritate instituant?

‘Tres sunt ergo regulae sacris inditae litteris, quibus paschae celebrandi tempus nobis praefinitum, nulla prorsus humana licet auctoritate mutari; e quibus duae in lege Mosi diuinitus statutae, tertia in euangelio per effectum dominicae passionis et resurrectionis adiuncta est. Praecepit enim lex, ut pascha primo mense anni et tertia eiusdem mensis septimana, id est a XVa die usque ad XXIam, fieri deberet; additum est per institutionem apostolicam ex euangelio, ut in ipsa tertia septimana diem dominicam expectare, atque in ea temporis paschalis initium tenere debeamus.

Quam uidelicet regulam triformem quisquis rite custodierit, numquam in adnotatione festi paschalis errabit. Uerum si de his singulis enucleatius ac latius audire desideras, scriptum est in Exodo, ubi liberandus de Aegypto populus Israel primum pascha facere iubetur, quia: “dixerit Dominus ad Mosen et Aaron: Mensis iste uobis principium mensium primus erit in mensibus anni. Loquimini ad uniuersum coetum filiorum Israel et dicite eis: Xa die mensis huius tollat unusquisque agnum per familias et domus suas.” Et paulo post: “Et seruabitis eum usque ad XIIIIam diem mensis huius; immolabitque eum uniuersa multitudo filiorum Israel ad uesperam.”

Quibus uerbis manifestissime constat, quod ita in obseruatione paschali mentio fit diei XIIIIae, ut non tamen in ipsa die XIIIIa pascha fieri praecipiatur; sed adueniente tandem uespera diei XIIIIae, id est XVa luna, quae initium tertiae septimanae faciat, in caeli faciem prodeunte, agnus immolari iubeatur; et quod ipsa sit nox XVie lunae, in qua percussis Aegyptiis Israel est a longa seruitute redemtus. “VII,” inquit, “diebus azyma comedetis.” Quibus item uerbis tota tertia septimana eiusdem primi mensis decernitur sollemnis esse debere. Sed ne putaremus easdem VII dies a XIIIIa usque ad XXam esse computandas, continuo subiecit: “In die primo non erit fermentum in domibus uestris. Quicumque comederit fermentum, peribit anima illa de Israel, a die primo usque ad diem septimum,” et cetera, usquedum ait: “In eadem enim ipsa die educam exercitum uestrum de terra Aegypti.”

‘Primum ergo diem azymorum appellat eum, in quo exercitum eorum esset educturus de Aegypto. Constat autem, quia non XIIIIa die, in cuius uespera agnus est immolatus, et quae proprie pascha siue phase dicitur; sed XVa sunt educti ex Aegypto, sicut in libro Numerorum apertissime scribitur: “Profecti igitur de Ramesse XVa die mensis primi, altera die phase, filii Israel in manu excelsa.” VII ergo dies azymorum, in quarum prima eductus est populus Domini ex Aegypto, ab initio, ut diximus, tertiae septimanae, hoc est a XVa die mensis primi usque ad XXIam eiusdem mensis diem conpletam computari oportet. Porro dies XIIIIa extra hunc numerum separatim sub paschae titulo praenotatur, sicut Exodi sequentia patenter edocent; ubi cum dictum esset: “In eadem enim ipsa die educam exercitum uestrum de terra Aegypti;” protinus adiunctum est: “Et custodietis diem istum in generationes uestras ritu perpetuo. Primo mense, XIIIIa die mensis comedetis azyma usque ad diem XXIam eiusdem mensis ad uesperam. VII diebus fermentatum non inuenietur in domibus uestris.” Quis enim non uideat, a XIIIIa usque ad XXIam non VII solummodo, sed octo potius esse dies, si et ipsa XIIIIa adnumeretur?

Sin autem, ut diligentius explorata scripturae ueritas docet, a uespera diei XIIIIae usque ad uesperam XXIae computauerimus, uidebimus profecto, quod ita dies XIIIIa uesperam suam in festi paschalis initium prorogat, ut non amplius tota sacra sollemnitas, quam VII tantummodo noctes cum totidem diebus conprehendat; unde uera esse probatur nostra definitio, qua tempus paschale primo mense anni et tertia eius ebdomada celebrandum esse diximus. Ueraciter enim tertia agitur ebdomada, quod a uespera XIIIIae diei incipit, et in uespera XXIae conpletur.

‘Postquam uero pascha nostrum immolatus est Christus, diemque nobis dominicam, quae apud antiquos una uel prima sabbati siue sabbatorum uocatur, gaudio suae resurrectionis fecit esse sollemnem; ita hanc apostolica traditio festis paschalibus inseruit, ut nil omnimodis de tempore paschae legalis praeoccupandum, nihil minuendum esse decerneret. Quin potius statuit, ut expectaretur iuxta praeceptum legis idem primus anni mensis, expectaretur XIIIIa dies illius, expectaretur uespera eiusdem. Et cum haec dies in sabbatum forte inciderit, tolleret unusquisque agnum per familias et domus suas, et immolaret eum ad uesperam, id est praepararent omnes ecclesiae per orbem, quae unam catholicam faciunt, panem et uinum in mysterium carnis et sanguinis agni inmaculati, qui abstulit peccata mundi; et praecedente congrua lectionum orationum, caerimoniarum paschalium sollemnitate, offerrent haec Domino in spem futurae suae redemtionis. Ipsa est enim eadem nox, in qua de Aegypto per sanguinem agni Israelitica plebs erepta est; ipsa, in qua per resurrectionem Christi liberatus est a morte aeterna populus omnis Dei. Mane autem inlucescente die dominica, primam paschalis festi diem celebrarent. Ipsa est enim dies, in qua resurrectionis suae gloriam Dominus multifario piae reuelationis gaudio discipulis patefecit. Ipsa prima dies azymorum, de qua multum distincte in Leuitico scriptum est: “Mense primo, XIIIIa die mensis ad uesperam phase Domini est, et XVa die mensis huius sollemnitas azymorum Domini est. VII diebus azyma comedetis. Dies primus erit celeberrimus, sanctusque.”

‘Si ergo fieri posset, ut semper in diem XVum primi mensis, id est in lunam XVam dominica dies incurreret, uno semper eodemque tempore cum antiquo Dei populo, quanquam sacramentorum genere discreto, sicut una eademque fide, pascha celebrare possemus. Quia uero dies septimanae non aequali cum luna tramite procurrit, decreuit apostolica traditio, quac per beatum Petrum Romae praedicata, per Marcum euangelistam et interpretem ipsius Alexandriae confirmata est, ut adueniente primo mense, adueniente in eo uespera diei XIIIIae, expectetur etiam dies dominica, a XVa usque ad XXIam diem eiusdem mensis. In quacumque enim harum inuenta fuerit, merito in ea pascha celebrabitur; quia nimirum haec ad numerum pertinet illarum VII dierum, quibus azyma celebrari iubetur. Itaque fit, ut numquam pascha nostrum a septimana mensis primi tertia in utramuis partem declinet; sed uel totam eam, id est omnes VII legalium azymorum dies, uel certe aliquos de illis teneat. Nam etsi saltim unum ex eis, hoc est ipsum septimum adprehenderit, quem tam excellenter scriptura commendat: “Dies autem,” inquiens, “septimus erit celebrior et sanctior, nullumque seruile opus fiet in eo”; nullus arguere nos poterit, quod non recte dominicum paschae diem, quem de euangelio suscepimus, in ipsa, quam lex statuit, tertia primi mensis ebdomada celebremus.’

‘Cuius obseruantiae catholica ratione patefacta, patet e contrario error inrationabilis eorum, qui praefixos in lege terminos, nulla cogente necessitate, uel anticipare uel transcendere praesumunt.

Namque sine ratione necessitatis alicuius anticipant illi tempus in lege praescriptum, qui dominicum paschae diem a XIIIIa mensis primi usque ad XXam putant lunam esse seruandum. Cum enim a uespera diei XIIIae uigilias sanctae noctis celebrare incipiunt, claret, quod illam in exordio sui paschae diem statuunt, cuius nullam omnino mentionem in decreto legis inueniunt. Et cum XXIa die mensis pascha dominicum celebrare refugiunt, patet profecto, quod illam per omnia diem a sua sollemnitate secernunt, quam lex maiore prae ceteris festiuitate memorabilem saepenumero commendat; sicque diem paschae ordine peruerso, et aliquando in secunda ebdomada totam conpleant, et numquam in ebdomadae tertiae die septima ponant; rursumque, qui a XVIa die mensis saepedicti usque ad XXIIam pascha celebrandum magis autumant, non minore utique errore, tametsi altero latere a recto ueritatis tramite diuertunt, et ueluti naufragia Scyllae fugientes, in Charybdi uoraginem submergendi decidunt. Nam cum a luna XVIa primi mensis oriente, id est a uespera diei XVae pascha incipiendum doceant; nimirum constat, quia XIIIIam diem mensis eiusdem, quam lex primitus et praecipue commendat, a sua prorsus sollemnitate secludunt; ita ut XVae, in qua populus Dei ab Aegyptia seruitute redemtus est, et in qua Dominus suo mundum sanguine a peccatorum tenebris liberauit, in qua etiam sepultus spem nobis post mortem beatae quietis tribuit, uix uesperam tangant.

‘Idemque poenam erroris sui in semet ipsos recipientcs, cum in XXIIa die mensis paschae diem statuunt dominicum, legitimos utique terminos paschae aperta transgressione uiolant, utpote qui ab illius diei uespera pascha incipiunt, in qua hoc lex consummari et perfici debere decreuit, illam in pascha diem adsignent primam, cuius in lege mentio nulla usquam repperitur, id est quartae primam septimanae. Qui utrique non solum in definitione et computo lunaris aetatis, sed et in mensis primi nonnumquam inuentione falluntur.

Quae disputatio maior est, quam epistula hac uel ualeat conprehendi, uel debeat. Tantum hoc dicam, quod per aequinoctium uernale semper inerrabiliter possit inueniri, qui mensis iuxta computum lunae primus anni, qui esse debeat ultimus. Aequinoctium autem iuxta sententiam omnium Orientalium et maxime Aegyptiorum, qui prae ceteris doctoribus calculandi palmam tenent, XII Kalendarum Aprilium die prouenire consueuit, ut etiam ipsi horologica inspectione probamus. Quaecumque ergo luna ante aequinoctium plena est, XIIIIa uidelicet uel XVa existens, haec ad praecedentis anni nouissimum pertinet mensem, ideoque paschae celebrando habilis non est. Quae uero post aequinoctium, uel in ipso aequinoctio suum plenilunium habet, in hac absque ulla dubietate, quia primi mensis est, et antiquos pascha celebrare solitos, et nos, ubi dominica dies aduenerit, celebrare debere noscendum est. Quod ita fieri oportere illa nimirum ratio cogit, quia in Genesi scriptum est, quod “fecit Deus duo magna luminaria; luminare maius, ut praeesset diei; et luminare minus, ut praeesset nocti”; uel, sicut alia dicit editio, “luminare maius in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis.” Sicut ergo prius sol a medio procedens orientis, aequinoctium uernale suo praefixit exortu; deinde luna, sole ad uesperam occidente, et ipsa plena a medio secuta est orientis; ita omnibus annis idem primus lunae mensis eodem necesse est ordine seruari, ut non ante aequinoctium, sed uel ipso aequinoctii die, sicut in principio factum est, uel eo transcenso plenilunium habere debeat. At si uno saltim die plenilunium tempus aequinoctii praecesserit, non hanc primo mensi anni incipientis, sed ultimo potius praeteriti lunam esse adscribendam; et ideo festis paschalibus inhabilem memorata ratio probat.

‘Quod si mysticam quoque uos in his rationem audire delectat, primo mense anni, qui ctiam mensis nouorum dictus est, pascha faccre iubemur; quia renouato ad amorem caelestium spiritu mentis nostrae, sacramenta dominicae resurrectionis et ereptionis nostrae celebrare debemus, tertia eiusdem mensis septimana facere praecipimur; quia ante legem et sub lege promissus, tertio tempore saeculi cum gratia uenit ipse, qui pascha nostrum immolaretur Christus; quia tertia post immolationem suae passionis die resurgens a mortuis, hanc dominicam uocari, et in ea nos annuatim paschalia eiusdem resurrectionis uoluit festa celebrare; quia nos quoque ita solum ueraciter eius sollemnia celebramus, si per fidem, spem et caritatem pascha, id est transitum, de hoc mundo ad Patrem, cum illo facere curamus. Post aequinoctium ueris plenilunium mensis praecipimur obseruare paschalis; ut uidelicet primo sol longiorem nocte faciat diem, deinde luna plenum suae lucis orbem mundo praesentet; quia primo quidem sol iustitiae, in cuius pennis est sanitas, id est Dominus Iesus, per resurrectionis suae triumphum cunctas mortis tenebras superauit; ac sic ascendens in caelos, misso desuper Spiritu, ecclesiam suam, quae saepe lunae uocabulo designatur, internae gratiae luce repleuit. Quem uidelicet ordinem nostrae salutis propheta contemplatus aiebat: “Eleuatus est sol, et luna stetit in ordine suo.”

‘Qui ergo plenitudinem lunae paschalis ante aequinoctium prouenire posse contenderit, talis in mysteriorum celebratione maximorum a sanctarum quidem scripturarum doctrina discordat; concordat autem eis, qui sine praeueniente gratia Christi se saluari posse confidunt; qui etsi uera lux tenebras mundi moriendo ac resurgendo numquam uicisset, perfectam se habere posse iustitiam dogmatizare praesumunt. Itaque post aequinoctialem solis exortum, post plenilunium primi mensis hunc ex ordine subsequens, id est post conpletam diem eiusdem mensis XIIIIam, quae cuncta ex lege obseruanda accepimus, expectamus adhuc monente euangelio in ipsa ebdomada tertia tempus diei dominicae, et sic demum uotiua paschae nostri festa celebramus, ut indicemus nos non cum antiquis excussum Aegyptiae seruitutis iugum uenerari, sed redemtionem totius mundi, quae in antiqui Dei populi liberatione praefigurata, in Christi autem resurrectione conpleta est, deuota fide ac dilectione colere, utque resurrectionis etiam nostrae, quam eadem die dominica futuram credimus, spe nos certissima gaudere signemus.

‘Hic autem, quem uobis sequendum monstramus, computus paschae decennouenali circulo continetur; qui dudum quidem, hoc est ipsis apostolorum temporibus, iam seruari in ecclesia coepit, maxime Romae et Aegypti, ut supra iam diximus. Sed per industriam Eusebii, qui a beato martyre Pamphylo cognomen habet, distinctius in ordinem conpositus est; ut quod eatenus per Alexandriae pontificem singulis annis per omnes ecclesias mandari consuerat, iam deinde congesta in ordinem serie lunae XIIIIae facillime posset ab omnibus sciri Cuius computum paschalis Theophilus Alexandriae praesul in centum annorum tempus Theodosio imperatori conposuit. Item successor eius Cy rillus seriem XC et V annorum in quinque decennouenalibus circulis conprehendit; post quem Dionysius Exiguus totidem alios ex ordine pari schemate subnexuit, qui ad nostra usque tempora pertingebant.

Quibus termino adpropinquantibus, tanta hodie calculatorum exuberat copia, ut etiam in nostris per Brittaniam ecclesiis plures sint, qui mandatis memoriae ueteribus illis Aegyptiorum argumentis, facillime possint in quotlibet spatia temporum paschales protendere circulos, etiamsi ad quingentos usque et XXX duos uoluerint annos; quibus expletis, omnia, quae ad solis et lunae, mensis et septimanae consequentiam spectant, eodem, quo prius, ordine recurrunt. Ideo autem circulos eosdem temporum instantium uobis mittere supersedimus, quia de ratione tantum temporis paschalis instrui quaerentes, ipsos uobis circulos paschae catholicos abundare probastis.

‘Uerum his de pascha succincte, ut petisti, strictimque commemoratis, tonsuram quoque, de qua pariter uobis litteras fieri uoluisti, hortor, ut ecclesiasticam et Christianae fidei congruam habere curetis. Et quidem scimus, quia neque apostoli omnes uno eodemque sunt modo adtonsi, neque nunc ecclesia catholica, sicut una fide, spe, et caritate in Deum consentit, ita etiam una atque indissimili totum per orbem tonsurae sibi forma congruit. Denique, ut superiora, id est patriarcharum, tempora respiciamus, Iob, exemplar patientiae, dum ingruente tribulationum articulo caput totondit, probauit utique, quia tempore felicitatis capillos nutrire consuerat. At Ioseph et ipse castitatis, humilitatis, pietatis, ceterarumque uirtutum exsecutor ac doctor eximius, cum seruitio absoluendus adtonsus esse legitur, patet profecto, quia tempore seruitutis intonsis in carcere crinibus manere solebat. Ecce uterque uir Dei diuersum ab altero uultus habitum foris praemonstrabat, quorum tamen intus conscientia in parili uirtutum sibi gratia concordabat.

‘Uerum, etsi profiteri nobis liberum est, quia tonsurae discrimen non noceat, quibus pura in Deum fides, et caritas in proximum sincera est; maxime cum numquam patribus catholicis sicut de paschae uel fidei diuersitate conflictus, ita etiam de tonsurae differentia legatur aliqua fuisse controuersia; inter omnes tamen, quas uel in ecclesia, uel in uniuerso hominum genere repperimus tonsuras, nullam magis sequendam nobis amplectendamque iure dixerim ea, quam in capite suo gestabat ille, cui se confitenti Dominus ait: “Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferni non praeualebunt aduersus eam; et tibi dabo claues regni caelorum”; nullam magis abominandam detestandamque merito cunctis fidelibus crediderim ea, quam habebat ille, cui gratiam Spiritus Sancti conparare uolenti dicit idem Petrus: “Pecunia tua tecum sit in perditionem, quoniam donum Dei existimasti per pecuniam possideri; non est tibi pars neque sors in sermone hoc.” Neque uero ob id tantum in coronam adtondemur, quia Petrus ita adtonsus est;

sed quia Petrus in memoriam dominicae passionis ita adtonsus est, idcirco et nos, qui per eandem passionem saluari desideramus, ipsius passionis signum cum illo in uertice, summa uidelicet corporis nostri parte gestamus. Sicut enim omnis ecclesia, quia per mortem sui uiuificatoris ecclesia facta est, signum sanctae crucis eius in fronte portare consueuit ut crebro uexilli huius munimine a malignorum spirituum defendatur incursibus; crebra huius admonitione doceatur se quoque carnem suam cum uitiis et concupiscentiis crucifigere debere; ita etiam oportet eos, qui uel monachi uotum, uel gradum clericatus habentes, artioribus se necesse habent pro Domino continentiae frenis astringere, formam quoque coronae, quam ipse in passione spineam portauit in capite, ut spinas ac tribulos peccatorum nostrorum portaret, id est exportaret et auferret a nobis, suo quemque in capite per tonsuram praeferre; ut se etiam inrisiones et obprobria pro illo libenter ac promte omnia sufferre ipso etiam frontispicio doceant; ut coronam uitae aeternae, quam repromisit Deus diligentibus se, se semper expectare, proque huius perceptione et aduersa se mundi et prospera contemnere designent.

Ceterum tonsuram eam, quam magum ferunt habuisse Simonem, quis, rogo, fidelium non statim cum ipsa magia primo detestetur et merito exsufflet aspectu? Quae in frontis quidem superficie coronae uidetur speciem praeferre; sed ubi ad ceruicem considerando perueneris, decurtatam eam, quam te uidere putabas, inuenies coronam; ut merito talem simoniacis et non Christianis habitum conuenire cognoscas; qui in praesenti quidem uita a deceptis hominibus putabantur digni perpetuae gloria coronae; sed in ea, quae hanc sequitur uitam, non solum omni spe coronae priuati, sed aeterna insuper sunt poena damnati.

‘Neque uero me haec ita prosecutum aestimes, quasi eos, qui hanc tonsuram habent, condemnandos iudicem, si fide et operibus unitati catholicae fauerint; immo confidenter profiteor plurimos ex eis sanctos ac Deo dignos extitisse, ex quibus est Adamnan, abbas et sacerdos Columbiensium egregius, qui cum legatus suae gentis ad Aldfridum regem missus, nostrum quoque monasterium uidere uoluisset, miramque in moribus ac uerbis prudentiam, humilitatem, religionem ostenderet, dixi illi inter alia conloquens: “Obsecro, sancte frater, qui ad coronam te uitae, quae terminum nesciat, tendere credis, quid contrario tuae fidei habitu terminatam in capite coronae imaginem portas? et si beati Petri consortium quaeris, cur eius, quem ille anathematizauit, tonsurae imaginem imitaris? et non potius eius, cum quo in aeternum beatus uiuere cupis, etiam nunc habitum te, quantum potes, diligere monstras?” Respondit ille: “Scias pro certo, frater mi dilecte, quia etsi Simonis tonsuram ex consuetudine patria habeam, simoniacam tamen perfidiam tota mente detestor ac respuo; beatissimi autem apostolorum principis, quantum mea paruitas sufficit, uestigia sequi desidero.”

At ego: “Credo,” inquam, “uere, quod ita sit; sed tamen indicio fit, quod ea, quae apostoli Petri sunt, in abdito cordis amplectimini, si quae eius esse nostis, etiam in facie tenetis. Namque prudentiam tuam facillime diiudicare reor, quod aptius multo sit, eius, quem corde toto abominaris, cuiusque horrendam faciem uidere refugis, habitum uultus a tuo uultu Deo iam dicato separare; et econtra eius, quem apud Deum habere patronum quaeris, sicut facta uel monita cupis sequi, sic etiam morem habitus te imitari condeceat.”

‘Haec tunc Adamnano dixi, qui quidem quantum conspectis ecclesiarum nostrarum statutis profecisset, probauit, cum reuersus ad Scottiam, multas postea gentis eiusdem turbas ad catholicam temporis paschalis obseruantiam sua praedicatione correxit; tametsi eos, qui in Hii insula morabantur, monachos, quibusque speciali rectoris iure praeerat, necdum ad uiam statuti melioris reducere ualebat. Tonsuram quoque, si tantum sibi auctoritatis subesset, emendare meminisset.

‘Sed et tuam nunc prudentiam, rex, admoneo, ut ea, quae unitati catholicae et apostolicae ecclesiae concinnant, una cum gente, cui te Rex regum et Dominus dominorum praefecit, in omnibus seruare contendas. Sic enim fit, ut post acceptam temporalis regni potentiam ipse beatissimus apostolorum princeps caelestis quoque regni tibi tuisque cum ceteris electis libens pandat introitum. Gratia te Regis aeterni longiori tempore regnantem ad nostram omnium pacem custodiat incolumem, dilectissime in Christo fili.’

Haec epistula cum praesente rege Naitono multisque uiris doctioribus esset lecta, ac diligenter ab his, qui intellegere poterant, in linguam eius propriam interpretata, multum de eius exhortatione gauisus esse perhibetur; ita ut exsurgens de medio optimatum suorum consessu, genua flecteret in terram, Deo gratias agens, quod tale munusculum de terra Anglorum mereretur accipere. ‘Et quidem et antea noui,’ inquit, ‘quia haec erat uera paschae celebratio, sed in tantum modo rationem huius temporis obseruandi cognosco, ut parum mihi omnimodis uidear de his antea intellexisse. Unde palam profiteor uobisque, qui adsidetis, praesentibus protestor, quia hoc obseruare tempus paschae cum uniuersa mea gente perpetuo uolo; hanc accipere debere tonsuram, quam plenam esse rationis audimus, omnes, qui in meo regno sunt, clericos decerno.’ Nec mora, quae dixerat, regia auctoritate perfecit. Statim namque iussu puplico mittebantur ad transcribendum, discendum, obseruandum, per uniuersas Pictorum prouincias circuli paschae decennouenales, oblitteratis per omnia erroneis LXXX et IIII annorum circulis. Adtondebantur omnes in coronam ministri altaris ac monachi; et quasi nouo se discipulatui beatissimi apostolorum principis Petri subditam, eiusque tutandam patrocinio gens correcta gaudebat.


[22]
'''N'''ec multo post illi quoque, qui insulam Hii incolebant, monachi Scotticae nationis cum his, quae sibi erant subdita, monasteriis ad ritum paschae ac tonsurae canonicum Domino procurante perducti sunt. Siquidem anno ab incarnatione Domini DCCXVI, quo Osredo occiso Coenred gubernacula regni Nordanhymbrorum suscepit, cum uenisset ad eos de Hibernia Deo amabilis, et cum omni honorificentia nominandus pater ac sacerdos, Ecgberct, cuius superius memoriam saepius fecimus, honorifice ab eis et multo cum gaudio susceptus est. Qui quoniam et doctor suauissimus, et eorum, quae agenda docebat, erat exsecutor deuotissimus, libenter auditus ab uniuersis, inmutauit piis ac sedulis exhortationibus inueteratam illam traditionem parentum eorum, de quibus apostolicum illum licet proferre sermonem, quod aemulationem Dei habebant, sed non secundum scientiam; catholicoque illos atque apostolico more celebrationem, ut diximus, praecipuae sollemnitatis sub figura coronae perpetis agere perdocuit. Quod mira diuinae constat factum dispensatione pietatis, ut quoniam gens illa, quam nouerat scientiam diuinae cognitionis libenter ac sine inuidia populis Anglorum communicare curauit; ipsa quoque postmodum per gentem Anglorum in eis, quae minus habuerat, ad perfectam uiuendi normam perueniret. Sicut econtra Brettones, qui nolebant Anglis eam, quam habebant, fidei Christianae notitiam pandere, credentibus iam populis Anglorum, et in regula fidei catholicae per omnia instructis, ipsi adhuc inueterati et claudicantes a semitis suis, et capita sine corona praetendunt, et sollemnia Christi sine ecclesiae Christi societate uenerantur.

Susceperunt autem Hiienses monachi docente Ecgbercto ritus uiuendi catholicos sub abbate Duunchado, post annos circiter LXXX, ex quo ad praedicationem gentis Anglorum Aidanum miserant antistitem. Mansit autem uir Domini Ecgberct annos XIII in praefata insula, quam ipse uelut noua quadam relucente gratia ecclesiasticae societatis et pacis Christo consecrauerat; annoque dominicae incarnationis DCCXXVIIII, quo pascha dominicum octauo Kalendarum Maiarum die celebrabatur, cum missarum sollemnia in memoriam eiusdem dominicae resurrectionis celebrasset, eodem die et ipse migrauit ad Dominum, ac gaudium summae festiuitatis, quod cum fratribus, quos ad unitatis gratiam conuerterat, inchoauit, cum Domino et apostolis, ceterisque caeli ciuibus conpleuit, immo id ipsum celebrare sine fine non desinit. Mira autem diuinae dispensatio prouisionis erat, quod uenerabilis uir non solum in pascha transiuit de hoc mundo ad Patrem; uerum etiam cum eo die pascha celebraretur, quo numquam prius in eis locis celebrari solebat. Gaudebant ergo fratres de agnitione certa et catholica temporis paschalis; laetabantur de patrocinio pergentis ad Dominum patris, per quem fuerant correcti;

gratulabatur ille, quod eatenus in carne seruatus est, donec illum in pascha diem suos auditores, quem semper antea uitabant, suscipere ac secum agere uideret. Sicque certus de illorum correctione reuerentissimus pater exsultauit, ut uideret diem Domini; uidit et gauisus est.


[23]
'''A'''nno dominicae incarnationis DCCXXV, qui erat annus septimus Osrici regis Nordanhymbrorum, qui Coenredo successerat, Uictred filius Ecgberecti, rex Cantuariorum, defunctus est nono die Kalendarum Maiarum; et regni, quod per XXXIIII semis annos tenebat, filios tres, Aedilberctum, Eadberctum, et Alricum, reliquit heredes.

Anno post quem proximo Tobias Hrofensis ecclesiae praesul defunctus est, uir, ut supra meminimus, doctissimus. Erat enim discipulus beatae memoriae magistrorum Theodori archiepiscopi, et abbatis Hadriani; unde, ut dictum est, cum eruditione litterarum uel ecclesiasticarum uel generalium, ita Grecam quoque cum Latina didicit linguam, ut tam notas ac familiares sibi eas quam natiuitatis suae loquellam haberet. Sepultus uero est in porticu sancti Pauli apostoli, quam intro ecclesiam sancti Andreae sibi ipse in locum sepulchri fecerat. Post quem episcopatus officium Alduulf, Berctualdo archiepiscopo consecrante, suscepit.

Anno dominicae incarnationis DCCXXVIIII apparuerunt cometae duae circa solem, multum intuentibus terrorem incutientes. Una quippe solem praecedebat, mane orientem; altera uespere sequebatur occidentem, quasi orienti simul et occidenti dirae cladis praesagae;

uel certe una diei, altera noctis praecurrebat exortum, ut utroque tempore mala mortalibus inminere signarent. Portabant autem facem ignis contra Aquilonem, quasi ad accendendum adclinem; apparebantque mense Ianuario, et duabus ferme septimanis permanebant. Quo tempore grauissima Sarracenorum lues Gallias misera caede uastabat, et ipsi non multo post in eadem prouincia dignas suae perfidiae poenas luebant. Quo anno sanctus uir Domini Ecgberct, ut supra commemorauimus, ipso die paschae migrauit ad Dominum; et mox, peracto pascha, hoc est VIIa Iduum Maiarum die, Osric rex Nordanhymbrorum uita decessit, cum ipse regni, quod XI annis gubernabat, successorem fore Ceoluulfum decreuisset, fratrem illius, qui ante se regnauerat, Coenredi regis, cuius regni et principia et processus tot ac tantis redundauere rerum aduersantium motibus, ut, quid de his scribi debeat, quemue habitura sint finem singula, necdum sciri ualeat.

Anno dominicae incarnationis DCCXXXI, Berctuald archiepiscopus longa consumtus aetate defunctus est die Iduum Ianuariarum; qui sedit annos XXXVII, menses VI, dies XIIII; pro quo anno eodem factus est archiepiscopus, uocabulo Tatuini, de prouincia Merciorum, cum fuisset presbyter in monasterio, quod uocatur Briudun. Consecratus est autem in Doruuerni ciuitate a uiris uenerabilibus Danihele Uentano, et Ingualdo Lundoniensi, et Alduino Lyccitfeldensi, et Alduulfo Hrofensi antistitibus, die decima Iunii mensis, dominica;

uir religione et prudentia insignis, sacris quoque litteris nobiliter instructus.

Itaque in praesenti ecclesiis Cantuariorum Tatuini et Alduulf episcopi praesunt. Porro prouinciae Orientalium Saxonum Inguald episcopus; prouinciae Orientalium Anglorum Aldberct et Hadulac episcopi; prouinciae Occidentalium Saxonum Danihel et Fortheri episcopi; prouinciae Merciorum Alduini episcopus; et eis populis, qui ultra amnem Sabrinam ad occidentem habitant, Ualchstod episcopus; prouinciae Huicciorum Uilfrid episcopus; prouinciae Lindisfarorum Cyniberct episcopus praeest. Episcopatus Uectae insulae ad Danihelem pertinet episcopum Uentae ciuitatis. Prouincia Australium Saxonum iam aliquot annis absque episcopo manens ministerium sibi episcopale ab Occidentalium Saxonum antistite quaerit. Et hae omnes prouinciae ceteraeque australes ad confinium usque Hymbrae fluminis cum suis quaeque regibus Merciorum regi Aedilbaldo subiectae sunt.

At uero prouinciae Nordanhymbrorum, cui rex Ceoluulf praeest, IIII nunc episcopi praesulatum tenent; Uilfrid in Eburacensi ecclesia, Ediluald in Lindisfaronensi, Acca in Hagustaldensi, Pecthelm in ea, quae Candida Casa uocatur, quae nuper, multiplicatis fidelium plebibus, in sedem pontificatus addita ipsum primum habet antistitem.

Pictorum quoque natio tempore hoc et foedus pacis cum gente habet Anglorum, et catholicae pacis ac ueritatis cum uniuersali ecclesia particeps existere gaudet. Scotti, qui Brittaniam incolunt, suis contenti finibus nil contra gentem Anglorum insidiarum moliuntur aut fraudium. Brettones, quamuis et maxima ex parte domestico sibi odio gentem Anglorum, et totius catholicae ecclesiae statum pascha minus recto, moribusque inprobis inpugnent; tamen et diuina sibi et humana prorsus resistente uirtute, in neutro cupitum possunt obtinere propositum; quippe qui quamuis ex parte sui sint iuris, nonnulla tamen ex parte Anglorum sunt seruitio mancipati.

Qua adridente pace ac serenitate temporum, plures in gente Nordanhymbrorum, tam nobiles, quam priuati, se suosque liberos, depositis armis, satagunt magis, accepta tonsura, monasterialibus adscribere uotis, quam bellicis exercere studiis. Quae res quem sit habitura finem, posterior aetas uidebit.

Hic est inpraesentiarum uniuersae status Brittaniae, anno aduentus Anglorum in Brittaniam circiter ducentesimo octogesimo quinto, dominicae autem incarnationis anno DCCXXXI; in cuius regno perpetuo exsultet terra, et congratulante in fide eius Brittania, laetentur insulae multae, et confiteantur memoriae sanctitatis eius.

{{anchor|24}}
[24]
'''U'''erum ea, quae temporum distinctione latius digesta sunt, ob memoriam conseruandam breuiter recapitulari placuit.

Anno igitur ante incarnationem dominicam sexagesimo Gaius Iulius Caesar primus Romanorum Brittanias bello pulsauit, et uicit, nec tamen ibi regnum potuit obtinere.

Anno ab incarnatione Domini XLVI, Claudius secundus Romanorum Brittanias adiens, plurimam insulae partem in deditionem recepit, et Orcadas quoque insulas Romano adiecit imperio.

Anno incarnationis dominicae CLXVII, Eleuther Romae praesul factus XV annos ecclesiam gloriosissime rexit, cui litteras rex Brittaniae Lucius mittens, ut Christianus efficeretur, petiit et inpetrauit.

Anno ab incarnatione Domini CLXXXVIIII, Seuerus imperator factus XVII annis regnauit, qui Brittaniam uallo a mari usque ad mare praecinxit.

Anno CCCLXXXI, Maximus in Brittania creatus imperator, in Galliam transiit, et Gratianum interfecit.

Anno CCCCVIIII, Roma a Gothis fracta, ex quo tempore Romani in Brittania regnare cessarunt.

Anno CCCCXXX, Palladius ad Scottos in Christum credentes a Caelestino papa primus mittitur episcopus.

Anno CCCCXLVIIII, Marcianus cum Ualentiniano imperium suscipiens, VII annis tenuit, quorum tempore Angli a Brettonibus accersiti Brittaniam adierunt.

Anno DXXXVIII, eclypsis solis facta est XIIII. Kalendas Martias, ab hora prima usque ad tertiam.

Anno DXL, eclypsis solis facta XII. Kalendas Iulias, et apparuerunt stellae pene hora dimidia ab hora diei tertia.

Anno DXLVII, Ida regnare coepit, a quo regalis Nordanhymbrorum prosapia originem tenet, et XII annis in regno permansit.

Anno DLXV, Columba presbyter de Scottia uenit Brittaniam, ad docendos Pictos, et in insula Hii monasterium fecit.

Anno DXCVI, Gregorius papa misit Brittaniam Augustinum cum monachis, qui uerbum Dei genti Anglorum euangelizarent.

Anno DXCVII, uenere Brittaniam praefati doctores, qui fuit annus plus minus CL aduentus Anglorum in Brittaniam.

Anno DCI, misit papa Gregorius pallium Brittaniam Augustino iam facto episcopo, et plures uerbi ministros, in quibus et Paulinum.

Anno DCIII, pugnatum ad Degsastana.

Anno DCIIII, Orientales Saxones fidem Christi percipiunt sub rege Sabercto antistite Mellito.

Anno DCV, Gregorius obiit.

Anno DCXVI, Aedilberct rex Cantuariorum defunctus est.

Anno DCXXV, Paulinus a Iusto archiepiscopo ordinatur genti Nordanhymbrorum antistes.

Anno DCXXVI, Eanfled, filia Aeduini regis, baptizata cum XII in sabbato pentecostes.

Anno DCXXVII, Eduini rex baptizatus cum sua gente in pascha.

Anno DCXXXIII, Eduine rege peremto, Paulinus Cantiam rediit.

Anno DCXL, Eadbald rex Cantuariorum obiit.

Anno DCXLII, Osuald rex occisus.

Anno DCXLIIII, Paulinus, quondam Eboraci, sed tunc Hrofensis antistes ciuitatis, migrauit ad Dominum.

Anno DCLI, Osuini rex occisus, et Aidan episcopus defunctus est.

Anno DCLIII, Middilangli sub principe Peada fidei mysteriis sunt inbuti.

Anno DCLV, Penda periit, et Mercii sunt facti Christiani.

Anno DCLXIIII, eclypsis facta; Earconberct rex Cantuariorum defunctus, et Colman cum Scottis ad suos reuersus est; et pestilentia uenit; et Ceadda ac Uilfrid Nordanhymbrorum ordinantur episcopi.

Anno DCLXVIII, Theodorus ordinatur episcopus.

Anno DCLXX, Osuiu rex Nordanhymbrorum obiit.

Anno DCLXXIII, Ecgberct rex Cantuariorum obiit; et synodus facta est ad Herutforda, praesente Ecgfrido rege, praesidente archiepiscopo Theodoro, utillima, X capitulorum.

Anno DCLXXV, Uulfheri rex Merciorum, postquam XVII annos regnauerat, defunctus, Aedilredo fratri reliquit imperium.

Anno DCLXXVI, Aedilred uastauit Cantiam.

Anno DCLXXVIII, cometa apparuit; Uilfrid episcopus a sede sua pulsus est ab Ecgfrido rege; et pro eo Bosa, Eata, et Eadhaeth consecrati antistites.

Anno DCLXXVIIII, alfuini occisus.

Anno DCLXXX, synodus facta in campo Haethfeltha de fide catholica, praesidente archiepiscopo Theodoro; in quo adfuit Iohannes abba Romanus. Quo anno Hild abbatissa in Streanashala obiit.

Anno DCLXXXV, Ecgfrid rex Nordanhymbrorum occisus est. Anno eodem Hlotheri rex Cantuariorum obiit.

Anno DCLXXXVIII, Caeduald rex Occidentalium Saxonum Romam de Brittania pergit.

Anno DCXC, Theodorus archiepiscopus obiit.

Anno DCXCVII, Osthryd regina a suis, id est Merciorum, primatibus interemta.

Anno DCXCVIII, Berctred dux regius Nordanhymbrorum a Pictis interfectus.

Anno DCCIIII, Aedilred, postquam XXXI annos Merciorum genti praefuit, monachus factus Coenredo regnum dedit.

Anno DCCV, Aldfrid rex Nordanhymbrorum defunctus est.

Anno DCCVIIII, Coenred rex Merciorum, postquam V annos regnauit, Romam pergit.

Anno DCCXI, Berctfrid praefectus cum Pictis pugnauit.

Anno DCCXVI, Osred rex Nordanhymbrorum interfectus, et rex Merciorum Ceolred defunctus; et uir Domini Ecgberct Hienses monachos ad catholicum pascha et ecclesiasticam correxit tonsuram.

Anno DCCXXV, Uictred rex Cantuariorum obiit.

Anno DCCXXVIIII, cometae apparuerunt, sanctus Ecgberct transiit, Osric mortuus est.

Anno DCCXXXI, Berctuald archiepiscopus obiit. Anno eodem Tatuini consecratus archiepiscopus nonus Doruuernensis ecclesiae, Aedilbaldo rege Merciorum XV. agente annum inperii.

Haec de historia ecclesiastica Brittaniarum, et maxime gentis Anglorum, prout uel ex litteris antiquorum, uel ex traditione maiorum, uel ex mea ipse cognitione scire potui, Domino adiuuante digessi Baeda famulus Christi, et presbyter monasterii beatorum apostolorum Petri et Pauli, quod est ad Uiuraemuda, et Ingyruum.

Qui natus in territorio eiusdem monasterii, cum essem annorum septem, cura propinquorum datus sum educandus reuerentissimo abbati Benedicto, ac deinde Ceolfrido; cunctumque ex eo tempus uitae in eiusdem monasterii habitatione peragens, omnem meditandis scripturis operam dedi; atque inter obseruantiam disciplinae regularis, et cotidianam cantandi in ecclesia curam, semper aut discere, aut docere, aut scribere dulce habui.

Nono decimo autem uitae meae anno diaconatum, tricesimo gradum presbyteratus, utrumque per ministerium reuerentissimi episcopi Iohannis, iubente Ceolfrido abbate, suscepi.

Ex quo tempore accepti presbyteratus usque ad annum aetatis meae LVIIII, haec in scripturam sanctam meae meorumque necessitati ex opusculis uenerabilium patrum breuiter adnotare, siue etiam ad formam sensus et interpretationis eorum superadicere curaui:

‘In principium Genesis, usque ad natiuitatem Isaac et eiectionem Ismahelis, libros IIII.

De tabernaculo et uasis eius, ac uestibus sacerdotum, libros III.

In primam partem Samuelis, id est usque ad mortem Saulis, libros III.

De aedificatione templi, allegoricae expositionis, sicut et cetera, libros II.

Item, in Regum librum XXX quaestionum.

In Prouerbia Salomonis libros III.

In Cantica canticorum libros VII.

In Isaiam, Danihelem, XII prophetas, et partem Hieremiae, distinctiones capitulorum ex tractatu beati Hieronimi excerptas.

In Ezram et Neemiam libros III.

In Canticum Habacum librum I.

In librum beati patris Tobiae explanationis allegoricae de Christo et ecclesia librum I.

Item, Capitula lectionum in Pentateucum Mosi, Iosue, Iudicum;

In libros Regum et Uerba dierum;

In librum beati patris Iob;

In Parabolas, Ecclesiasten, et Cantica canticorum;

In Isaiam prophetam, Ezram quoque et Neemiam.

In euangelium Marci libros IIII.

In euangelium Lucae libros VI.

Omeliarum euangelii libros II.

In apostolum quaecumque in opusculis sancti Augustini exposita inueni, cuncta per ordinem transscribere curaui.

In Actus apostolorum libros II.

In Epistulas VII catholicas libros singulos.

In Apocalypsin sancti Iohannis libros III.

Item, Capitula lectionum in totum nouum testamentum, excepto euangelio.

Item librum epistularum ad diuersos: quarum de sex aetatibus saeculi una est; de mansionibus filiorum Israel una; una de eo, quod ait Isaias: ‘Et claudentur ibi in carcerem, et post dies multos uisitabantur;’ de ratione bissexti una; de aequinoctio iuxta Anatolium una.

Item de historiis sanctorum: librum uitae et passionis sancti Felicis confessoris de metrico Paulini opere in prosam transtuli;

librum uitae et passionis sancti Anastasii, male de Greco translatum, et peius a quodam inperito emendatum, prout potui, ad sensum correxi; uitam sancti patris monachi simul et antistitis Cudbercti, et prius heroico metro et postmodum plano sermone, descripsi.

Historiam abbatum monasterii huius, in quo supernae pietati deseruire gaudeo, Benedicti, Ceolfridi, et Huaetbercti in libellis duobus.

Historiam ecclesiasticam nostrae insulae ac gentis in libris V.

Martyrologium de nataliciis sanctorum martyrum diebus; in quo omnes, quos inuenire potui, non solum qua die, uerum etiam quo genere certaminis, uel sub quo iudice mundum uicerint, diligenter adnotare studui.

Librum hymnorum diuerso metro siue rhythmo.

Librum epigrammatum heroico metro, siue elegiaco.

De natura rerum, et de temporibus libros singulos; item de temporibus librum I maiorem.

Librum de orthographia, alfabeti ordine distinctum.

Item librum de metrica arte, et huic adiectum alium de schematibus siue tropis libellum, hoc est de figuris modisque locutionum, quibus scriptura sancta contexta est.’

Teque deprecor, bone Iesu, ut cui propitius donasti uerba tuae scientiae dulciter haurire, dones etiam benignus aliquando ad te fontem omnis sapientiae peruenire, et parere semper ante faciem tuam

{{Liber
|Ante=Liber Quartus
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Quartus
|Post=Continuatio
|PostNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Continuatio
}}
{{finis}}
{{Textquality|50%}}

[[en:Ecclesiastical History of the English People/Book 5]]</text>
      <sha1>ht2nq0t9aec3v9sjr0tvq062wzu4e1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Continuatio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3349</id>
    <revision>
      <id>267499</id>
      <parentid>130196</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4240" sha1="1ivglnads5robmh3yjgjswjs0sr7on9" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Beda Venerabilis
|OperaeTitulus=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|OperaeWikiPagina=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum
|Annus=731 p.C.n.
|SubTitulus= Continuatio
}}
{{Liber
|Ante=Liber Quintus
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Quintus
|Post=
|PostNomen=
}}

'''BAEDAE CONTINUATIO'''
 
 
'''A'''nno DCCXXXI, Ceoluulf rex captus, et adtonsus, et remissus in regnum; Acca episcopus de sua sede fugatus. Anno DCCXXXII, Ecgberct pro Uilfrido Eboraci episcopus factus.

Cynibertus episcopus Lindisfarorum obiit.

'''A'''nno ab incarnatione Domini DCCXXXIII Tatuuini archiepiscopus, accepto ab apostolica auctoritate pallio, ordinauit Aluic et Sigfridum episcopos.

'''A'''nno DCCXXXIII, eclypsis facta est solis XVIIII, Kal. Sep. circa horam diei tertiam, ita ut pene totus orbis solis quasi nigerrimo et horrendo scuto uideretur esse coopertus.

'''A'''nno DCCXXXIIII, luna sanguineo rubore perfusa, quasi hora integra II. Kal. Febr. circa galli cantum, dehinc nigredine subsequente ad lucem propriam reuersa.

'''A'''nno ab incarnatione Christi DCCXXXIIII Tatuini episcopus obiit.

'''A'''nno DCCXXXV, Nothelmus archiepiscopus ordinatur; et Ecgberctus episcopus, accepto ab apostolica sede pallio, primus post Paulinum in archiepiscopatum confirmatus est; ordinauitque Fruidbertum et Fruiduualdum episcopos, et Baeda presbyter obiit.

'''A'''nno DCCXXXVII, nimia siccitas terram fecit infecundam; et Ceoluulfus sua uoluntate adtonsus regnum Eadbercto reliquit.

'''A'''nno DCCXXXIX, Edilhartus Occidentalium Saxonum rex obiit; et Nothelmus archiepiscopus.

'''A'''nno DCCXL, Cudberctus pro Nothelmo consecratus est.

Aedilbaldus rex Merciorum per impiam fraudem uastabat partem Nordanhymbrorum;

eratque rex eorum Eadberctus occupatus cum suo exercitu contra Pictos. Aediluualdus quoque episcopus obiit, et pro eo Conuulfus ordinatur antistes. Arnuuini et Eadberctus interempti.

'''A'''nno DCCXLI, siccitas magna terram occupauit. Carolus rex Francorum obiit; et pro eo filii Caroloman et Pippin regnum acceperunt.

'''A'''nno DCCXLV, Uilfrid episcopus et Ingualdus Lundoniae episcopus migrauerunt ad Dominum.

'''A'''nno DCCXLVII, Herefridus uir Dei obiit.

'''A'''nno DCCL, Cudretus rex Occidentalium Saxonum surrexit contra Aedilbaldum regem et Oengusum. Theudor atque Eanredus obierunt.

Eadberctus campum Cyil cum aliis regionibus suo regno addidit.

'''A'''nno DCCLIII. anno regni Eadbercti quinto, [quinto] Idus Ianuarias eclipsis solis facta est. Postea eodem anno et mense, hoc est nono Kalendarum Februariarum, luna eclipsim pertulit, horrendo et nigerrimo scuto, ita ut sol paulo ante, cooperta.

'''A'''nno DCCLIIII, Bonifacius, qui et Uinfridus, Francorum episcopus, cum quinquaginta tribus martyrio coronatur; et pro eo Redgerus consecratur archiepiscopus a Stephano papa.

'''A'''nno DCCLVII, Aedilbaldus rex Merciorum a suis tutoribus nocte morte fraudulenta miserabiliter peremptus occubuit; Beornredus regnare coepit; Cyniuulfus rex Occidentalium Saxonum obiit. Eodem etiam anno Offa, fugato Beornredo, Merciorum regnum sanguinolento quaesiuit gladio.

'''A'''nno DCCLVIII, Eadberctus rex Nordanhymbrorum Dei amoris causa, et caelestis patriae uiolentia, accepta sancti Petri tonsura, filio suo Osuulfo regnum reliquit.

'''A'''nno DCCLVIII, Osuulfus a suis ministris facinore occisus est;

et Edilualdus anno eodem a sua plebe electus intrauit in regnum;

cuius secundo anno magna tribulatio mortalitatis uenit et duobus ferme annis permansit, populantibus duris ac diuersis egritudinibus, maxime tamen dysenteriae languore.

'''A'''nno DCCLXI, Oengus Pictorum rex obiit, qui regni sui principium usque ad finem facinore cruento tyrannus perduxit carnifex; et Osuini occisus est.

'''A'''nno DCCLXV, Aluchredus rex susceptus est in regnum.

'''A'''nno DCCLXVI, Ecgberctus archiepiscopus prosapia regali ditatus, ac diuina scientia imbutus, et Frithubertus, uere fideles episcopi, ad Dominum migrauerunt.

{{Liber
|Ante=Liber Quintus
|AnteNomen=Historia Ecclesiastica gentis Anglorum - Liber Quintus
|Post=
|PostNomen=
}}
{{finis}}
{{Textquality|50%}}

[[en:Ecclesiastical History of the English People/Continuation]]
[[nl:Historia Ecclesiastica gentis Anglorum/Epiloog]]</text>
      <sha1>1ivglnads5robmh3yjgjswjs0sr7on9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De temporibus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7175</id>
    <revision>
      <id>267512</id>
      <parentid>129398</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T10:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39150" sha1="j4wi7j6ez1ur67ddgesgua02r7vjjfy" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De temporibus
|OperaeWikiPagina= De temporibus
|Annus= AD 703
|SubTitulus= 
|Genera=Philosophia, astronomia
}}
''(cf. [[De temporibus (Beda)]])''

==I. Temporis divisio.==
===I.===
&lt;ref&gt;INC. AUCT. GLOSSAE.&amp;mdash;&amp;mdash;&amp;mdash;Tempora dicuntur a temperamento, quod se invicem temperent calore et frigore. Momentis, horis, diebus, mensibus, annis, saeculis, aetatibus. Saeculis, scilicet unius hominis. Saeculum secundum quosdam sunt ducenti et viginti anni; sed Servius dicit uniuscuiusque hominis aetatem vel vitam saeculum posse dici. Beatus Hieronymus sic dicit in libro Hebraicarum Quaestionum: Non igitur humana vita, ut multi errant, in centum viginti annis contracta est, siquidem invenimus quod post diluvium Abraham vixerit annos centum septuaginta quinque, et caeteri amplius ducentis et trecentis annis.&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;Sol cedit. Sol cursum suum agendo et cedit et succedit sibi. Cedit quidem, dum ab uno in alterum sui circuli transit locum; succedit autem, dum eiusdem semper partes quasi sese sequendo recurrit. Vel cedit, dum prima pars est, venit ultima. Sive cedit in ascendendo usque ad meridiem; succedit in descendendo usque ad occasum.&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;Brevibus intervallis. Breve intervallum est de momento ad aliud momentum.&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;Cum aliquid. Id est, aliquod sidus, ubi soli cedit ab hominibus; id est, cum locum dat atque succedit aliquod sidus hominibus, non ut transeat, sed tantum se moveat.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;IOAN. NOV. SCHOLIA.&amp;mdash;&amp;mdash;&amp;mdash;Hora Graecum nomen est. Ὡρα aspiratur, Latine vero ora, quae non tempus significat, sed spatii cuiusque aut magnitudinis extremitatem, ut locorum, regionum, vestium etiam, levem habet; non igitur idem est, spiritu namque distinguitur Graecum et Latinum. Horas autem Graeci vocant quatuor anni trimestria spatia nota, vulgo ver, aestatem, autumnum et hiemem, quas partes auctor est Eustathius Homerum intelligere in Iliade, ubi quatuor deas Horas introducit, quarum duae coelum aperiant, reliquae claudant. Aperitur autem coelum, ut tradunt et physici, et probat Aristoteles lib. II de Generatione et corruptione, a bruma usque ad solstitium, quod tempus est generationis; clauditur vicissim a solstitio usque ad brumam, quod tempus vocant Corruptionis. Toto enim hoc tempore sol decedit; sed vulgatiore significatione temporis momentum quoddam significat diei civilis partem vicesimam quartam, scriptores aequinoctiales vocant, et sunt toto anno aequales, quae dum fiunt, oritur mundi semuncia, id est, vicesima quarta pars alias diei naturalis, quae a nocte distinguitur; partim significat duodecimam, hae sunt inaequales, aestate namque longe sunt huius generis horae. Hiberna itaque nox quia prolixa est, nocturnas habet longiores horas.&lt;/ref&gt; Tempora momentis, horis, diebus, mensibus, annis, saeculis et aetatibus dividuntur. Momentum est minimum atque angustissimum tempus, a motu siderum dictum: est enim extremitas horae in brevibus intervallis, cum aliquid sibi cedit atque succedit. Hora Graecum nomen est, et tamen Latinum sonat: &lt;ref&gt;A, hora est finis. Vide ad init. variantium Lectionum praecedentis libri quid diximus de codicibus collatis.&lt;/ref&gt; hora enim finis est temporis, sicut et, horae sunt fines maris, fluviorum, vestimentorum.
===II.===
Constat autem hora quatuor punctis, decem minutis, &lt;ref&gt;Omittunt quindecim partibus A, B, C.&lt;/ref&gt; quindecim partibus, XL momentis. Et notandum propter errorem cavendum &lt;ref&gt;A add. est.&lt;/ref&gt;, quod computus partim natura, partim auctoritate vel consuetudine, nitatur: natura, ut &lt;ref&gt;A, ut dicitur.&lt;/ref&gt;, annum communem duodecim menses lunares habere: consuetudine, ut menses triginta diebus computari: auctoritate, ut hebdomadam septem feriis constare.

==II. De Die.==
===I.===
&lt;ref&gt;IOAN. NOV. SCHOLIA.&amp;mdash;&amp;mdash;&amp;mdash;Dies vulgaris est solis. Diem hunc vulgo artificialem improprie nominant, alii, ut iam sumus saepius testati, naturalem: nomen certe habet a Iove, quem Graeci Δῖα vocant; intelligunt autem physici Iovis nomine solem, veluti ex notissimo Orphei et Ennii versiculo constat; atqui sol est auctor die.&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;Hunc Chaldaei et Persae inter duos solis exortus. De vario dierum initio vide Gellium et Coelii lectiones antiquas.&lt;/ref&gt; Dies vulgaris est solis praesentia super terras, qui proprie XXIV horis &lt;ref&gt;A, B, C, impletur.&lt;/ref&gt; adimpletur. Hunc, &lt;ref&gt;Note: A. om. Hebraei.&lt;/ref&gt; Hebraei, Chaldaei, et Persae inter duos solis exortus: Aegyptii inter duos occasus numerant: Romani a medio noctis in &lt;ref&gt;A, medium diei.&lt;/ref&gt; medium. Umbri et Athenienses a meridie computant ad meridiem.
===II.===
Moses autem a mane usque ad mane unum diem appellat: sed Domino surgente vespera sabbati, lucescebat in &lt;ref&gt;A, primam.&lt;/ref&gt; primam sabbati, ut homo de luce lapsus in tenebras, deinceps a tenebris rediret ad lucem.

==III. De Nocte.==
===I.===
&lt;ref&gt;IOAN. NOV. SCHOLIA.&amp;mdash;&amp;mdash;&amp;mdash;Nox est solis absentia. Nox e Graeca dictione est litterae unius mutatione. Graece enim νὺξ noctem significat. Hanc Aristoteles definit, primo libro τῶν Μετεωρῶν, σκίαν τῆς γῆς, id est, umbram terrae. Necesse namque, ut ex physica atque optice constat, corpore in lumine posito umbram fieri in adversa lucis regione. Itaque dum sol infra finitorem (quem Graeci horizonta vocant) decurrit, necesse est umbram terrae late per aera aspergi coelo, non autem penetrare usque ad ultimum coelorum, ut docent astrologi et physici. Est autem umbra hic, quod ad figuram attinet, metae similis seu pyramidae, de qua re vide schemata quaedam superius descripta, ubi haec ipsa copiosius.&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;Mortalibus, ad requiem facta. Nox rebus agendis inepta est: ob id quidam a nocendo dictam scribunt; faciunt poetae hanc Terrae prolem (cuius ratio deprehenditur ex his quae modo diximus). Haec statim genuit Ὕπνον καὶ Θάνατον, id est, Somnum et Mortem germanos fratres, tum quia nox somnum conciliet, qui dimidium vitae hominibus aufert, hoc est semimortuos reddere; lepide itaque excogitatum mortem fratrem esse somni, ut apud Senecam in tragoedia: Dirae frater languidae mortis.&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;Ubi nox rigidior. Frigidis somnus producitur, calidis autem conciliatur. Vide Aristotelem in libello de Somno et Vigilia. Itaque natura provisum est, ut hibernae noctes aestivis sint longiores, et eo quidem magis, quo regio ipsa septentrionibus extra solis viam propius subiecta est, veluti Britannia noctem brumalem habet horarum XVII, Germania XVI, Italia vero XV; Hibernia autem XXIV. Porro Thyle, quae terrarum ultima est, mensibus pluribus una nox durat, sed vicissim in his solstitiales dies totidem horas perdurant, itaque lucis et tenebrarum ratio in omnibus regionibus aequalis est, facta inter sese collatione aequalium et inaequalium.&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;Apparente stella huius nominis. Haec Veneris stella est, quae dum solem sequitur, et sub noctem in occasura coeli parte cernitur, Vesper et Hesperus, et Vesperugo dicitur; si vero idem sidus mane solem antevertat, Lucifer et Graece Phosporos dicitur, omnium stellarum quae in coelo sunt maxima ac luculentissima. Umbram enim reddit tanto luna minorem, quantum ipsa solis umbra vincitur.&lt;/ref&gt; Nox est solis absentia terrarum umbra conditi, mortalibus ad requiem facta, ne opere diutino avida deficeret humanitas: ubi rigidior, ibi et ad opera minuenda et ad membra fovenda prolixior. Cuius partes sunt septem: Crepusculum, id est, dubia lux inter lucem et tenebras; nam creperum, dubium dicimus. Vesperum, apparente stella huius nominis. Conticinium, quando omnia silent. &lt;ref&gt;A, intempestivum.&lt;/ref&gt; Intempestum, quod est medium et inactuosum noctis tempus.
===II.===
Gallicinium, quando gallus resonat. Matutinum, inter abcessum &lt;ref&gt;A, tenebrarum noctis.&lt;/ref&gt; tenebrarum, et aurorae adventum: et diluculum, quasi iam incipiens &lt;ref&gt;A, quaedam parva. C, incipiens diei.&lt;/ref&gt; parva diei lux, haec et aurora solem praecedens.

==IV. De Hebdomada.==
===I.===
&lt;ref&gt;IOAN. NOV. SCHOLIA.&amp;mdash;&amp;mdash;&amp;mdash;Ἕβδομα seu ἑβδομάς et hebdomada (tot enim modis dicitur) tempus est septem dierum, unde et nomen habet etiam apud Latinos: nam septimanam vocamus. Quos non ex conversione astrorum, unde reliqua fere colliguntur, sed auctoritate Dei (qui sex diebus, ut ante dictum est, mundi creationem complevit, et septimo quievit) primum Iudaei ordinarunt, quorum sex vacationibus rerum profanarum tribuerunt, septimum religioni et quieti, unde Sabbatum dictum est. Quod inde gentiles et Christiani, diversa tamen ratione, sunt imitati, et primum quidem a Sabbato diem, primam Sabbati; deinde sequentem secundam Sabbati; et ita deinceps, pro quibus Ecclesia utitur feriarum ordine. Nam religio vetuit hos dies gentilitiis diis inscribere, quales sint, dies Veneris, Martis, etc. De cuius facti ratione alibi est dictum copiosius.&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;His nominibus gentilitas a planetis indidit. De affectionibus corporalibus, quas poetae largiuntur nascentibus, si scire cupis exacte, lege Pontani de Rebus coelestibus librum quartum.&lt;/ref&gt; Hebdomada septem diebus constat, octavus autem dies idem primus est; ad quem reditur, eoque rursus hebdomada &lt;ref&gt;A, B, C, semper oritur.&lt;/ref&gt; orditur. His nomina gentilitas a planetis indidit, habere se credentes a sole spiritum, a luna corpus, a Marte sanguinem, a Mercurio ingenium et linguam, a Iove temperantiam, a Venere voluptatem, a Saturno tarditatem.
===II.===
Sed sanctus Sylvester Ferias &lt;ref&gt;A, B, C, appellari.&lt;/ref&gt; appellare constituit, primum diem Dominicum nuncupans, imitatus Hebraeos, qui primam sabbati, secundam sabbati, et sic caeteros a numero nominant: apud quos hebdomada totidem etiam annis peragitur; qui hebdomadam quoque hebdomadarum in diebus similiter habebant et annis, quinquagesimum diem Pentecosten, annum vero Iubileum, id est, libertatem vocantes.

==V. De Mense.==
===I.===
&lt;ref&gt;IOAN. NOV. SCHOLIA.&amp;mdash;&amp;mdash;&amp;mdash;Dum XXIX diebus et semis paulo plus quam zodiacum peragit. Recte dictum paulo plus. Nam hoc dierum numero signiferum integrum permetitur, et duodecimam eius fere partem. Mensis enim est, nondum luna ad eamdem partem signiferi unde praecedente mense exibat revertitur, sed quod est inter duos eius a sole synodos, Latini coetus vocant. Praecedenti autem libro de mensibus nostris et peregrinis plura disseruimus.&lt;/ref&gt; Mensis lunaris incremento lunae senioque conficitur, dum XXIX &lt;ref&gt;Om. et A, B, C.&lt;/ref&gt; et semis diebus paulo plus quam zodiacum peragit: sed facilitas computandi trigenis et undetrigenis diebus lunae menses alternat. Solaris autem mensis XXII horis est amplior, ex quibus XI epactarum dies accrescunt, quibus sol lunae cursum singulis annis exsuperat.
===II.===
Duodecies enim viceni et bini CCLXIV faciunt, ut indecies viceni et quaterni eumdem numerum complent. Sed Hebraei menses a luna nascente, Romani a Calendis incipiunt, Aegyptii a quarto die Calendarum Septembrium, usque in nonum Calendarum earumdem, XXX diebus suos menses computantes; &lt;ref&gt;A, B, C, residuos quinque dies.&lt;/ref&gt; residuos vero dies intercalares appellant.
===III.===
Qui primi ad solis cursum menses terminare coeperunt, ne lunae velocior et dubius cursus impedimentum calculandi eis faceret.

==VI. De Mensibus Romanorum.==
===I.===
&lt;ref&gt;IOAN. NOV. SCHOLIA.&amp;mdash;&amp;mdash;&amp;mdash;Romani auctore Romulo. Romulus, quod sic prima gentis suae conditio exegerit, disciplinae militaris studiosior fuit quam rerum coelestium, quemadmodum pervulgato Ovidii versiculo incessitur: Scilicet arma magis quam sidera, Romule, noras. Tractavit hoc argumentum copiose Macrobius in Saturnalibus. Porro Quintilis, Sextilis, September, October, tantum a numero dicuntur: nam propter vocabuli formam appositae sunt syllabae tilis et ber, nihilo plus significantes quam in MEDITULLIO Tullius.&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;Secundum ab apertione frugum Aprilem nominant. Alii malunt deducere a Venere, quae Graece Aphrodite nuncupatur, est que hic mensis Veneris, quod et astrologi docent. Nam Taurus, in quem mense April sol transitum facit, domicilium est Veneris.&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;Iduare enim Etrusca lingua dividere est. Sic et Festus docet et Macrobius, unde adhuc manserunt viduus et vidua, quasi divisi à coniugibus.&lt;/ref&gt; Romani, auctore Romulo, decem mensibus annum &lt;ref&gt;A, C, ordinatum, diebus vero CCCIV agebant.&lt;/ref&gt; ordinatum agebant, diebus CCCIV qui primum mensem genitori suo Marti dicavit: secundum ab apertione frugum nominavit Aprilem: tertium Maiae matri Mercurii, et quartum Iunoni sacravit: Quintili et Sextili, qui nunc a nativitate Iulii Caesaris, et Augusti triumpho nominantur, et caeteris sequentibus a numero nomen imposuit: quorum initia Calendas appellavit, quia tunc calata, id est, vocata in Capitolium plebe, dicto quinquies vel septies verbo calo, id est, voco, quot dies superessent ad Nonas &lt;ref&gt;A, pronunciabantur.&lt;/ref&gt; pronunciabatur. Nonas autem, quod nono ante Idus die confluerent in urbem, &lt;ref&gt;A, sciscituri; om. B, C.&lt;/ref&gt; sciscitaturi quid esset eo mense faciendum.
===II.===
Porro Idus diem qui medium dividit mensem: iduare enim Etrusca lingua dividere est. His Numa duos menses adiiciens, Ianuarium a Iano, Februarium a Februo, deo lustrationum, nominando, CCCLIV diebus annum ad cursum lunae disposuit, quem Iulius Caesar undecim diebus adiectis, sicut hodie servatur, instituit

==VII. De Solstitio et Aequinoctio.==
===I.===
&lt;ref&gt;IOAN. NOV. SCHOLIA.&amp;mdash;&amp;mdash;&amp;mdash;Octavo Calendas Ianuarii et Iulii. Ciceronis aetate alia fuit ratio solstitiorum et aequinoctiorum; nunc enim propter motum firmamenti, seu novi orbis tardius proveniunt. Quod autem scribitur, temporum momenta provenire in octavis partibus signorum, cum concordi sententia omnium astrologorum, haec eveniant in primis signorum partibus, referendum est ad veterem partium computationem; aliter enim partiti sunt signa veteres, de qua re erudite disseruit Zieglerus, in commentariis super secundum Plinii.&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;Sed aequinoctialis dies omni mundo aequalis est, Exstat huius rei demonstratio in Phaenomenis Euclidis de Conversionibus sphaerarum. Omnes enim in sphaera circuli maximi secant sese in duas partes aequales, veluti horizon et aequator; reliquos vero circulos: quos sol mundi ambitum describit. inaequa liter horizon dividit, praeterquam sub aequinoctiali De dierum et noctium vario incremento libro superiore actum demonstrationibus aliquot, et rursus libro de Natura rerum, de gnomicis et rationibus umbrarum.&lt;/ref&gt; Solstitia et aequinoctia bina putantur, VIII Calend. Ianuarii et Iulii, Aprilisque et Octobris, octavis scilicet &lt;ref&gt;A om. in.&lt;/ref&gt; in partibus Capricorni, Cancri, Arietis, et Librae. Sed aequinoctialis dies omni mundo aequalis est. Vario autem lucis incremento in Meroe longissimus dies XII horas aequinoctiales, et octo partes unius horae colligit: Alexandriae vero XIV horas, in Italia XV, in Britannia XVII. Ubi aestate lucidae noctes haud dubie testantur, id quod cogit ratio credi: solstitii diebus accedente sole propius verticem mundi, angusto lucis ambitu subiecta terrae continuos dies habere senis mensibus, noctesque e diverso ad brumam remoto, quod fieri in insula Thule Pythias Massiliensis scribit, sex dierum navigatione in Septentriones a Britannia distante.

==VIII. De Temporibus.==
===I.===
Tempora sunt vices mutationum, quibus sol accedendo vel recedendo anni temperat orbem. Hiems enim illo longius morante, frigida est et humida: ver, illo redeunte, humidum et calidum: aestas vero, illo superfervente, calida et sicca: autumnus, illo decedente, siccus et frigidus. Haec autem antiqui septimo die ante Idus Februarias, et Maias, Augustasque et Novembres inchoabant, ut solstitia et aequinoctia in medio essent temporum.
===II.===
Ver autem orienti comparatur, quia tunc ex terris omnia oriuntur: aestas meridiano, eo quod pars eius calore &lt;ref&gt;A, B, C, flagrantior.&lt;/ref&gt; fragrantior sit: autumnus occiduo, eo quod ob confinium caloris et frigoris graves morbos habeat: hiems septentrioni, eo quod frigore torpeat.

==IX. De Annis.==
===I.===
&lt;ref&gt;VETUS COMMENTARIUS.&amp;mdash;&amp;mdash;&amp;mdash;Sit zodiacus circulus Α Β Γ Δ, in cuius medio sit Θ quasi terra, per quam duae lineae diriguntur; utraque diametros intelligatur, ab Α in Γ, et a Β in Δ. Ergo sol accedens ad Α facit unum aequinoctium; et ad Γ, autumnale, ad Β autem conversionem aestivam, et Γ ad Δ hiemalem.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;IOAN. NOV. SCHOLIA.&amp;mdash;&amp;mdash;&amp;mdash;Annus solaris vel civilis. Civilis apponi solet diebus, non annis. Sunt enim dierum alii civiles, qui constant spatio diei et noctis viginti quatuor horarum, alii naturales, qui sunt inter solis exortum et occasum; alias hi anni ver tentes dicuntur, ut apud Ciceronem, lib. VI, de Repub., quod fiant solis conversione per circulum zodiacum; unde et Graeci, eadem similitudine ducti, annum ἐνιαυτὸν vocant, quod veluti in seipsum convertatur, quae natura est motus circularis. Verum de magno anno, quem etiam Platonicum vocant, variae sunt dictionum sententiae.&lt;/ref&gt;Annus solaris vel civilis est, dum sol CCCLXV diebus et quadrante zodiacum peragit, quem Romani a bruma, Hebraei ab aequinoctio verno, Graeci a solstitio, Aegyptii inchoant ab autumno. Annus lunaris communis XII lunis, id est, diebus CCCLIV. &lt;ref&gt;B, embolismos.&lt;/ref&gt; Embolismus tredecim lunis, et diebus trecentis octuaginta quatuor implentur, a luna paschali &lt;ref&gt;Sic Mss.&lt;/ref&gt; sumentes initium.
===II.===
Annus magnus est, dum omnia sidera, certis cursibus exactis, ad locum suum revertuntur, quem sexcentis annis solaribus Iosephus dicit impleri.

==X. De bissexto==
===I.===
Bissextus ex quadrantis ratione per quadriennium conficitur, dum sol ad id signum, ex quo egressus est, non in CCCLXV diebus, sed quarta diei parte superadiecta revertitur. Verbi gratia: si nunc aequinoctialem coeli locum sol oriens intraverit, in &lt;ref&gt;A, hoc.&lt;/ref&gt; hunc anno sequenti meridie, tertio vespere, quarto medio noctis, quinto rursum in &lt;ref&gt;A, B, exortum.&lt;/ref&gt; exortu recurrens, necessario diem praemonet augendum: ne si forte non addatur, per CCCLXV annos aequinoctium vernale &lt;ref&gt;A, solstitiali diei.&lt;/ref&gt; brumali die proveniat. Quem Aegyptii anno suo &lt;ref&gt;A, completo.&lt;/ref&gt; expleto, id est, IV Calendarum septembrium, Romani VI calendarum Martiarum, unde et nomen accepit, interponunt. Breviori autem et vulgari ratione bissextum retardatio generat solis, non ad eamdem lineam per CCCLXV dies plene redeuntis: quem si, verbi gratia, in aequinoctio vernali, quod iuxta Aegyptios XII Calendarum Aprilium die provenit, surgentem a medio orientis diligenter adnotaveris, hunc anno sequenti, die videlicet eodem, aliquanto inferius oriri, et tertio, quarto, quintoque anno eamdem diminutionem in tantum augeri reperies, ut nisi diem ante superadiicias, XI Calendas Aprilis aequinoctium facturus sol e medio surgat orientis, eamdem scilicet tarditatem &lt;ref&gt;A, B, in caeteris.&lt;/ref&gt; caeteris quoque servaturus exortibus.

==XI. De Circulo decennovenali.==
===I.===
Cyclum decennovenalem propter XIV lunas paschales Nicaena synodus instituit, eo quod ad eumdem anni solaris diem unaquaeque luna per XIX annos, CCXXXV circumacta vicibus, inerrabili cursu redeat, qui dividitur in ogdoadas et hendecadas, hoc est, in VIII et XI annos. Octo enim anni lunares totidem annos solares duobus tantum diebus transcendunt, quorum alter ad explementum occurrit hendecadis, alter ratione saltus absumitur, alioquin hendecades solares uno die transcenderent lunarem. Licet quidam violenter hos dies ex &lt;ref&gt;Basil. ed., bissextilis.&lt;/ref&gt; bissextis octo annorum supplere nitantur: cum bissextus soleat in mense Februario soli superfusus et lunae, futuro tempori nihil praeiudicare, et ipsi nullum hendecadi bissextum addant.
===II.===
Ut ergo apertius dicam, duo lunae dies, qui supersunt, ogdoade, duos qui desunt in hendecade complent.

==XII. De Saltu Lunae.==
===I.===
Saltum lunae locus et hora citior incensionis eius per XIX annos efficit: quamvis enim quidam singulas lunas XXIX semis diebus computantes, incensiones earum medio diei, et medio noctis semper alternent, non in hoc tamen veritatem naturae, sed calculandi &lt;ref&gt;A. om. facilitatem vel; B, C vel compendium.&lt;/ref&gt; facilitatem vel compendium inquirunt. Nam si naturam quaeras &lt;ref&gt;A, luna.&lt;/ref&gt; lunae primi mensis, quae nunc &lt;ref&gt;Om. in A, B, C.&lt;/ref&gt; in meridie: et secundi, quae nunc in medio noctis accenditur, anno futuro hora, et uno puncto et decem momentis, et &lt;ref&gt;A et Basil. ed. om. dimidio momenti; B et C ponunt dimidio momenti et.&lt;/ref&gt; dimidio momenti nonadecima parte unius puncti ante medium diei vel noctis illustratur.
===II.===
Haec tamen distinctio non ad certum embolismi, vel communis anni terminum, sed ad aequam divisionem XIX tendit annorum, sicque per XIX annos paulatim lunaris accensio sese praeoccupando unius diei spatium amittens, ultimum decennovenalis cycli annum CCCLXXXIII diebus facit computari. Quod si facere negligas, per XV decennovenales cyclos XV tibi luna, ubi prima putatur, occurret.

==XIII. Continentia Circuli eiusdem.==
===I.===
&lt;ref&gt;IOAN. NOV. SCHOLIA.&amp;mdash;&amp;mdash;&amp;mdash;Redditur hic ratio illorum indicum qui libro ultimo ad finem sunt adiecti, qui constant annis DXXXII, quibus exactis, omnia redeunt eadem ut sunt ab initio, quemadmodum alibi pluribus dictum est. Reduximus hos circulos in pristinam dignitatem, erant enim in exemplaribus quae hactenus fuere in usu supra modum depravati.&lt;/ref&gt;Cyclus idem paschalis VIII est lineis communitus. Primus ordo continet annos ab incarnatione Domini, unius singulis annis augmento &lt;ref&gt;Crescentis Basil. ed.&lt;/ref&gt; crescentes. Secundus indictiones Romanorum, quae in se &lt;ref&gt;Semper A, B, C, Basil. ed.&lt;/ref&gt; per XV annorum cursum revolvuntur. Tertius Epactas XI lunares, quae per singulos annos solares ad cursum lunae succrescunt, et ad lunam Calendarum quaerendam semper adiiciuntur positae XI Calendas Apriles.
===II.===
Quartus concurrentes septimanae dies, quae positae IX Calendas Apriles, propter dispendium bissexti necessario XXVIII annis implentur: quarum ratio cogit cyclos decennovenales XXVIII describi, ut singulae concurrentes singulos cyclos inchoent, totaque summa paschalis calculi DXXXII annis explicetur. Quintus cyclum lunarem, quem tribus annis decennovenalis praecedit: XIX annis etiam ipse comprehensus. Sextus XIV lunas, &lt;ref&gt;A, quae.&lt;/ref&gt; quibus veteres pascha faciebant, quae a duodecimo Calendas Apriles, usque in XIV Calendas Maias vario discursu vagantes, tempus incensionis ab VIII Idus Martias usque in Nonas Apriles accipiunt: a XIV autem luna usque ad XIV anni sequentis dies sunt CCCLIV, si communis annus est. Si embolismus, CCCLXXXIV. Septimo, dies dominicae Paschae reperiuntur ab XI Calendarum Aprilium usque in VII Calendas Maias, ob rationem embolismorum licenter extendi. &lt;ref&gt;A Ultimo luna.&lt;/ref&gt; Ultimo ordine luna festi paschalis a XV usque in XXI propter diem dominicum variata: &lt;ref&gt;Caetera usque ad caput sequens non habet A.&lt;/ref&gt; adimit enim saltus noctem, &lt;ref&gt;B. addidit.&lt;/ref&gt; addit verro aetatem, quae per omnem cyclum adolevit. Sed in hoc nox adimitur, quod ante luna &lt;ref&gt;B. defecit.&lt;/ref&gt; deficit, quod putatur, naturaliter vero nox ipsa perseverat, quae nox initium est futuri anni, et cycli incipientis exordium: propter quod idem ultimus annus Epactas XVIII tunc retinens, primo anno non XI ut in caeteris annis fieri solet, sed XII dies accommodat.
===III.===
Et quia XXX dierum fine revolvuntur, nulla epacta in principio cycli ponitur.

==XIV. Argumenta titulorum paschalium==
===I.===
Si nosse vis quot sunt anni ab incarnatione Domini, scito quot fuerint ordines Indictionum, ut puta quinto anno Tiberii principis XLVI hos per XV multiplica, fiunt DCXC. Adde semper regulares XII, quia quarta Indictione secundum Dionysium, Dominus natus est, et Indictionem anni cuius volueris, utpote in praesenti &lt;ref&gt;Bas. ed., septimana, pro unam.&lt;/ref&gt; unam, fiunt DCCIII. Isti sunt anni nativitatis Domini.
===II.===
Si vis scire quota sit Indictio, sume annos Domini, et adiice tria, partire per XV, et quod remanserit ipsa est indictio anni praesentis. Si vis scire quot sint Epactae lunares, partire annos Domini per XIX, et quod remanserit multiplica per XI; item partire per triginta, et remanent Epactae. Si vis scire concurrentes septimanae dies, sume annos Domini, et eorumdem quartam partem adiice.
===III.===
His quoque quatuor &lt;ref&gt;A add. regulares.&lt;/ref&gt; adde &lt;ref&gt;Note: A, B, C, quia.&lt;/ref&gt; quinque concurrentes fuerunt anno nativitatis Domini; hos partire per septem, et remanent Epactae solis. Si vis scire quotus sit annus circuli decennovenalis, sume annos Domini, et unum adiiciens, quia eiusdem anno secundo natus est Dominus, partire per XIX, et quod remanserit ipse est annus cycli decennovenalis.
===IV.===
Si vis scire quotus cyclus lunaris est, sume annos Domini, et duo subtrahens divide per XIX, et quod remanserit ipse est annus circuli lunaris. Si vis nosse bissextilem annum, partire annos Domini per IV, quantum remanserit, tot sunt anni a bissexto. His ergo ad certum inventis, facile diem paschae lunamque reperies. Quod si a praesenti post aliquot annos, verbi gratia &lt;ref&gt;A, add. veluti.&lt;/ref&gt; post C, pascha scire velis, Epactas tamen, et concurrentes solis dies invenire sufficit, partire autem centum per XIX, et remanent V. Illas ergo scito Epactas centesimo quas &lt;ref&gt;B, quas centesimo quinto.&lt;/ref&gt; quinto anno futuras. Eodem modo centum per XXVIII dividens, eas centesimo, quas XVI anno concurrentes solis invenies.

==XV. De Sacramento temporis Paschalis.==
===I.===
Ideo autem pascha non ad eumdem redit anni diem, sicut tempus Dominicae nativitatis, quod ibi nativitatis ipsius memoria tantum solemnis habeatur: hic vero vitae venturae et mysteria celebrentur et munera capiantur: unde et nomen ipsum Paschae transitum de morte ad vitam significans, congruum quoque mysteriis tempus inquirit: primo, ut, aequinoctio transcenso, tenebrae mortis a vera luce vincantur; deinde, ut primo mense anni, qui dicitur mensis Novorum, vitae novae gaudia celebrentur.
===II.===
Tertio, ut resurrectio die tertio facta, et tertio tempore seculi, id est, sub gratia &lt;ref&gt;C, manifestata.&lt;/ref&gt; manifesta, cum iam ante legem, et sub lege et prophetico lateret enigmate, in tertia lunae septimana veneretur, cum et ipsa tunc lunae conversio mentis gloriam de terrenis ad coelestem doceat mutari contuitum.
===III.===
Atque ad ultimum, ut dies Dominica conditione lucis insignis, et triumpho Christi veneranda, nostra quoque resurrectione nobis exoptabilis in memoriam revocetur.

==XVI. De Mundi Aetatibus.==
===I.===
Sex aetatibus mundi tempora distinguuntur. Prima aetas ab Adam usque ad Noe continens generationes X, annos vero MDCLVI. Quae tota periit diluvio, sicut infantiam mergere solet oblivio. Secunda a Noe usque ad Abraham generationes similiter complexa X, annos autem CCXCII. Quae in lingua inventa est, id est, Hebraea. A pueritia namque homo incipit nosse loqui post infantiam, quae et nomen inde accepit, quod fari, id est, loqui non potest.
===II.===
Tertia ab Abraham usque ad David generationes XIV, annos vero DCCCCXLII continens. Et quia ab adolescentia incipit homo posse generare, Matthaeus generationum ab Abraham sumpsit exordium, &lt;ref&gt;A, quia.&lt;/ref&gt; qui etiam pater gentium constitutus est. Quarta a David usque ad transmigrationem Babylonis generationibus aeque iuxta Matthaeum XIV, annis autem &lt;ref&gt;Ms. Lond., B, C, CCCCLXXXIII&lt;/ref&gt; CCCCLXXIII porrecta, a qua Regum tempora coeperunt.
===III.===
Iuvenilis enim dignitas regno est habilis. Quinta deinde usque ad adventum Salvatoris in carnem generationibus et ipsa XIV, porro annis &lt;ref&gt;C, DLXXXVIII.&lt;/ref&gt; DLXXXIX extenta, in qua, ut gravi senectute fessa malis crebrioribus plebs Hebraea quassatur. Sexta, quae nunc agitur, nulla generationum vel temporum serie certa, sed ut aetas decrepita, ipsa totius saeculi morte finienda.

==XVII. Cursus et Ordo Temporum.==
===I.===
Prima ergo aetas continet annos iuxta Hebraeos MDCLVI. Iuxta Septuaginta interpretes MMCCXLII. Adam annorum CXXX genuit Seth, qui pro Abel natus est. Seth annorum CV genuit Enos. Iste incoepit invocare nomen Domini. Enos annorum XC genuit Cainan. Cainan annorum LXX genuit Malaleel, qui interpretatur plantatio Domini. Malaleel annorum LXV genuit Iareth.
===II.===
Iareth annorum CLXII genuit Enoch, qui est translatus a Deo. Enoch annorum LXV genuit Mathusalem. Concupiscunt filii Dei filias hominum. Mathusalem annorum CLXXXVII genuit Lamech. Gigantes nati sunt. Lamech annorum CLXXXII genuit Noe, qui arcam aedificavit. Noe &lt;ref&gt;C, annorum.&lt;/ref&gt; anno DC venit diluvium.

==XVIII. De secunda Aetate.==
===I.===
Secunda aetas continet annos iuxta Hebraeos CCXCII. Iuxta Septuaginta interpretes &lt;ref&gt;C, DCCCCXLII.&lt;/ref&gt; DCCCXLII vel adiecto Cainan MLXXII. Sem anno II post diluvium genuit Arphaxat, a quo Chaldaei. Arphaxat annorum XXXV genuit Sale, a quo Samaritae et Indi. Sale annorum XXX genuit Heber, a quo Hebraei. Heber annorum XXXIV genuit Phalech. Turris aedificatur. Phalech annorum XXX genuit Reu.
===II.===
Dii primum adorantur. Reu annorum XXXII &lt;ref&gt;C, genuit Nachor, etc., omittens Seruch, etc.&lt;/ref&gt; genuit Seruch. Regnum Scytharum inchoat. Seruch annorum XXX genuit Nachor. Regnum Aegyptiorum nascitur. Nachor annorum &lt;ref&gt;C, XXVIII.&lt;/ref&gt; XXIX genuit Thara. Regnum Assyriorum et Sicyoniorum exoritur. Thara annorum LXX genuit Abraham. Semiramis condidit &lt;ref&gt;Bas. et C, Babyloniam.&lt;/ref&gt; Babylonem.

==XIX. De tertia Aetate.==
===I.===
Tertia aetas continet annos DCCCCXLII. Abraham annorum LXXV venit in Chananeam: Abraham annorum C genuit Isaac. Nam primo genuit Ismael, a quo Ismaelitae. Isaac annorum LX genuit Iacob. Regnum inchoat Argivorum. Iacob annorum XC genuit Ioseph. Memphis in Aegypto conditur. Ioseph CX annos vixit. Graecia sub Argo segetes habere coepit. Hebraeorum servitus annorum &lt;ref&gt;CXLIV Ms. et C.&lt;/ref&gt; CXLIV. Cecrops Athenas &lt;ref&gt;B, condit.&lt;/ref&gt; condidit. Moses annis XL rexit Israel. Lacedaemon conditur. Iosue annis &lt;ref&gt;Ms. Lond., XXVII.&lt;/ref&gt; XXVI. Iudices a Mose usque ad Samuel praefuerunt annis &lt;ref&gt;C, CCCV.&lt;/ref&gt; CCCCV. Othoniel annis XL. Cadmus Thebarum rex Graecas litteras invenit. Aoth annis LXXX. Amphion musicus claruit. Debbora annis XL. Primus Latinis &lt;ref&gt;C, regnat; B, regnavit.&lt;/ref&gt; imperavit Picus. Gedeon annis XL. Orpheus Linusque musici claruerunt. Abimelech annis III. Iste &lt;ref&gt;C, LXX fratres.&lt;/ref&gt; fratres suos septuaginta interfecit. Thola annis &lt;ref&gt;Ms. Lond. et C, XXXIII.&lt;/ref&gt; XXIII. Priamus regnat in Troia. Iair annis XXII. Carmentis Latinas litteras reperit. Iepthe annis VI. Hercules se flammis iniecit. Abessa annis VII. Bellum Troiae &lt;ref&gt;C, decennovale.&lt;/ref&gt; decennale surrexit. Achialon annis X. Hic in LXX interpretibus non habetur. Labdon annis VIII. Aeneas venit in Italiam. Samson annis XX. Ascanius Albam condidit. Heli annis XL. Regnum Sicyoniorum finitur. Samuel &lt;ref&gt;Com. et Saul.&lt;/ref&gt; et Saul annis &lt;ref&gt;Note: C, XXXIII.&lt;/ref&gt; XXXII. Lacedaemoniorum regnum exoritur.

==XX. De quarta Aetate.==
===I.===
Quarta aetas continet annos iuxta Hebraeos CCCCLXXIII. Translatores Septuaginta XII adiiciunt. David annis XL. Carthago a Didone conditur. Salomon annis XL. Qui templum aedificavit anno &lt;ref&gt;Ms. Lond. CCCLXX.&lt;/ref&gt; CCCCLXXX &lt;ref&gt;C hic habet completive: Translatores XII adiiciunt, et omittit egressionis ex Aegypto.&lt;/ref&gt; egressionis ex Aegypto. Ex quo apparet Samuel et &lt;ref&gt;Ms. et C, Saul annis XL.&lt;/ref&gt; Saul XXXII annis non XL praefuisse. Roboam annis XVII. Regnum Israel et Iudae dividitur. Abia annis III. Pontifex Abimelech insignis habetur. Asa annis XLI. Hieu prophetes occiditur ab Asa rege Israel. Iosaphat annis &lt;ref&gt;C, XXXV.&lt;/ref&gt; XXV. Helias et Abdias Michaeasque prophetant. Ioram annis VIII. Edom defecit a regno Iudae. Ochozias anno I. Helias &lt;ref&gt;C, rapitur. Athalia annis III. Ionadab, etc.&lt;/ref&gt; rapitur. Ionadab filius Rechab sacerdos claruit.
===II.===
Athalia annis VI. Ioas annis XL. Zacharias Ioiadae filius lapidatur. Amazias annis XXIX. Amos prophetat in Israel. Ozias annis LII. Assyriorum regnum in Medos transfertur, quod a Beli principio steterat, annis MCCCV. Ioathan annis XVI. Ozee, Iohel, Esaiasque prophetant. Achaz annis XVI. Roma conditur, et Israel in Medos transfertur. Ezechias annis XXIX. Romulus centum senatores constituit.
===III.===
Manasses annis LV. Numa duos menses adiecit. Amon annis II. Tullius in republica censum &lt;ref&gt;C, exegit.&lt;/ref&gt; egit. Iosias annis &lt;ref&gt;Ms. Lond. et C, XXI.&lt;/ref&gt; XXXI Thales physicus claruit. Ioachim annis XI. Huius anno tertio Nabuchodonosor Iudaeam cepit Sedechias annis XI. Templum Hierosolymitanum incensum est.

==XXI. De quinta Aetate.==
===I.===
Quinta aetas continet annos DLXXXIX. Hebraeorum captivitas annis LXX. Iudith historia conscribitur. Darius annis &lt;ref&gt;C, XXXVII.&lt;/ref&gt; XXXVI. Huius secundo anno templum Hierosolymis exstruitur. Primus autem regni eius inter septuaginta annos captivitatis Iudaicae concluditur. Xerces annis &lt;ref&gt;C, XXI.&lt;/ref&gt; XX. Herodotus historiographus agnoscitur. &lt;ref&gt;C, om. Artabanus . . . Socrates nascitur.&lt;/ref&gt; Artabanus mensibus VII. Socrates nascitur. Artaxerxes annis XL. Esdras legem, Neemias Hierosolymam restaurat.
===II.===
Darius, qui et Nothus, annis &lt;ref&gt;XXIX.&lt;/ref&gt; XIX. Plato nascitur. Artaxerxes, &lt;ref&gt;Note: C add. qui et Ochus.&lt;/ref&gt; annis LX. Hester historia completur. Artaxerxes, qui et Ochus, annis XXVI. Demosthenes et Aristoteles praedicantur. Xerxes Ochi filius annis IIII. Xenocrates claruit. Darius annis VI. Hucusque regnum Persarum, dehinc Graecorum. Alexander annis V. Nam VII eius anni cum Persarum regibus supputantur.
===III.===
Ptolemaeus Lagi filius annis XL. Machabaeorum liber &lt;ref&gt;C, inchoat primus. Philadelphus . . . . XXXVIII.&lt;/ref&gt; inchoat. Primus Philadelphus annis XXXIII. Septuaginta interpretes claruerunt. Evergetes annis XXVI &lt;ref&gt;Ms. Lond., XXXVI.&lt;/ref&gt;. Iesus Sapientiae librum composuit. Philopater annis XVII. Machabaeorum liber secundus inchoat.
===IV.===
Epiphanes annis XXIIII. Romani Graecos obtinuerunt. Philometor annis XXXV. Hunc Anthiochus superans Iudaeos oppressit. Evergetes annis XXIX. Brutus Hispaniam subegit. Soter annis XVII. Varro Ciceroque nascuntur. Alexander annis X. Syria per Gabinium ducem subiicitur Romanis. Ptolemaeus Cleopatrae filius annis &lt;ref&gt;C, XVIII.&lt;/ref&gt; VIII. Salustius historiographus nascitur. Dionysius annis XXX. Pompeius Iudaeam cepit. Cleopatra annis XXII. Hucusque regnum Graecorum, &lt;ref&gt;C om. nunc Romanorum.&lt;/ref&gt; nunc Romanorum. Iulius Caesar annis V. Ab hoc Caesares appellati.

==XXII. De sexta Aetate.==
===I.===
Sexta aetas continet annos praeteritos DCCVIII. Octavianus annis LVI. Huius anno XLII Dominus nacitur, completis ab Adam annis MMMDCCCCLII. Iuxta alios MMMMMCXCIX. Tiberius annis XXIII. Huius anno XVIII Dominus crucifigitur. Caius annis quatuor. Matthaeus &lt;ref&gt;B, Evangelista.&lt;/ref&gt; Evangelium scribit. Claudius annis &lt;ref&gt;C, XIV.&lt;/ref&gt; tredecim. Petrus Romam, Marcus Alexandriam petit. Nero annis quatuordecim. Petrus et Paulus cruci gladioque traduntur.
===II.===
Vespasianus annis X. Huius secundo anno &lt;ref&gt;C, Titus Hierosolyma subvertit.&lt;/ref&gt; Hierosolyma subvertitur. Titus annis II. Hic facundus et pius fuit. Domitianus annis XVI. Ioannes in Patmon relegatur. Nerva anno I. Ioannes apostolus Ephesum rediens Evangelium scripsit. Traianus annis &lt;ref&gt;Ms. Lond., XIV&lt;/ref&gt; XIX. Simon Hierosolymorum episcopus crucifigitur, et requiescit Ioannes &lt;ref&gt;Pro Ephesi, C ponit Apostolus.&lt;/ref&gt; Ephesi. Hadrianus annis XXI. Aquila interpres habetur.
===III.===
Antoninus Pius annis XXII mensibus &lt;ref&gt;C, III.&lt;/ref&gt; quatuor. Valentinus et Marcion agnoscuntur. &lt;ref&gt;C, Antonius.&lt;/ref&gt; Antoninus minor annis XIX. Cataphrygarum haeresis exoritur. Commodus annis tribus. Theodotion interpres habetur. &lt;ref&gt;C, Antheselius anno I. Pertinax&lt;/ref&gt; Aelius Pertinax anno I. Severus Pertinax annis &lt;ref&gt;C, octo.&lt;/ref&gt; octodecim. Symmachus interpres habetur. Antonius Caracalla annis VII. Quinta editio Hierosolymis invenitur. Marcianus anno I. Aurelius &lt;ref&gt;C, Antoninus.&lt;/ref&gt; Antonius annis quatuor. Sexta editio Nicapoli reperitur. Alexander annis tredecim.
===IV.===
Origenes Alexandriae claruit. &lt;ref&gt;C, Maximus XVI.&lt;/ref&gt; Maximinus annis tribus. Hic persequitur Christianos. Gordianus annis septem. Fabianus episcopus Romae celebratur. Philippus annis septem. Hic primus Christianus imperator fuit. Decius anno uno. Antonius monachus claruit. Gallus et Volusianus annis II. Novatiana haeresis exoritur. Valerianus annis XV cum Gallieno.
===V.===
Cyprianus martyrio coronatur. Claudius annis II. Paulus &lt;ref&gt;Samosatenus.&lt;/ref&gt; Samosatae haeresim condidit. Aurelianus annis V, hic persequitur Christianos. Tacitus anno I. Probus annis &lt;ref&gt;C, VI.&lt;/ref&gt; VII. Manichaeorum haeresis exorta est. Carus annis II. Iste de Persis triumphavit. Diocletianus et Maximianus annis XX. Iste persequitur Christianos. Maximinus Severusque annis &lt;ref&gt;C, I.&lt;/ref&gt; II. Constantinus annis XXXI. Nicaena synodus congregatur. Constantius et Constans annis XXIV. Ossa Andreae et Lucae Constantinopolim transferuntur.
===VI.===
Iulianus annis II. Hic ex Christiano paganus persequitur Christianos. Iovianus anno I. Hic cum omni exercitu Christianus efficitur. Valentianus annis &lt;ref&gt;Ms., Lond. et C, XI.&lt;/ref&gt; XIII, qui a Iuliano ob fidem Christi militia fuerat privatus. &lt;ref&gt;Com. Valens a. III.&lt;/ref&gt; Valens annis III. Gratianus annis VI. Ambrosius et Martinus episcopi clarescunt.
===VII.===
Valentinianus cum Theodosio annis IX. Hieronymus in Bethleem praedicatur. Theodosius annis III cum Arcadio et Honorio. Anachorita Ioannes claruit. Arcadius annis XIII cum fratre Honorio. Ioannes Chrysostomus et Augustinus episcopi praedicantur. Honorius annis XV cum Theodosio minore. Cyrillus Alexandriae claruit. Theodosius minor annis &lt;ref&gt;Com., XVI.&lt;/ref&gt; XXVI. Ephesina synodus Nestorium condemnat. Martianus annis VII. Chalcedonense concilium geritur. Leo maior annis XVII. Aegyptus errore Dioscori latrat. Zenon annis XVII. Corpus Barnabae apostoli reperitur.
===VIII.===
Anastasius annis XXVI. Fulgentius episcopus praedicatur. Iustinus annis IX. Acephalorum haeresis abdicatur. Iustinianus annis &lt;ref&gt;Ms. Lond., XXIX.&lt;/ref&gt; XXXIX. Huius &lt;ref&gt;Note: C, anno I.&lt;/ref&gt; VI anno Dionysius paschales circulos inchoat. Iustinus minor annis XI. Armenii fidem Christi suscipiunt. Tiberius annis &lt;ref&gt;C, IX.&lt;/ref&gt; VII. Herminigildus rex Gothorum martyrio coronatur. Mauritius annis XXI. Gregorius Romae floruit episcopus. Phocas annis VIII. Saxones in Britannia fidem Christi suscipiunt. Heraclius annis &lt;ref&gt;Ms. Lond. et C, XXXVII.&lt;/ref&gt; XXVI. Iudaei in Hispania Christiani efficiuntur.
===IX.===
Heracleonus cum matre sua Martina annis II. Constantinus filius Heraclii mensibus VI. Constantinus filius Constantini annis XXVIII. Eclipsis solis facta est indictione septima, quinto Nonas Maias. Constantinus filius Constantini superioris annis XVII. Hic sextam synodum composuit. Iustinianus filius Constantini annis X. Africa restaurata est imperio Romanorum.
===X.===
Leo annis III. Tiberius dehinc quintum egit annum. Reliquum sextae aetatis Deo soli patet.

==Vide etiam==
* [[Chronica minora]]

==Nexus externi==
* [http://archive.org/stream/chronicaminorasa13momm#page/328/mode/2up Chartam Mommseni temporibus aetatum].

==Notas==
&lt;references/&gt;
{{finis}}
[[en:On Times]]</text>
      <sha1>j4wi7j6ez1ur67ddgesgua02r7vjjfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36826</id>
    <revision>
      <id>267484</id>
      <parentid>267079</parentid>
      <timestamp>2026-05-25T20:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* De sancto Victore XXV. */</comment>
      <origin>267484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137207" sha1="ke86tkeya81uko3035poly3rdcgtg33" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Agnellus Ravennas
|OperaeTitulus= Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis
|OperaeWikiPagina=Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis
|Annus= saeculo IX
|SubTitulus=
|Genera=Historia, Documenta Ecclesiae Catholicae
}}
 
0805-0 846- Agnellus Ravennatis - Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis
 
==Incipiunt versiculi cuiusdam minimi scolasticorum titulantes opus libri sequentis.==
&lt;poem&gt;
In Patris Natique et sancti nomine Flatus!
Cum certum propter secli indicium studuissent,
Atque redemptoris hominum natalis Iesus
Regum et pontificum multi scripsisse magistri,
{{Versus|5}}Quod quisquis tempus sedisset in imperiali
Rector et egregius pastor quod pontificali
Sede: augustorum scripserunt ferrea regna,
Inperium quorum tandem ceu claruit altum
Partibus occiduis, laticum qua copia surgunt,
{{Versus|10}}Et sanctae vitae ceu tempus apostolicorum,
Quoque modo insignes radiarunt ore manuque.
Scriptorumque Ravennatum per circiter annos
Penna diu segnis neglexit centies octo,
Almae summorum moderamina clara per orbem
{{Versus|15}}Pontificum vitae passim narrasse suorum.
Vespere quamquam etenim, tamen orsa fidesque manusque,
Scribere feliciter nostratum Pontificale,
Agnelli lepidi, patriarcharum istud opusclum,
Tempore, apostolicus Gregorius alta salubris
{{Versus|20}}Solvendi et contra almifici quo numina Petri
Compte habet, et sceptra imperii augustus tenet almus,
Armipotens, satus Magno Karolo, Lodovicus,
Pacificus, natusque suus Lotharius acer,
Belliger, Itala regna tenens Romaque potitus,
{{Versus|25}}Regibus et populis lectus solio imperiali;
Archiepiscopus almus ovans Petronacis agitque
Quoque Ravennatis clerum ecclesiae populumque.
Alterum ab undecimo quem presbyterumque beavit
Summus is antistis merito sede urbis opimae.
{{Versus|30}}Quis cunctis sancta sapientior iste sacerdos
Claruit ingenio et natura. Nomine dictus
A puero Agnellus fuit Andreasque iuventa.
Euge satus cretusque nimis de stirpe superba,
Euge Ravenna dedit quantum nullique secundum:
{{Versus|35}}Formosum facie, verbo rutilum, ore loquacem,
Corporis exiguum membris, sed mente capacem,
Quam magnum sensum, quamquam de corpore paulum.
Qualis inest tantilla canens philomena suave
Florigeris verno silvis, cum gutture flexo
{{Versus|40}}Vociferans caelum cumplet clamoribus altum,
Stirpe sedens viridi subter folio modulatrix:
-- Sub dio enim aut modulator ovans, audire, viator,
Pastor, eques vigilans, cupientes dulcia cuius
Carmina gratis ubique optant et sedula curant
{{Versus|45}}Quam nequeunt unquam longo ullo vincere cantu --
Talis et iste sedens tectis nimiumque superbis,
Quae genitor procerus cessit sibi iure paterno,
Sede suburbanisque Ravennae, aut quae vocitatur
Antiquo Blacherna, locis, de nomine, structa
{{Versus|50}}In genitricis honore Dei Dominique Mariae.
Qua lepidus scriptor praefatus, Pontificali
Neglectoque diu suspirans, aestuat angens
Moliturque hiens, gratis tantae dare sese
Moli operis; recolens monimenta patrumque senumque,
{{Versus|55}}Haud surdus vatum auditor, sed mente volente
Dicentis solers Mosis praecepta secutus:
'Posce tuos patres, tibi nuncii erunt seniores.
Te multum semperque petentem gesta priorum
Atque Dei Dominique tui miracula prisca
{{Versus|60}}Et visu audituque monebunt, vera docentes'.
Cum patriarcharum simul aggerat acta priorum,
Edidit istud opus, tenpus quorum, quia muro
Depictum, nomen seriemque excerpsit eorum,
Et vitae partim lectu moderamina, partim
{{Versus|65}}Colligit aure sua, biblis glomerare suetus.
Aderidi capite scripsit, calce et Petronacis,
Utrius medio componens corpus opuscli,
Quatuor undecies patriarcharum sapienter
Exarans cuiusque manus, linguae moderamen
{{Versus|70}}Magnificum, regulans auditaque lectaque, certa
Astutu vigilans, studioque incerta reliquit.
Instar agens cupidi, quaerentis litore curvo
Terrigeri Padi refluentis fulva metalla
Acre sibi, qui de lecto conculcat harenam:
{{Versus|75}}Quorundam, nigrum fundens cartaeque liquorem,
Sancta beatorum pandens miracula vulgo,
Nobiliter sermone locavit harundo sonora.
Multiplici cuius quoniam fuit aure relatu
Veredico plenus, quin sed titubans, aliorum,
{{Versus|80}}Maluit is comptu breviter sermone monere.
Sicut ovans, sidens transtris et pocula sumens,
Lancibus adlatis fartis, et carmma ructans,
Suspiciens placidum caelum, nauta ore sereno,
Aequora tonsilis, certatim vela secundis
{{Versus|85}}Flaminibus tribuit, decurrens vitrea rura,
Quando timore caret scopuli nec conspicit arva,
Nec tangit demissa tenax alto anchora Sirtes.
At moestus, densis caelum cum nubibus atrum,
Per vacuum quoniam cursantes undique ventos
{{Versus|90}}Conspicit, aut scopulum sperat vel cominus esse,
Tum remos cursim retrahens et vela deorsum,
Et navim timidus nectitque rudentibus agens,
Demissisque mari plunbo imo restibus unco,
Exoptat multum cupiens statione potiri:
{{Versus|95}}Conscius haud secus is voluit sermone locasse
Multiplici, uberius passim comensque loquelam,
Magnifico auditu laetus fastuque priorum,
Eloquitur laxis qui gloriosa oris habenis.
Inscius auditus optavit paulula verba,
{{Versus|100}}Deposito fastu fandi, stricto ore loquaci,
Veredico breviter sermoneque promere coram.
 
&lt;/poem&gt;
==Incipit carmen dactilicum senarium micticon, id est mistum, sed primum tetrasticum, dehinc disticon monasticumque intentiones magnas==
===Tetrasticon===
&lt;poem&gt;
 
POETA
Fortuitu quondam venisse presbiterorum
Turba Ravennatum simul, inter quos fuit unus
Andreas dictus, fratres quem voce precari
Demissa, scripsisse sui quo Pontificalem.
 
AGNELLUS
Tum respondit ei humilis, sed mente sagaci:
'Quis mihi sensus inest, aut est quae lectio, possim
Tantillo sensu comprendere centies octo
Annorum cursus vel gesta priorum'?
 
PRESBITERI
'Talia dum fallens promiseris fronte duelli
Assolitus iugiter, quia nobis intima quaeque
Clausa videntur, in auditu nudare patendo,
Tristamur nimium quantum, crudelis amice'.
 
ANDREAS
'Sum quoniam victus, rogo vos, orate tonantem
Sidera qui torquit latices frenatque marinos,
Vita praecipite cursum convertat in ortum
Et sensum tribuat scribendi Pontificalem'.
 
&lt;/poem&gt;
===Disticon===
&lt;poem&gt;
SACERDOTES
'Sic nimium cupidi faciemus, cunque precantem
Sic fiemus, opus verbis respondeat usque.
 
AGNELLVS
Hic quanquam durus, tantum laborat tamen ultro'.
'Actus pontificum referam et acta priorum'.
 
&lt;/poem&gt;
===Monosticon===
&lt;poem&gt;
PRESBITERI
'Agnellus quondam, nunc Andreas, iuge salve'!
 
ANDREAS
'Salvete sacerdotes per secula cuncta'!
 
&amp;nbsp;
Clare fidelis! Carmina parva
Edita vobis, suggere tuque,
Musa regalis, erga fidelis
Dicere laudes, semper amicis.
&lt;/poem&gt;
 
 
Vobis rogantibus ordinatum libellum de ordine pontificalis successionis pontificum, qui sedem sancti Apolenaris intraverant, sicut veritas et argumentatio vestri Agnelli, qui et Andreas, ipsum ortodoxae sedis Ravennae potuit reperire et cognoscere.
 
==Prologus incipit==
Gratias vobis necesse est agere Deo Patri et Filio eius simulque Spiritui sancto, trinae maiestati, unicae potestati, quod me pollutis labiis reclusit et linguam aridam, in quantum illi placuit, disertam fecit.
 
Confido etenim orationibus vestris gratiam fandi meis sermonibus Deum donare, ut sanctorum praecedentium sedis antistitum patrum Ravennatis ecclesiae, qualiter unusquisque suis temporibus facta peregit, pro eo quod vos me sermonibus coegistis, in quantum potuero, ad memoriam revocem. Non solum quod eorum facta perspexi, verum etiam ex auditu, quae mihi seniores nostri retulerunt, vestris auribus patefaciam.
 
Moises etenim praecellentissimus vir, inspirante Deo, Genesis librum descripsit. Ipse enim ait: 'Interroga patres tuos, etannunciabunt tibi, seniores tuos, et dicent tibi', et Iob: 'Interroga generationes pristinas, et diligenter investiga patrum memoria.' Ex stirpe enim Abrahae Moyses descendit, et antequam Abraham nasceretur, totius huius mundi fabrica a Deo facta fuisse memoratur. Marcus etiam, Petri apostoli discipulus et in baptismate filius, non corporaliter Domini secutus fuit vestigia, neque ulla miracula ab eo facta vidit, sed Petro enarrante euangelium exaravit. Lucas vero, Pauli apostoli ministrator, inbutus ab eo doctrina, euangelii aperuit fontem. Multi etenim alii ex auditu rerum volumina condiderunt; sicut in Vitas patrum legitur: 'Narravit mihi quidam senex' etc. Nonne Gregorius sedis Romanae ecclesiae antistes in plurimis locis librum Dialogorum retulit dicens: 'Narravit mihi ille et ille homo' et reliqua?
 
Sed minime me fari possum similem illis. Nam confiteor quippe, sicut modica scintilla posita in aspectu solis meridie ferventis obumbratur, et eius non apparet lumen: sic et mea ante conspectum totius philosoforum extinguitur pagina.
 
Quantum est hoc possum alia et his similia protelare sermonem, cartas et atramentum expendo. Similis enim sum illis, qui in silvis vel in heremis positi sunt, et videntes densas erga se arbores, opaca et obscura loca
 
atque intransmeabilia veprium multarum, et nescientes partem, quam petant vel incidant, nisi tota via fuerit, et in cultum exierint.
 
Sic et ego propter relationem sanctorum pontificum sedis Ravennatis huius ingressus sum quasi in discrimina maris, et velut procellosa tempestas adversum me cunluctaret, totius gurgitis vel tumultus undarum ydata me sectaret caerulearum. Tunc non trepido,
 
quia obsecrationibus vestris pene ligatus sum et Dominus mecum est, qui est benedictus in secula.
 
Caritate vestra transeam ad superius studium, quod vobis urgentibus semel incepi. Dudum enim auribus vestris intimavi, quiade supradicta sede aliquid facere debeam, quod mihi narratum fuit. Fortasse si fefelli, indulgite. Exactor non molestus debet esse, quando debitum [debitor] est redditurus.
 
Sed in his omnibus benedicamus Deum Patrem et Filium et Spiritum sanctum, qui vivit et regnat in secula seculorum. Amen.
 
===Explicit prologus===
==Incipit versus metrici. Per nomen beatus Apollenaris hoc legatur pariter.==
&lt;poem&gt;
Almus apostolus et solidus princeps aliorum,
     Quem sanctis monitis discipulum docuit,
Pontificum summam sedem dans cuique, Ravennam
     Et populum misit recte vocare Dei.
Orbatis lumen tribuit Teclanque levavit,
     Quaeque thoro menbris aegra diu iacuit.
Laetus et advenit capitolia summa, catervas
     Nomine daemonicas subruit in Domini.
Illidens cupidi leti retinacula, natam
     Ad vitam Rufi per Dominum retulit.
Numen per Domini munus lingua reparavit
     Classensi, nomen cui Bonifacius est.
A lanione coronatus cum martirio fit,
     Ante flagellorum vulnera plura tulit.
Rege poli revocante, petit post spiritus eius
     Caeli cumsessus angelicosque choros.
Ille nequit quicunque capax cunprendere metrum,
     Non id displiceat, suppliciter rogito.
Sed sumens itiner prosae, per pervia gressus
     Dirigat, et mecum pace fruatur ovans.
 
&lt;/poem&gt;
Finit metrum pentametrum et exametrum. Quicumque non capit, revertatur ad prosam.
==De sancto Apolenario.==
Sanctus Apolenaris, natione Antiochenus, Grecis et Latinis literis heruditus, apostoli Petri discipulus, et cum eo in urbem Romam pervenit.
 
Qui post plurimum tempus eum pontificem ordinavit atque per inpositionem mans Spiritum sanctum tribuit et osculum ille dedit; et ab urbe Roma quasi terdenos miliarios communiter cum eo venit, in quo situm est monasterium beati Petri quod vocatur ad Ianuculum. Ibi Christi apostolus oravit, et ubi genus posuit, lapis mollis apparuit, ut cera ab igne, et in modum eius lapis genu concavus est.
 
Et ad aliud monasterium ipsius apostoli, quod vocatur ad Ulmum, in ipsa nocte pariter sopiti sunt, et apparent fossae in illo lapide, ubi caput vel terga atque nates et crura tenuerunt, usque in hunc diem. Et post Ravennam eum direxit.
 
Et ipse beatissimus, antequam in urbem Ravennam ingrederetur, Herenei filium caecum illuminavit -- Hereneus quippe 'pacificus' intelligitur -- et intrinsecus huius civitatis plurimas peregit virtutes: tenpla deorum subvertit et simulacra cumminuit, presbiteros et diaconos ordinavit, infirmos sanavit, daemones effugavit, leprosos mundavit, in Bedente fluvio et in mare multos baptizavit.
 
In basilica beatae Eufemiae quae vocatur ad Arietem, primitus baptismum fecit, et ubi pedibus stetit, liquefactus est ille lapis et vestigia quasi signum inpressa sunt.
 
Filiam quoque Rufi patricii mortuam suscitavit. Et illius in patricii domo episcopium Bononiensis ecclesiae usque in praesentem cernimus diem. Sic autem domum illam integram et incolumem scio, quomodo antiquitus. Et nune pene annos quinque Theodorus Bononiensis antistes saxeam arcam, ubi Rufus patricius sua cum filia positus fuit, abstulit et ad suam ecclesiam Bononiensem deportavit,
 
ut, postquam defunctus, ibidem sepultus fuisset. Sed quid ei profuit, quod alios exinde expulit? Et ille non in illa positus est,nam segnius ipse fecit eam stabilire.
 
2. Igitur beatissimus Apollenaris cum ingenti pondere ferri in carcerem missus est non longe ad capitolium istius Ravennae civitatis. In quo custodibus circunspicientibus angeli victum caelestem ministrabant ei.
 
Iterumque eum coegerunt et ab urbe proiecerunt non longe ab hac miliario 6, ubi ecclesia beati Demetrii antiqua structa est.Post haec ad partes Illiricae captivus ductus est, et deinde per Salonam, Panoniam quoque, per Danubii ripam Traciamque et ibidem atque in litore Corinthi multi per eum mirablila intulit Dominus.
 
Rursus post tres annos Ravennam remeavit et a fidelibus suis filiis sacerdotibusque cum magna laetitia susceptus est. Quem saevientes paganis post diutius caesus nudis pedibus super prunas stare fecerunt et alia multa tormenta in eum exercuerunt.
 
Templum Apolinis, quod ante portam quae vocatur Aurea, iuxta amphiteatrum, suis orationibus demolivit. Cuius tanta beatitudo fuit et mansuetudo, ut nunquam, dum pateretur, alicui iniuriam fecisset, aut eum increpasset, nisi, dum fortiter torqueretur, ait ad vicarium: 'Impiisime, quare non credis in Filium Dei, ut evadas tormenta aeterna?'
 
Pro nimia dierum plenitudine curvus effectus est. Temporibus Vespasiani caesaris martirio coronatus est. Vixit autem in pontificale solio annos 28, menses 1, dies 4.
 
==De sancto Aderito I.==
3. Aderitus I, vir sanctus et timoratus, a beatissimo Apolenare presbiter ordinatus est, et ut sapiens architectus supra fundamentum sui magistri et doctoris haedificavit. Pro suis ovibus incessanter Deum deprecabatur, ut a cultura idolorum discederent et Deum vivum Patrem et Filium et Spiritum sanctum confiterentur. Et multi in eius temporibus post tempestatem persecutionis baptismum susceperunt; deinde multos ad Dominum sociavit.
 
Defunctus est in civitate Classis 5. Kal. Octobris. Sicut asserunt quidam, in basilica beati Probi sepultus est, non longe ab ecclesia beati Apolenaris quasi stadio uno. Sedit autem annis . . ., menses. . . ., dies. . . .

==De sancto Eleucadio II.==
4. Eleuchadius II, cui nomen Latine 'candidus' intelligitur. Hic mitis et prudens fuit, et eum sanctissimus Apolenaris diaconem sacravit. Cuius tanta fuit philosofia, ita ut plurimos de novo et veteri Testamento libros cunderet, et de incarnatione domini nostri Iesu Christi atque illius passione volumina exaravit. Unde et in Passione Apolinaris athletae Christi legitur: 'Eleucadium philosophum diaconum fecit.' Iste vere recte gentibus praedicavit, et in su ecclesia oleo pietatis perunctus, quasi lucernae lumen effulsit.
 
Defunctus est autem 16. Kal. Mart., et sepultus est extra muros Classis, ubi usque hodie ad laudem nominis eius ecclesia aedificata et Deo est consecrata. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .

==De sancto Marciano III.==
5. Marcianus III, antistes praeclarus, ex nobili ortus est progenie. In sancta, fecundus Spiritu sancto, permansit ecclesia. Hic cleros ampliavit sacro dogmate eruditos atque diaconos presbiterosque consecravit plurimos. Et a beatissimo Apolenare una cum prudentissimo Eleucadio diaconus ordinatus est, sicut in Passione ipsius ordinatoris reperitur, ubi ait: 'Marcianum nobilissimum virum et Eleucadium diacones cunsecravit'.
 
Post plura miracula in pace Deo creatori animam reddidit. Unde arbitratus sum, quod in ecclesia beati Eleuchadii sepultus sit. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .

==De sancto Calocero IIII.==
6. Calocerus IIII, 'bonus tempus' interpretatur, et si forte C in I vertatur, 'ieros' dicatur, 'senior' intelligitur, vel 'sacerdos', sive 'dominus'. Iste enim provecta aetate vir grandaevus fuit. Sub illius tenporibus multas gratias et magna mirabilia per eum Dominus in populo exercuit. Cuius tanta praedication fuit, ac talis cura gessit pastoris, ut non solum adquisitas oves erudiret, verum etiam ex gentilium sedem atque roborem daemonis animabus evelleret et ad sacrum fontem baptismatis caelesti dono recrearet.
 
Defunctus et sepultus est, sicut aiunt quidam, 3. Februarii Idus in basilica beati Probi confessoris. Sedit autem annis. . ., mensis. . ., dies. .
 
==De sancto Proculo V.==
7. Proculus V. Hic pius fuit, velut pater est filiis, et plures ad ecclesiasticam crebro viscera complectabat et suae praedicationis dulcedine velut mellis esu populis tribuebat et [quasi ] lactis sitientibus pocula ministrabat.
 
In senectute positus, capitis canitiei gratia repletus, sacerdotium cum vita finivit. Et ubi eius sit sepulcrum, ignoro; anbiguitas est mihi, utrum in basilica beati Probi sit conditus, an in sancti Eleuchadii confessoris. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Probo VI.==
8. Probus VI, mitis et pius, clarus in specie, fulgidus in opere, sapiens eloquiis, prudens corde, plenus gratia Spiritus sancti. Quicunque languidus ad eum venire potuisset, suis orationibus salvus revertebatur, quacunque fuisset infirmitate detentus. Et spiritus inmundos expulit atque catervarum corpora sauciata vel dissoluta solidabat.
 
Postquam suae ad occasum vita angelica conspexit agmina, statim sancta elapsa est de corpore anima 4. Idus Novenbris. Deinde cunctus lugendo populus cum nimia corpus eius reverentia sepelivit, et sepulcrum ipsius apud nos veneratur usque in praesentem diem; et illius ecclesia sita est in partibus orientis.
 
Et in nullis ecclesiis infra civitatem Ravennae Classinve missa super populum celebratur nisi in ista sola. Aedificata est iam dicta basilica iuxta ardicam beatae Eufemiae quae vocatur ad mare, qua nunc demolitam esse videmus.
 
Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Dato VII.==
9. Datus VII. Hic namque vir religiosus et nimis pius vigilansque nocturnis fuit orationibus, atque praecipuus animarum adquisitor hominum ac gentis crebro praedicator; et velut speculum clarius vultus super cunctos emicuit.
 
Nam quando is ad gratiam supernam vocatus est, sancta ipsius anima a corpore cessit. Et, ut asserunt quidam, in ecclesia beati Probi sepultus est. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Liberio VIII.==
l0. Liberius VIII, magnus homo, caritate plenus, irriguus fons, fide praecipuus, mente benignus. Suis temporibus ecclesiamomni honore adauxit. Inmensa humilitate propriae suae vitae animam custodivit omnisque philosofiae tenuit principatum.
 
Post haec autem obiit et sepultus est, sicut quidam suspicantur, cum praedecessori suo. Sedit autem anno. . ., mens. . ., dies. . .
 
==De sancto Agapito IX.==
11. Agapitus IX, cuius nomen Latina lingua vertitur 'caritosus'. Hic agapes cum peregrinis cotidie faciebat. Iste etenim assidue munuscula pauperibus tribuebat, et infra sui corporis templum bonitatem, ad aram cordis suam animam coram omnibpotenti Domino velut hostia cotidie triverat.
 
Ad quem postmodum divinum superveniens mandatum, sancta anima a carne soluta est. Sepultus est, ut suspicantur, cum superius nominatis aliis. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Marcellino X.==
12. Marcellinus X, iustus et timoratus, suis orationibus daemonum castra prostravit et oves, quae a Domino ei traditae fuerant, inpiger custodivit, ne ille inmanissimus lupus, qui cotidie saevit et furit in eas, tempore suo ecclesia laniare potuisset et ex suis ovibus praedam evelleret, ut non christianorum animas, quas sanctus vir omnipotenti Domino adquisierat, beluino gutture devoratum, ne infernalibus connexis gehennae vinculis ditione manciparet.
 
Transactaque plurima annorum curricula spatii, pontificatum amisit et vitam; cuius tanta corpus odoramenta fragravit, ut preciosissimae mirrae incensa sepelientium nares sentirent. Sepultus est, ut fatentur alii, in basilica beati Probi. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Severo XI.==
13. Severus XI, cuius nomen intelligitur in compositione 'saevus verus'. Hoc non ad saevitiam pertinet, sed ad fortitudinem: saevus id est fortis, verus pontifex maximus.
 
Cuius sacerdotium ab omnipotenti Domino tantum praedestinatum fuit, ut in illius electione Spiritus sanctus missus fuisset in specie colunbae quam omnis populus viderunt corporalibus oculis, et super eius capud requievit. Unde de eo in proverbium usque hodie dicitur a singulis gentibus: 'Beata terra illa, ubi in electione pontificis Spiritus sanctus descendit in colunbae similitudinem, et ordinatur, super caput cuius requiescit'.
 
Sed vae tibi, Ravenna misera, vicina destructae Classis, quia nunc cum nimia altercatione et controversia pontifex in te ordinatur.
 
In Sardicense concilio cum legatis Romanae ecclesiae vir sanctus interfuit hic Severus.
 
14. Beatus iste superius nominatus Severus dum missa celebraret, cum ipsius diaconus in pulpitum ascendisset et beati apostoli Pauli epistolas legeret, ut populorum conventus spiritualibus verbis reficeret: subito sanctus vir in extasim factus est, velut sopore detineretur, nec pleniter dormiens aut vigilans. Aestimautes eum sui, quod somno arreptus fuisset, coeperunt latera eius pulsare.
 
Ille autem quasi de gravissimo somno erigit se sursum et tristi animo dixit illis: 'O quit fecistis? Quare inquietastis me? Quamvis a vobis hic viderer, in alio loco eram'.
 
At illi perseverabant interrogantes eum, dicentes: 'Dic nobis, ubi fuisti, pater'? Quibus ille ait: 'Indulgeat vobis Dominus, dilectissimi filii, pro eo, quod expergefactum fecistis me, quia in Sancta Mutinense ecclesia eram et ibidem fratris et coepiscopi mei Geminiani ipsius antistes ecclesiae omnipotenti Domino animam commendavi, et ibidem steti, quousque praedictum sanctum corpus sepulcro poneretur'.
 
Propter hanc igitur causam, ut veritas probaretur, cives Ravennates et cives Classensis equites miserunt ad superius iam dictam urbem Mutinensem, ut sancti viri eloquia cumprobarent.
 
Qui, dum requisitus fuisset dies vel hora qua sancta anima beati Geminiani migrasset ad Dominum, dixeruntque: 'Nonne domnusSeverus pontifex vester ei animam commendavit et tandiu hic stetit, quousque corpus eius sepulcro clauderetur, quo clauso ab oculisnostris repente evasit'?
 
Qui reversi nunciaverunt per ordinem civibus suis, ut eis narratum fuerat. Ex illo iam die coeperunt sanctitatem eius anplius venerari.
 
15. Cuius beati vita viri apud nos non reperitur descripta historia; sed dicunt quidam, quod multa mirabilia prodigiaque per eum Dominus exercuit in populo, quod non valuit patefacere stilus noster. Tanta autem illius sanctitas fuisse asseritur, ut eius defuncta coniunx post plurima tempora evoluta esset in latus.
 
Dum filia beatissimi confessoris Christi Severi, Innocentia nomine, vitales auras amisisset, venerunt omnes, ut infra sepulcrum suae genetricis Vicentiae corpusculum ponerent, viderunt sepulcrum minimum dixeruntque: 'Non possunt hic duo requiescere corpora, quia modicum est vas'.
 
Cum fletuque dominus ait Severus: 'O mulier, cur mihi molesta es? Quare non praebes locum filiae tuae? Suscipe quod portasti, ex tua sumpta est carne, ne dubites recipere. Ecce tibi trado, quod mihi dedisti, ne torpeas; unde fuit, reversa est. Locum tribue sepeliendi, noli me contristare'.
 
Ad cuius vocem sub tanta velocitate suae coniugis ossa ad semetipsam in partem alia remota sunt, quanta vix ea animata corpora hominum sic citius moveri potuissent, et filia sua spatium loci tribuit ad sepeliendum.
 
Factum est autem post haec, ut sancta anima, quam homines diligebant in terra, divino iussu a sanctis angelis esset susceptura amoeno in loco. Sicut enim narrante audivi de transitu beati viri, ita vestris auribus intimabo. Quod quadam die missam celebrasset et sacrum dominici corporis et sanguinem percepisset, stola pontificale indutus, suum iussit aperire sepulcrum, quod vivus ingressus, inter coniugem et filiam iacens se iussit claudi. Ibi denique orans preciosam Deo animam reddidit. In tali pace et tranquillitate defunctus est sub die Kalendarum Februarium. Et multa mirabilia ad sepulcrum Dominus ostendit in ipsius ecclesia, quae sita est in civitate dudum Classis, non longe a regione quae dicitur Salutaris, usque in praesentem diem.
 
16. Et iterum narrabo vobis, quod nostris temporibus facta cunspeximus; ad memoriam revoco, ut recordemini. Vir autem unus, qui hodie animatum vivit corpus, cum parvulus esset, ex infirmitate corporis cum sua mater ad sepulcrum beati Christi confessoris Severi prostravisset, somnoque omnis arrepti fuissent, solus ille infirmus puer intenpestivum noctis expavit et vocem emisit, cunctos excitavit. Viderunt, qui ante candelas extinctas fuerant, cungruo lumine fulgorem micantes. Et cum vidissent cuncti inmensum lumen, territi mente dederunt gloriam Deo et Severo cunfessor eius.
 
Puer autem cum in medio eorum deductus fuisset, coepit mater eius interrogare eum: 'Quid tibi contigit, fili'? At ille coram omnibus dixit: 'Vidi ex hoc sepulcro egredientem virum episcopali habitu, canitie capitis decoratus, angelico vultu, tetigit me, et expavi'. Infirmitas vero pueri statim recessit ab eo, et non ultra febricitavit.
 
Haec nostris temporibus facta sunt, non solum hoc, sed et alia multa.17. De electione sancti istius viri, quod superius incepi, quod mihi narratum fuit a multis senioribus, expleam. Quadam die lanisterii opus praegravatus cum esset, ipse cum coniuge sua lanificium, ut dixi, nearent officium, ait ad cuniugem: 'Vadam et videbo visionem mirabilem, quomodo de alto caelo colunbam veniet et super electi caput consideat'.
 
Coniunx vero eius coepit eum subsannare et increpare, dicens: 'Sede hic et labora, noli otiosus esse! Sive ieris, sive nonieris, te pontificem populus non ordinabit; revertere ad opus'!
 
Ille autem dixit illi: 'Sine me, ut vadam'! Et illa: 'Vade, quia qua hora ieris pontifex cumfestim ordinaris'. Ille autem surgens perrexit, ubi erat coetus populi cum sacerdotibus, et pro vestium deformitate, quia squalida indumenta indutus erat, abscondit se post ianuam ipsius loci, ubi erant omnes congregati orantes.
 
Et post orationem expletam extinplo venit e caelis colunba nive candidior et requievit super caput beati Severi confessoris Christi post valvas latitantem. Ille autem dum a se eam compulisset, volitansque per aerem, iterum requievit super eum secundo et tertio.
 
Stupefactus omnis potemtatus, qui praesentes astabant, maximas Deo gratias agentes, ordinatus est pontifex. Quo audito, coniunx, eius, quae nuper deriserat, postea super eum gratulabatur.
 
Tunc inpletus est euangelicus sermo, quod scriptum est: 'Apud homines hoc inpossibile est, apud Deum autem omnia possibiliasunt', et iuxta Pauli vocem: 'Infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia'.
 
Et, ut aiunt quidam, beatus Eraclianus, Pensaurense civitatis episcopus, huius confessori Severi fuisse discipulus, et ab eoeruditus sacra doctrina episcopalem tenuit sedem.
 
Sufficiat vobis nunc, obsecro, quae de beati Severi vita audistis, ut de reliquorum gesta, Deo suffragante, fari valeamus, et ut vos eum desiderio magis quam cum taedio legatis et inmensas Deo gratias agatis, qui est benedictus in secula. Sedit autem annis. . ., menses. . ., dies. . .
 
18. Sed quaeso, dilectissimi, ut curiosius intendatis, quantas omnipotens Deus virtutes suis fidelibus tribuit, non solum vivi de carne, sed etiam mortui de ossibus obedirent; quatenus ipsa veritas ait: 'Si habueritis fidem sicut granum synapis, et dicerretis huic arbori moro: Eradicare et transplantare in mare, obediret vobis.'
 
Cur inter ceteras herbas granum solum synapis interposuit? Granum igitur synapis nisi teratur, illius virtus non agnoscitur; cum tritum fuerit, statim ex eo fortitudo et dulcedo procedit. Sic et sancti, cum ad martirium pervenerunt, prudentia et humilitas apparet fortia tormenta sustentando et verbera vel praelia carnificum non timendo vel tacendo in mansuetudine.
 
Omnes filios vocaret, quos ex ydolorum cultu protraxerit Domino, quia genus martirii non tantundem esse videtur. Aliud palam omnibus, aliud in occulto. In publico martirium est, cum ante praesidem deducitur, trahitur, caeditur, vulneratur, irridetur subsanatur, vinculis astringitur, vestibulo carceris truditur, et post haec omnia capite truncatur, et martir ille non Christi nomen negat. Occultum martirium hominis est, semetipsum abstinere, ieiunare, vigilare, a malis vitiis cavere, carnalia desideria renunciare, quot sibi non vult fieri, alter non facere, nullam concupiscentiam seculi detinere, ex suis iustis operibus pauperum turbis elimosinas erogare, ad incredulos et infideles instanter praedicare et a caeco errore eripere et illis viam veritatis et luminis demonstrare; iuxta quod scriptum est: 'Estote prudentes in bono et sinplices in malo'.
 
Rursus scriptum est: 'Estote prudentes sicut serpentes, et sinplices sicut colunbae'. Et si serpens prudens est, cur ipsa veritas per Salamonem dicit: 'Non est caput nequius super capud colubri '. Et si prudens est, cur ergo scriptum est: 'Serpens erat callidior cunctis animantibus terrae'? Et si prudens, cur maledictus a Deo est inter omnia animantia mundi? sicut scriptum est:
 
'Dixit Dominus ad serpentem: Maledictus eris inter omnia animantia terrae, supra pectus et ventrem tuum gradieris, et terram comedis cuntis diebus vitae tuae'.
 
Quare hoc? Quia subduxit hominem, de prohibito pomo eum mandere fecit, ingressus est diabolus in venenoso serpentis guttureet prothoplastum paradixo expulit. Quare non super caudam aut cum alio loco graderetur, nisi supra pectus et ventrem? Quia quisquis terrena cogitatione vel vitiis delectatur, supra pectus et ventrem graditur. 'Et terram comedes cunctis diebus vitae tuae', hoc est: non ad caelestia eleves, sed terrena coenosa coinquinamenta volutabis.
 
Sed ideo sanctos prudentes et sapientes ut serpentes Dominus docet esse, quia serpens, quando ab aliquo percutitur, corpus tradit ad flagellandum, solummodo capud abscondit, sic et sancti flagellantur corpora, et capud omnium nostrum, quod est Christus, abscundunt sub velamen cordis et orationis. 'Et sinplices sicut colunbae': Cum ceterae aves fel habeant, haec ab illo aliena est, carens amaritudine, sed dulce animal, mansueta avis.
 
Et ideo colunba nomen accepit a plausu alarum, unde percussio alarum aput Grecos 'peristera donca' dicitur, Latinum 'colunba' interpretatur.
 
==De sancto Liberio XII.==
19. Liberius XII, praecipuus vir, orfanorum pater, largus elimosinis, pontificatum in pace rexit. Euangelicam praedicationem verissime custodivit, iuxta quod scriptum est: 'In patientia vestra possidebitis animas vestras.' Nil alterius quicpiam subripuit vel concupivit; ex suis iustis laboribus Deum honoravit.
 
Post obitum suae vitae officiosissime sepultus est et aeternam requiem possidet. Nam de supradicti vita Liberii quantum retinui, vobis disserui. Sedit autem hic beatissimus annos. . ., menses . . ., dies. . .
 
==De sancto Probo XIII.==
20. Probus XIII, pinguis divina gratia et speciosus forma, decrepitus aetate, gravis corpore, ylaris vultu, caeleste perfusus gratia, roboratus Deum senper quaesivit. Iste non cessavit suas ammonere oves, sed ingens praedicator extitit. Tanta autem excellentia Divinitatis fuit in eo, ut heruditus sapientia spiritali superaret et inheruditus gratia Spiritus sancti reficeret.
 
Qui circa vicina mortem positus, angelorum contenplatus agmina, laetus et exultans, tendens ad sidera palmas, flammantia lumina clausus, et reddidit spiritum. Sepultusque est iste beatissimus, ut suspicatus sum, cum praedecessore suo. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Florentio XIIII.==
21. Florentius XIV, iustus homo, pater pauperum et tutor viduarum, magnus praedicator, humilis et mansuetus et pius, exortans cotidie oves suas, ut ad portum salutis et poenitentia fructus citius confugerent.
 
Sepultus est hic sanctus vir in monasterio sanctae Petronillae, haerens muris ecclesiae apostolorum. Rexit ecclesiam suam annis. . ., mensibus. . ., diebus. . .
 
==De sancto Liberio XV.==
22. Liberius XV, vir sanctus, pulcher fuit in forma, clarior in sensu; lactiflua habuit heloquentia. Fuit enim verus Dei cultor, paganorum in bonis seductor, idolorum destructor; sub cuius temporibus coepit pars paganorum minuere et sancta ecclesai ex christiano populo pupulare. Cuius tanta mansuetudo fuit, ut non dominus a suis sacerdotibus vocaretur, sed quasi unus ex ipsis consacerdotibus eognominaretur; solummodo inter eos pontificalis tituli solio praecedebat. Exortabatur iste cotidie erubescentes poenitentiam, ut cum fiducia deberent accedere.
 
Istius denique tenporibus occisus est Valentinianus augustus maior extra portam Artemetoris non longe ad stadium tabulae prope canpo Corianthri, et seditio maxima in populo fuit, et multi vulnerati in loco qui dicitur Puteus benedictus; missusque ex Ravennam moenia augustus, invectorum manibus finivit vitam.
 
Sepultusque est in monasterio sancti Pulionis, quem suis temporibus aedificatum est, non longe a porta quae vocatur Nova, cuius sepulcrum nobis cognitum est. Sedit autem praedictus antistes annos . . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Urso XVI.==
23. Ursus XVI, castissimus corpore, sanctissimus in opere, tensam et pulcram habuit faciem, modice calvus fuit. Iste primus hic initiavit tenplum construere Dei, ut plebes christianorum, quae in singulis teguriis vagabat, in unum ovile piissimus collegeret pastor.
 
Nunquam suam ecclesiam polluit, nec Spiritum sanctum vendidit, nec de inpositionis manu aliqua afferendo munera suam dexteram porrexit.
 
Igitur haedificavit iste beatissimus praesul infra hanc civitatem Ravenna sanctam catholicam ecclesiam, quo omnis assidue cuncurremus, quam de suo nomine Ursiana nominavit. Ipse eam suis temporibus fundavit et, Deo iuvante, usque ad effectum perduxit. Lapidibus preciosissimis parietibus circumdedit, super totius templi testudinem tessellis variis diversas figuras composuit. Omnis autem populus, quasi vir unus, spontaneus animus laborabat laetans et gaudens, et de caelis Deum cunlaudabat, quia prosperabatur salus in manibus eorum per intercessionem sui sacerdotis et confessoris.
 
Qua Euserius et Paulus unam parietem exornaverunt, parte mulierum, iuxta altarium sanctae Anastasiae, quod fecit Agatho. Ipsa est paries, ubi columnae sunt positae in ordinem usque ad murum de postis maiore. Aliam vero parietem parte virorum comptitaverunt Satius et Stephanus usque ad praedictam ianuam, et hinc atque illinc gipseis metallis diversa hominum animaliumque et quadrupedum enigmata inciserunt et valde optime composuerunt.
 
Sita est iam dictam ecclesiam in regione Herculana. Ideo Herculana dicitur, quia ab Hercule cunsecrata fuit, non longe a posterula Vincileonis, eo quod Vincilius ipsam haedificavit.
 
Habitabat autem sanctissimus vir infra episcopium, qui est positus iuxta fossam amnis, qua egreditur de loco qui vocatur Organaria, emanans sub pontem Pistorum, mira magnitudine et tota aedificiali machina constructa, ubi nunc destructum stabulum esse videtur.
 
Post haec vero omnia consummata et aedificia pleniter constructa infirmitatem modicam sensit corporis, quasi eructuans reddidit spiritum Idus Aprilis; in tali pace et tranquillitate vitam finivit in die sanctae resurrectionis. Et in tali vero die ab eo dedicata est ipsa ecclesia et vocata Anastasis.
 
Sepultusque est, ut asserunt quidam, in iam dicta ecclesia Ursiana, quae et Anastasis, quam ipse construxit, ante altare subtus pirfireticum lapidem, ubi pontifex stat, quando missam canit. Quam ob rem non post multum tempus eius sanctitas claruit, et in musivo camera tribunae beati Apolenaris nomen illius unam cum sua imagine 'Sanctus Ursus' descriptus est. Sedit annos 26, menses. .., dies. . .
 
==De sancto Petro XVII.==
24. Petrus antistes XVII, sanctissimus vir, tenui corpore, procera statura, macilentus effigie, prolixam habens barbam. A tempore beati Apolenaris una cum isto viro omnes praedecessores sui Syrie fuerunt.
 
Fundator ecclesiae Petrianae, muros per circuitum haedificans, sed nondum omnia conplens. Nulla ecclesia in aedificio maior fuit similis illa neque in longitudine, nec in altitudine; et valde exornata fuit de preciosis lapidibus et tessellis variis decorata et valde locupletata in auro et argento et vasculis sacris, quibus ipse fieri iussit. Ibi asserunt affuisse ymaginem Salvatoris depictam, quam nunquam similem in picturis homo videre potuisset, super regiam; tam speciosissima et assimilata fuit, qualem ipse Filius Dei in carne non fastidivit, quando gentibus praedicavit.
 
25. Sed tamen volo, ut vobis notum sit, quod de superscripta Domini nostri sancta effigie a singulis audivi senioribus, tampopularibus, quanque sacerdotibus, sicut ipsi traditum habuerunt ab antecessoribus suis. Non solum mihi intimatum est, qui volo hunc adscribere Pontificalem, verum etiam et ceteris meis cundiscipulis et fratribus, qui nutriti in gremio sancta Ursiana ecclesia fuimus.
 
Quod fuisset quidam spiritualis pater in heremo, postulabatque cotidie a Dominum, ut ostendisset ei formam incarnationis suae. Qui dum post multa tempora in tali oratione suae animae taedio lassaretur, astitit ei nocte vir in candidis vestimentis, angelico habitu indutus, dixit illi: 'Ecce exaudita est oratio tua et laborem tuum aspexi. Surge, vade in civitatem quae vocatur Classis, et quaere ibi ecclesiam Petrianam; et cum ingressus ibidem fueris, aspice super valvas eiusdem ecclesiae infra ardicam, ibi me videbis depictum in parietis calce, qualis ego fui in mundo in carnem'.
 
Deinde ipse gaudio magno repletus, verbo auditu laetus et ovans, heremum reliquit, comitabanturque cum eo duo leones. Et surgens, per longinqua terrena itinera ad civitatem Classim pervenit, et cum ingressus fuisset in praefatam ecclesiam una cum ipsis leonibus, diutissime plorans et orans per parietes sanctam effigiem quaerere coepit. Qui cum non invenisset, venit ad locum, quo dormienti revelatum fuerat ipsa esse depicta effigies. Et videns eam, cecidit pronus in terram, lacrimans, adoravit et agens gratias, quia sicut viderat, veluti ei fuerat in sompnis revelatum.
 
Et intuens in illam diutissime, dixit: 'Gratia tibi ago, exauditor omnium Deus, qui non spernis quaerentes te nec desideraspeccatorum mortem, sed invocantium te praesto es, aput quem mediator, nec nuncius, nec intramissor necesse est, apud quem non est mora deprecantium fidelium, iuxta quod nobis per prophetas pollicitus es: &quot;Adhuc loquente te, ecce adsum&quot;. Ecce non secundum mea merita, sed secundum tuam misericordiam desiderium meum adinpletum est. Iam satiatus sum de sanctis divitiis tuis, iam de thesauro caelesti locupletatus sum. Suscipe animam meam in aula sancta tua, et invitatus ad coenam agni, merear ingredi in regno tuo et sedere ad mensam tuam'.
 
Et his dictis diutissime horans et gaudens, inter duosque leones circa eum rugientes reddidit spiritum. Qui dehinc capientes populum, cuncurrerunt, adprehendentes, terram fossoriam cum nimio timore et veneratione -- lanbentes leones eius menbra atque vestigia -- et lacrimas fundentes, cum ingenti luctu sepelierunt eum. Tunc leones, unus ad caput eius prostratus est et alius ad pedes, rugitus magnos inter se dantes, cuncurrentes hinc et inde iuxta sancti viri corpus, magnis vocibus perstrepentes atque suorum collasub eius tumulo cupientes submittere -- amarissime populus cum ipsis leonibus flebat -- ambo interierunt.
 
Ipse vero populus foveam ex utraque parte in terra iuxta sancti viri corpus sepelivit illos hinc et inde. Cum nimio autem metu territus est populus, in viam suam reversus est, narrabit mirabilia, quae Dominus in hominibus et in bestiis exercuerat.
 
26. Fuit enim in Valentiniani temporibus. Cum coepisset Valentinianus imperare, in ipso introitu imperii eius beatus iste Petrus vita expoliatus astra petivit. Ut aiunt quidam, sepultus fuit in sua fundata ecclesai Petriana. Certissime enim sciatis, veritatem vobis dicam, non ullum mendacium.
 
Dum in monasterio meo beatae et semper virginis Mariae quae vocatur ad Blachernas residerem, quod est fundatum non longe a Guandelaria, dum vellem perscrutare omnium vita pontificum Ravennatum, haesitator eram animae meae de huius sancti viri tumulo. Qui dum ita cogitarem, unus ex pueris, qui cotidie aspectibus meis consistebat, nunciavit mihi, Georgium presbiterum Classensis ecclesiae advenisse. Ille vero illo tempore regebat curam ecclesiae sancti Severi confessoris Christi, vir valde venerabilis, constans in omnibus, firmus absque imbecillitate.
 
Qui cum fuisset ad me ingressus, postquam sedisset, statim sciscitare eum coepi, forsitan aut per antiquos homines in audituaut visu aliquid de beati huius pontificis glosochomo scisset.
 
Ille autem ilari vultu dixit mihi: 'Veni, ostendam tibi, quod maxime cupis, ubi preciosissimus requiescit thesaurus'. Qui cum ascendissemus equis, properavimus Classem, et iussi meis hominibus, qui nobiscum comitabantur, longius secedere, qua si stadio medio; et ingressi sumus infra monasterium sancti Iacobi, quod est fundatum infra superscriptae ecclesiae fontem. Vidimus sepulcrum ex lapide proconiso precioso, et elavavimus duriter atque modice cooperculum. Invenimus infra ipsam arcam capsam cipressinam; cumque sublevassimus eius tegumen, vidimus nos ambo sanctum corpus iacens, quasi ipsa hora sepultus fuisset, longam habens staturam cutemque pallore proditam et omnia integra menbra, pectus et ventrem integrum, nulla deerant, nisi pulvillus capitis minuerat.
 
Tantum autem odorem manavit, ut hac si incensum fragrantes mixturatum mirra balsamoque sentivimus. Irruit super not terror orribilis ac vehementissimus et tanta tristitia, ut, quod antea alacriter aperuimus, vix etiam cum suspiriis et gemitibus claudere potuimus. Odor denique nos superabat in omnibus et sic fuit, ut amplius quam unam ebdomadam odor ex nostris naribus nunquam recessit. Et desuper ipsam arcam illius imaginem mire depictam continebatur literis: 'Domnus Petrus archiepiscopus'.
 
27. Et infra ecclesia beati Iohannis euangelistae iussit Galla Placidia pro illius sanctitate eius effigie tessellis exornari in pariete tribunali post tergum pontificis, supra sedem ubi pontifex sedet. Quae effigies ita facta: prolixam habens barbam, extensis manibus, quasi missas canit, et hostia veluti super altare posita est, et ecce angelus Domini in aspectu altaris illius orationes suscipiens est depictus.
 
Istius temporibus Galla Placidia augusta multa dona in ecclesia Ravennati optulit et lucernam cum cereostato ex auro purissimo fecit, pensantes, ut dicunt quidam, pondere publico libras septem, una cum sua effigie scenofactoriae artis factam infra orbita et per in giro legentem: 'Parabo lucernam Christo meo'.
 
Et hic beatissimus alapas Euangeliorum ex auro optimo et gemmis lucidissimis fecit, et effigies illius ibidem facta est, quae permanent usque in praesentem diem, et literae hoc ostendentes desuper capitis illius scripta sunt: 'Domnus petrus antistes ob diem ordinationis suae sanctae ecclesiae optulit.'
 
Defunctus est pridie Kalendas Augusti. Sedit annos. . ., mensis. . ., dies. . .
 
==De sancto Neone XVIII.==
28. Neon XVIII . Iste pulcrum aspectum, sanctissimam et spiritualem habuit vitam. Aedificator autem fuit superscripta ecclesia Petriana, cuius funditus aliquam partem antecessor construxerat, unde necesse e rat, successores antecessori opus implere. Dehinc fuerant omnia postquam constructa aedificia et sartatecta tenpli innovata sunt, variis coloribus depingere fecit.
 
Fontes Ursiana ecclesia pulcerrime decoravit: musiva et auratis tessellis apostolorum imagines et nomina camera circumfinxit, parietes promiscuis lapidibus cinxit. Nomen ipsius lapideis descriptum est helementis:
&lt;poem&gt;
'Cede vetus nomen, novitati cede vetustas,
Pulcrius ecce nitet renovati gloria Fontis.
Magnanimus hunc nanque Neon summusque sacerdos
Excoluit, pulcro conponens omnia cultu.'
 
&lt;/poem&gt;
29. Domum infra episcopium Ursianae ecclesiae, quae vocatur Quinque agubitas, a fundamentis construxit et usque ad effectum perduxit. Ex utraque parte triclinii fenestras mirificas struxit, ibique pavimenta triclinii diversis lapidibus ornare praecepit. Istoriam psalmi, quam cotidie cantamus, id est 'Laudate Dominum de caelis', una cum cathaclismo in pariete, parte ecclesia, pingere iussit; et in alio pariete, qui super amnem posito, exornari coloribus fecit istoriam domini nostri Iesu Christi, quando de quinque panibus et duobus piscibus tot milia, ut legimus, homines satiavit. Ex una autem parte frontis inferius triclinei mundi fabricam comptitavit, in qua versus descriptos exametros cotidie legimus ita:
 
&lt;poem&gt;
'Principium nitidi prima sub origine mundi,
Cum mare, tellurem, caeli cum lucida regna
Virtus celsa Patris Natique potentia fecit;
Cumque novus sol, luna, dies, aurora micabit,
Ex illo astrigerum radiavit lumina caelum.
Unus in orbe novo vir terra virgine factus
Exiluit humo, insons hic corpore senso.
Iste Dei meruit vocitari solus imago,
Namque sui similem hominem produxit in orbem
Supremi genitoris amor, dominumque locavit.
Hunc Sator omnipotens, rerum ditissimus, ipse
Multifluis opibus lungum ditavit in aevum.
Isti cuncta simul silvarum praemia cessit,
Iussit in aeternum fetus producere terram.
Huius oves niveae, nitida per gramina vaccae,
Huius et alticomis sonipes; fulvique leones,
Huius erant passim ramosi in cornua cervi,
Pinnatique greges avium piscisque per undas.
Omnia nanque Deus homini, quaecunque paravit,
Tradidit et verbo pariter servire coegit.
Hunc tamen in primis monitis caelestibus olim
Observare suam legem et vitalia iussit,
Praecepit vetita [auderet ] ne mandere poma.
Praeceptum spernens, sic perdidit omnia secum.'

&lt;/poem&gt;
Et in alia fronte depicta istoria Petri apostoli, subscriptique sunt versus metricos:
&lt;poem&gt;
'Accipe, sancte, libens, parvum ne despice carmen,
Pauca tuae laudi nostris dicenda loquelis.
Euge, Simon Petre, et missum tibi suscipe munus,
In quod sumere te voluit Rex magnus ab alto.
Suscipe de caelo pendentia lintea plena,
Missa Petro tibi, haec diversa animalia portant,
Quae mactare Deus te mox et mandere iussit.
In nullis dubitare licet, quae munda creavit
Omnipotens genitor; rerum cui summa potestas.
Euge, Simon Petre, quem gaudet mens aurea Christi
Lumen apostolicum cunctos ornare per annos:
In te sancta Dei pollens ecclesia fulgit,
In te firmum suae domus fundamenta locavit
Principis aetherei clarus per secula natus.
Cunctis clara tibi est virtus, censura fidisque.
Bis senos inter fratres in principe sistis
Ipse loco, legisque novae tibi dantur ab alto,
-Quis fera corda domas hominum, [quis ] pectora mulcis
Christicolasque doces tu omnes esse per orbem.
Iamque tuis meritis Christi parat gloria regnum.'
 
&lt;/poem&gt;
Post haec autem omnibus consummatis, tertio Idus Februarii obiit. Sepultus olim in basilica apostolorum ante altare beati apostoli Petri subtus pirfireticum lapidem, quem nunc, eum nos inde trahentes, iuxta illius basilicae sedem sepelivimus, traductusque est per locum qui dicitur Ad Brachium Fortis.
 
30. Sed ubi Brachium Fortis dicitur aut pro qua dictum sit [causa ], ignoratis. Sed quia pauci sunt veterani qui sciunt, ideo volo vos scire, ubi dictum sit et pro qua dictum sit causa.
 
Cum ieritis ad regionem apostolorum non longe a macerie Ovilionis, introeuntes vos intra ardicam beati Petri apostoli, ubi imago domini nostri Iesu Christi depicta est extenso brachio, et hinc ex una parte effigies beati clavigeri Petri et ex alia parte effigies vasis electionis Pauli et ipsae depictae sunt. Dixi, ubi dictum sit; dicam, pro qua causa dictum sit.
 
Duo viri cupientes foedus inter se iungi, dixit unus ad alterum habentem sobolem: 'Petitionem parvam deprecor tibi, rogo, ut non in vacuum revertatur, obsecratio mea.'
 
Cui ille alter: 'Non gravabo te; quod tibi placet, fiat.' Dixitque: 'Da mihi filium tuum, ut sim ei pater de sancto baptismo et suscipiam ego eum de fonte sanctificato. Simus cummuniter patres, tu carnalis, ego autem spiritualis.'
 
At ille ait: 'In nomine domini nostri Iesu Christi fiat sic.' Factumque est ita. Et ex illa die, postquam baptizatus est infans, fuerunt communiter patres, et dilectionem habuerunt in invicem in Spiritu sancto et obsculo pacis, quia et sic cundecet fieri, qui inter se talia faciunt, eo quod non homines, sed Spiritum sanctum inter se mediatorem ponunt.
 
Et ut sciatis, maior est spiritalis pater, quam sit carnalis, quia et ille ex peccato procreavit filium, et in peccato natusest ei filius, et ipse in peccato moratur filius; hic autem spiritualis pater, postquam ex unda baptismi eum recepit, ablato diabolo et ponpis eius, generatur filius spiritualis ex sancto fonte. Sanctificatum recipit filium denuo natum per aquam et Spiritum sanctum, quomodo antea natum peccatum de peccato, multo magis postea sanctificatum per Spiritum sanctum.
 
Contigit autem eo tempore, unus ex his superscriptis compatribus alteri compatri suo mutuasset solidos trecentos. Et cum deventi essent in loco, ubi superius audistis, Ad Brachium Fortis, dixit unus ad alterum: 'Mutua mihi, obsecro, occulte solidos aureos trecentos.'
 
Cui ille respondens dixit: 'Cras mane hic cunveniamus, et deferam inter me et te.' Cunque inluxisset dies crastina, venerunt in locum, ubi cundixerant sibi, et numerata pecunia, dixit ille fenerator ad compatrem suum: 'Ecce compater, accipe quod petisti; tamen provide inter me et te, quomodo mihi debeas reddere. Non vis mihi fideiussorem dare? Non vis mediatores advocare? Non vis pignus dare? Neque vis, ut quis sciat propter vituperium? Et haec omnia tibi consentio.'
 
Cui debitor respondit et dixit: 'Talis terminus inter me et te firmatus est, quem transgredi non possimus. Da mihi tantum hanc mutuo nomine pecuniam, nihil perdes. In consepctu Dei tibi dico: ubi sto, tibi reddam.'
 
Et respondens fenerator ait compatri suo: 'Compater, sit inter nos mediator Deus omnipotens, cuius effigies hic depicta est, et istut brachium Salvatoris fortis et terribilis ipse sit fideiussor, et isti duo magni principes apostolique, Petrus scilicet et Paulus, testes sint inter me et te. Ista dextera, qua eduxit filios Israel de terra Aegipti et hoc brachium forte, qui mihi hodie fideiussor extitit, quia reddam tibi hanc pecuniam tuam.'
 
Igitur numeratos 300 solidos, respiciens ad vultum Salvatoris ait: 'Domine Deus omnipotens, in ipsis verbis, quae locuti sumus, do huic compatri meo solidos istos. Tu sis fideiussor, per tuum sanctum brachium eos trado, ut, si in constitutum mihi eos not redderit, tu mihi redde.' Placuit illi hos sermones.
 
Posito constituto, firmaverunt inter se fideiussorem fortem brachium Salvatoris, et recepta pecunia profectus est statim ad negotiandum. Et cum coepisset huc illucque negotiare, invenit quadruplum, ingressusque est Constantinopolitanam urbem, et videns, quia multiplicabatur pecunia in manibus eius, nolebat Ravenna reverti; et ecce tempus constitutum advenerat ad reddendum pretium, et ipse minime venit.
 
Venit autem compater ille, qui feneravit, ad effigiem Salvatoris dicens: 'Domine Deus aeternus, iam praeteriit dies constituti, unde tu mihi fideiussor fuisti de compatre meo; vigila causam meam, ne damnum habeam, redde mihi solidos meos, quos per tuum forte brachium dedi.'
 
In ipsa nocte apparuit illi debitori in somnis ipsum brachium Salvatoris, dicens ad illam: 'Vade, redde pecuniam compatri tuo, quam accepisti, unde tibi ego fideiussor sum, quia cotidie molestus est mihi'.
 
Quod cum non venisset, ivit ille iterum ad ipsam Salvatoris effigiem et calumpniavit ut supra. Et apparuit in ipsa nocte sanctum brachium illi, protestavit, ut nuper audistis. Contigit quadam die, venit ille, qui pretium dederat, voces increpationis coepit dicere ad sanctam Domim nostri effigiem: 'O Domine, quare non reddes iustitiam meam? Fideiussor meus es, per tuum forte brachium dedi. Caelestia regis, terrena moderas, maria inperas : et unum non cohartas hominem? Tu mihi dedisti pretium illud, et si tollerevis, quis te prohibet? Nullus, quia omnia tuae subiacent potestati. Si terrenus homo mihi fideiussor fuisset, coegisse eum per iudicem, aut ei vim fecissem, aut sic, aut sic recepisse pretium meum. Tu, qui caeli et terra Dominus es, nisi iusseris reddere, quid faciam? Quando caeli ante te mundi non sunt, et sol et luna non splendent, et angeli et arcangeli trement, et terra liquescit, montes defluent, elementa omnia deficient: ego qui sum, ut tibi audeam loqui? Tantum misericordia tua super me sit, et causa mea defende, et redde, quia ecce duo testes, ambo ad te apostoli electi. In eorum praesentia mihi fideiussor tuum forte brachium extitit, et si aliter dico, ipsi testimonium reddant, quia verissimi sunt et linguas eorum claves caeli fecisti'. Et his dictis ingemuit et recessit.
 
In ipsa deniqe nocte apparuit ad ipsum compatrem suum debitorem Salvatoris nostri effigiem in somnis,dicens: 'Revertere citius Ravennam et redde solidos compatri tuo, unde hoc meumbrachium fideiussor extitit, quia increpavit me et calumpniam ipsius sustinere non possum. Et scias te, si citius non ieris et ille mihi plus molestaverit, perdes hic omnia quae adquisisti, et corpus tuum flagellis tradam, et eris in tribulatione maxima omnibus diebus vitae tuae, et ibi deficies; ego vero de meis thesauris reddo solidos duplum compatri tuo.'
 
Tunc surgens diluculo negotiavit, ut potuit, ipsa die navem ascendit et Ravennam reversus est. Quo audito compater eius, qui pretium dederat, gaudio plenus ivit ad domum eius, quasi ad visitandum eum. Inter cetera verba coepit sciscitari ab eo de pecunia mutuata. Cui ille respondit, omne suum negotium esset perfectum et solidos quadruplicatos.
 
At creditor dixit compatri suo: 'Si ita est, benedictus Deus! Redde mihi solidos meos'. At ille respondens dixit ei: 'Gratanter faciam, non hodie, quia sera est. Cras mane eamus ante fideiussorem meum, id est brachium forte, quod me valde istis diebus impulit. Ibi tibi reddam et in conspectu duobus principibus testibus nostris.'
 
Altera vero die detulit ille debitor quadringentos aureos. Ierunt ad locum ubi ipse mutuavit, et ille dedit, et numeratos denuo quadringentos solidos, dixit debitor ad compatrem creditori suo: 'Bene mihi fecisti, quia de paupertate me sublevasti; et benedixit omnipotens Deus negotium meum, quadruplicavit pecuniam. Tolle modo trecentos solidos, quos mihi mutuasti in conspectu fideiussori meo et duobus testibus nostris, et insuper centum alios solvo tibi, ut sim innocens, eo quod in constituto die paratus non fui, vel ut etiam pro exenio'.
 
Et respondens ille compatri suo, dicens: 'Absit hoc, ut plus recipiam nisi quantum tribui. Non permittat hoc forte brachium, quod eum inter me et te mediatorem est, ut usuris accipiam usque ad corrigiam calciamenti.'
 
Et respondens ille debitor dixit: 'Iuro tibi per hunc brachium forte et veritatem manifesto, quia, quomodo multiplicabanturin manibus meis pecunia, nisi hoc brachium coegisset me tribus vicibus, non hoc anno Ravenna remeassem. Sed illis noctibus et illis, quae succedunt diebus, veniebat ad me in somnis et protestabat dicens: &quot;Vade, redde creditori tuo pecuniam, quam tulisti, quia molestus est mihi compater tuus, me fideiussor tuus hodie inquietavit.&quot; Sic ammonuit me per duas vices. Mensis vero istius diei quadam venit ad me nocte ista sancta Domini nostri effigies, coepitque increpare dicens: &quot;Quare non revertis reddere pecuniam creditori tuoque compatri, quam per huc brachium meum spondidisti reddere. Satis mihi hodie homo ille molestus fuit et ploravit coram me, insuper dixit mihi: quia si terrenum hominem fideiussorem habuissem, iam restituisset mihi. Surge celeriter, vade, redde, quia illius lamentationis non sustineo, durae mihi sunt. Ne forte per duritiam blasphemet, et non solum pro pecunia, sed pro eo rationem reddas. Non moreris, sed surge, vade. Scias te, si tardaveris, ego dabo solidos de gazophilatio meo, et tu hic ista fortuna omnino perdes, insuper corpori tuo noxam tradam.&quot; Alia vero die cimbam ingressus, prosperis ventis properavi ad istam servatam a Deo civitatem Ravenna, reddere tibi omnia, sicut et feci. Et nunc posco, ut tollas istos centum aureos, quia fefelli tibi, ut non aliqua nociva mihi causa tenear astrictus.'
 
Cui alter respondens dixit: 'Iuravi tibi per Dominum et hoc brachium forte, qui reduxit te huc, quia non accipiam usque ad pugillum pulveris, nisi sola tua dilectio, quam cotidie teneo. Et ut scias ad ista tua eloquia, sicut tu dicis, quando in nocte te compellebat hoc brachium de mea iustitia, ego interpellabam super te, et benedictus Deus, qui te salvum et incolumem reduxit ad propria tua! Et nunc innocens sis de hac causa in conspectu Dei aeterni et a me, et nostram caritatem permittat ipse omnipotens Deus, quomodo hic firmata est, sic permaneat usque in aeternum. Videamus et caute agamus, ut non nos unus alterutrum fraudemus, quia hoc brachium forte mediatorem inter nos constituimus.'
 
Et hoc dicens, prae gaudio flebant et obsculabant se invicem. Ierunt in pace, et ex illo iam die pro hac causa vocatus est locus ille Brachium Forte usque in odiernum diem; sed pauci sunt, qui sciunt.
 
Inde transductum est corpus beati Neonis archiepiscopi et sepultus est, ut superius notavimus. Domumque quam haedificavit vidistis, et in ipsa domo, ubi ymagines apostolorum Petri et Pauli tessellis factae sunt, hinc et inde iuxta crucem conspexistis, et una linea versiculi, in qua continet: 'Domnus Neon episcopus senescat nobis,' legistis. Sedit annos. . ., menses. . ., dies. . .

==De sancto Exuperantio XVIIII.==
31. Exuperantius XIX, vir grandaevus, humilis et mitis, prudens in operibus bonis. Quod suos antecessores haedificaverunt,iste incolumis tenuit.
 
Illius tenporibus ecclesia beatae Agnetis a Gemello subdiacono istius sanctae Ravennatis ecclesiae et rectore Siciliae constructa est. Et multum ea ditavit in auro argentoque et palleis sacris, et civitatem argenteam in processu cunstruxit natalis ipsius martiris, et usque nostris temporibus perduravit.
 
In diebus eius occisus est Felix patricius ad gradus ecclesiae Ursianae mense Mai, et facta est domna Eudoxia augusta Ravennae 8. Idus Augusti.
 
Nihil amplius seniores nostri et longaevi mihi de eius vita retulerunt; non memorabilem habet istoriam. Aedificator Tricolli, sed non cunsummavit.
 
32. Et si aliqua aesitatio vobis hune Pontificalem legentibus fuerit, et volueritis inquirere dicentes: `Cur non istius facta pontificis narravit, sicut de ceteris praedecessoribus?' audite, ob hanc causam:
 
Hunc praedictum Pontificalem, a tempore beati Apolenaris post eius decessum pene annos 800 et amplius, ego Agnellus qui et Andreas, exiguus sanctae meae huius Ravennatis ecclesiae presbiter, rogatus et coactus a fratribus ipsius sedis, composui. Et ubi inveni, quid illi certius fecerunt, vestris aspectibus allata sunt, et quod per seniores et longaevos audivi, vestris oculis non defraudavi; et ubi istoriam non inveni, aut qualiter eorum vita fuisset, nec per annosos et vetustos homines, neque per haedificationem, neque per quamlibet auctoritatem, ne intervallum sanctorum pontificum fieret, secundum ordinem, quomodo unus post alium hanc sedem optinuerunt, vestris orationibus me Deo adiuvante, illorum vitam composui, et credo non mentitum esse, quia et horatores fuerunt castique et elemosinarii et Deo animas hominum adquisitores.
 
De vero illorum effigie si forte cogitatio fuerit inter vos, quomodo scire potui: sciatis, me pictura docuit, quia semper fiebant imagines suis temporibus ad illorum similitudinem. Et si altercatio ex picturis fuerit, quod adfirmare eorum effigies debuissem: Ambrosius Mediolanensis sanctus antistes in Passione beatorum martirum Gervasii et Protasii de beati Pauli apostoli effigie cecinit dicens: 'Cuius vultum me pictura docuerat.'
 
33. Qui iussu divino pontificatum finivit et vitam 4. Kal. Iunii, sepultus est in iam dicta basilica sanctae Agnetis martiris, ante altare sub pirfiretico lapide; alii aiunt, post altare subtus pirfiretico lapide. Sedit annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Iohanne XX.==
34. Iohannes XX, virtute valde venerabilis, pauperum nutritor, pudicitia ornatus, amator castimoniae, ad cuius orationem angelica agmina descendebat. Mediocris corpore, tenuis facie, maceratus ieiuniis, egenorum alimonia tributor.
 
Ipsius temporibus ecclesia beati Laurentii martiris,quae sita est in Caesarea, constructa ab Lauricio maior cubiculi Honoriiimperatoris, cum summa diligentia compta esse cernimus mirae magnitudinis haedificiorum.
 
35. Sed tamen de iam dicta ecclesia non sileam, quomodo audivi a narrantibus. Idem Honorius caesar iussit huic Lauricio, ut in Caesarea ei palatium haedificaret.
 
Qui sumpta pecunia in Caesarea pervenit ibique iam dictam basilicam beati martiris haedificavit. Qua cum omnibus consummatafuisset, reversus ad suum dominum, ut ei expletam aulam commissam narraret.
 
Moxque eum turbatum invenit, et sedens imperiali habitu, ita architectum Lauricium in ira interrogare coepit, si tota regalis aula, quam ei fabricare iusserat, perfecta in suis operibus fuisset. Invidiosa et prisca fraus, malivolos homines aures imperatoris temptaverant, quod beatus Lauricius non aedes imperialis, sed ecclesia haedificasset.
 
Qui respondens ait: magnam aulam honorifice struxisset, atria, excelsas arces et cubilia promiscua ad ipsius domus latera sufulsisset. Imperatoris ira quievit.
 
Qui dum ex longinquo itinere Honorius augustus a Caesaream pervenisset, vidensque sublimia aedificia, placuit valde sibi; qui cum intus fuisset ingressus, veloci cursu Lauricius fugiens post sanctam aram, ut evadere potuisset. Quem cum iussisset Honorius cunprehendere, cecidit in faciem suam pronus in terram, et factus in extasim, preciosissima gemma, quam in corona capitis habebat, infixa est in una ex lapidibus. Solumque caput sursum erigens, post nebulatis oculis visumque receptum, vidit post ipsum altare beati Laurentii, quod beatissimus papa consecraverat Iohannes, stantem praedictum Lauricium et athleta Christi Laurentius manum super Lauricii colla tenentem.
 
Tunc imperator Lauricium iustiorem se iudicavit, et relicta iracundia, acsi patrem eum venerare coepit et secundum se interomnes in palatio habuit.
 
36. Vixit autem in mundi istius luce annos 96, ipsius imperator temporibus defunctus est in senectute bona. Sequebatur rexcum militibus lugentibus feretrum, sepultusque est in monasterio sanctorum Gervasii et Protasii, iuxta praedictam ecclesiam, mirabiliter decoratam musiva aurea et diversarum lapidum genera singulaque metella, parietibus iuncta.
 
Arca vero illa, ubi praestantissimum corpus requiescit, tanta praelucida, ut quidam asserunt, fuit, ut a praetereuntibus infra pium corpus videretur. Et cur non hodie apparet, ut prisco apparebat tempore, ut nuper, dicam, didici.
 
Nescio nomen, quis ille imperator voluit ad suam abstrahere utilitatem. Nocte quadam astitit beatus Lauricius custodi ecclesiae et dixit: 'Affer cinerem et aquam, et line sepulcrum meum et postmodum diligenter lava.' Quo facto candor evanuit. Alia vero die, cum venissent caementarii ad tollendum, viderunt deteriorem, et nunciaverunt praeposito, qui super vectigalia erat, deinde nunciantes in atria principis, dimiserunt usque huc; et ipsam arcam non terra sustentant neque lapis.
 
Et antequam in cubiculum arcae ingrediaris, manu dextera aspexeris, iuxta quod effigies trium puerorum musive depicta sunt, ibi literis aureis invenies continente ita: 'Stefano Protasio Gervasio b. martirio et sibi memoria aeterna Lauricius huius dedicavit sub die III Kal. Octubris, Theodosio XV et Placido Valentiniano'
 
Et in arco maioris tribunae, in quantum valuimus legere, ex parte invenimus continentem ita, quod in 4 annis et 6 mensibus aedificatio cunsummassent, finita sunt omnia. Et in ingressu ecclesiae repreimus scriptum, quod Opilius ipsam exornasset frontem, qui ipse Opilius multum eam ornavit in argento et auro.
 
Et si diligentius inquiras, multus ornatus foralitius maiorum vasculorum, tam corona, quanque et calices appensorii, quos inornamentis cernimus habere Ursiana, ex ipsa martiris basilica sublati fuerunt.
 
Et ipse sepultus est Opilius parte mulierum circa mediam subditam. Gemma vero illa, unde superius memoravimus, tam praestantior gemmis fuit, ut ad illius lumen noctu potuisset homo per ipsam ecclesiam gradere. Etiam, aiunt quidam, extrinsecus fulgebat, et apparet signum lapidis, ubi infixa fuit, usque in praesentem diem.
 
37. Eo namque tempore, cum episcopalem cathedram Ravennatis ecclesiae beatus iam dictus optineret Iohannes, contigit, ut Attila rex Hunnorum fines Italorum vastaret atque suis mucronibus populorum corpora iugularet. Cum ab ora Ravennatum properasset, ut eam eversam et eius habitatores telis interemisset, atque illius hostes ut multitudo locustarum per sablonosa loca fusa iacerent, die uno et altero Ravennam properaverunt cum thoracibus et clipeis. Ipse vero rex lorica iudutus et circumfultus arma bellica, pectusque suum umbone tegebat, cristatus capite, cum exercitu gradiebat.
 
Quem sanctissimus praesul sensit Iohannes, totus se cum magnis lamentis et largissimis fletibus in orationem omnipotenti Domino pronus in faciem stravit, petivitque mortem animae suae, ut non suos filios vel filias Ravennatesque cives in exterminium aut in consummationem videret evelli vel dissipari, et nec sua ecclesia contaminata esset ab iniquis et crudelissimis hominibus, et non videret excidium civitatis in direptionem praedantium; ut animas illas, quas ipse e superstitiosa gentilitate soli Deo adquisierat, paganorum non subiugatis manibus videret, et ne iterum ad errorem gentilitatis redirent, et ne animas fallacissimus diabolus suis ditionibus manciparet.
 
Igitur dum sanctus vir tota nocte pervigilans sisteret et pro suis ovibus incessabiliter Dominum deprecaretur, fixis in terra genibus tunsoque pectore colaphis, expansis manibus, Deum talibus vocibus deprecabatur:
 
'Omnipotens Deus, cuius mirabilia inenarrabilia sunt, exaudi me servum tuum humilem et peccatorem! Suscipe orationem meam, piissime pater! Perveniat lacrimae meae ante conspectum misericordiae tuae! Adesto mihi, Deus meus, qui ex nihilo fecisti caelum verboque solidasti terram, qui super molem statuisti cacumina montium, qui formasti hominem ex liquido elemento, in cuius factura delectatus es, et praecepisti ei te solum timere. Sub tuo, Domine, imperio omnia cuntremescunt, ante tuum conspectum fugiunt caeli, trement terra, montes commovebuntur, fluenta quassantur, trement angeli, metuunt arcangeli, trepidant dominationes, principatus et potestates corruunt, nubes et aera disparguntur, sol obscurant radios, luna obtenebrescit caliginem, claritatem astrorum minuitur. Miserere nobis, formator humani generis, libera nos in manu forti et brachio excelso, salva nos per tuam sanctam victricem dexteram! Tu es Deus in caelo sursum et in terra deorsum, qui Faraonem cum curribus et exercitibus suis in profundum pelagi dimersisti et Israelitica castra protexisti, qui Amalech evertisti et Amorreos contrivisti, qui castra Assiriorum per angelum tuum sanctum 145 millia prostravisti. Supplico, omnipotens Deus, ut tribuas nobis adiutorium de sanctis caelis tuis, quia tu conteres bella -- Dominus nomen est tibi -- per dominum nostrum Iesum Christum, filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti per omnia secula seculorum. Amen.'
 
Post vero consummata oratione surrexit de loco, lacrimis rore plenus. Alia vero die valde diluculo processit beatissimus quasi ad solempnia missarum, indutusque scema angelica, cum sacerdotibus et clericis et cum turibulis ante illos incensa offerentes, cum ingenti lumine, canendo et Deo psallendo simul ad praedictum regem Attilam properaverunt. Tanta etenim divina pietas institit, ut cor regis non solum ferocis lenocinia [lenitum] videretur, sive coruscantia vestimenta videretur esse deposita, verum etiam pro sanctissimo viro rex cum suis exercitibus adversus alium, si necesse fuisset, dimicaret regem, et quos nuper venerat perdere, postmodum defensaret.
 
Igitur sedente rege in regali solio, vestimenta auro textilis purpura indutus, videns eum a longe venientem a se cum suis psallentem sacerdotibus, ad suos ait: 'Unde sunt viri isti candidissimi psallentes, vel unde venerunt, aut quid volunt? Ego enim tales homines nunquam meis visibus vidi, nive candidiores, prae omnibus pulcriores et valde electi. Et iste, qui praevius eorum est, quasi angelus Dei.'
 
Hi qui aderant respondentes dixerunt regi: 'Domine invictissime rex triomphator, virum istum, quem in medio candidorum stantem et plorantem cernis, supplicare tuum potente brachium, ut parcas, venit, misericordiam petit, pietatem tuam postulat.'
 
Rex autem ad illos: 'Ob quam causam?' Dixeruntque: 'Ne floridam Ravenna in exterminio tradas, ut ad laetitiam cives civitatis restituas.' Iterum rex interrogans ait: 'Ex unde est ille?' Et dixerunt: 'Etiam ipsius episcopati sedem ipse regit.' Et ait rex: 'Interrogate eum, quid sibi vult, aut quale solatium illi inpendet, vel pro qua causa se ille nostris aspectibus stravit?'
 
Et respondentes regi dixerunt: 'Audientes omnes virtutem tuam magnam et manum tuam validam et tuum esse potentissimum brachium phalangasque tuas robustas, ideo hic vir venit ad te et pro suis filiis cupit animam suam morti tradere, ne sua subversionem videat civitatis; quia fama tua victoriosa in omnem terram crevit et maxime divulgata est.'
 
Dixitque ad illos rex: 'Quid dicitis inauditam rem? Vestris sermonibus asperis aures meas temptastis. Nonne mondana lex censuit, ut quicunque regis aures inutilia nuntiaverit, gladium iubet demoliri? Dicite mihi, o vos omnes, qui hanc causam nostis, et diligentius curiose audiam: Quomodo potuit hic unus homo tantos filios procreare?'
 
Et respondentes de astantibus regi cum nimio metu et veneratione, timore territi, dixerunt: 'Non est ita, ut noster arbitratur dominus; tame si vultis audire, quomodo sui filii sunt, veris assertionibus et certissimis eloquiis manifestemus. Non ex conceptu carnis aut ex pollutione libidinis, sed spirituales filii sunt, quos ipse omnipotenti Deo adquisivit et ex paganorum cultu protraxit. Pro ipsis desiderat mori, pro ipsis se sacrificium offert, et antequam vel unus ex suis ovibus extinctus sit, antea se cupit, tuo vibranti brachio, gladio iugulare.'
 
Audiens itaque rex huiuscemodi verba, per unam scilicet horam in semetipsum cuntremuit, et facies eius immutatae sunt, vultus ipsius erat pallore proditus, corque eius maxima tempestas quatiebatur et cogitationes invicem varia succedebant, mens illius vagabat, consilia eius in diversa rapta sunt, toto obstupuit corpore, in extasim factus est, eo quod coram illo astaret talis sanctissimus vir, qui angelicam faciem contemplare meruit, qui cotidie ad caelestia extollebat mentem, cuius sanctissimi ad sidera resonabant laudes, qui sanctis prophetis assimilatus est et sanctorum apostolorum imitatus est praeconia, etiam dominum imitavit Christum, qui se pro suis tradidit ovibus. Sed Christus Deus, Dei filius, pro nobis miseris in fixura crucis ex corpore animam prodiit et de fauce draconis hominem, quem ex limo dudum condiderat, iterum reparavit et postmodum rediit ad sedem supernam.
 
His itaque gestis, sensus regis ad eum reversus est, et quod nuper mente captus esse ab hominibus videbatur, sancti viri intercessionibus ad propriam suam reditus est intelligentiam. Exclamavit autem dicens: 'O bonus pater, qui pro suis filiis se optulit morti! O inenarrabilis mansuetudo! O beata tolerantia amplissimaque sapientia! Iste se pro omnibus tradidit et talem Domini sui fidelitatem incorruptam baiulat, ut moriatur ille, antequam de commissis ovibus suis quispiam vinctus educatur. Bonus pastor, sanctissimus vir, dignus, Deo suo fide probatus!'
 
Et ait rex beato papae Iohanni: 'Tibi, pater, omnia concessa sunt. Ecce non levabo lanceam meam super plebem tuam, nec vibrantem frameam mittam, nec lituus militiae meae sonabit ultra auribus vestris. Unum est tantum, quod facere vobis oportet. Cives enim tui valde ingeniosi et sollertissimi sunt, ne dicant illi de me, quia &quot;expulimus eum fraude deceptus,&quot; posteaque tam mihi quanque meis exercitibus vituperium adcrescat. Tuam denique sanctitatem mollivit cor meum. Ite celeriter et portas vestras in terram strate et quadrato muri foramine reserate, ut transeam per mediam civitatem. Equorum meorum ungulae conculcent portas vestras, nihil nocemus cuipiam, nec ullas molimur insidias, neque aliquam iniuriam patietis. Ideo hoc facite, ne callide alia oppida dicant: &quot;Ravenna demolire neque subiugare potuit. Ibi cuntritus est ipse cum exercitu suo, terga dedit, in fugam versus est,&quot; et fiant viribus meis verecundia peiora, quam in ceteris regibus praedecessoribus meis, qui longinquo tempore praefuerunt. Nunc in extremis est dies, et nox sidus perducente hic pernoctabo vespere, vero prima lux diei insurgente, ex vestris finibus proficiscar.'
 
Tunc sanctissimus Iohannes ad suam urbem cum nimia celeritate se recepit. Et excussae de cardinibus portae civitatis terra proiecta sunt, et patefacta hostia superliminaria nuda permanserunt, hostesque illius per totam noctem Ravennensis plateas circumeuntes, una ex altera parte civitas transmearunt. Alia vero die valde diluculo, sol cum rutilo procedente, Attila rex Ravennam iugressus est, et sedens in velocissimum animal cornipedem, praedicta civitatis hostia calcans, vectes cum clavibus et serris ante eum allatae sunt, et nihil exinde aliquid subripere voluit.
 
Cives vero formidabant magno timore perculsi, et extinplo illorum omnia ferocitate corporum revoluta sunt, inbecilles facti,trementes gementesque, cum magnis suspiriis caelestem Dominum invocantes. Igitur rex egressus extra civitatem, magnis laudibus ante eum praeibant, ornatasque conctis plateis diversisque floribus civitas decorata. Fit postmodum ingens alacritas, et maiores nec non pusilli et mediocres immensa laetitia, quia quod rex suis oculis magnae civitati cumspexit, de caelo illius furia mitigata, illaesam Ravennam post tergum reliquit.
 
Ex illo denique die non in tanta crudelitates perseveravit et sine bella commissa ad proprium reversus est regnum. Et non tantum viribus fortior fuit, sed ingeniose praeliabat, unde de eo in proverbiis dicitur: 'Attila rex, priusquam arma sumeret, arte pugnabat.' Et post haec omnia a vilissima muliere cultro defossus, mortuus est.
 
38. Sufficiat nunc vobis hodie de viri sancti istius vita audire. Tempus enim prope est, iamque sol duplicat unbras et obtenebrescit dies, deficit hora. Tamen qui curiosius me vult cogere, unde scripsi supra, quomodo sanctus vir iste mortali corpore positus angelicam spiritualem contenplasset effigiem, si post triduum inbecillis non fuero, divino petente auxilio, antiqua verba, quae olim meis auribus insonuerunt, velut diversa holera calathis posita, maximis caracteribus litterarum stilo exaratis, vestris feram cunspectibus.
 
Esterna denique die modica molestia corporis coartatus, non vobis omnia valui praedicti sancti viri miracula narrare; sed tamen divina miserante clementia orationibus vestris, quae ex grandaevis viris narrantibus audivi, si verba meminero, hodie explicabo.
 
Cum istius temporibus, postquam pont Apolenaris Ravenna cuncrematus est nocte in pasca 4. Nonas Aprilis, iuxta Strovilia Peucodis non longe ab urbe Ravenna applicitus Theodoricus fuisset cum hostibus suis in canpo qui vocatur Candiani, postquam duabus vicibus Odovacer superavit, qui illo tempore regnum Ravennae optinebat: tunc exiit Odovacer ad praedictum canpum cum exercitu suo, et superatus est tertio, et ante faciem Theodorici terga dedit, et infra civitatem se clausit. Et abiit ad Ariminum, et venit exinde cum dromonibus in Porte Lione, ubi postea palatium modicum haedificare iussit in insula, non longe a litore maris, ubi nunc monasterio sanctae Mariae esse videtur, infra balneum, non longe ab Ravenna miliario 6.
 
Et nunc in nostris temporibus praedictum palatium servos meos demolire iussi et Ravenna perduxi in haedificia domus meae, quam a fondamentis haedificavi iure materno, quae vocatur domus presbiteralis in regione qui dicitur ad Nimpheos, iuxta ecclesiam sanctae Agnetis martiris, et ab alia parte numero bando primo, non longe a miliario aureo.
 
Tandiuque exercitus Theodorici famis perdomuit, quamdiu coria vel alia immunda et orrida urguebantur comedere; et multa corpora, quae servata sunt gladio, famis peremit. Et factus est terraemotus magnus valde gallorum cantu 7. Kal. Ianuarii. Et dedit Odovacer Theodorico filium obsidem 5. Kal., et post 4. [Kal.] Martii est civitate Classe ingressus.
 
Post haec autem vir beatissimus Iohannes archiepiscopus aperuit portas civitatis, quas Odovacer clauserat, et exiit foras cum crucibus et turibulis et sanctis euangeliis, pacem petens cum sacerdotibus et clericis psallendo, terram prostratus, obtinuit quae petebat. Invitat novum regem de oriente venientem, et pax illa ab eo cuncessa est, non solum Ravennenses cives, sed etiam omnibus Romanis, quibus beatus postulavit Iohannes.
 
Et subiit Ravennam 3. Nonas Martias. Post paucos dies occidit Odovacrem rex in palatio in Lauro cum comitibus suis. Postquam iubente Theodorico interfectus est Odovacer, solus et securus regnavit Romanorum more.
 
[Post] omnes adversarios devictos trigesimo regni sui anno Ravennianum exercitum Siciliam misit, depopulavit et suis ditionibus mancipavit.
 
Et ipsius temporibus a parte aquilonis ab omnibus visum est caelum ardere. Simmachus et Boetius patricii, Theodorico iubente, carne propinqui civesque Romani, cum securibus capitibus amputati sunt.
 
Et Iohannes papa Romanus post legationem de oriente cum Ecclesio episcopo Ravennae iussu regis Ravennam ductus, ab Theodorico coactus est et tamdiu detentus est, quamdiu mortuus, et infra carcere publico in arca marmorea sepultus est. Et supradicti patricii in alia arca sepulti sunt, quae permanent usque in praesentem diem.
 
Theodoricus autem post 34. anno regni sui coepit claudere ecclesias Dei et coartare christianos, et subito ventri fluxus incurrens mortuus est sepultusque est in mausoleum, quod ipse haedificare iussit extra portas Artemetoris, quod usque hodie vocamus Ad Farum, ubi est monasterium sanctae Mariae quod dicitur ad memoria regis Theodorici. Sed, ut mihi videtur, ex sepulcro proiectus est, et ipsa urna, ubi iacuit, ex lapide pirfiretico valde mirabilis, ante ipsius monasterii aditum posita est. Satis vagatus sum, ivi per diversa, ad nostra revertamur.
 
40. Multa sanctitas in praedicto viro fuit Iohannes. Et cum ad aures Valentiniani imperatoris eius fama decrevisset, per multa tempora cupierat eum videre. Sed nihil nociva sunt. Quod superius explicare debui, ut non obmittamus, inferius notemus. Quamobrem Valentinianus, serenissimus ex patre Constantio Gallae Placidiae filius, ad sanctum pontificem properavit Iohannem, et excussa diademata capitis, vocum metu et reverentia salutavit, atque ab eo benedictione percepta, ilari vultu recessit.
 
Non post multos dies idem augustus sub consecratione beati antistitis Iohannis 14 civitates cum suis ecclesiis largitus est archigeratica potestate, et usque in praesentem diem 14 civitates cum episcopis sub Ravennense ecclesia redactae sunt. Una vero episcopali cathedra, civitate destructa, deest, cuius vocabulum Brintum dicitur, non longe a Bononiense urbe. Iste primus ab ipso augusto pallio ex candida lana accepit, ut mos est Romanorum pontifici super diploidem induere, quo usus est ipse et successores sui usque in praesentem diem.
 
Celsam etenim Valentinianus illo in tempore Ravennae tenebat arcem, regalique aula struere iussit in loco qui dicitur ad Laureta. Ideo Laureta dicitur, quia aliquando triomphalis victoria facta ibidem fuit. Antiquorum talis erat ritus, ut, quicumque de inimicis vel hostibus triumphabat, corona laurea eius capiti cingebatur, unde apud veteres 'laudis' nominabantur. Post vero sublata d litera, addita r, ipsa arbor 'laurus' dicta est.
 
Et ipsa domus regia multo tempore Valentinianus commoratus est, et hinc atque inde ex utraque parte plateae civitatis magnismoenibus decoravit, et vectes ferreos infra viscera muri claudere iussit. Ideo tanta illius solertia fuit, ut non solum pro ornatuferreos vectes apparerent, verum etiam, si aliquo quoque tempore gens aliqua contra hanc civitatem dimicare voluisset, ut, si non tanta arma, ut opus fuissent, inventa essent, ex ipsis vectibus sagittas lanceasque vel alios fierent gladios, aut pro aliqua utilitate, ut diximus, istius moeniae ferrum expenderent. Qui etiam istius muri civitatis multum adauxit; cingebatur autem antea quasi una ex oppidis. Et quod priscis temporibus angustiosa erat, idem augustus ingens fecit, et iussit atque decrevit, ut absque Roma Ravenna esset caput Italiae.
 
41. Interea cum illo in tempore mater Valentiniani, augusta Galla Placidia ecclesiam sanctae Crucis redentricis nostrae aedificaret, nepta ipsius nomine Singledia nocte quadam per visum ammonita, cui astitit vir in candidis vestimentis, canitie capitis decoratus pulcerrimaque barba, dixit: 'In illo et illo loco non longe ab hac sanctae Crucis ecclesia, quam amita tua haedificare iubet, quantum iactum sagitta est, construe mihi monasterium, sicut designatum inveneris. Et ibi cum inveneris in terra crucis similitudinem, sit ibi altarium consecratum. Et inpone in eum Zachariae vocabulum, praecursoris pater.'
 
Qua mox evigilans, cucurrit citius ad locum, ubi designatio illi ostensa fuerat; invenit, quasi ad manus hominis cavatum fundamentum fuisset. Quae mox procurrens, retulit augustae cum gaudio magno et petiit ab ea operarios; largivitque illi 13 haedificatores. Et statim coepit haedificare, ut designatum in bissenosque dies et unum insuper omnia cunstruxit et ad effectum perduxit. Et cunsecravit ditavitque eum in auro et argento et coronis aureis et gemmis preciosissimis et calices aureos, quos in nativitate Domini procedunt, per quos sanguinem Domini potamus; in sancta Ursiana ecclesia inde fuerunt. Et iuxta labellum calicis sic invenimus scriptum:
 
'Offero sancto Zacharia Galla Placidia augusta.' Ipsaque Singledia ibidem requiescit; sepulcrum eius nobis agnitum est. Galla vero augusta haedificavit ecclesiam sanctae Crucis preciosissimis lapidibus structa et gipsea metalla sculpta; et in rotunditate arcus versus metricos continentes ita:
 
&lt;poem&gt;
                Christum fonte lavat paradisi in sede Iohannes,
                Quo vitam tribuit felicem, martirem mostrat.'
&lt;/poem&gt;
Et in fronte ipsius tenpli, introeuntes pili ianuas, desuper depictis quatuor paradisi flumina versus exametros et pentametros, si legeritis, invenietis: 'Christe, Patris verbum, cuncti concordia mundi, Qui ut finem nescis, sic quoque principium. Te circumstant dicentes ter 'sanctus' et 'amen', Aligeri testes, quos tua dextra reget. Te coram fluvii currunt per secula fusi Tigris et Eufrates, Fison et ipse Geon.Te vincente, tuis pedibus calcata per aevum Germanae morti crimina saeva tacent.' Et dicunt quidam, quod ipsa Galla Placidia augusta super quatuor rotas rubeas marmoreas, quae sunt ante nominatas regias, iubebat ponere cereostatos cum manualia ad mensuram, et iactabat se noctu in medio pavimento, Deo fundere preces, et tamdiu pernoctabat in lacrimis orans, quamdiu ipsa lumina perdurabant.
 
42. Et si vultis eius inquirere annalogiam, Maximiani archiepiscopi cronicam legite; ibi plura de ea et de multis imperatoribus et regibus invenietis. Ipsa quoque augusta, postquam a quodam Athulpo relicta est, ab Honorio imperatore Constantio comiti in matrimonium data est, et post se quasi successorem imperator reliquit. Unoque anno Constantius post mortem Honorii gentibus imperavit, morbo correptus vitales auras amisit; et reliquit filium modicum Gallae, Valentinianum nomine.
 
Cum bis ternos annos et quatuor tempora anni Valentinianus esset, divo Honorio, patruo suo, in imperium successit, qui triginta et unum annis in inperio durans, Romae occisus est in loco qui vocatur ad Laurum. Gallo vero non vidit necem filii, quia antea Roma obiit 5. Kal. Decembris.
 
Apparuit post haec stella in caelo ardens per dies 30, et capta et fracta est Aquileia ab Hunis. Arsit Ravenna Idus Martii,et multas opes ab igne cremata sunt.
 
Sepulta est Galla Placidia in monasterio sancti Nazarii, ut aiunt multi, ante altarium infra cancellos, quos fuerunt aerei, qui nunc lapidei esse videtur.
 
Aedificavitque ecclesiam sancti Iohannis euangelistae. Cum esset angustiosa per discrimina maris gradiens, orta procella, carina quassante a fluctibus, putans mergere in profundum, Deo votum vovit de apostoli ecclesia: liberata est a furia maris. Et infra tribunam ipsius ecclesiae super capita imperatorum et augustarum legitur ita: 'Confirma hoc Deus, quod operatus es in nobis, a tenplo tuo Ierusalem tibi offerent reges munera.' Et desuper alium versum invenies sic legentem: 'Sancto ac beatissimo apostolo Iohanni euangelistae Galla Placidia augusta cum filio suo Placido Valentiniano augusto et filia sua Iusta Grata Honoria augusta liberationis periculum maris votum solverent.' Iterumque aedificavit ecclesiam sancti Stephani in Arimino.
 
43. Quid adhuc? Melius est mihi tacendo praeterire, quam per avia et antiqua discurrere. Redeamus ad praedictum stadium et de nostris pontificibus sine mora loquamur. Dignus est enim iam suus successor introduci. Sed tua facta, o beate Petre Chrisologe, quis sufficiat narrare? Etiamsi vox mea excreverit adamantina et aereum pectus, et cincinni mei versus in ligariis fuerint, sic nec omnium facta vestrorum narrare possum.
 
Igitur dum beatissimus papa, qui Ravennas praesul [hic nominatur], superius nominatus Iohannes in basilica beatae Agathae missarum solempnia caneret, cum omnia expleret iuxta ritum sanctorum pontificum, post lectionem euangelii, post protestationem, cathecumini viderunt mirabilia, quibus datum fuit videre.
 
Cum autem beatissimus inciperet canonica verba cum supplicationibus Deo dare et super hostiam signum crucis imprimere, subito angelus de caelo venit et stetit ex altera parte altaris in conspectu ipsius pontificis. Et post expletam sanctificationem, corpus Domini percepisset, voluit diaconus adimplere levita ministerium, non viderat, quod erat calicem porrigere. Subito amotus ab angelo est, et sanctum calicem angelus pontifici porrexit. Tunc universi sacerdotes cum populo coeperunt timere et orrere, videntes sanctum calicem a semetipso inclinato ab ore pontificis et iterum in aere se super sanctum altare recipi. Intentio magna valde in populo adcrevit; alii dicebant: 'Non levita dignus,' alii adfirmabant: 'Non, sed visitatio caelestis.' Et tam diutissime angelus iuxta sanctum virum stetit, quousque expleta fuisset solempnia missarum.
 
Non post multum temporis, benedictis filiis suis, Ravennenses cives, cum alacritate, quasi ad dapes invitatus, alacri vultu dies cum vita finivit Non. Iunii. Sepultus est in praedicta sancta martiris Agathae basilica post altare, in eo loco, ubi angelum stante vidit; effigiemque eius super sedilia depictam cotidie conspicimus. Apparet, quod fuisset tenui forma et nigri capilli, paucos canos. Sed sanctitate aetatem superavit, quia caelestis Dominus plus mentes quam aetates comprobat. In sensibus fides geritur, non in annis. Et ad eius effigiem infra orbita intus in ecclesia Ursiana per omnem noctem, usque quo suffixa ecclesia renovata est, clari luminis candela fulgebat. Ego enim, fratres, sicut promisi, in quantum valui, favente Deo, istius vitam finivi. Modo sanctum Petrum Crisologum ipsius successorem intromittam.
 
45. Tamen cui assimilare possumus beatissimi vita Iohannis? Si requirimus, cum multis patribus. Si vestris placet obtutibus, non respuite, et si forte fefellero, indulgite; haec enim dico ad vestri haedificationem animi.
 
Homines sumus et humanis casibus subiacemus. Propheta ergo videns nos carne indutos fragili, in noxa istius gurgitis volutati, exclamans ait: 'Omnis homo mendax.' Sed palam omnibus vobis veniam peto, non protervitate tumida, sed humilitate plena.
 
Hunc enim virum forsitan cum Iacob patriarcha similare potero. Quando Iacob angelum tenuit et non ire sinivit, dixit illi angelus: 'Dimitte me, aurora est.' Qui respondit: 'Non dimittam, nisi benedixeris me.' Et in eodem loco angelus benedixit eum. Huic enim non benedixit angelus, sed corpus Domini cum sanguine dedit. Oh mihi in parte ultima vitae quis tale sanctificatum corpus et sanguinem Christi dedisset, ut quod meritus non sum accipere in vita, utinam in egressione animae fuissem!
 
Imitavit vir iste David, sicut audituri estis. Cum vidisset autem David, angelum caedentem populum, extendisset manus superIerusalem, ait: 'Obsecro, Domine, vertatur manus tua super me.' Et iste a rege cum requisitus fuisset, quid vellet, manifestatum ' est, et pro suis ovibus desiderat mortem. Tunc rex pacem, quam pontifex petierat, largivit. David propter sua peccata, quia praesumpsit numerum optinere, quem Deus ut arena multiplicaverat maris: hic autem rex expugnaturus erat civitatem propter peccata populi, quia aliquanti tepidi erant fidei; sed sancti viri orationibus istius et regem mitigavit, et Dei misericordiam a se inclinavit.
 
Alio assimilabitur viro Tobiam nomine, ad cuius nuptias Raphael angelus missus est, et ut visitaret patrem et visum redderet: ita istum vero et visitavit et sui ministri vicem peregit.
 
Zacharias denique ille magnus sacerdos, cuius filius in adventu domini nostri Iesu Christi non solum aequiparavit prophetas,sed omnibus praecessit, quem ante Deum sanctum euangelium iustum commemorat, angelum intuens mutus effectus est: iste angelicam co' ntemplatus effigiem hilaris et laetus permansit. Quare hoc? Quia Zacharias dubium se credidit habere filium, eo quod frigescerat sanguis et processerat in diebus multis. Et si dubium fuit de caeleste nuncio, quomodo eum euangelista iustum commemorat? Ait ergo:
 
'Zacharias et Helisabet erant ambo iusti ante Deum.' Quid est hoc? Quomodo potest fieri?
 
Dicat David: 'Non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens.' Audi et Iob: 'Ecce enim caeli non splendent et stellae non sunt mundae in conspectu eius. Quanto magis homo putredo et fil' ium hominis vermis?'
 
Petrus autem, cui in caelo et in terra potestas solvendi et ligandi data est et claves regni caelorum traditae sunt, dicens:'Exi a me, quia homo peccator sum.' Et si apostolorum principem se peccatorem conspicit, quomodo euangelista sacerdotem connubium vinctum iustum commemorat ante Deum esse?
 
Veniat Manasses, dicat cum euangelista: 'Abraham, Isaac et Iacob et semini eorum iustum. Abraham, Isaac et Iacob, qui non peccaverunt tibi.' In hoc loco ideo 'semini' dixit, id est Christus, non 'seminibus', iuxta quod dictum est Abrahae: 'In semini tuo benedicentur omnes tribus terrae.' Semini in unum, seminibus in multis.
 
Ante Dei namque oculos nullus liber invenitur, sicut ait Salomon: 'Non enim est homo super terram, qui faciat bonum et non peccet.'
 
Ante conspectum divina maiestatis terribiles visiones sunt: ibi enim angeli trement, archangelis metuunt, pavent throni, terrentur dominationes, ruunt potestates, formidant principatus, commovebuntur virtutes caelorum, pertimescunt iusti, terra fugit, elementa quassantur.
 
Et homo, ex quo inquinamentis natus, insuper peccati servus, quomodo iustificatur? Audi Iob: 'Quis potest ante eum apparere mundus natus de muliere?' Caritati vestra peto, mihi indulgentiam vel etiam veniam modicam concedite, quia hodie fatigatus et humanis negotiis praegravatus somnum non corpore refocillavi; non vobis gravis appareat de istis quaestionibus, quia, largiente Domino, si vita comes fuerit, crastina explicabo. Et si aliqua intercesserit dilatio et citius nodum quaestionis non solvero, sanctum imitamini auangelium, sicut ait: 'Patientia have in me, et omni reddam tibi.' Non me iudicate ut inscius, nisi dilatator.
 
Sed Zacharias quomodo iustus? Aut quomodo David eructuans: 'Nullus vivens ante Deum iustificatur' ? Aut quomodo Manasses dicens: 'Abraham et ceteri, qui non peccaverunt tibi, Domine'?
 
Aut quomodo Moises intonans ait: 'Dominator domine Deus misericors et clemens, nullusque aput te per se innocens est.' In posteris verbis explicabo, quid multifaria necesse est, quam istius, qui ex Aegipto plebem duxit, qui mare tumidum et molem stare fecit, qui manna in populo in heremo cibavit, qui de caute aquam produxit, cuius manus gravi Amalech interiit, qui Cananeorum regem contrivit, qui Ethan fluvio siccavit, qui laticem potus amaram et inditam per lignum potablilem fecit, qui in Syna decem verba legis in binis lapideis tabulis accepit, cuius facies solis rutilum superavit, qui haereum serpentem pro plaga Israelitica in heremo exaltavit, cuius inimici terra absorbuit, qui vitulum aureum confregit, qui cum Deo quasi cum amico facie ad faciem locutus est, qui per columnam nubis diei et noctis igneam Israheliticus protegebat exercitus, supra cuius haec omnia angelus in ministerium datus est, dicente Domino: 'Ecce mitto angelum meum, qui praecedat te et custodiat semper.' Ita et huic viro sacro Iohanni sui custodem corporis ex caelis angelum misit.
 
46. Sed ista omnia, quae superius nodis alligata enixius reliqui, quomodo iustificet homo, aut quomodo in peccatis moreretur vel condemnetur, in sequenti sermone, ut fastidium non creetur, in vita alterius sancti viri, donante Domino, gratanter nunciabo.
 
Rexit autem beatissimus iste Iohannes ecclesiam suam annos 16, menses 10, dies 18.
 
==De sancto Petro XXI.==
47. Petrus XXI, pulcer aspectu, delectabilis forma. Ante eum nullus pontifex sapientia fuit similis sibi et post eum non surrexit. Multorum librorum volumina conditor, et velut irriguus fons ita in eum divina sapientia cotidie emanabat; unde pro suis eum eloquiis Chrisologum ecclesia vocavit, id est aureus sermocinator.
 
Natione ex Corneliense territorio, nutritus et doctus a Cornelio illius sedis antistite; et pro sui nutritoris amore Petrus iste beatus, quod dudum Imolas praedictum vocabatur territorium, ab illo iam tempore Corneliense nominavit. Sed aiunt alii, ideo Corneliense, eo quod Cornelii Forum fuisset.
 
48. Iste temporibus primi Leonis sanctissimi papae Ravennatis ecclesia cathedram regebat. In ipsis diebus saevissimus Euthichem presbiter maligno spiritu instigat, et contra sanctam et individuam fidem catholicam s' uis pessimis cogitationibus malignam coepit heresem excitare. Quem sanctissimus Leo per suam epistolam in conspectu sanctorum multorum Dei episcoporum ammonuit, nunquam potuit eius superstitiosa credulitas ad bonum revocare propositum. Sanctus igitur Leo ad beatum Petrum huius Ravennatis [civitatis] pontificem res notas celeriter fecit, quem scribens epistolam ad ipsum hereticum direxit, per quam in Calcedonense sinodo, quia non consensit, demersus est.
 
Sed ipse sanctissimus Leo multas vices per sua epigrammata Constantinopolitanam urbem misit, non solum ad Gallam Placidiam, verum etiam ad Valentinianum et Honorium et ad ceteros alios fidei robustos, simulque ad divum Gracianum et Eudoxiam sequestratim contra praedictum Euthichem presbiterum diversas, ut diximus, epistolas; et tanto in tempore protelata fuit usque ad tempora Marciani imperatoris.
 
Igitur, ut diximus, cum multa altercatio de sancta intemerata fide catholica facta fuisset multis diebus, contigit, ut cum episcoporum cuncilio fuisset allatus praedictus hereticus, coram omnibus sacerdotibus Theodorus episcopus cum eo certare coepit, ostendentes singula volumina de sanctis scripturis et diversa testimonia, quod sancta indivisa sit Trinitas et Pater et Filius et Spiritus Sanctus unus esset Deus coaequalis, ex duabus manens naturis Dei et hominis.
 
Non consensit. Tune auctoritate apostolica demonstrata non resipuit. Ostensaque est beati Petri Crisologi episola, in qua ex parte continebat ita: 'Humanas leges intra 30 annos in nos omnes li' tigiosas interimunt quaestiones, et tu circa quingentos annos cur tanto praesumis in Christo conviciare sermone? Vere oportet te humiliare ad sanctum Romanum pontificem et diligenter eius praecepta custodire. Et non aliter aestimes, nisi quod ipse beatus Petrus apostolus vivus sit et apostolatu cathedrae Romanae sedis in carne teneat principatum.'
 
Post haec autem ipse Euthichem saevissimus in ipso cecidit concilio, sacerdotum vero ceteri post solutum concilium una cum plebe omnium christianorum Deo immensas gratias agentes et maximas laudes imperatoris catholicam et rectam fidem observantibus, valedicentes, abierunt laetantes.
 
49. Igitur, carissimi, illud, quod residuum est de Crisologi vita in medium proferamus et inquiramus, quomodo aut qualiter in tali ortodoxa sede non ex propriis ovibus, sed a subiecta Corneliense ecclesia Ravennenses cives pontificem ordinaverunt.
 
Tempore namque illo, postquam defunctus est beatissimus ante nominatus praesul Iohannes, convenerunt universus coetus populi, una cum sacerdotibus, sicut mos est ecclesiae ritu, et elegerunt sibi pastorem. Cumque omnes cum eo properantes Romam venerunt ad sanctum papam apostolicae sedis, ut eorum ordinaret electum, ne tali ecclesia viduata esset a pontifice tantis diebus: die vero crastino erant omnes parati, ut cum viro, quem elegerant, sanctis apostolicis praesentaret aspectibus.
 
Igitur nocte eadem apparuit ad sanctum Sixtum urbis Romae episcopum per visionem beato apostolo Christi clavigero Petro una cum Apolenare discipulo suo et inter ambo stans beatus Petrus Crisologus, et parum beatus apostolus Petrus gradum figens, dixit ad sanctum papam Sixtum: 'Vide hunc virum, quem elegimus nos, qui stat in medium nostrorum, ipsum consecra non alium.'
 
Idcirco expergefactus papa iussit valde introduci diluculo plebem universa et virum, qui ordinandus erat. Intuitus est eum diutissime sanctus papa et ait: 'Ite, tollite eum de medio! Hunc non cognosco. Nisi adduxeritis mihi, quem ostensus est, alium non ordinabo.'
 
At illi coeperunt inquirere inter se mutuo, quae esset huiuscemodi res; eiectisque omnibus foras, contristati sunt. Alia vero die iussit, ut populus cum omnibus clericis maximis et mediocribus et pusillis ante se introducti fuissent; et cum non vidisset formam viri, quae illi ostensa fuerat, ait: 'Requirite ex vobis, forsitan non omnes venistis, utrum plures estis?'
 
At illi dixerunt: 'Non ex nobis quempiam, invenies, domine papa.' 'Ite et egrediemini foras! Nondum electum video.' Tertia die denique iterum apparuit ad eundem papam nec vigilans pleniter, nec pleniter dormiens apostolorum principem cum discipulo suo, sicut et prius, et sanctissimus Petrus Crisologus inter se tenentes, dicentem illi: 'Diximus iam tibi, ne super alium manus imponas nisi super hunc virum, quia in illius temporibus Ravennatis ecclesia, ut pinguedo olei Iucernae illuminans, cum ab igne fuerit applicata, ita illius pinguescet et illuminabitur doctrina.'
 
Altera die introducuntur omnes, et non invenitur. Tunc sanctus papa sedis Romanae dixit ad Corneliensem episcopum, qui in illo tempore cum Ravennensis civibus Romam ierat: 'Introduc omnes sacerdotes et clericos tuos, forte ibi inveniam vir, qui mihi ostensus est.'
 
Cui ille cum supplicatione respondit, dicens: 'Non habeo talem virum, nisi unum diaconum, qui praeest omnibus rebus meis, super cuius manus ego servus tuus incumbo. Si iubes, ut in medium veniat, deferatur.'
 
Cui beatissimus papa: 'Veniat non solum ille, sed et ceteri omnes; et si videro quem cupio, gratanter suscipio.' At ubi ingressi sunt omnes, statim ut vidit sanctus papa virum, quem sibi per visionem ostensum fuerat, conspexit eum ut gemmam fulgentem, et hinc atque illinc per spiritum cognoscens vultum beati apostoli Petri et Apolenaris pontificis, Crisologi Petri dextram sinistramque tenentes. Et ut haec omnia sanctus papa conspexit, statim de sede surgens, et obviam illi quasi medium atrium ivit, libenti animo alterutrum se salutaverunt usque ad genua. At ubi subtrahere se sanctus Petrus Crisologus papae voluit, beatissimus papa non sinivit.
 
Statim coepit fremitum dare populus inter se et maximum clamorem ad caelum. Alii dicebant, quia 'neophitum non recipimus. Non ex nostro fuit ovile, sed subito invadit cathedram episcopalem quasi latro. Tollite, tollite eum de medio! Non recipimus, quia de subiecta ecclesia non licet in maiorem transferre.' Alii contra aiebant: 'Iustus est hic homo, non recte dicitis. Suscipiamuseum, ut bene nostra sit civitati, quia prudentissimus est et castissimus et doctor bonus omniaque gloria dignus. Ex nostra cognatione est, nihil in eum mali sentimus, timore Domini plenus; sine causa eum perdere vultis.'
 
Sanctus vero Sixtus III. sedis Romanae in tali altercatione populus huc illuc divisus conspiciens, palam omnibus retulit visum, ut superius diximus, quomodo per ammonitionem apostolicam eum consecrari debuisset. 'Et si istum non vultis patrem, a me recedite et a sancta catholica Romana ecclesia alienate vos omnes.'
 
Tunc illi quasi ex una voce coeperunt clamare et dicere: 'Ordinetur, ordinetur!' Conscripserunt celeriter decretum, et perinpositionem manus recepit Spiritum sanctum ordinatusque est in pontificem, cum gloria ad Ravennam sedem reversus est. Ex illo iamdie coeperunt eum omnes venerare quasi angelum Dei.
 
50. Aedificavit hic beatissimus fontem in civitate Classis iuxta ecclesiam quae vocatur Petriana, quam Petrus antistes fundavit. Qui fons mira magnitudinis, duplicibus muris et altis moenibus structis aritmeticae artis.
 
Iterumque fundavit domum infra episcopium Ravennae sedis, quae dicitur Tricoli, eo quod tria cola contineat; quae haedificianimis ingemosa inferius structa est.
 
Fecitque non longe ab eadem domo monasterium sancti Andreae apostoli; suaque effigies super valvas eiusdem monasterii est inferius tessellis depicta. Foris vero parietibus proconnisis marmoribus decoravit; et in ingressu ianuae extrinsceus super liminare versus metricos continentes ita videlicet:
 
'Aut lux hic nata est, aut capta hic libera regnat.
 
Lux est ante, venit caeli decus unde modernum,
 
Aut privata diem pepererunt tceta nitentem,
 
Inclusumque iubar secluso fulget Olimpo.
 
Marmora cum radiis vernantur, cerne, serenis
 
Cunctaque sidereo percussa in murice saxa.
 
Auctoris pretio splendescunt munera Petri.
 
Huic honor, huic meritum tribuit, sic comere parva,
 
Ut valeant spatiis anplum superare coactis.
 
Nil modicum Christo est. Artas bene possidet aedes,
 
Cuius in humano consistunt pectore tenpla.
 
Fundamen Petrus, Petrus fundator et aula.
 
Quod domus, hoc dominus, quod factum, factor et idem,
 
Muribus atque opere. Christus possessor habetur,
 
Qui duo cunsocians mediator reddit et unum.
 
Huc veniens fundat pariturus gaudia fletus, Contritam solidans percusso in pectore mentem.
 
Ne iaceat, se sternat humo morbosque latentes
 
Ante pedes medici, cura properante, recludat.
 
Saepe metus mortis vitae fit causa beatae.'
 
51. Multa condidit volumina et valde sapientissimus fuit. Iste una cum Proiecto a beato Cornelio Imolensis ecclesiae una hori in diacones ambo consecrati sunt. Post vero divina providentia ambo solium episcopalem tenuerunt: Petrus Ravenna ecclesiam, Proiectus sortitus est Imolensem. Postquam hic pontifex ordinatus est, postmodum ab ipso iste alter episcopus ecclesia Corneliense consecratus est temporibus Gallae Placidiae augustae, sicut scriptum reperimus.
 
Corpus beati Barbatiani idem Petrus Crisologus cum praedicta augusta aromatibus condiderunt et cum magno honore sepelierunt non longe ad posterulam Ovilionis. Consecravitque ecclesiam sancti Iohannis et Barbatiani, quam Baduarius haedificavit.
 
52. Cognovit autem post haec hic beatissimus Petrus per spiritum finem vitae suae. Ivit ad Corneliensem ecclesiam, et ingressus infra basilicam beati Cassiani, obtulit munera, id est cratere aureo uno et patera argentea altera et diademata aurea magna preciosissimis gemmis ornata. Haec omnia a sancti Cassiani corpore imbuit positaque super aram illius ecclesiae. Et stans super cripidinem iuxta altare, expansis manibus benedixit cunctam plebem, sacerdotes et populos; oravit dicens:
 
'Tu dedisti, domine Deus, animam in corpore isto; tu iterum misericors suscipe eam, quia tua sum criatura. Non occurrat mihi iniquissimus diabolus, sed angelus tuus sanctus suscipiat eam et collocare iubeas in sinibus patriarcharum, ubi lux permanet et gaudium immensum est. Et nunc, Domine, te confiteor labiis et corde; tu, qui cuncta patrasti ex nihilo, qui solus nosti prisca, praesentia et futura, da populo huic cor docibile, ut timeant te et agnoscant, qui tu es Deus in caelo sursum et in terra deorsum, qui per sanctum Filium tuum totius generis humani salutem recuperasti, in quem credimus Deum et dominum angelorum, qui es benedictus in secula seculorum. Mitte illis, domine Deus, verum pastorem, qui tuas congreget oves, non disperdendum, sed ad caulas ecclesiae congregandum. Non sopiat ut mercenarius, non sit ut alienis ovis custos, sed verus pastor, qui oves cum agnis commissis inmaculatas tuo aspectu repraesentet; ne ille ferox immanissimus lupus, qui praedam rapere quaerit, a te pastoris corda excitata rapida voluptas depellat, vellera fidelium ovium non diripiat, nec sancta ecclesia vocis balatibus gemat. Tu, bonus pastor, pastorem tribue huic populo: mitem pastorem, non percussorem, sed nutritorem, non ut allidat, sed defendat, non spernentem, sed revocantem, non raptorem, sed largitorem, non ut laceret, sed conpescat, non cupidum, sed tributorem, non elatum, sed humilem, non saevum, sed blandum. Custodi eos - populus tuus est - et oves manuum tuarum, qui es benedictus in secula.'
 
Ad lugendum populum ait: 'Filii carissimi, audite me. Ego vado et ingredior viam universae terrae, ubi constituta est domus omnis viventis. Nunc, filii, confortamini et estote viri prudentes. Dabit vobis dominus Deus pastorem et rectorem, sicut scriptum est: &quot;Non repellit Dominus plebem suam in finem et hereditatem suam non derelinquit.&quot; Ipsum audite: ille docebit vos, ille vos per amoena pascua ducet, ille sui verbi pabulo vos reficiet; ipsum audite, non cunturbemini! Et vos viscera mea non contra eum in tumore cordis elevetis: non cum tumultu et iurgio pastorem eligatis, non patrem huius patriae pro pecunia hanc optineant sedem, sed hoc diligite, quem Dominus elegerit. Estote perfecti filii. Ab omni herese servate vos, cavete ab Arriana dogmata, sanctam et incontaminatam catholicam fidem tenete! Corpora vestra servate absque pollutione, quia templa Dei aestimata sunt. Haec custodite et agite, ut mereatis vos cum vestro pastore in universorum placitorum caelesti Domino viam parare. Praeceptas eius satis custodite! Obedite ei, ut ille pro vobis oret, quia omnipotens Deus non vult hilarem, sed cor contritum suscipit et humiliatum spiritum. Sit benedictio domini Dei omnipotentis super vos et super filios vestros, in generatione et progenie, nunc et semper et in secula seculorum.'
 
Cumque omnes respondissent 'Amen,' conversus ad aram beati Cassiani ait: 'Deprecor te, beate Cassiane, intercede pro me! Tuae domui quasi vernaculus fui, a Cornelio istius sedis in hanc ecclesiam gremio nutritus. Iterum a te reversus, animam nunc Deo omnipotenti trado, corpus autem meum tibi commendo.'
 
Hac et huius similia, dum diceret, quasi qui eructuans, ovans et exultans, flentibus cunctis qui aderant, reddidit spiritum 3. Non. Decembris. Caementarii vero post sedem ipsius ecclesiae paraverunt celeriter sepulcrum in loco ubi ipse praecepit, et ibidem sanctum corpus receptum est; permanet usque in hunc diem. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Aureliano XXII.==
53. Aurelianus XXII, insignem virum, aetate iuvenis, senior sensu et omni elegantior gratia, ab omni opere malo suspensus, mitis in populo, in ovibus mansuetus.
 
Auxit iste supra fundamentum domui, quam beatissimus Petrus fundavit, iam dicta Tricolli, sed nec ipse eam cunplens. Et ut sciatis, o dilectissimi, maxima gravamina meam super inposuistis cervicem. De hoc denique viro nihil potui aliqua facta reperire, nisi tantum res, quam detinet Ursiana ecclesia territorio Comacliense in loco qui dicitur Ignis et Baias, - id est ydolorum nomina - non longe ubi ecclesia beatae Mariae in Pado vetere sita est, ipse adquisivit. Et ipsius temporibus praedictum haedificatum est monasterium.
 
54. Sed propter vestram orationem, ne istius historiam brevem appareat, quid valet humanus sensus ex caeli auxilio, scientia nostra, vos horantes, inspirante Domino, sine qualibet trepidatione narremus.
 
Ut ille plasmator et amator hominum, qui spiraculum vitae tribuit et spiritum in visceribus nostris confirmavit, sensus et argumenta et corda docilia dedit et suam dilexit facturam, augeat nobis talem intellectum, ut nos vestra possimus postulationem implere, et vos suscipiatis, ut magis cum desiderio legatis et amore, quam cum fastidio vel negligentia hunc replicetis volumen. Sed ego protinus infirmus ex corporis parte vix hodie explere queo; tamen in quantum valeo, Creatore omnium adiuvante, incipiamus.
 
Nolite facere, sicut esterno fecistis die. Satis me inpulit vestrum eloquium. Videte, ne multum gravetis me, quia iuxta Salamonis verba: 'Qui vehementer premit ubera, excutit sanguinem,' sic de me vestram consideret prudentiam. Hoc cogitate: non meum, sed omnipotentis donum est. Oh miser ego, qui sic duris quaestionibus cotidie a vobis flagellor! Non ita facite! Tamen si vultis me plus sermonibus cumfringere, ut coactus hunc Pontificalem citius expleam et vestris manibus tradam, considerate prius vestram fragilitatem et postmodum meam cognoscite. Hodie denique sex gero lustra, duobus insuper annis et bis quinos menses, ex quo lumen recepi, de vulva matris meae egressus: nunquam tanta flagella passus sum, nunquam sic cohartatus, quomodo esterno a vobis fui die. Et si tanta etiam delectatio est vobis, me caedere et ac auriculis huc illuc attractare et manibus post terga religatis vinctum ducere, insuper dorsum pectusque flagellare et meis scapulis plagis superinponere, consentiam, facite quod vultis! Et post haec omnia sinite me et a me cessate, patientiam tribuite et alienate vos a me; et quantum de pontificibus vita scriptum est, retintete. Nihil a me amplius audietis.
 
Sed istius vitam Aureliani expleam et postea sileam. Aliud quid mihi plus, nisi sola patientia? Quid prodest? Quid me arguitis? Nisi Dominus mihi dederit linguam heruditionis, quomodo illi placet, de me fiat.
 
Per Ezechielem intonans ait: 'Linguam tuam adhaerescere faciam palato tuo, et eris mutus.' Et ad Moisem: 'Quis fecit hos hominis? Nonne ego?' Et David filius: 'Omnis sapientia a domino Deo est.' Et Daniel: 'Ipsius regnum et sapientia et fortitudo.' Ecce vos quare saevistis? Quantum permittet mihi ille opifex, qui me ex luto suis finxit manibus, tantum loquor; non aliter possum. Haec omnia vobis iusinuavi: vos condita mente tenete.Scire igitur vos volo, quia veniet tempus, si hunc Pontificalem propter vestram lacerationem relinquero, cum legeritis et dimidium usque huc inveneritis, recordabitis postea cum gemitu ea, quae a me vobis dicta sunt: sed rem nihil proderit. Et si volueritis me postmodum postulare, ut expleam, non exaudiam. Ego desidero, ut per Dei omnipotentis dispensationem labor meus ad effectum perveniat: vos pro nimia celeritate vultis, ut relinquam. Non facio.
 
Quia memini verba, dilectissimi, eo quod in vita beati Iohannis vestrorum debitor me esse professus sum, et callide fugiens vestris coram flammantiis luminibus occultavi, et quia statim invenistis me, occultare me non possum; et si mea ignoratis debita, postquam me coegistis, antequam examinetis, verissime manifestem. Debitor sum vobis hanc quaestionem de fluvio Etham.
 
55. Scriptum est enim: 'Tu irrupisti fontes et torrentes, tu siccasti fluvium Etham.' Ecce debitum meum. Sed quare siccavit fluvium Etham, videamus.
 
Audite per prophetam dicentem: 'Ecce ego feci novam,' dicit Dominus, 'in deserto viam et in aquoso flumina.' Et si Dominusomnia flumina, etiam et maria fecit, cur ergo solus Etham fluvius siccavit, dicente propheta: 'Tu irrupisti fontes et torrentes, tu siccasti fluvium Etham'?
 
Denique allegorice intelligi volunt alii fluvius Etham, stirpem Esau, eo quod non propagavit sobolem ut filii Iacob, dicentem Ysaac patrem eorum ad Iacob: 'Crescas in mille milia et multipliceris ut arena maris et astra caeli et velut pulverem terrae, germines ut erbas virentes, dilataberis ad orientem et occidentem et ad septentrionem et meridiem;' ad Esau autem: 'Quid tibi faciam, fili mi? quia dominum tuum illum constitui. Vives gladio et fratri tuo servies.'
 
Sed tamen quaerendum nobis est valde istorialiter, qualis iste Etham fluvius fuit. Legimus in Exodo, quando transducti suntfilii Israhel per mare rubrum, non post multos dies 'venerunt in locum qui dicitur Mara.' Ibi enim aquae amari satis erant; Mara vero 'amara' interpretatur. Pro nimia autem amaritudine non ex ea populus potabat, sed arefacti a siti invenerunt flumen Etham et hausta aqua biberunt, corporaque eorum in tumore versa sunt. Aquae Etham fluvii, aiunt quidam, non solum amarae erant, sed etiam bibentes in tumorem vertebantur, et disrumpebantur viscera eorum. Tunc vociferati sunt contra Moisem, et Moises cum ipsis ad Dominum: et siccavit Dominus fluvium Etham. Potest et aliud intelligi.
 
Etham fluvius intelligitur diabolus, qui verum venenum, et in superbia tumida colla extollit. Ipse sagitta plena tossica succis contra servos Dei semper sagittat, stimulis b incontinentiae. Sed veniens per virginem Christus verbum, siccavit fluvium Etham, hoc est religavit diabolum, principem mortis, restauravit mundum et misertus est humano generi.
 
Et si Deus hominem fecit, secundum quod legimus, et mundus totus fabricatus est solus, cur ergo necesse fuit homini subvenire et mundum iterum restaurare? Primus ex limo terrae fecit hominem in carnem et dedit illi spiraculum, post multa tempora regeneravit per gratiam. Numquit non potuit Deus homini educere de laqueo mortis, nisi sumpsisset virgineam carnem? Potuit, et sine dubio, credo, potuit. Et cur non fecit? Superius iam audistis: 'Quis cognovit sensus Domini, aut quis consiliarius eius fuit?'
 
Sed in quantum valeo, dicam veraciter cum magno timore: Erat homo ex terra terrenus, carnalem positus in paradiso, subiectasub eo omnia, et princeps omni creaturae. Videns spiritalis diabolus tantas divitias ei traditas, tumidus superbia accensus furore, acsi diceret: 'Ex caelo proiectus sum, dignitatem perdidi angelicam et, quamvis spiritalis sum, amissus caelestia externa delectamenta, nihil habeo. Iste modo statim ut creatus est, omnia bona tradita illi sunt, insuper gaudia paradisi. Ego quid faciam?' Hac invidia, carissimi, cotidie diabolus contra prothoplastum inardescebat. Igitur, excogitata malitia, ingressus est in serpentis beluino gutture et per gulam suasit hominem, et postquam spernit praeceptum Adam, omnia secum perdidit; et diabolus non solum exultavit, sed etiam delusit. Ecce transgressione mortis in Adam, si cunsideretis prudentiam magnam, coram vobis quae apposita est, quaestionem; sed iuvante Domino solviturus ero.
 
Vicerat diabolus filium terrae virginis, necesse erat, ut a filio vinceretur Mariae virginis. Ex limo et substantia terrae factus est homo carnalis terrenus: ex verbo Dei et virgineo utero factus est homo carnalis et spiritualis. Temptaverat diabolus terrenus et seduxit: temptavit caelestem, et confusus abscessit. Ideo necesse erat, ut, qui filium virginis vicerat, a filio virginis vinceretur, ut virgo iterum repararet, quem ante per Deum generaverat virgo.
 
Quare non per angelos aut per aliquam caeli militiam, sed per semetipsum principem daemonum prostravit? Diabolus non spiritualis formam inspexit in Adam, sed carnalis; ideo Christus carnalis se permisit temptare, ut non callidus diceret seductor: 'alia forma habuit Adam, alia Christus.' Videns forma Christi, cogitavit Adae: aequalis forma, sed non aequalis virtute. Hominis Christus forma, sed deifica virtus.
 
In multis possimus reperire locis in Sancta Scriptura, ubi Adam peccavit, Christus recuperavit: Adam per gulam peccavit, Christus per abstinentiam diabolum superavit. Adam de virgine terra, Christus de virgine Maria. Terra dicta est a pedibus terendo, Maria interpretatur 'domina', sive `stella maris', sive `illuminatrix'; et si forte alio modo Maria produxeris, i breviaveris, Maria dixeris, plenitudo intelligitur. Adam suasus per mulierem, Christus restaurans ecclesia natus de muliere. Adam deceptus per lignum,
 
Christus restauravit mundum per lignum. Adam proiectus de paradiso, Christus in cruce latronem introducit in paradisum. Adam proiectus in inferno, Christus retrahens eum de inferno. Ecce inter utrumque qualis similitudo! Homo semetipsum perdidit, et Filius Dei omnes liberavit, qui est benedictus in secula.
 
56. Vir autem iste Aurelianus post pauca annorum curricula defunctus est in pace 7. Kal. Iunii. Observans beati Petri Crisologi praecepta, non declinavit ex ea. Aedificia vero domui incunsummata reliquid. Sepultus est in ecclesia apostolorum iuxta anbonem, non longe a tumulo ubi beatus requiescit Neon, antequem a nobis Neonis corpus ad sedem translatum fuisset. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Ecclesio XXIII.==
57. Ecclesius XXIII, sanctus vas, aequalis statura, nec longam attulit, nec brevem avertit. Planum capillis habens caput irsutumque supercilium, modica canities decorusque forma.
 
Ipsius temporibus ecclesia beati Vitalis martiris a Iuliano argentario una cum ipso praesule fundata est. Et hic pontifex in sua proprietatis iura haedificavit ecclesia sanctae et semper virginis intemeratae Mariae, quam cernitis, mira magnitudine, cameram tribunalis et frontem ex auro ornatam, et in ipsa tribunali camera effigies sanctae Dei genitricis, cui simile nunquam potuit humanus oculus cunspicere. Quis vir ille ausus est diutissime intuere imaginem illam, continentem ita versus metricos sub suis pedibus [inveniet], videlicet:
 
'Virginis aula micat, Christum quae cepit ab astris,
 
Nuncius e caelis angelus ante fuit.
 
Misterium! Verbi genitrix et virgo perennis
 
Auctorisque sui facta parens Domini.
 
Vera magi, claudi, caeci, mors, vita fatentur.
 
Culmina sacra Deo dedicat Ecclesius.'
 
Incoatio vero haedificationis ecclesiae parata est ab Iuliano, postquam reversus est praedictus Eeclesius pontifex cum Iohanne papa Romam de Constantinopoli cum ceteris episcopis, missi a rege Theoderico in legationem, sicut superius audistis. Aedificavit Tricollem, sed incunsummatam reliquit.
 
58. Heu vobis gregibus, quales erant pastores! quantum mutati isti ab illis! Vera lucerna in ecclesia fuerunt, quorum lumen lucernae cotidie fulgebat his qui in domo Dei erant, sicut dicit Dominus: 'Lucerna corporis tui est oculus tuus, si oculus tuus simplex fuerit, totum corpus tuum lucidum erit; et aliter, si oculus tuus; nequam fuerit, totum corpus tuum tenebrosum erit.' Sufficiant ista hodie, ut, isto amoto, alium pontificem introducamus.
 
Sed, sicut superius dixi, in tenpore istius ecclesia beati Vitalis martiris a Iuliano argentario cunstructa est. Nulla in Italia ecclesia similis est in aedificiis et in mechanicis operibus. Expensas vero in praedicti martiris Vitalis ecclesia, sicut in elogie sancta recordationis memoriae Iuliani fundatoris invenimus, 26 milia aureorum expensi sunt solidorum. Igitur iste beatissimus obiit, sepultus est in ecclesia beati Vitalis martiris, infra monasterium sancti Nazarii ante altarium, in medio loco iuxta corpus hinc beati Ursicini antistitis et inde beati Victoris, in medio autem iste.
 
Contigit eo tempore, cum inter beatum Ecclesium pontificem et sacerdotes de singulis rebus ecclesiae contentio adcrevisset, ierunt ad sanctum papam Felicem urbis Romae, ut inter eos iusta moderamina sanciret. Quem accersitum Ravennatem, pontificem cum clero universo, mox inter eos decrevit, statuit atque firmavit continentem ita:
 
Litera Felicis papae. 'Felix IIII. episcopus urbis Romae. Laudanda est decessorum nostrorum solicitudo de pace et quiete ecclesiastica. Constitutum, quia pastor advigilantia continere debet intemptiones, aut dampnat, aut corrigit: oportet in hunc ipsum tramitem nobis ambulantibus similia cum eis conspici; quia quorum per Dei misericordiam loca gerimus, ipsorum sequi nos decet exenpla. Ex invidia sacerdotes ecclesiae Ravennatis talia contigerunt, quae omnium catholicorum animas cuntristasse noscuntur, altercationes, seditiones, pravitates, quae omnem disciplinam ecclesiasticam disrumpere niterentur. Ista nos iterum, verum Dei timorem ante oculos habentes, ut nec illicitis audaciam demus excessibus et non abiniciamus, . . . per cunstitutum nostrum ordinare, quod iustum est, secundum Salomonem dicentem: &quot;Non dares transitum aquae.&quot; Ergo recensentes capitulis a fratre [nostro ] Ecclesio et a presbiteris et diaconibus et clero et notariis ecclesiae Ravennatis nobis oblatis, praesentibus fratre et sacerdote nostro Ecclesio et eius clericis inferius designatis, quae rationi vidimus convenire, censemus:
 
Eos clericatus officium debere suscipere, quorum vitam et cunversationem sacrorum canonum non possit inpugnare auctoritatis.Clericos vero, secundum sanctorum patrum regulas, volentes duntaxat et denunciantes, quantum ad presbiteros et diaconos pertinet, ' statutis iubemus tenporibus solempniter promoveri. De vero Ravennatum et Classicanum ecclesia antiqua consuetudo servetur. Clerici vero vel monaci ad indebitum optinendum ordinem vel locum potentium patrocinia non requirant, per quae aut non faciendo ingratus, aut faciendo iniustus videatur episcopus. Quartam patrimonii Ravennensis ecclesia, hoc est tria milia solidorum, solitis erogationibus clericis omnibus vel quibus erogari est solitum conpleatur. Si quid tamen ex pensionibus vel hereditatibus crescere, Domino nostro volente, contigerit, eodem Domino mediante, etiam quartae portionis proficiat; sic tamen, ut, brevibus ordinatis, quod singulis distribuitur latere non possit, secundum merita, secundum loca, quia omnia Deus secundum iustitiam et mensuram cunstituit. Ita ut unusquisque extra necessitatem infirmitatis aut causam idoneam altari omnia in suo officio vigilanter observet. Excepta vero praediorum, sive accessiones propter rei familiaris expensas, vel exenia, quae diversis offerantur, et cunvivia, quae ei exibere, vel pro loci sui [honore], vel merito, vel pro advenientium susceptione, necesse est, episcopo cunstituimus debere proficere.
 
Nullam cuniurationem, nullum cunventiculum, quod vel apud laicos esse nun potest inpunitum, in ecclesia Dei ullus facere temptet ex clero. Nam sicut non optamus nec superna misericordia patiatur ammitti, si quis temptaverit, sentiat auctoritatem canonum et ecclesiasticam disciplinam, secundum apostulum dicenteni: &quot;Excedentes in cunspectu omnium corrige, ut residui timorem habeant.&quot;
 
Mereantur boni studii laudem, qui in operibus Dei vigilant; sentiant affectum proprii sacerdotis, qui per obedientiam suam videntur ornare propositum; glorientur de sui amore pontificis, qui in suis officiis ab operibus Deo placitis cum eius obsequiis non desistunt, sicut divina loquuntur eloquia: 'Dignus est operarius mercedem suam.&quot;
 
Ad patrimonium vero ecclesiae ex eorum episcopi iudicio. . . . . . . . ex clero personae electae cum solatiis, quae pro notitia deputaverit episcopus, sub idonea fideiussione mittantur, quorum fides fuerit et industria cunprobata, ut et alimonia pauperorum fraudem non patiatur et quantitas patrimonii ecelesiae latere non possit, et unusquisque clericus sub timore Dei et proprii sacerdotis de his, quae sibi commissa fuerint, exponat fideliter rationes.
 
Illud vero, quod omnino ac religioso debet execrari proposito, nos nec oportebat loqui nec verbis exponere. Pervenit ad nos, aliquos de clero spectaculum interesse, quae res ita crudelis est, ut animas catholicorum pro sua execratione cunturbet, uti quos in domo Dei divina eloquia recitantes audiunt, eosdem cuntra mandata in spectaculis aspiciant cunvenire. In his disciplina cunfunditur, divina praecepta calcantur. Unde obortet episcopum et de hoc parate sollicitudinem gerere, ut, si non faciunt, faciant in futuro, et si faciunt, iuxta disciplinam, ecclesiastica corrigantur.
 
Si quis vero de clero praedia urbana vel rustica ad ecclesiam pertinentia detinet, eisdem libellis sub iusta pensionis aestimatione factis statuimus collocandam, hac ratione, ut exinde quod in commodis suis solent accipere, ipsi retineant, quod superest ecclesiasticis inferant compendiis profuturum. Circa praedia urbana vel rustica ceteraque mobilia pro anima sua mercede a fidelibus nominatim diversi basilicis derelicta, vetus consuetudo servetur.
 
Notarii vero iuxta ordinem matriculae, primicerii, secunderii, tertius, quartus, quintus, sextus et septimus, suo periculo in cunspectu presbiterum et diaconorum documenta ecclesiastica sub fidelium brevium discriptione suscipiant, ut, quotiens exigerit causa, fideliter proferantur, cuntradant atque recipiant.
 
Omnia tamen cum iussione et cum ordinatione episcopi sui eosdem iubemus efficere. Ideo enim universa describenda sunt ecclesiastica documenta, ne ullo modo aut suscepta pereant, aut tempore, quo sunt necessaria utilitatibus ecclesiasticis, exiberi non possint. Qui tamen notarii in officio suo observantes strenue, cunsequantur sine inminutione commoda sibi vel prioribus suis antiquitiis deputata. Ipsi etiam, sicut exigit ratio et antiquitas ordinavit, libellos et securitate totius patrimonii ecclesiasti, quorum interest, subscriptas episcopi manu cuntradant. Quibiiscunque vero secularis cunversationis hominibus nullam necessitatem rei familiaris tolerantibus, ecclesiastici iuris praedia vel urbana vel rustica data sint, episcopi sollicitudine, per eos quibus iusserit clericos ad dominium revocet ecclesiae, nec deinceps, praeter causam superius cumprehensam, dare praesumat. Mastalo vero archidiaconus ecclesia Ravennatis commoda eidem loco iuxta antiquam cunsuetudinem deputata sine imminutione percipiat, sicut eos, qui ante eum fuerunt, claruerit cunsecutos.
 
Monasteria vero virorum sive ancillarum Dei ab episcopo ordinentur, ut omnibus ratio, iustitia, pax et disciplina servetur. A nobis haec loci nostri exigit ratio non taceri: fratri nostro Ecclesio ea imminet custodire, quia pacem generat cum canonibus servata iustitia. De iustitia caritas procedit, per quam Deum videmus et per cuius gratiam haec possimus praecepta servare. In nullo ergo esse cunvenit negligentes, sed vigilantes ad omnia, ut talentum, quod nobis est creditum, cum boni operis augmento ipsi omnium bonorum datori reddamus.
 
Recognovimus Celius. Felix episcopus ecclesiae catolicae urbis Romae huic cunstituto inter partes subscripsi.Nomina presbiterorum, diaconorum vel clericorum Ravennatis ecclesiae, qui Roma venerunt cum episcopo: Patricius presbiter.
 
Stephanus presbiter. Constantinus presbiter. Servandus presbiter. Honorius presbiter. Exuperantius presbiter. Clemens diaconus.
 
Ursus diaconus. Felicissimus diaconus. Vigilius diaconus. Neom diaconus. Iohannes diaconus. Stephanus diaconus. Geroneius subdiaconus. Honorius subdiaconus Petrus subdiaconus. Vitalis subdiaconus. Iulianus acolitus. Faustinus acolitus. Romanus acolitus. Severinus acolitus. Andreas acolitus. Petrus lector. Marcus lector. Asterius lector. Petrus alter lector. Andreas lector.
 
Marinus defensor. Maiorianus notarius defensor. Hermolaus primocerius defensor. Honorius cantor. Tranquillus cantor. Antonius cantor. Melitus cantor.
 
Nomina presbiterorum, diaconorum, qui Romam venerunt cum Victore presbitero et Mastalone diacono: Laurentius presbiter. Rusticus prcsbiter. Victor presbiter. Tomas presbiter. Mastalus diaconus. Magnus diaconus. Paulus diaconus. Agnellus diaconus. Maurus subdiaconus. Stephanus acolitus. Vincemalus acolitus. Vindemius acolitus. Colos acolitus. Cassianus acolitus. Laurentius acolitus. Stephanus acolitus. Tomas lector. Laurentius lector. Florus lector. Reparatus lector. Luminosus lector. Calunnios lector. Ysaac lector. Laurentius orrearius. Petrus decanus. Stephanus decanus.'
 
61. Resipuit autem beatus post haec Ecclesius et sic fuit cum ovibus velut pater cum filiis; et largivit omnia clericis suis, ut correptus fuit a Romano pontifice, immo et anplius largus factus est, et post haec rexit ecclesiam suam in pace et nullum verbum murmurationis nisi laudes a suis audivit clericis. Et haec statuta permansit suis posteris multis temporibus.
 
Sepultus est, ut diximus, in ecclesia sancti Vitalis. Et in atrio ipsius frontis aulae versos metricos iussit tessellis argenteis scribere continentis ita:
 
'Ardua consurgunt venerando culmine templa
 
Nomine Vitalis sanctificata Deo.
 
Gervasiusque tenet simul hanc Prothasius arcem,
 
Quos genus atque fides templaque cunsotiant.
 
His genitor natis fugiens cuntagia mundi
 
Exemplum fidei martiriique fuit.
 
Tradidit hanc primus Iuliano Ecclesius arcem,
 
Qui sibi commissum mire perfecit opus.
 
Hoc quoque perpetua mandavit lege tenendum,
 
His nulli liceat condere menbra locis.
 
Sed quae pontificum constant monumenta priorum,
 
Fas ibi sit tantum ponere, seu similes.'
 
Sedit autem annis 10, menses 5, dies 7.
 
==De sancto Ursicino XXIIII.==
62. Ursicinus XXIIII, humilis vir, rubicundam habens faciem oculosque grandes, procer statura, tenui corpore, sanctus de opere sancto. Haedificator Tricolii, sed non explevit.
 
Denique istius pontificis temporibus defunctus est Athalaricus rex Ravennae 6. Nonas Octubris, et alia die elevatus est Deodatus, et deposuit Malasintha regina de regno, et misit eam Deodatus in exilium in Vulsenis pridie Kalendas Maias. Et, ut aiunt quidam, domum, ubi haedificatum est monasterium sancti Petri qui vocatur Orfanumtrofium, ipsa aedificare iussit propria iura. Non post multos dies ivit rex Deodatus Romam, et revertente occisus est a Gothis 15. miliario de Ravenna mense Decenbris. Et in mense Madio ipso anno ingressus est Belisarius patricius in civitate Classis, et ingressus est Ravennam. Dehinc reversus ad Siciliam, depopulavit eam. Defuncta est Theodora augusta Constantinopolim die 27. mense Iulio. Et ingressus est Narsis chartularius Ravennam cum exercitu magno in praedicto mense, 5. feria; et pugnavit cum Tutilano rege, et mortuus est, et multitudo exercitus eius ceciderunt gladio, et reliqui vulnerati abierunt. Et levaverunt super se Gothi regem nomine Teia in Ticino, et fuit modica quies.
 
Sufficiat nunc ista hodie, tempus est iam, ut in aede revertamur et vitam pontificis expleamus, et quod residuum fuerit, cumotia fuerit, constanter enarremus.
 
63. Iussitque et ammonuit hic sanctus vir, ut ecclesiam beati Apolonaris ab Iuliano argentario fundata et consummata fuisset. Qui iussa mox adinplens, Deo volente, structa ab eo sancto est viro. In Italiae partibus lapidibus preciosis nullam ecclesiam similis ista, eo quod in nocte ut in die pene candescunt.
 
Igitur iste sanctus vir cotidie sacrum agni corpus super aram dominicam manibus discerpebat et peccata populi lacrimas expiabat.
 
64. Sed quia hodie in domum meam vestra nobilitate voluistis declinare, quid faciam, cum sim custos pauperie domus et indigens sum victus? Non mea mensa talis est neque cordis cellarium, ut possit corpora vestra reficere. Sed tamen pinguissimum habeo agnum, cuius comestum corpus nunquam minuit, sed senper integer permanet. Turpe est enim, ut, postquam aditum monasterii mei, domus beati Bartolomei, intrastis, quod non ex ipso apostolo benedictionem percipiatis et ieiuni redeatis.
 
Deferantur quatuor pedes, et ponite mensam desuper. Quatuor stabiles pedes quatuor euangelistae sunt, qui totum quadratum suis praedicationibus cuntinent mundum; mensa vero desuper est sancta ara, id est crux, ubi occubuit Christus et oblatus est hostia Patri pro salute mundi. Sicut quatuor pedes, ita quatuor cornua mensae. Discubuistis? Comedite panem. Ipse panis hic appositus est, qui dixit: 'Ego sum panis, panis vivus, qui de caelo descendi.' Vescimini non carnales cibos, sed caelestes, non terrenum panem, sed angelicum.
 
Ille panis, de quo David cantabat: 'Panem caeli dedit eis, panem angelorum manducavit homo.' Quomodo angeli comedent, qui incorporei sunt? nunquid carne induti sunt? Non comedent morsibus, sed de plenitudine Divinitatis satiantur, quae est panis vivus in secula seculorum.
 
Veniat hic agnus super discum positus, involutus, sicut positus fuit in sancto sepulcro, ad ignem applicatus, sed non conbustus. Idem ad inferos descendit, extinxit gehennae flammas, destruxit mortem, occisit leonem, cunfregit tartara, abstulit iustos, contrivit aereas portas et vectes adamantinos deiecit, iuxta illud propheta: 'Ero mors tua, o mors, ero morsus tuus, o inferne.' Resurrexit de sepulcro, nobis reliquid carnem suam; ambulans super pennas ventorum, calcabit capita nubium, receptus est in caelis, sedit ad dexteram Patris. Ipsa ex carne comedite inmaculato agno. Si comederitis eius carnem et biberitis eius sanguinem, in eo manebitis, et ipse in vobis, sicut ait: 'Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eum.'
 
Nonquid non lex, quae per Moisem data est, praecepit, ut nullus animalis sanguis comestus sit, quia ipsius anima est? Praecepit, et vere praecepit. Sed hic agnus nihil communis, nihil terrenus, sed ipse solus, solus inmaculatus, solus de solo, verus de vero, qui sua non habet [peccata], nostra tollit. Sic et Hebreorum populus, quando egressus est de Aegipto, postes sanguinem agni linierunt, ut percutienti angelo non esset interemptus, et ubi non erat cruor sanguinis agni, percussa est domus, quia Dominus transiens per mediam Aegiptum divisit electos a reprobis. Ecce carnem quam cotidie comedimus agni, et nihil minuit, immo magis crescit et se comedentibus vitam largitur aeternam.
 
Nunc post cibum subsequatur potus. Bibite lucidissimum vinum ex ea vite, qui dixit: 'Ego sum vitis vera, et pater meus agricola est.' Hoc vinum veniat cum canticis et organis, cum citharis et choris, cantibus et psalteriis, cornis et cinbalis et sinphoniis, cum honore magno et honestate multa, quia dignum est. Cantica ista laudatio spiritualis, organa vero fauces nostra sunt, cithara autem pectus humanum, quod cotidie coram Deo percutimus, quia, sicut cordis cithara, ita pectora nostra cordis pulso percutimus; chorus vero sacerdotum acies demonstrantur, tuba autem vox nostra est, quia in ipsa laudes reddimus Patri; psalterium a psalmorum cantu, qui totam Trinitatem et unitatem inseparabilem tenet figuram; cinbala vero et sinphonia, vox psallentium in choro in magno sonitu per quam tota ecclesia lectiones cuncrepant, die noctuque Deo invocare non cessant.
 
65. Hac in suis temporibus beatus iste Ursicinus peragens, iussu divino separatus est ipsius a corpore anima, ivit corpus in propria. Sepultusque est in basilica beati Vitalis martiris ante altarium sancti Nazarii. Sedit autem annos 3, menses 6, dies 9.
 
==De sancto Victore XXV.==
66. Victor XXV. Victor quid est? Ex optatione parentum sibi divinitus fuerat cognomen, ex suo proprio vero actu agnomen, eo quod castra diaboli orando ieiunandoque per multas virtutes saepissime vicit. Iste pulcra fuit facie et alacri vultu.
 
Haedificator Tricoli, sed non explevit. Fecit autem et civorium de argento super altarium sanctae ecclesiae Ursianae, quae a nomine haedificatoris vocatur, miro opere. Alii aiunt, una cum plebe, et alii dicunt, quod temporibus Iustiniani orthodoxi senioris imperator per suggestionem sibi postulasset, quod tale opus facere voluisset, ut auxilium praeberet. Qui misericordia motus omnem censum istius Italiae in ipso anno beato Victori largivit. Quem cum accepisset, cunstruxit, ut cernitis, opus, quod dehinc, sublato ligneo vetusto, centies viginti librarum argenti iusto pondere structum est. Et super arcos civorii versus conscripti hii sunt:
 
&lt;poem&gt;
'Hoc votum Christo solvit cum plebe sacerdos
     Victor, qui populis auxit amore fidem.
Pontifici Christo solventi vota ministrat
     Aligerum cingens haec loca sancta manus.
Egregium miratur opus sublata vetustas,
     Quae melior cultu nobiliore redit.
Catholicae legis venit . . si quis amator,
     Mox reparatus abit corpore, Christe, tuo.'
 
&lt;/poem&gt;
Reliquo vero, quod remansit, diversa vascula ad mensam pontificis extruxit, de quibus ex parte aliqua permanent usque in praesentem diem. Fecitque endothim super sancta ecclesia altarium Ursianae ex auro puro cum staminibus siricis, ponderosa nimis, mediam habens coccam; et inter quinque imagines suam ibi decernimus, et subtus figuratos pedes Salvatoris graphia contexta est purpurata:
 
'Victor episcopus, Dei famulus, hunc ornatum ob diem resurrectionis domini nostri Iesu Christi anno v. ordinationis suae obtulit.' Refecitque balneum iuxta domui ecclesiae, haerens parietibus muri episcopii, ubi residebat, quod usque hodie mirifice lavat,et precio</text>
      <sha1>ke86tkeya81uko3035poly3rdcgtg33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267485</id>
      <parentid>267484</parentid>
      <timestamp>2026-05-25T20:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* De sancto Ecclesio XXIII. */</comment>
      <origin>267485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137249" sha1="6lwie4avuksclx089evpa186qvlxqck" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Agnellus Ravennas
|OperaeTitulus= Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis
|OperaeWikiPagina=Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis
|Annus= saeculo IX
|SubTitulus=
|Genera=Historia, Documenta Ecclesiae Catholicae
}}
 
0805-0 846- Agnellus Ravennatis - Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis
 
==Incipiunt versiculi cuiusdam minimi scolasticorum titulantes opus libri sequentis.==
&lt;poem&gt;
In Patris Natique et sancti nomine Flatus!
Cum certum propter secli indicium studuissent,
Atque redemptoris hominum natalis Iesus
Regum et pontificum multi scripsisse magistri,
{{Versus|5}}Quod quisquis tempus sedisset in imperiali
Rector et egregius pastor quod pontificali
Sede: augustorum scripserunt ferrea regna,
Inperium quorum tandem ceu claruit altum
Partibus occiduis, laticum qua copia surgunt,
{{Versus|10}}Et sanctae vitae ceu tempus apostolicorum,
Quoque modo insignes radiarunt ore manuque.
Scriptorumque Ravennatum per circiter annos
Penna diu segnis neglexit centies octo,
Almae summorum moderamina clara per orbem
{{Versus|15}}Pontificum vitae passim narrasse suorum.
Vespere quamquam etenim, tamen orsa fidesque manusque,
Scribere feliciter nostratum Pontificale,
Agnelli lepidi, patriarcharum istud opusclum,
Tempore, apostolicus Gregorius alta salubris
{{Versus|20}}Solvendi et contra almifici quo numina Petri
Compte habet, et sceptra imperii augustus tenet almus,
Armipotens, satus Magno Karolo, Lodovicus,
Pacificus, natusque suus Lotharius acer,
Belliger, Itala regna tenens Romaque potitus,
{{Versus|25}}Regibus et populis lectus solio imperiali;
Archiepiscopus almus ovans Petronacis agitque
Quoque Ravennatis clerum ecclesiae populumque.
Alterum ab undecimo quem presbyterumque beavit
Summus is antistis merito sede urbis opimae.
{{Versus|30}}Quis cunctis sancta sapientior iste sacerdos
Claruit ingenio et natura. Nomine dictus
A puero Agnellus fuit Andreasque iuventa.
Euge satus cretusque nimis de stirpe superba,
Euge Ravenna dedit quantum nullique secundum:
{{Versus|35}}Formosum facie, verbo rutilum, ore loquacem,
Corporis exiguum membris, sed mente capacem,
Quam magnum sensum, quamquam de corpore paulum.
Qualis inest tantilla canens philomena suave
Florigeris verno silvis, cum gutture flexo
{{Versus|40}}Vociferans caelum cumplet clamoribus altum,
Stirpe sedens viridi subter folio modulatrix:
-- Sub dio enim aut modulator ovans, audire, viator,
Pastor, eques vigilans, cupientes dulcia cuius
Carmina gratis ubique optant et sedula curant
{{Versus|45}}Quam nequeunt unquam longo ullo vincere cantu --
Talis et iste sedens tectis nimiumque superbis,
Quae genitor procerus cessit sibi iure paterno,
Sede suburbanisque Ravennae, aut quae vocitatur
Antiquo Blacherna, locis, de nomine, structa
{{Versus|50}}In genitricis honore Dei Dominique Mariae.
Qua lepidus scriptor praefatus, Pontificali
Neglectoque diu suspirans, aestuat angens
Moliturque hiens, gratis tantae dare sese
Moli operis; recolens monimenta patrumque senumque,
{{Versus|55}}Haud surdus vatum auditor, sed mente volente
Dicentis solers Mosis praecepta secutus:
'Posce tuos patres, tibi nuncii erunt seniores.
Te multum semperque petentem gesta priorum
Atque Dei Dominique tui miracula prisca
{{Versus|60}}Et visu audituque monebunt, vera docentes'.
Cum patriarcharum simul aggerat acta priorum,
Edidit istud opus, tenpus quorum, quia muro
Depictum, nomen seriemque excerpsit eorum,
Et vitae partim lectu moderamina, partim
{{Versus|65}}Colligit aure sua, biblis glomerare suetus.
Aderidi capite scripsit, calce et Petronacis,
Utrius medio componens corpus opuscli,
Quatuor undecies patriarcharum sapienter
Exarans cuiusque manus, linguae moderamen
{{Versus|70}}Magnificum, regulans auditaque lectaque, certa
Astutu vigilans, studioque incerta reliquit.
Instar agens cupidi, quaerentis litore curvo
Terrigeri Padi refluentis fulva metalla
Acre sibi, qui de lecto conculcat harenam:
{{Versus|75}}Quorundam, nigrum fundens cartaeque liquorem,
Sancta beatorum pandens miracula vulgo,
Nobiliter sermone locavit harundo sonora.
Multiplici cuius quoniam fuit aure relatu
Veredico plenus, quin sed titubans, aliorum,
{{Versus|80}}Maluit is comptu breviter sermone monere.
Sicut ovans, sidens transtris et pocula sumens,
Lancibus adlatis fartis, et carmma ructans,
Suspiciens placidum caelum, nauta ore sereno,
Aequora tonsilis, certatim vela secundis
{{Versus|85}}Flaminibus tribuit, decurrens vitrea rura,
Quando timore caret scopuli nec conspicit arva,
Nec tangit demissa tenax alto anchora Sirtes.
At moestus, densis caelum cum nubibus atrum,
Per vacuum quoniam cursantes undique ventos
{{Versus|90}}Conspicit, aut scopulum sperat vel cominus esse,
Tum remos cursim retrahens et vela deorsum,
Et navim timidus nectitque rudentibus agens,
Demissisque mari plunbo imo restibus unco,
Exoptat multum cupiens statione potiri:
{{Versus|95}}Conscius haud secus is voluit sermone locasse
Multiplici, uberius passim comensque loquelam,
Magnifico auditu laetus fastuque priorum,
Eloquitur laxis qui gloriosa oris habenis.
Inscius auditus optavit paulula verba,
{{Versus|100}}Deposito fastu fandi, stricto ore loquaci,
Veredico breviter sermoneque promere coram.
 
&lt;/poem&gt;
==Incipit carmen dactilicum senarium micticon, id est mistum, sed primum tetrasticum, dehinc disticon monasticumque intentiones magnas==
===Tetrasticon===
&lt;poem&gt;
 
POETA
Fortuitu quondam venisse presbiterorum
Turba Ravennatum simul, inter quos fuit unus
Andreas dictus, fratres quem voce precari
Demissa, scripsisse sui quo Pontificalem.
 
AGNELLUS
Tum respondit ei humilis, sed mente sagaci:
'Quis mihi sensus inest, aut est quae lectio, possim
Tantillo sensu comprendere centies octo
Annorum cursus vel gesta priorum'?
 
PRESBITERI
'Talia dum fallens promiseris fronte duelli
Assolitus iugiter, quia nobis intima quaeque
Clausa videntur, in auditu nudare patendo,
Tristamur nimium quantum, crudelis amice'.
 
ANDREAS
'Sum quoniam victus, rogo vos, orate tonantem
Sidera qui torquit latices frenatque marinos,
Vita praecipite cursum convertat in ortum
Et sensum tribuat scribendi Pontificalem'.
 
&lt;/poem&gt;
===Disticon===
&lt;poem&gt;
SACERDOTES
'Sic nimium cupidi faciemus, cunque precantem
Sic fiemus, opus verbis respondeat usque.
 
AGNELLVS
Hic quanquam durus, tantum laborat tamen ultro'.
'Actus pontificum referam et acta priorum'.
 
&lt;/poem&gt;
===Monosticon===
&lt;poem&gt;
PRESBITERI
'Agnellus quondam, nunc Andreas, iuge salve'!
 
ANDREAS
'Salvete sacerdotes per secula cuncta'!
 
&amp;nbsp;
Clare fidelis! Carmina parva
Edita vobis, suggere tuque,
Musa regalis, erga fidelis
Dicere laudes, semper amicis.
&lt;/poem&gt;
 
 
Vobis rogantibus ordinatum libellum de ordine pontificalis successionis pontificum, qui sedem sancti Apolenaris intraverant, sicut veritas et argumentatio vestri Agnelli, qui et Andreas, ipsum ortodoxae sedis Ravennae potuit reperire et cognoscere.
 
==Prologus incipit==
Gratias vobis necesse est agere Deo Patri et Filio eius simulque Spiritui sancto, trinae maiestati, unicae potestati, quod me pollutis labiis reclusit et linguam aridam, in quantum illi placuit, disertam fecit.
 
Confido etenim orationibus vestris gratiam fandi meis sermonibus Deum donare, ut sanctorum praecedentium sedis antistitum patrum Ravennatis ecclesiae, qualiter unusquisque suis temporibus facta peregit, pro eo quod vos me sermonibus coegistis, in quantum potuero, ad memoriam revocem. Non solum quod eorum facta perspexi, verum etiam ex auditu, quae mihi seniores nostri retulerunt, vestris auribus patefaciam.
 
Moises etenim praecellentissimus vir, inspirante Deo, Genesis librum descripsit. Ipse enim ait: 'Interroga patres tuos, etannunciabunt tibi, seniores tuos, et dicent tibi', et Iob: 'Interroga generationes pristinas, et diligenter investiga patrum memoria.' Ex stirpe enim Abrahae Moyses descendit, et antequam Abraham nasceretur, totius huius mundi fabrica a Deo facta fuisse memoratur. Marcus etiam, Petri apostoli discipulus et in baptismate filius, non corporaliter Domini secutus fuit vestigia, neque ulla miracula ab eo facta vidit, sed Petro enarrante euangelium exaravit. Lucas vero, Pauli apostoli ministrator, inbutus ab eo doctrina, euangelii aperuit fontem. Multi etenim alii ex auditu rerum volumina condiderunt; sicut in Vitas patrum legitur: 'Narravit mihi quidam senex' etc. Nonne Gregorius sedis Romanae ecclesiae antistes in plurimis locis librum Dialogorum retulit dicens: 'Narravit mihi ille et ille homo' et reliqua?
 
Sed minime me fari possum similem illis. Nam confiteor quippe, sicut modica scintilla posita in aspectu solis meridie ferventis obumbratur, et eius non apparet lumen: sic et mea ante conspectum totius philosoforum extinguitur pagina.
 
Quantum est hoc possum alia et his similia protelare sermonem, cartas et atramentum expendo. Similis enim sum illis, qui in silvis vel in heremis positi sunt, et videntes densas erga se arbores, opaca et obscura loca
 
atque intransmeabilia veprium multarum, et nescientes partem, quam petant vel incidant, nisi tota via fuerit, et in cultum exierint.
 
Sic et ego propter relationem sanctorum pontificum sedis Ravennatis huius ingressus sum quasi in discrimina maris, et velut procellosa tempestas adversum me cunluctaret, totius gurgitis vel tumultus undarum ydata me sectaret caerulearum. Tunc non trepido,
 
quia obsecrationibus vestris pene ligatus sum et Dominus mecum est, qui est benedictus in secula.
 
Caritate vestra transeam ad superius studium, quod vobis urgentibus semel incepi. Dudum enim auribus vestris intimavi, quiade supradicta sede aliquid facere debeam, quod mihi narratum fuit. Fortasse si fefelli, indulgite. Exactor non molestus debet esse, quando debitum [debitor] est redditurus.
 
Sed in his omnibus benedicamus Deum Patrem et Filium et Spiritum sanctum, qui vivit et regnat in secula seculorum. Amen.
 
===Explicit prologus===
==Incipit versus metrici. Per nomen beatus Apollenaris hoc legatur pariter.==
&lt;poem&gt;
Almus apostolus et solidus princeps aliorum,
     Quem sanctis monitis discipulum docuit,
Pontificum summam sedem dans cuique, Ravennam
     Et populum misit recte vocare Dei.
Orbatis lumen tribuit Teclanque levavit,
     Quaeque thoro menbris aegra diu iacuit.
Laetus et advenit capitolia summa, catervas
     Nomine daemonicas subruit in Domini.
Illidens cupidi leti retinacula, natam
     Ad vitam Rufi per Dominum retulit.
Numen per Domini munus lingua reparavit
     Classensi, nomen cui Bonifacius est.
A lanione coronatus cum martirio fit,
     Ante flagellorum vulnera plura tulit.
Rege poli revocante, petit post spiritus eius
     Caeli cumsessus angelicosque choros.
Ille nequit quicunque capax cunprendere metrum,
     Non id displiceat, suppliciter rogito.
Sed sumens itiner prosae, per pervia gressus
     Dirigat, et mecum pace fruatur ovans.
 
&lt;/poem&gt;
Finit metrum pentametrum et exametrum. Quicumque non capit, revertatur ad prosam.
==De sancto Apolenario.==
Sanctus Apolenaris, natione Antiochenus, Grecis et Latinis literis heruditus, apostoli Petri discipulus, et cum eo in urbem Romam pervenit.
 
Qui post plurimum tempus eum pontificem ordinavit atque per inpositionem mans Spiritum sanctum tribuit et osculum ille dedit; et ab urbe Roma quasi terdenos miliarios communiter cum eo venit, in quo situm est monasterium beati Petri quod vocatur ad Ianuculum. Ibi Christi apostolus oravit, et ubi genus posuit, lapis mollis apparuit, ut cera ab igne, et in modum eius lapis genu concavus est.
 
Et ad aliud monasterium ipsius apostoli, quod vocatur ad Ulmum, in ipsa nocte pariter sopiti sunt, et apparent fossae in illo lapide, ubi caput vel terga atque nates et crura tenuerunt, usque in hunc diem. Et post Ravennam eum direxit.
 
Et ipse beatissimus, antequam in urbem Ravennam ingrederetur, Herenei filium caecum illuminavit -- Hereneus quippe 'pacificus' intelligitur -- et intrinsecus huius civitatis plurimas peregit virtutes: tenpla deorum subvertit et simulacra cumminuit, presbiteros et diaconos ordinavit, infirmos sanavit, daemones effugavit, leprosos mundavit, in Bedente fluvio et in mare multos baptizavit.
 
In basilica beatae Eufemiae quae vocatur ad Arietem, primitus baptismum fecit, et ubi pedibus stetit, liquefactus est ille lapis et vestigia quasi signum inpressa sunt.
 
Filiam quoque Rufi patricii mortuam suscitavit. Et illius in patricii domo episcopium Bononiensis ecclesiae usque in praesentem cernimus diem. Sic autem domum illam integram et incolumem scio, quomodo antiquitus. Et nune pene annos quinque Theodorus Bononiensis antistes saxeam arcam, ubi Rufus patricius sua cum filia positus fuit, abstulit et ad suam ecclesiam Bononiensem deportavit,
 
ut, postquam defunctus, ibidem sepultus fuisset. Sed quid ei profuit, quod alios exinde expulit? Et ille non in illa positus est,nam segnius ipse fecit eam stabilire.
 
2. Igitur beatissimus Apollenaris cum ingenti pondere ferri in carcerem missus est non longe ad capitolium istius Ravennae civitatis. In quo custodibus circunspicientibus angeli victum caelestem ministrabant ei.
 
Iterumque eum coegerunt et ab urbe proiecerunt non longe ab hac miliario 6, ubi ecclesia beati Demetrii antiqua structa est.Post haec ad partes Illiricae captivus ductus est, et deinde per Salonam, Panoniam quoque, per Danubii ripam Traciamque et ibidem atque in litore Corinthi multi per eum mirablila intulit Dominus.
 
Rursus post tres annos Ravennam remeavit et a fidelibus suis filiis sacerdotibusque cum magna laetitia susceptus est. Quem saevientes paganis post diutius caesus nudis pedibus super prunas stare fecerunt et alia multa tormenta in eum exercuerunt.
 
Templum Apolinis, quod ante portam quae vocatur Aurea, iuxta amphiteatrum, suis orationibus demolivit. Cuius tanta beatitudo fuit et mansuetudo, ut nunquam, dum pateretur, alicui iniuriam fecisset, aut eum increpasset, nisi, dum fortiter torqueretur, ait ad vicarium: 'Impiisime, quare non credis in Filium Dei, ut evadas tormenta aeterna?'
 
Pro nimia dierum plenitudine curvus effectus est. Temporibus Vespasiani caesaris martirio coronatus est. Vixit autem in pontificale solio annos 28, menses 1, dies 4.
 
==De sancto Aderito I.==
3. Aderitus I, vir sanctus et timoratus, a beatissimo Apolenare presbiter ordinatus est, et ut sapiens architectus supra fundamentum sui magistri et doctoris haedificavit. Pro suis ovibus incessanter Deum deprecabatur, ut a cultura idolorum discederent et Deum vivum Patrem et Filium et Spiritum sanctum confiterentur. Et multi in eius temporibus post tempestatem persecutionis baptismum susceperunt; deinde multos ad Dominum sociavit.
 
Defunctus est in civitate Classis 5. Kal. Octobris. Sicut asserunt quidam, in basilica beati Probi sepultus est, non longe ab ecclesia beati Apolenaris quasi stadio uno. Sedit autem annis . . ., menses. . . ., dies. . . .

==De sancto Eleucadio II.==
4. Eleuchadius II, cui nomen Latine 'candidus' intelligitur. Hic mitis et prudens fuit, et eum sanctissimus Apolenaris diaconem sacravit. Cuius tanta fuit philosofia, ita ut plurimos de novo et veteri Testamento libros cunderet, et de incarnatione domini nostri Iesu Christi atque illius passione volumina exaravit. Unde et in Passione Apolinaris athletae Christi legitur: 'Eleucadium philosophum diaconum fecit.' Iste vere recte gentibus praedicavit, et in su ecclesia oleo pietatis perunctus, quasi lucernae lumen effulsit.
 
Defunctus est autem 16. Kal. Mart., et sepultus est extra muros Classis, ubi usque hodie ad laudem nominis eius ecclesia aedificata et Deo est consecrata. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .

==De sancto Marciano III.==
5. Marcianus III, antistes praeclarus, ex nobili ortus est progenie. In sancta, fecundus Spiritu sancto, permansit ecclesia. Hic cleros ampliavit sacro dogmate eruditos atque diaconos presbiterosque consecravit plurimos. Et a beatissimo Apolenare una cum prudentissimo Eleucadio diaconus ordinatus est, sicut in Passione ipsius ordinatoris reperitur, ubi ait: 'Marcianum nobilissimum virum et Eleucadium diacones cunsecravit'.
 
Post plura miracula in pace Deo creatori animam reddidit. Unde arbitratus sum, quod in ecclesia beati Eleuchadii sepultus sit. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .

==De sancto Calocero IIII.==
6. Calocerus IIII, 'bonus tempus' interpretatur, et si forte C in I vertatur, 'ieros' dicatur, 'senior' intelligitur, vel 'sacerdos', sive 'dominus'. Iste enim provecta aetate vir grandaevus fuit. Sub illius tenporibus multas gratias et magna mirabilia per eum Dominus in populo exercuit. Cuius tanta praedication fuit, ac talis cura gessit pastoris, ut non solum adquisitas oves erudiret, verum etiam ex gentilium sedem atque roborem daemonis animabus evelleret et ad sacrum fontem baptismatis caelesti dono recrearet.
 
Defunctus et sepultus est, sicut aiunt quidam, 3. Februarii Idus in basilica beati Probi confessoris. Sedit autem annis. . ., mensis. . ., dies. .
 
==De sancto Proculo V.==
7. Proculus V. Hic pius fuit, velut pater est filiis, et plures ad ecclesiasticam crebro viscera complectabat et suae praedicationis dulcedine velut mellis esu populis tribuebat et [quasi ] lactis sitientibus pocula ministrabat.
 
In senectute positus, capitis canitiei gratia repletus, sacerdotium cum vita finivit. Et ubi eius sit sepulcrum, ignoro; anbiguitas est mihi, utrum in basilica beati Probi sit conditus, an in sancti Eleuchadii confessoris. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Probo VI.==
8. Probus VI, mitis et pius, clarus in specie, fulgidus in opere, sapiens eloquiis, prudens corde, plenus gratia Spiritus sancti. Quicunque languidus ad eum venire potuisset, suis orationibus salvus revertebatur, quacunque fuisset infirmitate detentus. Et spiritus inmundos expulit atque catervarum corpora sauciata vel dissoluta solidabat.
 
Postquam suae ad occasum vita angelica conspexit agmina, statim sancta elapsa est de corpore anima 4. Idus Novenbris. Deinde cunctus lugendo populus cum nimia corpus eius reverentia sepelivit, et sepulcrum ipsius apud nos veneratur usque in praesentem diem; et illius ecclesia sita est in partibus orientis.
 
Et in nullis ecclesiis infra civitatem Ravennae Classinve missa super populum celebratur nisi in ista sola. Aedificata est iam dicta basilica iuxta ardicam beatae Eufemiae quae vocatur ad mare, qua nunc demolitam esse videmus.
 
Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Dato VII.==
9. Datus VII. Hic namque vir religiosus et nimis pius vigilansque nocturnis fuit orationibus, atque praecipuus animarum adquisitor hominum ac gentis crebro praedicator; et velut speculum clarius vultus super cunctos emicuit.
 
Nam quando is ad gratiam supernam vocatus est, sancta ipsius anima a corpore cessit. Et, ut asserunt quidam, in ecclesia beati Probi sepultus est. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Liberio VIII.==
l0. Liberius VIII, magnus homo, caritate plenus, irriguus fons, fide praecipuus, mente benignus. Suis temporibus ecclesiamomni honore adauxit. Inmensa humilitate propriae suae vitae animam custodivit omnisque philosofiae tenuit principatum.
 
Post haec autem obiit et sepultus est, sicut quidam suspicantur, cum praedecessori suo. Sedit autem anno. . ., mens. . ., dies. . .
 
==De sancto Agapito IX.==
11. Agapitus IX, cuius nomen Latina lingua vertitur 'caritosus'. Hic agapes cum peregrinis cotidie faciebat. Iste etenim assidue munuscula pauperibus tribuebat, et infra sui corporis templum bonitatem, ad aram cordis suam animam coram omnibpotenti Domino velut hostia cotidie triverat.
 
Ad quem postmodum divinum superveniens mandatum, sancta anima a carne soluta est. Sepultus est, ut suspicantur, cum superius nominatis aliis. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Marcellino X.==
12. Marcellinus X, iustus et timoratus, suis orationibus daemonum castra prostravit et oves, quae a Domino ei traditae fuerant, inpiger custodivit, ne ille inmanissimus lupus, qui cotidie saevit et furit in eas, tempore suo ecclesia laniare potuisset et ex suis ovibus praedam evelleret, ut non christianorum animas, quas sanctus vir omnipotenti Domino adquisierat, beluino gutture devoratum, ne infernalibus connexis gehennae vinculis ditione manciparet.
 
Transactaque plurima annorum curricula spatii, pontificatum amisit et vitam; cuius tanta corpus odoramenta fragravit, ut preciosissimae mirrae incensa sepelientium nares sentirent. Sepultus est, ut fatentur alii, in basilica beati Probi. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Severo XI.==
13. Severus XI, cuius nomen intelligitur in compositione 'saevus verus'. Hoc non ad saevitiam pertinet, sed ad fortitudinem: saevus id est fortis, verus pontifex maximus.
 
Cuius sacerdotium ab omnipotenti Domino tantum praedestinatum fuit, ut in illius electione Spiritus sanctus missus fuisset in specie colunbae quam omnis populus viderunt corporalibus oculis, et super eius capud requievit. Unde de eo in proverbium usque hodie dicitur a singulis gentibus: 'Beata terra illa, ubi in electione pontificis Spiritus sanctus descendit in colunbae similitudinem, et ordinatur, super caput cuius requiescit'.
 
Sed vae tibi, Ravenna misera, vicina destructae Classis, quia nunc cum nimia altercatione et controversia pontifex in te ordinatur.
 
In Sardicense concilio cum legatis Romanae ecclesiae vir sanctus interfuit hic Severus.
 
14. Beatus iste superius nominatus Severus dum missa celebraret, cum ipsius diaconus in pulpitum ascendisset et beati apostoli Pauli epistolas legeret, ut populorum conventus spiritualibus verbis reficeret: subito sanctus vir in extasim factus est, velut sopore detineretur, nec pleniter dormiens aut vigilans. Aestimautes eum sui, quod somno arreptus fuisset, coeperunt latera eius pulsare.
 
Ille autem quasi de gravissimo somno erigit se sursum et tristi animo dixit illis: 'O quit fecistis? Quare inquietastis me? Quamvis a vobis hic viderer, in alio loco eram'.
 
At illi perseverabant interrogantes eum, dicentes: 'Dic nobis, ubi fuisti, pater'? Quibus ille ait: 'Indulgeat vobis Dominus, dilectissimi filii, pro eo, quod expergefactum fecistis me, quia in Sancta Mutinense ecclesia eram et ibidem fratris et coepiscopi mei Geminiani ipsius antistes ecclesiae omnipotenti Domino animam commendavi, et ibidem steti, quousque praedictum sanctum corpus sepulcro poneretur'.
 
Propter hanc igitur causam, ut veritas probaretur, cives Ravennates et cives Classensis equites miserunt ad superius iam dictam urbem Mutinensem, ut sancti viri eloquia cumprobarent.
 
Qui, dum requisitus fuisset dies vel hora qua sancta anima beati Geminiani migrasset ad Dominum, dixeruntque: 'Nonne domnusSeverus pontifex vester ei animam commendavit et tandiu hic stetit, quousque corpus eius sepulcro clauderetur, quo clauso ab oculisnostris repente evasit'?
 
Qui reversi nunciaverunt per ordinem civibus suis, ut eis narratum fuerat. Ex illo iam die coeperunt sanctitatem eius anplius venerari.
 
15. Cuius beati vita viri apud nos non reperitur descripta historia; sed dicunt quidam, quod multa mirabilia prodigiaque per eum Dominus exercuit in populo, quod non valuit patefacere stilus noster. Tanta autem illius sanctitas fuisse asseritur, ut eius defuncta coniunx post plurima tempora evoluta esset in latus.
 
Dum filia beatissimi confessoris Christi Severi, Innocentia nomine, vitales auras amisisset, venerunt omnes, ut infra sepulcrum suae genetricis Vicentiae corpusculum ponerent, viderunt sepulcrum minimum dixeruntque: 'Non possunt hic duo requiescere corpora, quia modicum est vas'.
 
Cum fletuque dominus ait Severus: 'O mulier, cur mihi molesta es? Quare non praebes locum filiae tuae? Suscipe quod portasti, ex tua sumpta est carne, ne dubites recipere. Ecce tibi trado, quod mihi dedisti, ne torpeas; unde fuit, reversa est. Locum tribue sepeliendi, noli me contristare'.
 
Ad cuius vocem sub tanta velocitate suae coniugis ossa ad semetipsam in partem alia remota sunt, quanta vix ea animata corpora hominum sic citius moveri potuissent, et filia sua spatium loci tribuit ad sepeliendum.
 
Factum est autem post haec, ut sancta anima, quam homines diligebant in terra, divino iussu a sanctis angelis esset susceptura amoeno in loco. Sicut enim narrante audivi de transitu beati viri, ita vestris auribus intimabo. Quod quadam die missam celebrasset et sacrum dominici corporis et sanguinem percepisset, stola pontificale indutus, suum iussit aperire sepulcrum, quod vivus ingressus, inter coniugem et filiam iacens se iussit claudi. Ibi denique orans preciosam Deo animam reddidit. In tali pace et tranquillitate defunctus est sub die Kalendarum Februarium. Et multa mirabilia ad sepulcrum Dominus ostendit in ipsius ecclesia, quae sita est in civitate dudum Classis, non longe a regione quae dicitur Salutaris, usque in praesentem diem.
 
16. Et iterum narrabo vobis, quod nostris temporibus facta cunspeximus; ad memoriam revoco, ut recordemini. Vir autem unus, qui hodie animatum vivit corpus, cum parvulus esset, ex infirmitate corporis cum sua mater ad sepulcrum beati Christi confessoris Severi prostravisset, somnoque omnis arrepti fuissent, solus ille infirmus puer intenpestivum noctis expavit et vocem emisit, cunctos excitavit. Viderunt, qui ante candelas extinctas fuerant, cungruo lumine fulgorem micantes. Et cum vidissent cuncti inmensum lumen, territi mente dederunt gloriam Deo et Severo cunfessor eius.
 
Puer autem cum in medio eorum deductus fuisset, coepit mater eius interrogare eum: 'Quid tibi contigit, fili'? At ille coram omnibus dixit: 'Vidi ex hoc sepulcro egredientem virum episcopali habitu, canitie capitis decoratus, angelico vultu, tetigit me, et expavi'. Infirmitas vero pueri statim recessit ab eo, et non ultra febricitavit.
 
Haec nostris temporibus facta sunt, non solum hoc, sed et alia multa.17. De electione sancti istius viri, quod superius incepi, quod mihi narratum fuit a multis senioribus, expleam. Quadam die lanisterii opus praegravatus cum esset, ipse cum coniuge sua lanificium, ut dixi, nearent officium, ait ad cuniugem: 'Vadam et videbo visionem mirabilem, quomodo de alto caelo colunbam veniet et super electi caput consideat'.
 
Coniunx vero eius coepit eum subsannare et increpare, dicens: 'Sede hic et labora, noli otiosus esse! Sive ieris, sive nonieris, te pontificem populus non ordinabit; revertere ad opus'!
 
Ille autem dixit illi: 'Sine me, ut vadam'! Et illa: 'Vade, quia qua hora ieris pontifex cumfestim ordinaris'. Ille autem surgens perrexit, ubi erat coetus populi cum sacerdotibus, et pro vestium deformitate, quia squalida indumenta indutus erat, abscondit se post ianuam ipsius loci, ubi erant omnes congregati orantes.
 
Et post orationem expletam extinplo venit e caelis colunba nive candidior et requievit super caput beati Severi confessoris Christi post valvas latitantem. Ille autem dum a se eam compulisset, volitansque per aerem, iterum requievit super eum secundo et tertio.
 
Stupefactus omnis potemtatus, qui praesentes astabant, maximas Deo gratias agentes, ordinatus est pontifex. Quo audito, coniunx, eius, quae nuper deriserat, postea super eum gratulabatur.
 
Tunc inpletus est euangelicus sermo, quod scriptum est: 'Apud homines hoc inpossibile est, apud Deum autem omnia possibiliasunt', et iuxta Pauli vocem: 'Infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia'.
 
Et, ut aiunt quidam, beatus Eraclianus, Pensaurense civitatis episcopus, huius confessori Severi fuisse discipulus, et ab eoeruditus sacra doctrina episcopalem tenuit sedem.
 
Sufficiat vobis nunc, obsecro, quae de beati Severi vita audistis, ut de reliquorum gesta, Deo suffragante, fari valeamus, et ut vos eum desiderio magis quam cum taedio legatis et inmensas Deo gratias agatis, qui est benedictus in secula. Sedit autem annis. . ., menses. . ., dies. . .
 
18. Sed quaeso, dilectissimi, ut curiosius intendatis, quantas omnipotens Deus virtutes suis fidelibus tribuit, non solum vivi de carne, sed etiam mortui de ossibus obedirent; quatenus ipsa veritas ait: 'Si habueritis fidem sicut granum synapis, et dicerretis huic arbori moro: Eradicare et transplantare in mare, obediret vobis.'
 
Cur inter ceteras herbas granum solum synapis interposuit? Granum igitur synapis nisi teratur, illius virtus non agnoscitur; cum tritum fuerit, statim ex eo fortitudo et dulcedo procedit. Sic et sancti, cum ad martirium pervenerunt, prudentia et humilitas apparet fortia tormenta sustentando et verbera vel praelia carnificum non timendo vel tacendo in mansuetudine.
 
Omnes filios vocaret, quos ex ydolorum cultu protraxerit Domino, quia genus martirii non tantundem esse videtur. Aliud palam omnibus, aliud in occulto. In publico martirium est, cum ante praesidem deducitur, trahitur, caeditur, vulneratur, irridetur subsanatur, vinculis astringitur, vestibulo carceris truditur, et post haec omnia capite truncatur, et martir ille non Christi nomen negat. Occultum martirium hominis est, semetipsum abstinere, ieiunare, vigilare, a malis vitiis cavere, carnalia desideria renunciare, quot sibi non vult fieri, alter non facere, nullam concupiscentiam seculi detinere, ex suis iustis operibus pauperum turbis elimosinas erogare, ad incredulos et infideles instanter praedicare et a caeco errore eripere et illis viam veritatis et luminis demonstrare; iuxta quod scriptum est: 'Estote prudentes in bono et sinplices in malo'.
 
Rursus scriptum est: 'Estote prudentes sicut serpentes, et sinplices sicut colunbae'. Et si serpens prudens est, cur ipsa veritas per Salamonem dicit: 'Non est caput nequius super capud colubri '. Et si prudens est, cur ergo scriptum est: 'Serpens erat callidior cunctis animantibus terrae'? Et si prudens, cur maledictus a Deo est inter omnia animantia mundi? sicut scriptum est:
 
'Dixit Dominus ad serpentem: Maledictus eris inter omnia animantia terrae, supra pectus et ventrem tuum gradieris, et terram comedis cuntis diebus vitae tuae'.
 
Quare hoc? Quia subduxit hominem, de prohibito pomo eum mandere fecit, ingressus est diabolus in venenoso serpentis guttureet prothoplastum paradixo expulit. Quare non super caudam aut cum alio loco graderetur, nisi supra pectus et ventrem? Quia quisquis terrena cogitatione vel vitiis delectatur, supra pectus et ventrem graditur. 'Et terram comedes cunctis diebus vitae tuae', hoc est: non ad caelestia eleves, sed terrena coenosa coinquinamenta volutabis.
 
Sed ideo sanctos prudentes et sapientes ut serpentes Dominus docet esse, quia serpens, quando ab aliquo percutitur, corpus tradit ad flagellandum, solummodo capud abscondit, sic et sancti flagellantur corpora, et capud omnium nostrum, quod est Christus, abscundunt sub velamen cordis et orationis. 'Et sinplices sicut colunbae': Cum ceterae aves fel habeant, haec ab illo aliena est, carens amaritudine, sed dulce animal, mansueta avis.
 
Et ideo colunba nomen accepit a plausu alarum, unde percussio alarum aput Grecos 'peristera donca' dicitur, Latinum 'colunba' interpretatur.
 
==De sancto Liberio XII.==
19. Liberius XII, praecipuus vir, orfanorum pater, largus elimosinis, pontificatum in pace rexit. Euangelicam praedicationem verissime custodivit, iuxta quod scriptum est: 'In patientia vestra possidebitis animas vestras.' Nil alterius quicpiam subripuit vel concupivit; ex suis iustis laboribus Deum honoravit.
 
Post obitum suae vitae officiosissime sepultus est et aeternam requiem possidet. Nam de supradicti vita Liberii quantum retinui, vobis disserui. Sedit autem hic beatissimus annos. . ., menses . . ., dies. . .
 
==De sancto Probo XIII.==
20. Probus XIII, pinguis divina gratia et speciosus forma, decrepitus aetate, gravis corpore, ylaris vultu, caeleste perfusus gratia, roboratus Deum senper quaesivit. Iste non cessavit suas ammonere oves, sed ingens praedicator extitit. Tanta autem excellentia Divinitatis fuit in eo, ut heruditus sapientia spiritali superaret et inheruditus gratia Spiritus sancti reficeret.
 
Qui circa vicina mortem positus, angelorum contenplatus agmina, laetus et exultans, tendens ad sidera palmas, flammantia lumina clausus, et reddidit spiritum. Sepultusque est iste beatissimus, ut suspicatus sum, cum praedecessore suo. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Florentio XIIII.==
21. Florentius XIV, iustus homo, pater pauperum et tutor viduarum, magnus praedicator, humilis et mansuetus et pius, exortans cotidie oves suas, ut ad portum salutis et poenitentia fructus citius confugerent.
 
Sepultus est hic sanctus vir in monasterio sanctae Petronillae, haerens muris ecclesiae apostolorum. Rexit ecclesiam suam annis. . ., mensibus. . ., diebus. . .
 
==De sancto Liberio XV.==
22. Liberius XV, vir sanctus, pulcher fuit in forma, clarior in sensu; lactiflua habuit heloquentia. Fuit enim verus Dei cultor, paganorum in bonis seductor, idolorum destructor; sub cuius temporibus coepit pars paganorum minuere et sancta ecclesai ex christiano populo pupulare. Cuius tanta mansuetudo fuit, ut non dominus a suis sacerdotibus vocaretur, sed quasi unus ex ipsis consacerdotibus eognominaretur; solummodo inter eos pontificalis tituli solio praecedebat. Exortabatur iste cotidie erubescentes poenitentiam, ut cum fiducia deberent accedere.
 
Istius denique tenporibus occisus est Valentinianus augustus maior extra portam Artemetoris non longe ad stadium tabulae prope canpo Corianthri, et seditio maxima in populo fuit, et multi vulnerati in loco qui dicitur Puteus benedictus; missusque ex Ravennam moenia augustus, invectorum manibus finivit vitam.
 
Sepultusque est in monasterio sancti Pulionis, quem suis temporibus aedificatum est, non longe a porta quae vocatur Nova, cuius sepulcrum nobis cognitum est. Sedit autem praedictus antistes annos . . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Urso XVI.==
23. Ursus XVI, castissimus corpore, sanctissimus in opere, tensam et pulcram habuit faciem, modice calvus fuit. Iste primus hic initiavit tenplum construere Dei, ut plebes christianorum, quae in singulis teguriis vagabat, in unum ovile piissimus collegeret pastor.
 
Nunquam suam ecclesiam polluit, nec Spiritum sanctum vendidit, nec de inpositionis manu aliqua afferendo munera suam dexteram porrexit.
 
Igitur haedificavit iste beatissimus praesul infra hanc civitatem Ravenna sanctam catholicam ecclesiam, quo omnis assidue cuncurremus, quam de suo nomine Ursiana nominavit. Ipse eam suis temporibus fundavit et, Deo iuvante, usque ad effectum perduxit. Lapidibus preciosissimis parietibus circumdedit, super totius templi testudinem tessellis variis diversas figuras composuit. Omnis autem populus, quasi vir unus, spontaneus animus laborabat laetans et gaudens, et de caelis Deum cunlaudabat, quia prosperabatur salus in manibus eorum per intercessionem sui sacerdotis et confessoris.
 
Qua Euserius et Paulus unam parietem exornaverunt, parte mulierum, iuxta altarium sanctae Anastasiae, quod fecit Agatho. Ipsa est paries, ubi columnae sunt positae in ordinem usque ad murum de postis maiore. Aliam vero parietem parte virorum comptitaverunt Satius et Stephanus usque ad praedictam ianuam, et hinc atque illinc gipseis metallis diversa hominum animaliumque et quadrupedum enigmata inciserunt et valde optime composuerunt.
 
Sita est iam dictam ecclesiam in regione Herculana. Ideo Herculana dicitur, quia ab Hercule cunsecrata fuit, non longe a posterula Vincileonis, eo quod Vincilius ipsam haedificavit.
 
Habitabat autem sanctissimus vir infra episcopium, qui est positus iuxta fossam amnis, qua egreditur de loco qui vocatur Organaria, emanans sub pontem Pistorum, mira magnitudine et tota aedificiali machina constructa, ubi nunc destructum stabulum esse videtur.
 
Post haec vero omnia consummata et aedificia pleniter constructa infirmitatem modicam sensit corporis, quasi eructuans reddidit spiritum Idus Aprilis; in tali pace et tranquillitate vitam finivit in die sanctae resurrectionis. Et in tali vero die ab eo dedicata est ipsa ecclesia et vocata Anastasis.
 
Sepultusque est, ut asserunt quidam, in iam dicta ecclesia Ursiana, quae et Anastasis, quam ipse construxit, ante altare subtus pirfireticum lapidem, ubi pontifex stat, quando missam canit. Quam ob rem non post multum tempus eius sanctitas claruit, et in musivo camera tribunae beati Apolenaris nomen illius unam cum sua imagine 'Sanctus Ursus' descriptus est. Sedit annos 26, menses. .., dies. . .
 
==De sancto Petro XVII.==
24. Petrus antistes XVII, sanctissimus vir, tenui corpore, procera statura, macilentus effigie, prolixam habens barbam. A tempore beati Apolenaris una cum isto viro omnes praedecessores sui Syrie fuerunt.
 
Fundator ecclesiae Petrianae, muros per circuitum haedificans, sed nondum omnia conplens. Nulla ecclesia in aedificio maior fuit similis illa neque in longitudine, nec in altitudine; et valde exornata fuit de preciosis lapidibus et tessellis variis decorata et valde locupletata in auro et argento et vasculis sacris, quibus ipse fieri iussit. Ibi asserunt affuisse ymaginem Salvatoris depictam, quam nunquam similem in picturis homo videre potuisset, super regiam; tam speciosissima et assimilata fuit, qualem ipse Filius Dei in carne non fastidivit, quando gentibus praedicavit.
 
25. Sed tamen volo, ut vobis notum sit, quod de superscripta Domini nostri sancta effigie a singulis audivi senioribus, tampopularibus, quanque sacerdotibus, sicut ipsi traditum habuerunt ab antecessoribus suis. Non solum mihi intimatum est, qui volo hunc adscribere Pontificalem, verum etiam et ceteris meis cundiscipulis et fratribus, qui nutriti in gremio sancta Ursiana ecclesia fuimus.
 
Quod fuisset quidam spiritualis pater in heremo, postulabatque cotidie a Dominum, ut ostendisset ei formam incarnationis suae. Qui dum post multa tempora in tali oratione suae animae taedio lassaretur, astitit ei nocte vir in candidis vestimentis, angelico habitu indutus, dixit illi: 'Ecce exaudita est oratio tua et laborem tuum aspexi. Surge, vade in civitatem quae vocatur Classis, et quaere ibi ecclesiam Petrianam; et cum ingressus ibidem fueris, aspice super valvas eiusdem ecclesiae infra ardicam, ibi me videbis depictum in parietis calce, qualis ego fui in mundo in carnem'.
 
Deinde ipse gaudio magno repletus, verbo auditu laetus et ovans, heremum reliquit, comitabanturque cum eo duo leones. Et surgens, per longinqua terrena itinera ad civitatem Classim pervenit, et cum ingressus fuisset in praefatam ecclesiam una cum ipsis leonibus, diutissime plorans et orans per parietes sanctam effigiem quaerere coepit. Qui cum non invenisset, venit ad locum, quo dormienti revelatum fuerat ipsa esse depicta effigies. Et videns eam, cecidit pronus in terram, lacrimans, adoravit et agens gratias, quia sicut viderat, veluti ei fuerat in sompnis revelatum.
 
Et intuens in illam diutissime, dixit: 'Gratia tibi ago, exauditor omnium Deus, qui non spernis quaerentes te nec desideraspeccatorum mortem, sed invocantium te praesto es, aput quem mediator, nec nuncius, nec intramissor necesse est, apud quem non est mora deprecantium fidelium, iuxta quod nobis per prophetas pollicitus es: &quot;Adhuc loquente te, ecce adsum&quot;. Ecce non secundum mea merita, sed secundum tuam misericordiam desiderium meum adinpletum est. Iam satiatus sum de sanctis divitiis tuis, iam de thesauro caelesti locupletatus sum. Suscipe animam meam in aula sancta tua, et invitatus ad coenam agni, merear ingredi in regno tuo et sedere ad mensam tuam'.
 
Et his dictis diutissime horans et gaudens, inter duosque leones circa eum rugientes reddidit spiritum. Qui dehinc capientes populum, cuncurrerunt, adprehendentes, terram fossoriam cum nimio timore et veneratione -- lanbentes leones eius menbra atque vestigia -- et lacrimas fundentes, cum ingenti luctu sepelierunt eum. Tunc leones, unus ad caput eius prostratus est et alius ad pedes, rugitus magnos inter se dantes, cuncurrentes hinc et inde iuxta sancti viri corpus, magnis vocibus perstrepentes atque suorum collasub eius tumulo cupientes submittere -- amarissime populus cum ipsis leonibus flebat -- ambo interierunt.
 
Ipse vero populus foveam ex utraque parte in terra iuxta sancti viri corpus sepelivit illos hinc et inde. Cum nimio autem metu territus est populus, in viam suam reversus est, narrabit mirabilia, quae Dominus in hominibus et in bestiis exercuerat.
 
26. Fuit enim in Valentiniani temporibus. Cum coepisset Valentinianus imperare, in ipso introitu imperii eius beatus iste Petrus vita expoliatus astra petivit. Ut aiunt quidam, sepultus fuit in sua fundata ecclesai Petriana. Certissime enim sciatis, veritatem vobis dicam, non ullum mendacium.
 
Dum in monasterio meo beatae et semper virginis Mariae quae vocatur ad Blachernas residerem, quod est fundatum non longe a Guandelaria, dum vellem perscrutare omnium vita pontificum Ravennatum, haesitator eram animae meae de huius sancti viri tumulo. Qui dum ita cogitarem, unus ex pueris, qui cotidie aspectibus meis consistebat, nunciavit mihi, Georgium presbiterum Classensis ecclesiae advenisse. Ille vero illo tempore regebat curam ecclesiae sancti Severi confessoris Christi, vir valde venerabilis, constans in omnibus, firmus absque imbecillitate.
 
Qui cum fuisset ad me ingressus, postquam sedisset, statim sciscitare eum coepi, forsitan aut per antiquos homines in audituaut visu aliquid de beati huius pontificis glosochomo scisset.
 
Ille autem ilari vultu dixit mihi: 'Veni, ostendam tibi, quod maxime cupis, ubi preciosissimus requiescit thesaurus'. Qui cum ascendissemus equis, properavimus Classem, et iussi meis hominibus, qui nobiscum comitabantur, longius secedere, qua si stadio medio; et ingressi sumus infra monasterium sancti Iacobi, quod est fundatum infra superscriptae ecclesiae fontem. Vidimus sepulcrum ex lapide proconiso precioso, et elavavimus duriter atque modice cooperculum. Invenimus infra ipsam arcam capsam cipressinam; cumque sublevassimus eius tegumen, vidimus nos ambo sanctum corpus iacens, quasi ipsa hora sepultus fuisset, longam habens staturam cutemque pallore proditam et omnia integra menbra, pectus et ventrem integrum, nulla deerant, nisi pulvillus capitis minuerat.
 
Tantum autem odorem manavit, ut hac si incensum fragrantes mixturatum mirra balsamoque sentivimus. Irruit super not terror orribilis ac vehementissimus et tanta tristitia, ut, quod antea alacriter aperuimus, vix etiam cum suspiriis et gemitibus claudere potuimus. Odor denique nos superabat in omnibus et sic fuit, ut amplius quam unam ebdomadam odor ex nostris naribus nunquam recessit. Et desuper ipsam arcam illius imaginem mire depictam continebatur literis: 'Domnus Petrus archiepiscopus'.
 
27. Et infra ecclesia beati Iohannis euangelistae iussit Galla Placidia pro illius sanctitate eius effigie tessellis exornari in pariete tribunali post tergum pontificis, supra sedem ubi pontifex sedet. Quae effigies ita facta: prolixam habens barbam, extensis manibus, quasi missas canit, et hostia veluti super altare posita est, et ecce angelus Domini in aspectu altaris illius orationes suscipiens est depictus.
 
Istius temporibus Galla Placidia augusta multa dona in ecclesia Ravennati optulit et lucernam cum cereostato ex auro purissimo fecit, pensantes, ut dicunt quidam, pondere publico libras septem, una cum sua effigie scenofactoriae artis factam infra orbita et per in giro legentem: 'Parabo lucernam Christo meo'.
 
Et hic beatissimus alapas Euangeliorum ex auro optimo et gemmis lucidissimis fecit, et effigies illius ibidem facta est, quae permanent usque in praesentem diem, et literae hoc ostendentes desuper capitis illius scripta sunt: 'Domnus petrus antistes ob diem ordinationis suae sanctae ecclesiae optulit.'
 
Defunctus est pridie Kalendas Augusti. Sedit annos. . ., mensis. . ., dies. . .
 
==De sancto Neone XVIII.==
28. Neon XVIII . Iste pulcrum aspectum, sanctissimam et spiritualem habuit vitam. Aedificator autem fuit superscripta ecclesia Petriana, cuius funditus aliquam partem antecessor construxerat, unde necesse e rat, successores antecessori opus implere. Dehinc fuerant omnia postquam constructa aedificia et sartatecta tenpli innovata sunt, variis coloribus depingere fecit.
 
Fontes Ursiana ecclesia pulcerrime decoravit: musiva et auratis tessellis apostolorum imagines et nomina camera circumfinxit, parietes promiscuis lapidibus cinxit. Nomen ipsius lapideis descriptum est helementis:
&lt;poem&gt;
'Cede vetus nomen, novitati cede vetustas,
Pulcrius ecce nitet renovati gloria Fontis.
Magnanimus hunc nanque Neon summusque sacerdos
Excoluit, pulcro conponens omnia cultu.'
 
&lt;/poem&gt;
29. Domum infra episcopium Ursianae ecclesiae, quae vocatur Quinque agubitas, a fundamentis construxit et usque ad effectum perduxit. Ex utraque parte triclinii fenestras mirificas struxit, ibique pavimenta triclinii diversis lapidibus ornare praecepit. Istoriam psalmi, quam cotidie cantamus, id est 'Laudate Dominum de caelis', una cum cathaclismo in pariete, parte ecclesia, pingere iussit; et in alio pariete, qui super amnem posito, exornari coloribus fecit istoriam domini nostri Iesu Christi, quando de quinque panibus et duobus piscibus tot milia, ut legimus, homines satiavit. Ex una autem parte frontis inferius triclinei mundi fabricam comptitavit, in qua versus descriptos exametros cotidie legimus ita:
 
&lt;poem&gt;
'Principium nitidi prima sub origine mundi,
Cum mare, tellurem, caeli cum lucida regna
Virtus celsa Patris Natique potentia fecit;
Cumque novus sol, luna, dies, aurora micabit,
Ex illo astrigerum radiavit lumina caelum.
Unus in orbe novo vir terra virgine factus
Exiluit humo, insons hic corpore senso.
Iste Dei meruit vocitari solus imago,
Namque sui similem hominem produxit in orbem
Supremi genitoris amor, dominumque locavit.
Hunc Sator omnipotens, rerum ditissimus, ipse
Multifluis opibus lungum ditavit in aevum.
Isti cuncta simul silvarum praemia cessit,
Iussit in aeternum fetus producere terram.
Huius oves niveae, nitida per gramina vaccae,
Huius et alticomis sonipes; fulvique leones,
Huius erant passim ramosi in cornua cervi,
Pinnatique greges avium piscisque per undas.
Omnia nanque Deus homini, quaecunque paravit,
Tradidit et verbo pariter servire coegit.
Hunc tamen in primis monitis caelestibus olim
Observare suam legem et vitalia iussit,
Praecepit vetita [auderet ] ne mandere poma.
Praeceptum spernens, sic perdidit omnia secum.'

&lt;/poem&gt;
Et in alia fronte depicta istoria Petri apostoli, subscriptique sunt versus metricos:
&lt;poem&gt;
'Accipe, sancte, libens, parvum ne despice carmen,
Pauca tuae laudi nostris dicenda loquelis.
Euge, Simon Petre, et missum tibi suscipe munus,
In quod sumere te voluit Rex magnus ab alto.
Suscipe de caelo pendentia lintea plena,
Missa Petro tibi, haec diversa animalia portant,
Quae mactare Deus te mox et mandere iussit.
In nullis dubitare licet, quae munda creavit
Omnipotens genitor; rerum cui summa potestas.
Euge, Simon Petre, quem gaudet mens aurea Christi
Lumen apostolicum cunctos ornare per annos:
In te sancta Dei pollens ecclesia fulgit,
In te firmum suae domus fundamenta locavit
Principis aetherei clarus per secula natus.
Cunctis clara tibi est virtus, censura fidisque.
Bis senos inter fratres in principe sistis
Ipse loco, legisque novae tibi dantur ab alto,
-Quis fera corda domas hominum, [quis ] pectora mulcis
Christicolasque doces tu omnes esse per orbem.
Iamque tuis meritis Christi parat gloria regnum.'
 
&lt;/poem&gt;
Post haec autem omnibus consummatis, tertio Idus Februarii obiit. Sepultus olim in basilica apostolorum ante altare beati apostoli Petri subtus pirfireticum lapidem, quem nunc, eum nos inde trahentes, iuxta illius basilicae sedem sepelivimus, traductusque est per locum qui dicitur Ad Brachium Fortis.
 
30. Sed ubi Brachium Fortis dicitur aut pro qua dictum sit [causa ], ignoratis. Sed quia pauci sunt veterani qui sciunt, ideo volo vos scire, ubi dictum sit et pro qua dictum sit causa.
 
Cum ieritis ad regionem apostolorum non longe a macerie Ovilionis, introeuntes vos intra ardicam beati Petri apostoli, ubi imago domini nostri Iesu Christi depicta est extenso brachio, et hinc ex una parte effigies beati clavigeri Petri et ex alia parte effigies vasis electionis Pauli et ipsae depictae sunt. Dixi, ubi dictum sit; dicam, pro qua causa dictum sit.
 
Duo viri cupientes foedus inter se iungi, dixit unus ad alterum habentem sobolem: 'Petitionem parvam deprecor tibi, rogo, ut non in vacuum revertatur, obsecratio mea.'
 
Cui ille alter: 'Non gravabo te; quod tibi placet, fiat.' Dixitque: 'Da mihi filium tuum, ut sim ei pater de sancto baptismo et suscipiam ego eum de fonte sanctificato. Simus cummuniter patres, tu carnalis, ego autem spiritualis.'
 
At ille ait: 'In nomine domini nostri Iesu Christi fiat sic.' Factumque est ita. Et ex illa die, postquam baptizatus est infans, fuerunt communiter patres, et dilectionem habuerunt in invicem in Spiritu sancto et obsculo pacis, quia et sic cundecet fieri, qui inter se talia faciunt, eo quod non homines, sed Spiritum sanctum inter se mediatorem ponunt.
 
Et ut sciatis, maior est spiritalis pater, quam sit carnalis, quia et ille ex peccato procreavit filium, et in peccato natusest ei filius, et ipse in peccato moratur filius; hic autem spiritualis pater, postquam ex unda baptismi eum recepit, ablato diabolo et ponpis eius, generatur filius spiritualis ex sancto fonte. Sanctificatum recipit filium denuo natum per aquam et Spiritum sanctum, quomodo antea natum peccatum de peccato, multo magis postea sanctificatum per Spiritum sanctum.
 
Contigit autem eo tempore, unus ex his superscriptis compatribus alteri compatri suo mutuasset solidos trecentos. Et cum deventi essent in loco, ubi superius audistis, Ad Brachium Fortis, dixit unus ad alterum: 'Mutua mihi, obsecro, occulte solidos aureos trecentos.'
 
Cui ille respondens dixit: 'Cras mane hic cunveniamus, et deferam inter me et te.' Cunque inluxisset dies crastina, venerunt in locum, ubi cundixerant sibi, et numerata pecunia, dixit ille fenerator ad compatrem suum: 'Ecce compater, accipe quod petisti; tamen provide inter me et te, quomodo mihi debeas reddere. Non vis mihi fideiussorem dare? Non vis mediatores advocare? Non vis pignus dare? Neque vis, ut quis sciat propter vituperium? Et haec omnia tibi consentio.'
 
Cui debitor respondit et dixit: 'Talis terminus inter me et te firmatus est, quem transgredi non possimus. Da mihi tantum hanc mutuo nomine pecuniam, nihil perdes. In consepctu Dei tibi dico: ubi sto, tibi reddam.'
 
Et respondens fenerator ait compatri suo: 'Compater, sit inter nos mediator Deus omnipotens, cuius effigies hic depicta est, et istut brachium Salvatoris fortis et terribilis ipse sit fideiussor, et isti duo magni principes apostolique, Petrus scilicet et Paulus, testes sint inter me et te. Ista dextera, qua eduxit filios Israel de terra Aegipti et hoc brachium forte, qui mihi hodie fideiussor extitit, quia reddam tibi hanc pecuniam tuam.'
 
Igitur numeratos 300 solidos, respiciens ad vultum Salvatoris ait: 'Domine Deus omnipotens, in ipsis verbis, quae locuti sumus, do huic compatri meo solidos istos. Tu sis fideiussor, per tuum sanctum brachium eos trado, ut, si in constitutum mihi eos not redderit, tu mihi redde.' Placuit illi hos sermones.
 
Posito constituto, firmaverunt inter se fideiussorem fortem brachium Salvatoris, et recepta pecunia profectus est statim ad negotiandum. Et cum coepisset huc illucque negotiare, invenit quadruplum, ingressusque est Constantinopolitanam urbem, et videns, quia multiplicabatur pecunia in manibus eius, nolebat Ravenna reverti; et ecce tempus constitutum advenerat ad reddendum pretium, et ipse minime venit.
 
Venit autem compater ille, qui feneravit, ad effigiem Salvatoris dicens: 'Domine Deus aeternus, iam praeteriit dies constituti, unde tu mihi fideiussor fuisti de compatre meo; vigila causam meam, ne damnum habeam, redde mihi solidos meos, quos per tuum forte brachium dedi.'
 
In ipsa nocte apparuit illi debitori in somnis ipsum brachium Salvatoris, dicens ad illam: 'Vade, redde pecuniam compatri tuo, quam accepisti, unde tibi ego fideiussor sum, quia cotidie molestus est mihi'.
 
Quod cum non venisset, ivit ille iterum ad ipsam Salvatoris effigiem et calumpniavit ut supra. Et apparuit in ipsa nocte sanctum brachium illi, protestavit, ut nuper audistis. Contigit quadam die, venit ille, qui pretium dederat, voces increpationis coepit dicere ad sanctam Domim nostri effigiem: 'O Domine, quare non reddes iustitiam meam? Fideiussor meus es, per tuum forte brachium dedi. Caelestia regis, terrena moderas, maria inperas : et unum non cohartas hominem? Tu mihi dedisti pretium illud, et si tollerevis, quis te prohibet? Nullus, quia omnia tuae subiacent potestati. Si terrenus homo mihi fideiussor fuisset, coegisse eum per iudicem, aut ei vim fecissem, aut sic, aut sic recepisse pretium meum. Tu, qui caeli et terra Dominus es, nisi iusseris reddere, quid faciam? Quando caeli ante te mundi non sunt, et sol et luna non splendent, et angeli et arcangeli trement, et terra liquescit, montes defluent, elementa omnia deficient: ego qui sum, ut tibi audeam loqui? Tantum misericordia tua super me sit, et causa mea defende, et redde, quia ecce duo testes, ambo ad te apostoli electi. In eorum praesentia mihi fideiussor tuum forte brachium extitit, et si aliter dico, ipsi testimonium reddant, quia verissimi sunt et linguas eorum claves caeli fecisti'. Et his dictis ingemuit et recessit.
 
In ipsa deniqe nocte apparuit ad ipsum compatrem suum debitorem Salvatoris nostri effigiem in somnis,dicens: 'Revertere citius Ravennam et redde solidos compatri tuo, unde hoc meumbrachium fideiussor extitit, quia increpavit me et calumpniam ipsius sustinere non possum. Et scias te, si citius non ieris et ille mihi plus molestaverit, perdes hic omnia quae adquisisti, et corpus tuum flagellis tradam, et eris in tribulatione maxima omnibus diebus vitae tuae, et ibi deficies; ego vero de meis thesauris reddo solidos duplum compatri tuo.'
 
Tunc surgens diluculo negotiavit, ut potuit, ipsa die navem ascendit et Ravennam reversus est. Quo audito compater eius, qui pretium dederat, gaudio plenus ivit ad domum eius, quasi ad visitandum eum. Inter cetera verba coepit sciscitari ab eo de pecunia mutuata. Cui ille respondit, omne suum negotium esset perfectum et solidos quadruplicatos.
 
At creditor dixit compatri suo: 'Si ita est, benedictus Deus! Redde mihi solidos meos'. At ille respondens dixit ei: 'Gratanter faciam, non hodie, quia sera est. Cras mane eamus ante fideiussorem meum, id est brachium forte, quod me valde istis diebus impulit. Ibi tibi reddam et in conspectu duobus principibus testibus nostris.'
 
Altera vero die detulit ille debitor quadringentos aureos. Ierunt ad locum ubi ipse mutuavit, et ille dedit, et numeratos denuo quadringentos solidos, dixit debitor ad compatrem creditori suo: 'Bene mihi fecisti, quia de paupertate me sublevasti; et benedixit omnipotens Deus negotium meum, quadruplicavit pecuniam. Tolle modo trecentos solidos, quos mihi mutuasti in conspectu fideiussori meo et duobus testibus nostris, et insuper centum alios solvo tibi, ut sim innocens, eo quod in constituto die paratus non fui, vel ut etiam pro exenio'.
 
Et respondens ille compatri suo, dicens: 'Absit hoc, ut plus recipiam nisi quantum tribui. Non permittat hoc forte brachium, quod eum inter me et te mediatorem est, ut usuris accipiam usque ad corrigiam calciamenti.'
 
Et respondens ille debitor dixit: 'Iuro tibi per hunc brachium forte et veritatem manifesto, quia, quomodo multiplicabanturin manibus meis pecunia, nisi hoc brachium coegisset me tribus vicibus, non hoc anno Ravenna remeassem. Sed illis noctibus et illis, quae succedunt diebus, veniebat ad me in somnis et protestabat dicens: &quot;Vade, redde creditori tuo pecuniam, quam tulisti, quia molestus est mihi compater tuus, me fideiussor tuus hodie inquietavit.&quot; Sic ammonuit me per duas vices. Mensis vero istius diei quadam venit ad me nocte ista sancta Domini nostri effigies, coepitque increpare dicens: &quot;Quare non revertis reddere pecuniam creditori tuoque compatri, quam per huc brachium meum spondidisti reddere. Satis mihi hodie homo ille molestus fuit et ploravit coram me, insuper dixit mihi: quia si terrenum hominem fideiussorem habuissem, iam restituisset mihi. Surge celeriter, vade, redde, quia illius lamentationis non sustineo, durae mihi sunt. Ne forte per duritiam blasphemet, et non solum pro pecunia, sed pro eo rationem reddas. Non moreris, sed surge, vade. Scias te, si tardaveris, ego dabo solidos de gazophilatio meo, et tu hic ista fortuna omnino perdes, insuper corpori tuo noxam tradam.&quot; Alia vero die cimbam ingressus, prosperis ventis properavi ad istam servatam a Deo civitatem Ravenna, reddere tibi omnia, sicut et feci. Et nunc posco, ut tollas istos centum aureos, quia fefelli tibi, ut non aliqua nociva mihi causa tenear astrictus.'
 
Cui alter respondens dixit: 'Iuravi tibi per Dominum et hoc brachium forte, qui reduxit te huc, quia non accipiam usque ad pugillum pulveris, nisi sola tua dilectio, quam cotidie teneo. Et ut scias ad ista tua eloquia, sicut tu dicis, quando in nocte te compellebat hoc brachium de mea iustitia, ego interpellabam super te, et benedictus Deus, qui te salvum et incolumem reduxit ad propria tua! Et nunc innocens sis de hac causa in conspectu Dei aeterni et a me, et nostram caritatem permittat ipse omnipotens Deus, quomodo hic firmata est, sic permaneat usque in aeternum. Videamus et caute agamus, ut non nos unus alterutrum fraudemus, quia hoc brachium forte mediatorem inter nos constituimus.'
 
Et hoc dicens, prae gaudio flebant et obsculabant se invicem. Ierunt in pace, et ex illo iam die pro hac causa vocatus est locus ille Brachium Forte usque in odiernum diem; sed pauci sunt, qui sciunt.
 
Inde transductum est corpus beati Neonis archiepiscopi et sepultus est, ut superius notavimus. Domumque quam haedificavit vidistis, et in ipsa domo, ubi ymagines apostolorum Petri et Pauli tessellis factae sunt, hinc et inde iuxta crucem conspexistis, et una linea versiculi, in qua continet: 'Domnus Neon episcopus senescat nobis,' legistis. Sedit annos. . ., menses. . ., dies. . .

==De sancto Exuperantio XVIIII.==
31. Exuperantius XIX, vir grandaevus, humilis et mitis, prudens in operibus bonis. Quod suos antecessores haedificaverunt,iste incolumis tenuit.
 
Illius tenporibus ecclesia beatae Agnetis a Gemello subdiacono istius sanctae Ravennatis ecclesiae et rectore Siciliae constructa est. Et multum ea ditavit in auro argentoque et palleis sacris, et civitatem argenteam in processu cunstruxit natalis ipsius martiris, et usque nostris temporibus perduravit.
 
In diebus eius occisus est Felix patricius ad gradus ecclesiae Ursianae mense Mai, et facta est domna Eudoxia augusta Ravennae 8. Idus Augusti.
 
Nihil amplius seniores nostri et longaevi mihi de eius vita retulerunt; non memorabilem habet istoriam. Aedificator Tricolli, sed non cunsummavit.
 
32. Et si aliqua aesitatio vobis hune Pontificalem legentibus fuerit, et volueritis inquirere dicentes: `Cur non istius facta pontificis narravit, sicut de ceteris praedecessoribus?' audite, ob hanc causam:
 
Hunc praedictum Pontificalem, a tempore beati Apolenaris post eius decessum pene annos 800 et amplius, ego Agnellus qui et Andreas, exiguus sanctae meae huius Ravennatis ecclesiae presbiter, rogatus et coactus a fratribus ipsius sedis, composui. Et ubi inveni, quid illi certius fecerunt, vestris aspectibus allata sunt, et quod per seniores et longaevos audivi, vestris oculis non defraudavi; et ubi istoriam non inveni, aut qualiter eorum vita fuisset, nec per annosos et vetustos homines, neque per haedificationem, neque per quamlibet auctoritatem, ne intervallum sanctorum pontificum fieret, secundum ordinem, quomodo unus post alium hanc sedem optinuerunt, vestris orationibus me Deo adiuvante, illorum vitam composui, et credo non mentitum esse, quia et horatores fuerunt castique et elemosinarii et Deo animas hominum adquisitores.
 
De vero illorum effigie si forte cogitatio fuerit inter vos, quomodo scire potui: sciatis, me pictura docuit, quia semper fiebant imagines suis temporibus ad illorum similitudinem. Et si altercatio ex picturis fuerit, quod adfirmare eorum effigies debuissem: Ambrosius Mediolanensis sanctus antistes in Passione beatorum martirum Gervasii et Protasii de beati Pauli apostoli effigie cecinit dicens: 'Cuius vultum me pictura docuerat.'
 
33. Qui iussu divino pontificatum finivit et vitam 4. Kal. Iunii, sepultus est in iam dicta basilica sanctae Agnetis martiris, ante altare sub pirfiretico lapide; alii aiunt, post altare subtus pirfiretico lapide. Sedit annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Iohanne XX.==
34. Iohannes XX, virtute valde venerabilis, pauperum nutritor, pudicitia ornatus, amator castimoniae, ad cuius orationem angelica agmina descendebat. Mediocris corpore, tenuis facie, maceratus ieiuniis, egenorum alimonia tributor.
 
Ipsius temporibus ecclesia beati Laurentii martiris,quae sita est in Caesarea, constructa ab Lauricio maior cubiculi Honoriiimperatoris, cum summa diligentia compta esse cernimus mirae magnitudinis haedificiorum.
 
35. Sed tamen de iam dicta ecclesia non sileam, quomodo audivi a narrantibus. Idem Honorius caesar iussit huic Lauricio, ut in Caesarea ei palatium haedificaret.
 
Qui sumpta pecunia in Caesarea pervenit ibique iam dictam basilicam beati martiris haedificavit. Qua cum omnibus consummatafuisset, reversus ad suum dominum, ut ei expletam aulam commissam narraret.
 
Moxque eum turbatum invenit, et sedens imperiali habitu, ita architectum Lauricium in ira interrogare coepit, si tota regalis aula, quam ei fabricare iusserat, perfecta in suis operibus fuisset. Invidiosa et prisca fraus, malivolos homines aures imperatoris temptaverant, quod beatus Lauricius non aedes imperialis, sed ecclesia haedificasset.
 
Qui respondens ait: magnam aulam honorifice struxisset, atria, excelsas arces et cubilia promiscua ad ipsius domus latera sufulsisset. Imperatoris ira quievit.
 
Qui dum ex longinquo itinere Honorius augustus a Caesaream pervenisset, vidensque sublimia aedificia, placuit valde sibi; qui cum intus fuisset ingressus, veloci cursu Lauricius fugiens post sanctam aram, ut evadere potuisset. Quem cum iussisset Honorius cunprehendere, cecidit in faciem suam pronus in terram, et factus in extasim, preciosissima gemma, quam in corona capitis habebat, infixa est in una ex lapidibus. Solumque caput sursum erigens, post nebulatis oculis visumque receptum, vidit post ipsum altare beati Laurentii, quod beatissimus papa consecraverat Iohannes, stantem praedictum Lauricium et athleta Christi Laurentius manum super Lauricii colla tenentem.
 
Tunc imperator Lauricium iustiorem se iudicavit, et relicta iracundia, acsi patrem eum venerare coepit et secundum se interomnes in palatio habuit.
 
36. Vixit autem in mundi istius luce annos 96, ipsius imperator temporibus defunctus est in senectute bona. Sequebatur rexcum militibus lugentibus feretrum, sepultusque est in monasterio sanctorum Gervasii et Protasii, iuxta praedictam ecclesiam, mirabiliter decoratam musiva aurea et diversarum lapidum genera singulaque metella, parietibus iuncta.
 
Arca vero illa, ubi praestantissimum corpus requiescit, tanta praelucida, ut quidam asserunt, fuit, ut a praetereuntibus infra pium corpus videretur. Et cur non hodie apparet, ut prisco apparebat tempore, ut nuper, dicam, didici.
 
Nescio nomen, quis ille imperator voluit ad suam abstrahere utilitatem. Nocte quadam astitit beatus Lauricius custodi ecclesiae et dixit: 'Affer cinerem et aquam, et line sepulcrum meum et postmodum diligenter lava.' Quo facto candor evanuit. Alia vero die, cum venissent caementarii ad tollendum, viderunt deteriorem, et nunciaverunt praeposito, qui super vectigalia erat, deinde nunciantes in atria principis, dimiserunt usque huc; et ipsam arcam non terra sustentant neque lapis.
 
Et antequam in cubiculum arcae ingrediaris, manu dextera aspexeris, iuxta quod effigies trium puerorum musive depicta sunt, ibi literis aureis invenies continente ita: 'Stefano Protasio Gervasio b. martirio et sibi memoria aeterna Lauricius huius dedicavit sub die III Kal. Octubris, Theodosio XV et Placido Valentiniano'
 
Et in arco maioris tribunae, in quantum valuimus legere, ex parte invenimus continentem ita, quod in 4 annis et 6 mensibus aedificatio cunsummassent, finita sunt omnia. Et in ingressu ecclesiae repreimus scriptum, quod Opilius ipsam exornasset frontem, qui ipse Opilius multum eam ornavit in argento et auro.
 
Et si diligentius inquiras, multus ornatus foralitius maiorum vasculorum, tam corona, quanque et calices appensorii, quos inornamentis cernimus habere Ursiana, ex ipsa martiris basilica sublati fuerunt.
 
Et ipse sepultus est Opilius parte mulierum circa mediam subditam. Gemma vero illa, unde superius memoravimus, tam praestantior gemmis fuit, ut ad illius lumen noctu potuisset homo per ipsam ecclesiam gradere. Etiam, aiunt quidam, extrinsecus fulgebat, et apparet signum lapidis, ubi infixa fuit, usque in praesentem diem.
 
37. Eo namque tempore, cum episcopalem cathedram Ravennatis ecclesiae beatus iam dictus optineret Iohannes, contigit, ut Attila rex Hunnorum fines Italorum vastaret atque suis mucronibus populorum corpora iugularet. Cum ab ora Ravennatum properasset, ut eam eversam et eius habitatores telis interemisset, atque illius hostes ut multitudo locustarum per sablonosa loca fusa iacerent, die uno et altero Ravennam properaverunt cum thoracibus et clipeis. Ipse vero rex lorica iudutus et circumfultus arma bellica, pectusque suum umbone tegebat, cristatus capite, cum exercitu gradiebat.
 
Quem sanctissimus praesul sensit Iohannes, totus se cum magnis lamentis et largissimis fletibus in orationem omnipotenti Domino pronus in faciem stravit, petivitque mortem animae suae, ut non suos filios vel filias Ravennatesque cives in exterminium aut in consummationem videret evelli vel dissipari, et nec sua ecclesia contaminata esset ab iniquis et crudelissimis hominibus, et non videret excidium civitatis in direptionem praedantium; ut animas illas, quas ipse e superstitiosa gentilitate soli Deo adquisierat, paganorum non subiugatis manibus videret, et ne iterum ad errorem gentilitatis redirent, et ne animas fallacissimus diabolus suis ditionibus manciparet.
 
Igitur dum sanctus vir tota nocte pervigilans sisteret et pro suis ovibus incessabiliter Dominum deprecaretur, fixis in terra genibus tunsoque pectore colaphis, expansis manibus, Deum talibus vocibus deprecabatur:
 
'Omnipotens Deus, cuius mirabilia inenarrabilia sunt, exaudi me servum tuum humilem et peccatorem! Suscipe orationem meam, piissime pater! Perveniat lacrimae meae ante conspectum misericordiae tuae! Adesto mihi, Deus meus, qui ex nihilo fecisti caelum verboque solidasti terram, qui super molem statuisti cacumina montium, qui formasti hominem ex liquido elemento, in cuius factura delectatus es, et praecepisti ei te solum timere. Sub tuo, Domine, imperio omnia cuntremescunt, ante tuum conspectum fugiunt caeli, trement terra, montes commovebuntur, fluenta quassantur, trement angeli, metuunt arcangeli, trepidant dominationes, principatus et potestates corruunt, nubes et aera disparguntur, sol obscurant radios, luna obtenebrescit caliginem, claritatem astrorum minuitur. Miserere nobis, formator humani generis, libera nos in manu forti et brachio excelso, salva nos per tuam sanctam victricem dexteram! Tu es Deus in caelo sursum et in terra deorsum, qui Faraonem cum curribus et exercitibus suis in profundum pelagi dimersisti et Israelitica castra protexisti, qui Amalech evertisti et Amorreos contrivisti, qui castra Assiriorum per angelum tuum sanctum 145 millia prostravisti. Supplico, omnipotens Deus, ut tribuas nobis adiutorium de sanctis caelis tuis, quia tu conteres bella -- Dominus nomen est tibi -- per dominum nostrum Iesum Christum, filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti per omnia secula seculorum. Amen.'
 
Post vero consummata oratione surrexit de loco, lacrimis rore plenus. Alia vero die valde diluculo processit beatissimus quasi ad solempnia missarum, indutusque scema angelica, cum sacerdotibus et clericis et cum turibulis ante illos incensa offerentes, cum ingenti lumine, canendo et Deo psallendo simul ad praedictum regem Attilam properaverunt. Tanta etenim divina pietas institit, ut cor regis non solum ferocis lenocinia [lenitum] videretur, sive coruscantia vestimenta videretur esse deposita, verum etiam pro sanctissimo viro rex cum suis exercitibus adversus alium, si necesse fuisset, dimicaret regem, et quos nuper venerat perdere, postmodum defensaret.
 
Igitur sedente rege in regali solio, vestimenta auro textilis purpura indutus, videns eum a longe venientem a se cum suis psallentem sacerdotibus, ad suos ait: 'Unde sunt viri isti candidissimi psallentes, vel unde venerunt, aut quid volunt? Ego enim tales homines nunquam meis visibus vidi, nive candidiores, prae omnibus pulcriores et valde electi. Et iste, qui praevius eorum est, quasi angelus Dei.'
 
Hi qui aderant respondentes dixerunt regi: 'Domine invictissime rex triomphator, virum istum, quem in medio candidorum stantem et plorantem cernis, supplicare tuum potente brachium, ut parcas, venit, misericordiam petit, pietatem tuam postulat.'
 
Rex autem ad illos: 'Ob quam causam?' Dixeruntque: 'Ne floridam Ravenna in exterminio tradas, ut ad laetitiam cives civitatis restituas.' Iterum rex interrogans ait: 'Ex unde est ille?' Et dixerunt: 'Etiam ipsius episcopati sedem ipse regit.' Et ait rex: 'Interrogate eum, quid sibi vult, aut quale solatium illi inpendet, vel pro qua causa se ille nostris aspectibus stravit?'
 
Et respondentes regi dixerunt: 'Audientes omnes virtutem tuam magnam et manum tuam validam et tuum esse potentissimum brachium phalangasque tuas robustas, ideo hic vir venit ad te et pro suis filiis cupit animam suam morti tradere, ne sua subversionem videat civitatis; quia fama tua victoriosa in omnem terram crevit et maxime divulgata est.'
 
Dixitque ad illos rex: 'Quid dicitis inauditam rem? Vestris sermonibus asperis aures meas temptastis. Nonne mondana lex censuit, ut quicunque regis aures inutilia nuntiaverit, gladium iubet demoliri? Dicite mihi, o vos omnes, qui hanc causam nostis, et diligentius curiose audiam: Quomodo potuit hic unus homo tantos filios procreare?'
 
Et respondentes de astantibus regi cum nimio metu et veneratione, timore territi, dixerunt: 'Non est ita, ut noster arbitratur dominus; tame si vultis audire, quomodo sui filii sunt, veris assertionibus et certissimis eloquiis manifestemus. Non ex conceptu carnis aut ex pollutione libidinis, sed spirituales filii sunt, quos ipse omnipotenti Deo adquisivit et ex paganorum cultu protraxit. Pro ipsis desiderat mori, pro ipsis se sacrificium offert, et antequam vel unus ex suis ovibus extinctus sit, antea se cupit, tuo vibranti brachio, gladio iugulare.'
 
Audiens itaque rex huiuscemodi verba, per unam scilicet horam in semetipsum cuntremuit, et facies eius immutatae sunt, vultus ipsius erat pallore proditus, corque eius maxima tempestas quatiebatur et cogitationes invicem varia succedebant, mens illius vagabat, consilia eius in diversa rapta sunt, toto obstupuit corpore, in extasim factus est, eo quod coram illo astaret talis sanctissimus vir, qui angelicam faciem contemplare meruit, qui cotidie ad caelestia extollebat mentem, cuius sanctissimi ad sidera resonabant laudes, qui sanctis prophetis assimilatus est et sanctorum apostolorum imitatus est praeconia, etiam dominum imitavit Christum, qui se pro suis tradidit ovibus. Sed Christus Deus, Dei filius, pro nobis miseris in fixura crucis ex corpore animam prodiit et de fauce draconis hominem, quem ex limo dudum condiderat, iterum reparavit et postmodum rediit ad sedem supernam.
 
His itaque gestis, sensus regis ad eum reversus est, et quod nuper mente captus esse ab hominibus videbatur, sancti viri intercessionibus ad propriam suam reditus est intelligentiam. Exclamavit autem dicens: 'O bonus pater, qui pro suis filiis se optulit morti! O inenarrabilis mansuetudo! O beata tolerantia amplissimaque sapientia! Iste se pro omnibus tradidit et talem Domini sui fidelitatem incorruptam baiulat, ut moriatur ille, antequam de commissis ovibus suis quispiam vinctus educatur. Bonus pastor, sanctissimus vir, dignus, Deo suo fide probatus!'
 
Et ait rex beato papae Iohanni: 'Tibi, pater, omnia concessa sunt. Ecce non levabo lanceam meam super plebem tuam, nec vibrantem frameam mittam, nec lituus militiae meae sonabit ultra auribus vestris. Unum est tantum, quod facere vobis oportet. Cives enim tui valde ingeniosi et sollertissimi sunt, ne dicant illi de me, quia &quot;expulimus eum fraude deceptus,&quot; posteaque tam mihi quanque meis exercitibus vituperium adcrescat. Tuam denique sanctitatem mollivit cor meum. Ite celeriter et portas vestras in terram strate et quadrato muri foramine reserate, ut transeam per mediam civitatem. Equorum meorum ungulae conculcent portas vestras, nihil nocemus cuipiam, nec ullas molimur insidias, neque aliquam iniuriam patietis. Ideo hoc facite, ne callide alia oppida dicant: &quot;Ravenna demolire neque subiugare potuit. Ibi cuntritus est ipse cum exercitu suo, terga dedit, in fugam versus est,&quot; et fiant viribus meis verecundia peiora, quam in ceteris regibus praedecessoribus meis, qui longinquo tempore praefuerunt. Nunc in extremis est dies, et nox sidus perducente hic pernoctabo vespere, vero prima lux diei insurgente, ex vestris finibus proficiscar.'
 
Tunc sanctissimus Iohannes ad suam urbem cum nimia celeritate se recepit. Et excussae de cardinibus portae civitatis terra proiecta sunt, et patefacta hostia superliminaria nuda permanserunt, hostesque illius per totam noctem Ravennensis plateas circumeuntes, una ex altera parte civitas transmearunt. Alia vero die valde diluculo, sol cum rutilo procedente, Attila rex Ravennam iugressus est, et sedens in velocissimum animal cornipedem, praedicta civitatis hostia calcans, vectes cum clavibus et serris ante eum allatae sunt, et nihil exinde aliquid subripere voluit.
 
Cives vero formidabant magno timore perculsi, et extinplo illorum omnia ferocitate corporum revoluta sunt, inbecilles facti,trementes gementesque, cum magnis suspiriis caelestem Dominum invocantes. Igitur rex egressus extra civitatem, magnis laudibus ante eum praeibant, ornatasque conctis plateis diversisque floribus civitas decorata. Fit postmodum ingens alacritas, et maiores nec non pusilli et mediocres immensa laetitia, quia quod rex suis oculis magnae civitati cumspexit, de caelo illius furia mitigata, illaesam Ravennam post tergum reliquit.
 
Ex illo denique die non in tanta crudelitates perseveravit et sine bella commissa ad proprium reversus est regnum. Et non tantum viribus fortior fuit, sed ingeniose praeliabat, unde de eo in proverbiis dicitur: 'Attila rex, priusquam arma sumeret, arte pugnabat.' Et post haec omnia a vilissima muliere cultro defossus, mortuus est.
 
38. Sufficiat nunc vobis hodie de viri sancti istius vita audire. Tempus enim prope est, iamque sol duplicat unbras et obtenebrescit dies, deficit hora. Tamen qui curiosius me vult cogere, unde scripsi supra, quomodo sanctus vir iste mortali corpore positus angelicam spiritualem contenplasset effigiem, si post triduum inbecillis non fuero, divino petente auxilio, antiqua verba, quae olim meis auribus insonuerunt, velut diversa holera calathis posita, maximis caracteribus litterarum stilo exaratis, vestris feram cunspectibus.
 
Esterna denique die modica molestia corporis coartatus, non vobis omnia valui praedicti sancti viri miracula narrare; sed tamen divina miserante clementia orationibus vestris, quae ex grandaevis viris narrantibus audivi, si verba meminero, hodie explicabo.
 
Cum istius temporibus, postquam pont Apolenaris Ravenna cuncrematus est nocte in pasca 4. Nonas Aprilis, iuxta Strovilia Peucodis non longe ab urbe Ravenna applicitus Theodoricus fuisset cum hostibus suis in canpo qui vocatur Candiani, postquam duabus vicibus Odovacer superavit, qui illo tempore regnum Ravennae optinebat: tunc exiit Odovacer ad praedictum canpum cum exercitu suo, et superatus est tertio, et ante faciem Theodorici terga dedit, et infra civitatem se clausit. Et abiit ad Ariminum, et venit exinde cum dromonibus in Porte Lione, ubi postea palatium modicum haedificare iussit in insula, non longe a litore maris, ubi nunc monasterio sanctae Mariae esse videtur, infra balneum, non longe ab Ravenna miliario 6.
 
Et nunc in nostris temporibus praedictum palatium servos meos demolire iussi et Ravenna perduxi in haedificia domus meae, quam a fondamentis haedificavi iure materno, quae vocatur domus presbiteralis in regione qui dicitur ad Nimpheos, iuxta ecclesiam sanctae Agnetis martiris, et ab alia parte numero bando primo, non longe a miliario aureo.
 
Tandiuque exercitus Theodorici famis perdomuit, quamdiu coria vel alia immunda et orrida urguebantur comedere; et multa corpora, quae servata sunt gladio, famis peremit. Et factus est terraemotus magnus valde gallorum cantu 7. Kal. Ianuarii. Et dedit Odovacer Theodorico filium obsidem 5. Kal., et post 4. [Kal.] Martii est civitate Classe ingressus.
 
Post haec autem vir beatissimus Iohannes archiepiscopus aperuit portas civitatis, quas Odovacer clauserat, et exiit foras cum crucibus et turibulis et sanctis euangeliis, pacem petens cum sacerdotibus et clericis psallendo, terram prostratus, obtinuit quae petebat. Invitat novum regem de oriente venientem, et pax illa ab eo cuncessa est, non solum Ravennenses cives, sed etiam omnibus Romanis, quibus beatus postulavit Iohannes.
 
Et subiit Ravennam 3. Nonas Martias. Post paucos dies occidit Odovacrem rex in palatio in Lauro cum comitibus suis. Postquam iubente Theodorico interfectus est Odovacer, solus et securus regnavit Romanorum more.
 
[Post] omnes adversarios devictos trigesimo regni sui anno Ravennianum exercitum Siciliam misit, depopulavit et suis ditionibus mancipavit.
 
Et ipsius temporibus a parte aquilonis ab omnibus visum est caelum ardere. Simmachus et Boetius patricii, Theodorico iubente, carne propinqui civesque Romani, cum securibus capitibus amputati sunt.
 
Et Iohannes papa Romanus post legationem de oriente cum Ecclesio episcopo Ravennae iussu regis Ravennam ductus, ab Theodorico coactus est et tamdiu detentus est, quamdiu mortuus, et infra carcere publico in arca marmorea sepultus est. Et supradicti patricii in alia arca sepulti sunt, quae permanent usque in praesentem diem.
 
Theodoricus autem post 34. anno regni sui coepit claudere ecclesias Dei et coartare christianos, et subito ventri fluxus incurrens mortuus est sepultusque est in mausoleum, quod ipse haedificare iussit extra portas Artemetoris, quod usque hodie vocamus Ad Farum, ubi est monasterium sanctae Mariae quod dicitur ad memoria regis Theodorici. Sed, ut mihi videtur, ex sepulcro proiectus est, et ipsa urna, ubi iacuit, ex lapide pirfiretico valde mirabilis, ante ipsius monasterii aditum posita est. Satis vagatus sum, ivi per diversa, ad nostra revertamur.
 
40. Multa sanctitas in praedicto viro fuit Iohannes. Et cum ad aures Valentiniani imperatoris eius fama decrevisset, per multa tempora cupierat eum videre. Sed nihil nociva sunt. Quod superius explicare debui, ut non obmittamus, inferius notemus. Quamobrem Valentinianus, serenissimus ex patre Constantio Gallae Placidiae filius, ad sanctum pontificem properavit Iohannem, et excussa diademata capitis, vocum metu et reverentia salutavit, atque ab eo benedictione percepta, ilari vultu recessit.
 
Non post multos dies idem augustus sub consecratione beati antistitis Iohannis 14 civitates cum suis ecclesiis largitus est archigeratica potestate, et usque in praesentem diem 14 civitates cum episcopis sub Ravennense ecclesia redactae sunt. Una vero episcopali cathedra, civitate destructa, deest, cuius vocabulum Brintum dicitur, non longe a Bononiense urbe. Iste primus ab ipso augusto pallio ex candida lana accepit, ut mos est Romanorum pontifici super diploidem induere, quo usus est ipse et successores sui usque in praesentem diem.
 
Celsam etenim Valentinianus illo in tempore Ravennae tenebat arcem, regalique aula struere iussit in loco qui dicitur ad Laureta. Ideo Laureta dicitur, quia aliquando triomphalis victoria facta ibidem fuit. Antiquorum talis erat ritus, ut, quicumque de inimicis vel hostibus triumphabat, corona laurea eius capiti cingebatur, unde apud veteres 'laudis' nominabantur. Post vero sublata d litera, addita r, ipsa arbor 'laurus' dicta est.
 
Et ipsa domus regia multo tempore Valentinianus commoratus est, et hinc atque inde ex utraque parte plateae civitatis magnismoenibus decoravit, et vectes ferreos infra viscera muri claudere iussit. Ideo tanta illius solertia fuit, ut non solum pro ornatuferreos vectes apparerent, verum etiam, si aliquo quoque tempore gens aliqua contra hanc civitatem dimicare voluisset, ut, si non tanta arma, ut opus fuissent, inventa essent, ex ipsis vectibus sagittas lanceasque vel alios fierent gladios, aut pro aliqua utilitate, ut diximus, istius moeniae ferrum expenderent. Qui etiam istius muri civitatis multum adauxit; cingebatur autem antea quasi una ex oppidis. Et quod priscis temporibus angustiosa erat, idem augustus ingens fecit, et iussit atque decrevit, ut absque Roma Ravenna esset caput Italiae.
 
41. Interea cum illo in tempore mater Valentiniani, augusta Galla Placidia ecclesiam sanctae Crucis redentricis nostrae aedificaret, nepta ipsius nomine Singledia nocte quadam per visum ammonita, cui astitit vir in candidis vestimentis, canitie capitis decoratus pulcerrimaque barba, dixit: 'In illo et illo loco non longe ab hac sanctae Crucis ecclesia, quam amita tua haedificare iubet, quantum iactum sagitta est, construe mihi monasterium, sicut designatum inveneris. Et ibi cum inveneris in terra crucis similitudinem, sit ibi altarium consecratum. Et inpone in eum Zachariae vocabulum, praecursoris pater.'
 
Qua mox evigilans, cucurrit citius ad locum, ubi designatio illi ostensa fuerat; invenit, quasi ad manus hominis cavatum fundamentum fuisset. Quae mox procurrens, retulit augustae cum gaudio magno et petiit ab ea operarios; largivitque illi 13 haedificatores. Et statim coepit haedificare, ut designatum in bissenosque dies et unum insuper omnia cunstruxit et ad effectum perduxit. Et cunsecravit ditavitque eum in auro et argento et coronis aureis et gemmis preciosissimis et calices aureos, quos in nativitate Domini procedunt, per quos sanguinem Domini potamus; in sancta Ursiana ecclesia inde fuerunt. Et iuxta labellum calicis sic invenimus scriptum:
 
'Offero sancto Zacharia Galla Placidia augusta.' Ipsaque Singledia ibidem requiescit; sepulcrum eius nobis agnitum est. Galla vero augusta haedificavit ecclesiam sanctae Crucis preciosissimis lapidibus structa et gipsea metalla sculpta; et in rotunditate arcus versus metricos continentes ita:
 
&lt;poem&gt;
                Christum fonte lavat paradisi in sede Iohannes,
                Quo vitam tribuit felicem, martirem mostrat.'
&lt;/poem&gt;
Et in fronte ipsius tenpli, introeuntes pili ianuas, desuper depictis quatuor paradisi flumina versus exametros et pentametros, si legeritis, invenietis: 'Christe, Patris verbum, cuncti concordia mundi, Qui ut finem nescis, sic quoque principium. Te circumstant dicentes ter 'sanctus' et 'amen', Aligeri testes, quos tua dextra reget. Te coram fluvii currunt per secula fusi Tigris et Eufrates, Fison et ipse Geon.Te vincente, tuis pedibus calcata per aevum Germanae morti crimina saeva tacent.' Et dicunt quidam, quod ipsa Galla Placidia augusta super quatuor rotas rubeas marmoreas, quae sunt ante nominatas regias, iubebat ponere cereostatos cum manualia ad mensuram, et iactabat se noctu in medio pavimento, Deo fundere preces, et tamdiu pernoctabat in lacrimis orans, quamdiu ipsa lumina perdurabant.
 
42. Et si vultis eius inquirere annalogiam, Maximiani archiepiscopi cronicam legite; ibi plura de ea et de multis imperatoribus et regibus invenietis. Ipsa quoque augusta, postquam a quodam Athulpo relicta est, ab Honorio imperatore Constantio comiti in matrimonium data est, et post se quasi successorem imperator reliquit. Unoque anno Constantius post mortem Honorii gentibus imperavit, morbo correptus vitales auras amisit; et reliquit filium modicum Gallae, Valentinianum nomine.
 
Cum bis ternos annos et quatuor tempora anni Valentinianus esset, divo Honorio, patruo suo, in imperium successit, qui triginta et unum annis in inperio durans, Romae occisus est in loco qui vocatur ad Laurum. Gallo vero non vidit necem filii, quia antea Roma obiit 5. Kal. Decembris.
 
Apparuit post haec stella in caelo ardens per dies 30, et capta et fracta est Aquileia ab Hunis. Arsit Ravenna Idus Martii,et multas opes ab igne cremata sunt.
 
Sepulta est Galla Placidia in monasterio sancti Nazarii, ut aiunt multi, ante altarium infra cancellos, quos fuerunt aerei, qui nunc lapidei esse videtur.
 
Aedificavitque ecclesiam sancti Iohannis euangelistae. Cum esset angustiosa per discrimina maris gradiens, orta procella, carina quassante a fluctibus, putans mergere in profundum, Deo votum vovit de apostoli ecclesia: liberata est a furia maris. Et infra tribunam ipsius ecclesiae super capita imperatorum et augustarum legitur ita: 'Confirma hoc Deus, quod operatus es in nobis, a tenplo tuo Ierusalem tibi offerent reges munera.' Et desuper alium versum invenies sic legentem: 'Sancto ac beatissimo apostolo Iohanni euangelistae Galla Placidia augusta cum filio suo Placido Valentiniano augusto et filia sua Iusta Grata Honoria augusta liberationis periculum maris votum solverent.' Iterumque aedificavit ecclesiam sancti Stephani in Arimino.
 
43. Quid adhuc? Melius est mihi tacendo praeterire, quam per avia et antiqua discurrere. Redeamus ad praedictum stadium et de nostris pontificibus sine mora loquamur. Dignus est enim iam suus successor introduci. Sed tua facta, o beate Petre Chrisologe, quis sufficiat narrare? Etiamsi vox mea excreverit adamantina et aereum pectus, et cincinni mei versus in ligariis fuerint, sic nec omnium facta vestrorum narrare possum.
 
Igitur dum beatissimus papa, qui Ravennas praesul [hic nominatur], superius nominatus Iohannes in basilica beatae Agathae missarum solempnia caneret, cum omnia expleret iuxta ritum sanctorum pontificum, post lectionem euangelii, post protestationem, cathecumini viderunt mirabilia, quibus datum fuit videre.
 
Cum autem beatissimus inciperet canonica verba cum supplicationibus Deo dare et super hostiam signum crucis imprimere, subito angelus de caelo venit et stetit ex altera parte altaris in conspectu ipsius pontificis. Et post expletam sanctificationem, corpus Domini percepisset, voluit diaconus adimplere levita ministerium, non viderat, quod erat calicem porrigere. Subito amotus ab angelo est, et sanctum calicem angelus pontifici porrexit. Tunc universi sacerdotes cum populo coeperunt timere et orrere, videntes sanctum calicem a semetipso inclinato ab ore pontificis et iterum in aere se super sanctum altare recipi. Intentio magna valde in populo adcrevit; alii dicebant: 'Non levita dignus,' alii adfirmabant: 'Non, sed visitatio caelestis.' Et tam diutissime angelus iuxta sanctum virum stetit, quousque expleta fuisset solempnia missarum.
 
Non post multum temporis, benedictis filiis suis, Ravennenses cives, cum alacritate, quasi ad dapes invitatus, alacri vultu dies cum vita finivit Non. Iunii. Sepultus est in praedicta sancta martiris Agathae basilica post altare, in eo loco, ubi angelum stante vidit; effigiemque eius super sedilia depictam cotidie conspicimus. Apparet, quod fuisset tenui forma et nigri capilli, paucos canos. Sed sanctitate aetatem superavit, quia caelestis Dominus plus mentes quam aetates comprobat. In sensibus fides geritur, non in annis. Et ad eius effigiem infra orbita intus in ecclesia Ursiana per omnem noctem, usque quo suffixa ecclesia renovata est, clari luminis candela fulgebat. Ego enim, fratres, sicut promisi, in quantum valui, favente Deo, istius vitam finivi. Modo sanctum Petrum Crisologum ipsius successorem intromittam.
 
45. Tamen cui assimilare possumus beatissimi vita Iohannis? Si requirimus, cum multis patribus. Si vestris placet obtutibus, non respuite, et si forte fefellero, indulgite; haec enim dico ad vestri haedificationem animi.
 
Homines sumus et humanis casibus subiacemus. Propheta ergo videns nos carne indutos fragili, in noxa istius gurgitis volutati, exclamans ait: 'Omnis homo mendax.' Sed palam omnibus vobis veniam peto, non protervitate tumida, sed humilitate plena.
 
Hunc enim virum forsitan cum Iacob patriarcha similare potero. Quando Iacob angelum tenuit et non ire sinivit, dixit illi angelus: 'Dimitte me, aurora est.' Qui respondit: 'Non dimittam, nisi benedixeris me.' Et in eodem loco angelus benedixit eum. Huic enim non benedixit angelus, sed corpus Domini cum sanguine dedit. Oh mihi in parte ultima vitae quis tale sanctificatum corpus et sanguinem Christi dedisset, ut quod meritus non sum accipere in vita, utinam in egressione animae fuissem!
 
Imitavit vir iste David, sicut audituri estis. Cum vidisset autem David, angelum caedentem populum, extendisset manus superIerusalem, ait: 'Obsecro, Domine, vertatur manus tua super me.' Et iste a rege cum requisitus fuisset, quid vellet, manifestatum ' est, et pro suis ovibus desiderat mortem. Tunc rex pacem, quam pontifex petierat, largivit. David propter sua peccata, quia praesumpsit numerum optinere, quem Deus ut arena multiplicaverat maris: hic autem rex expugnaturus erat civitatem propter peccata populi, quia aliquanti tepidi erant fidei; sed sancti viri orationibus istius et regem mitigavit, et Dei misericordiam a se inclinavit.
 
Alio assimilabitur viro Tobiam nomine, ad cuius nuptias Raphael angelus missus est, et ut visitaret patrem et visum redderet: ita istum vero et visitavit et sui ministri vicem peregit.
 
Zacharias denique ille magnus sacerdos, cuius filius in adventu domini nostri Iesu Christi non solum aequiparavit prophetas,sed omnibus praecessit, quem ante Deum sanctum euangelium iustum commemorat, angelum intuens mutus effectus est: iste angelicam co' ntemplatus effigiem hilaris et laetus permansit. Quare hoc? Quia Zacharias dubium se credidit habere filium, eo quod frigescerat sanguis et processerat in diebus multis. Et si dubium fuit de caeleste nuncio, quomodo eum euangelista iustum commemorat? Ait ergo:
 
'Zacharias et Helisabet erant ambo iusti ante Deum.' Quid est hoc? Quomodo potest fieri?
 
Dicat David: 'Non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens.' Audi et Iob: 'Ecce enim caeli non splendent et stellae non sunt mundae in conspectu eius. Quanto magis homo putredo et fil' ium hominis vermis?'
 
Petrus autem, cui in caelo et in terra potestas solvendi et ligandi data est et claves regni caelorum traditae sunt, dicens:'Exi a me, quia homo peccator sum.' Et si apostolorum principem se peccatorem conspicit, quomodo euangelista sacerdotem connubium vinctum iustum commemorat ante Deum esse?
 
Veniat Manasses, dicat cum euangelista: 'Abraham, Isaac et Iacob et semini eorum iustum. Abraham, Isaac et Iacob, qui non peccaverunt tibi.' In hoc loco ideo 'semini' dixit, id est Christus, non 'seminibus', iuxta quod dictum est Abrahae: 'In semini tuo benedicentur omnes tribus terrae.' Semini in unum, seminibus in multis.
 
Ante Dei namque oculos nullus liber invenitur, sicut ait Salomon: 'Non enim est homo super terram, qui faciat bonum et non peccet.'
 
Ante conspectum divina maiestatis terribiles visiones sunt: ibi enim angeli trement, archangelis metuunt, pavent throni, terrentur dominationes, ruunt potestates, formidant principatus, commovebuntur virtutes caelorum, pertimescunt iusti, terra fugit, elementa quassantur.
 
Et homo, ex quo inquinamentis natus, insuper peccati servus, quomodo iustificatur? Audi Iob: 'Quis potest ante eum apparere mundus natus de muliere?' Caritati vestra peto, mihi indulgentiam vel etiam veniam modicam concedite, quia hodie fatigatus et humanis negotiis praegravatus somnum non corpore refocillavi; non vobis gravis appareat de istis quaestionibus, quia, largiente Domino, si vita comes fuerit, crastina explicabo. Et si aliqua intercesserit dilatio et citius nodum quaestionis non solvero, sanctum imitamini auangelium, sicut ait: 'Patientia have in me, et omni reddam tibi.' Non me iudicate ut inscius, nisi dilatator.
 
Sed Zacharias quomodo iustus? Aut quomodo David eructuans: 'Nullus vivens ante Deum iustificatur' ? Aut quomodo Manasses dicens: 'Abraham et ceteri, qui non peccaverunt tibi, Domine'?
 
Aut quomodo Moises intonans ait: 'Dominator domine Deus misericors et clemens, nullusque aput te per se innocens est.' In posteris verbis explicabo, quid multifaria necesse est, quam istius, qui ex Aegipto plebem duxit, qui mare tumidum et molem stare fecit, qui manna in populo in heremo cibavit, qui de caute aquam produxit, cuius manus gravi Amalech interiit, qui Cananeorum regem contrivit, qui Ethan fluvio siccavit, qui laticem potus amaram et inditam per lignum potablilem fecit, qui in Syna decem verba legis in binis lapideis tabulis accepit, cuius facies solis rutilum superavit, qui haereum serpentem pro plaga Israelitica in heremo exaltavit, cuius inimici terra absorbuit, qui vitulum aureum confregit, qui cum Deo quasi cum amico facie ad faciem locutus est, qui per columnam nubis diei et noctis igneam Israheliticus protegebat exercitus, supra cuius haec omnia angelus in ministerium datus est, dicente Domino: 'Ecce mitto angelum meum, qui praecedat te et custodiat semper.' Ita et huic viro sacro Iohanni sui custodem corporis ex caelis angelum misit.
 
46. Sed ista omnia, quae superius nodis alligata enixius reliqui, quomodo iustificet homo, aut quomodo in peccatis moreretur vel condemnetur, in sequenti sermone, ut fastidium non creetur, in vita alterius sancti viri, donante Domino, gratanter nunciabo.
 
Rexit autem beatissimus iste Iohannes ecclesiam suam annos 16, menses 10, dies 18.
 
==De sancto Petro XXI.==
47. Petrus XXI, pulcer aspectu, delectabilis forma. Ante eum nullus pontifex sapientia fuit similis sibi et post eum non surrexit. Multorum librorum volumina conditor, et velut irriguus fons ita in eum divina sapientia cotidie emanabat; unde pro suis eum eloquiis Chrisologum ecclesia vocavit, id est aureus sermocinator.
 
Natione ex Corneliense territorio, nutritus et doctus a Cornelio illius sedis antistite; et pro sui nutritoris amore Petrus iste beatus, quod dudum Imolas praedictum vocabatur territorium, ab illo iam tempore Corneliense nominavit. Sed aiunt alii, ideo Corneliense, eo quod Cornelii Forum fuisset.
 
48. Iste temporibus primi Leonis sanctissimi papae Ravennatis ecclesia cathedram regebat. In ipsis diebus saevissimus Euthichem presbiter maligno spiritu instigat, et contra sanctam et individuam fidem catholicam s' uis pessimis cogitationibus malignam coepit heresem excitare. Quem sanctissimus Leo per suam epistolam in conspectu sanctorum multorum Dei episcoporum ammonuit, nunquam potuit eius superstitiosa credulitas ad bonum revocare propositum. Sanctus igitur Leo ad beatum Petrum huius Ravennatis [civitatis] pontificem res notas celeriter fecit, quem scribens epistolam ad ipsum hereticum direxit, per quam in Calcedonense sinodo, quia non consensit, demersus est.
 
Sed ipse sanctissimus Leo multas vices per sua epigrammata Constantinopolitanam urbem misit, non solum ad Gallam Placidiam, verum etiam ad Valentinianum et Honorium et ad ceteros alios fidei robustos, simulque ad divum Gracianum et Eudoxiam sequestratim contra praedictum Euthichem presbiterum diversas, ut diximus, epistolas; et tanto in tempore protelata fuit usque ad tempora Marciani imperatoris.
 
Igitur, ut diximus, cum multa altercatio de sancta intemerata fide catholica facta fuisset multis diebus, contigit, ut cum episcoporum cuncilio fuisset allatus praedictus hereticus, coram omnibus sacerdotibus Theodorus episcopus cum eo certare coepit, ostendentes singula volumina de sanctis scripturis et diversa testimonia, quod sancta indivisa sit Trinitas et Pater et Filius et Spiritus Sanctus unus esset Deus coaequalis, ex duabus manens naturis Dei et hominis.
 
Non consensit. Tune auctoritate apostolica demonstrata non resipuit. Ostensaque est beati Petri Crisologi episola, in qua ex parte continebat ita: 'Humanas leges intra 30 annos in nos omnes li' tigiosas interimunt quaestiones, et tu circa quingentos annos cur tanto praesumis in Christo conviciare sermone? Vere oportet te humiliare ad sanctum Romanum pontificem et diligenter eius praecepta custodire. Et non aliter aestimes, nisi quod ipse beatus Petrus apostolus vivus sit et apostolatu cathedrae Romanae sedis in carne teneat principatum.'
 
Post haec autem ipse Euthichem saevissimus in ipso cecidit concilio, sacerdotum vero ceteri post solutum concilium una cum plebe omnium christianorum Deo immensas gratias agentes et maximas laudes imperatoris catholicam et rectam fidem observantibus, valedicentes, abierunt laetantes.
 
49. Igitur, carissimi, illud, quod residuum est de Crisologi vita in medium proferamus et inquiramus, quomodo aut qualiter in tali ortodoxa sede non ex propriis ovibus, sed a subiecta Corneliense ecclesia Ravennenses cives pontificem ordinaverunt.
 
Tempore namque illo, postquam defunctus est beatissimus ante nominatus praesul Iohannes, convenerunt universus coetus populi, una cum sacerdotibus, sicut mos est ecclesiae ritu, et elegerunt sibi pastorem. Cumque omnes cum eo properantes Romam venerunt ad sanctum papam apostolicae sedis, ut eorum ordinaret electum, ne tali ecclesia viduata esset a pontifice tantis diebus: die vero crastino erant omnes parati, ut cum viro, quem elegerant, sanctis apostolicis praesentaret aspectibus.
 
Igitur nocte eadem apparuit ad sanctum Sixtum urbis Romae episcopum per visionem beato apostolo Christi clavigero Petro una cum Apolenare discipulo suo et inter ambo stans beatus Petrus Crisologus, et parum beatus apostolus Petrus gradum figens, dixit ad sanctum papam Sixtum: 'Vide hunc virum, quem elegimus nos, qui stat in medium nostrorum, ipsum consecra non alium.'
 
Idcirco expergefactus papa iussit valde introduci diluculo plebem universa et virum, qui ordinandus erat. Intuitus est eum diutissime sanctus papa et ait: 'Ite, tollite eum de medio! Hunc non cognosco. Nisi adduxeritis mihi, quem ostensus est, alium non ordinabo.'
 
At illi coeperunt inquirere inter se mutuo, quae esset huiuscemodi res; eiectisque omnibus foras, contristati sunt. Alia vero die iussit, ut populus cum omnibus clericis maximis et mediocribus et pusillis ante se introducti fuissent; et cum non vidisset formam viri, quae illi ostensa fuerat, ait: 'Requirite ex vobis, forsitan non omnes venistis, utrum plures estis?'
 
At illi dixerunt: 'Non ex nobis quempiam, invenies, domine papa.' 'Ite et egrediemini foras! Nondum electum video.' Tertia die denique iterum apparuit ad eundem papam nec vigilans pleniter, nec pleniter dormiens apostolorum principem cum discipulo suo, sicut et prius, et sanctissimus Petrus Crisologus inter se tenentes, dicentem illi: 'Diximus iam tibi, ne super alium manus imponas nisi super hunc virum, quia in illius temporibus Ravennatis ecclesia, ut pinguedo olei Iucernae illuminans, cum ab igne fuerit applicata, ita illius pinguescet et illuminabitur doctrina.'
 
Altera die introducuntur omnes, et non invenitur. Tunc sanctus papa sedis Romanae dixit ad Corneliensem episcopum, qui in illo tempore cum Ravennensis civibus Romam ierat: 'Introduc omnes sacerdotes et clericos tuos, forte ibi inveniam vir, qui mihi ostensus est.'
 
Cui ille cum supplicatione respondit, dicens: 'Non habeo talem virum, nisi unum diaconum, qui praeest omnibus rebus meis, super cuius manus ego servus tuus incumbo. Si iubes, ut in medium veniat, deferatur.'
 
Cui beatissimus papa: 'Veniat non solum ille, sed et ceteri omnes; et si videro quem cupio, gratanter suscipio.' At ubi ingressi sunt omnes, statim ut vidit sanctus papa virum, quem sibi per visionem ostensum fuerat, conspexit eum ut gemmam fulgentem, et hinc atque illinc per spiritum cognoscens vultum beati apostoli Petri et Apolenaris pontificis, Crisologi Petri dextram sinistramque tenentes. Et ut haec omnia sanctus papa conspexit, statim de sede surgens, et obviam illi quasi medium atrium ivit, libenti animo alterutrum se salutaverunt usque ad genua. At ubi subtrahere se sanctus Petrus Crisologus papae voluit, beatissimus papa non sinivit.
 
Statim coepit fremitum dare populus inter se et maximum clamorem ad caelum. Alii dicebant, quia 'neophitum non recipimus. Non ex nostro fuit ovile, sed subito invadit cathedram episcopalem quasi latro. Tollite, tollite eum de medio! Non recipimus, quia de subiecta ecclesia non licet in maiorem transferre.' Alii contra aiebant: 'Iustus est hic homo, non recte dicitis. Suscipiamuseum, ut bene nostra sit civitati, quia prudentissimus est et castissimus et doctor bonus omniaque gloria dignus. Ex nostra cognatione est, nihil in eum mali sentimus, timore Domini plenus; sine causa eum perdere vultis.'
 
Sanctus vero Sixtus III. sedis Romanae in tali altercatione populus huc illuc divisus conspiciens, palam omnibus retulit visum, ut superius diximus, quomodo per ammonitionem apostolicam eum consecrari debuisset. 'Et si istum non vultis patrem, a me recedite et a sancta catholica Romana ecclesia alienate vos omnes.'
 
Tunc illi quasi ex una voce coeperunt clamare et dicere: 'Ordinetur, ordinetur!' Conscripserunt celeriter decretum, et perinpositionem manus recepit Spiritum sanctum ordinatusque est in pontificem, cum gloria ad Ravennam sedem reversus est. Ex illo iamdie coeperunt eum omnes venerare quasi angelum Dei.
 
50. Aedificavit hic beatissimus fontem in civitate Classis iuxta ecclesiam quae vocatur Petriana, quam Petrus antistes fundavit. Qui fons mira magnitudinis, duplicibus muris et altis moenibus structis aritmeticae artis.
 
Iterumque fundavit domum infra episcopium Ravennae sedis, quae dicitur Tricoli, eo quod tria cola contineat; quae haedificianimis ingemosa inferius structa est.
 
Fecitque non longe ab eadem domo monasterium sancti Andreae apostoli; suaque effigies super valvas eiusdem monasterii est inferius tessellis depicta. Foris vero parietibus proconnisis marmoribus decoravit; et in ingressu ianuae extrinsceus super liminare versus metricos continentes ita videlicet:
 
'Aut lux hic nata est, aut capta hic libera regnat.
 
Lux est ante, venit caeli decus unde modernum,
 
Aut privata diem pepererunt tceta nitentem,
 
Inclusumque iubar secluso fulget Olimpo.
 
Marmora cum radiis vernantur, cerne, serenis
 
Cunctaque sidereo percussa in murice saxa.
 
Auctoris pretio splendescunt munera Petri.
 
Huic honor, huic meritum tribuit, sic comere parva,
 
Ut valeant spatiis anplum superare coactis.
 
Nil modicum Christo est. Artas bene possidet aedes,
 
Cuius in humano consistunt pectore tenpla.
 
Fundamen Petrus, Petrus fundator et aula.
 
Quod domus, hoc dominus, quod factum, factor et idem,
 
Muribus atque opere. Christus possessor habetur,
 
Qui duo cunsocians mediator reddit et unum.
 
Huc veniens fundat pariturus gaudia fletus, Contritam solidans percusso in pectore mentem.
 
Ne iaceat, se sternat humo morbosque latentes
 
Ante pedes medici, cura properante, recludat.
 
Saepe metus mortis vitae fit causa beatae.'
 
51. Multa condidit volumina et valde sapientissimus fuit. Iste una cum Proiecto a beato Cornelio Imolensis ecclesiae una hori in diacones ambo consecrati sunt. Post vero divina providentia ambo solium episcopalem tenuerunt: Petrus Ravenna ecclesiam, Proiectus sortitus est Imolensem. Postquam hic pontifex ordinatus est, postmodum ab ipso iste alter episcopus ecclesia Corneliense consecratus est temporibus Gallae Placidiae augustae, sicut scriptum reperimus.
 
Corpus beati Barbatiani idem Petrus Crisologus cum praedicta augusta aromatibus condiderunt et cum magno honore sepelierunt non longe ad posterulam Ovilionis. Consecravitque ecclesiam sancti Iohannis et Barbatiani, quam Baduarius haedificavit.
 
52. Cognovit autem post haec hic beatissimus Petrus per spiritum finem vitae suae. Ivit ad Corneliensem ecclesiam, et ingressus infra basilicam beati Cassiani, obtulit munera, id est cratere aureo uno et patera argentea altera et diademata aurea magna preciosissimis gemmis ornata. Haec omnia a sancti Cassiani corpore imbuit positaque super aram illius ecclesiae. Et stans super cripidinem iuxta altare, expansis manibus benedixit cunctam plebem, sacerdotes et populos; oravit dicens:
 
'Tu dedisti, domine Deus, animam in corpore isto; tu iterum misericors suscipe eam, quia tua sum criatura. Non occurrat mihi iniquissimus diabolus, sed angelus tuus sanctus suscipiat eam et collocare iubeas in sinibus patriarcharum, ubi lux permanet et gaudium immensum est. Et nunc, Domine, te confiteor labiis et corde; tu, qui cuncta patrasti ex nihilo, qui solus nosti prisca, praesentia et futura, da populo huic cor docibile, ut timeant te et agnoscant, qui tu es Deus in caelo sursum et in terra deorsum, qui per sanctum Filium tuum totius generis humani salutem recuperasti, in quem credimus Deum et dominum angelorum, qui es benedictus in secula seculorum. Mitte illis, domine Deus, verum pastorem, qui tuas congreget oves, non disperdendum, sed ad caulas ecclesiae congregandum. Non sopiat ut mercenarius, non sit ut alienis ovis custos, sed verus pastor, qui oves cum agnis commissis inmaculatas tuo aspectu repraesentet; ne ille ferox immanissimus lupus, qui praedam rapere quaerit, a te pastoris corda excitata rapida voluptas depellat, vellera fidelium ovium non diripiat, nec sancta ecclesia vocis balatibus gemat. Tu, bonus pastor, pastorem tribue huic populo: mitem pastorem, non percussorem, sed nutritorem, non ut allidat, sed defendat, non spernentem, sed revocantem, non raptorem, sed largitorem, non ut laceret, sed conpescat, non cupidum, sed tributorem, non elatum, sed humilem, non saevum, sed blandum. Custodi eos - populus tuus est - et oves manuum tuarum, qui es benedictus in secula.'
 
Ad lugendum populum ait: 'Filii carissimi, audite me. Ego vado et ingredior viam universae terrae, ubi constituta est domus omnis viventis. Nunc, filii, confortamini et estote viri prudentes. Dabit vobis dominus Deus pastorem et rectorem, sicut scriptum est: &quot;Non repellit Dominus plebem suam in finem et hereditatem suam non derelinquit.&quot; Ipsum audite: ille docebit vos, ille vos per amoena pascua ducet, ille sui verbi pabulo vos reficiet; ipsum audite, non cunturbemini! Et vos viscera mea non contra eum in tumore cordis elevetis: non cum tumultu et iurgio pastorem eligatis, non patrem huius patriae pro pecunia hanc optineant sedem, sed hoc diligite, quem Dominus elegerit. Estote perfecti filii. Ab omni herese servate vos, cavete ab Arriana dogmata, sanctam et incontaminatam catholicam fidem tenete! Corpora vestra servate absque pollutione, quia templa Dei aestimata sunt. Haec custodite et agite, ut mereatis vos cum vestro pastore in universorum placitorum caelesti Domino viam parare. Praeceptas eius satis custodite! Obedite ei, ut ille pro vobis oret, quia omnipotens Deus non vult hilarem, sed cor contritum suscipit et humiliatum spiritum. Sit benedictio domini Dei omnipotentis super vos et super filios vestros, in generatione et progenie, nunc et semper et in secula seculorum.'
 
Cumque omnes respondissent 'Amen,' conversus ad aram beati Cassiani ait: 'Deprecor te, beate Cassiane, intercede pro me! Tuae domui quasi vernaculus fui, a Cornelio istius sedis in hanc ecclesiam gremio nutritus. Iterum a te reversus, animam nunc Deo omnipotenti trado, corpus autem meum tibi commendo.'
 
Hac et huius similia, dum diceret, quasi qui eructuans, ovans et exultans, flentibus cunctis qui aderant, reddidit spiritum 3. Non. Decembris. Caementarii vero post sedem ipsius ecclesiae paraverunt celeriter sepulcrum in loco ubi ipse praecepit, et ibidem sanctum corpus receptum est; permanet usque in hunc diem. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Aureliano XXII.==
53. Aurelianus XXII, insignem virum, aetate iuvenis, senior sensu et omni elegantior gratia, ab omni opere malo suspensus, mitis in populo, in ovibus mansuetus.
 
Auxit iste supra fundamentum domui, quam beatissimus Petrus fundavit, iam dicta Tricolli, sed nec ipse eam cunplens. Et ut sciatis, o dilectissimi, maxima gravamina meam super inposuistis cervicem. De hoc denique viro nihil potui aliqua facta reperire, nisi tantum res, quam detinet Ursiana ecclesia territorio Comacliense in loco qui dicitur Ignis et Baias, - id est ydolorum nomina - non longe ubi ecclesia beatae Mariae in Pado vetere sita est, ipse adquisivit. Et ipsius temporibus praedictum haedificatum est monasterium.
 
54. Sed propter vestram orationem, ne istius historiam brevem appareat, quid valet humanus sensus ex caeli auxilio, scientia nostra, vos horantes, inspirante Domino, sine qualibet trepidatione narremus.
 
Ut ille plasmator et amator hominum, qui spiraculum vitae tribuit et spiritum in visceribus nostris confirmavit, sensus et argumenta et corda docilia dedit et suam dilexit facturam, augeat nobis talem intellectum, ut nos vestra possimus postulationem implere, et vos suscipiatis, ut magis cum desiderio legatis et amore, quam cum fastidio vel negligentia hunc replicetis volumen. Sed ego protinus infirmus ex corporis parte vix hodie explere queo; tamen in quantum valeo, Creatore omnium adiuvante, incipiamus.
 
Nolite facere, sicut esterno fecistis die. Satis me inpulit vestrum eloquium. Videte, ne multum gravetis me, quia iuxta Salamonis verba: 'Qui vehementer premit ubera, excutit sanguinem,' sic de me vestram consideret prudentiam. Hoc cogitate: non meum, sed omnipotentis donum est. Oh miser ego, qui sic duris quaestionibus cotidie a vobis flagellor! Non ita facite! Tamen si vultis me plus sermonibus cumfringere, ut coactus hunc Pontificalem citius expleam et vestris manibus tradam, considerate prius vestram fragilitatem et postmodum meam cognoscite. Hodie denique sex gero lustra, duobus insuper annis et bis quinos menses, ex quo lumen recepi, de vulva matris meae egressus: nunquam tanta flagella passus sum, nunquam sic cohartatus, quomodo esterno a vobis fui die. Et si tanta etiam delectatio est vobis, me caedere et ac auriculis huc illuc attractare et manibus post terga religatis vinctum ducere, insuper dorsum pectusque flagellare et meis scapulis plagis superinponere, consentiam, facite quod vultis! Et post haec omnia sinite me et a me cessate, patientiam tribuite et alienate vos a me; et quantum de pontificibus vita scriptum est, retintete. Nihil a me amplius audietis.
 
Sed istius vitam Aureliani expleam et postea sileam. Aliud quid mihi plus, nisi sola patientia? Quid prodest? Quid me arguitis? Nisi Dominus mihi dederit linguam heruditionis, quomodo illi placet, de me fiat.
 
Per Ezechielem intonans ait: 'Linguam tuam adhaerescere faciam palato tuo, et eris mutus.' Et ad Moisem: 'Quis fecit hos hominis? Nonne ego?' Et David filius: 'Omnis sapientia a domino Deo est.' Et Daniel: 'Ipsius regnum et sapientia et fortitudo.' Ecce vos quare saevistis? Quantum permittet mihi ille opifex, qui me ex luto suis finxit manibus, tantum loquor; non aliter possum. Haec omnia vobis iusinuavi: vos condita mente tenete.Scire igitur vos volo, quia veniet tempus, si hunc Pontificalem propter vestram lacerationem relinquero, cum legeritis et dimidium usque huc inveneritis, recordabitis postea cum gemitu ea, quae a me vobis dicta sunt: sed rem nihil proderit. Et si volueritis me postmodum postulare, ut expleam, non exaudiam. Ego desidero, ut per Dei omnipotentis dispensationem labor meus ad effectum perveniat: vos pro nimia celeritate vultis, ut relinquam. Non facio.
 
Quia memini verba, dilectissimi, eo quod in vita beati Iohannis vestrorum debitor me esse professus sum, et callide fugiens vestris coram flammantiis luminibus occultavi, et quia statim invenistis me, occultare me non possum; et si mea ignoratis debita, postquam me coegistis, antequam examinetis, verissime manifestem. Debitor sum vobis hanc quaestionem de fluvio Etham.
 
55. Scriptum est enim: 'Tu irrupisti fontes et torrentes, tu siccasti fluvium Etham.' Ecce debitum meum. Sed quare siccavit fluvium Etham, videamus.
 
Audite per prophetam dicentem: 'Ecce ego feci novam,' dicit Dominus, 'in deserto viam et in aquoso flumina.' Et si Dominusomnia flumina, etiam et maria fecit, cur ergo solus Etham fluvius siccavit, dicente propheta: 'Tu irrupisti fontes et torrentes, tu siccasti fluvium Etham'?
 
Denique allegorice intelligi volunt alii fluvius Etham, stirpem Esau, eo quod non propagavit sobolem ut filii Iacob, dicentem Ysaac patrem eorum ad Iacob: 'Crescas in mille milia et multipliceris ut arena maris et astra caeli et velut pulverem terrae, germines ut erbas virentes, dilataberis ad orientem et occidentem et ad septentrionem et meridiem;' ad Esau autem: 'Quid tibi faciam, fili mi? quia dominum tuum illum constitui. Vives gladio et fratri tuo servies.'
 
Sed tamen quaerendum nobis est valde istorialiter, qualis iste Etham fluvius fuit. Legimus in Exodo, quando transducti suntfilii Israhel per mare rubrum, non post multos dies 'venerunt in locum qui dicitur Mara.' Ibi enim aquae amari satis erant; Mara vero 'amara' interpretatur. Pro nimia autem amaritudine non ex ea populus potabat, sed arefacti a siti invenerunt flumen Etham et hausta aqua biberunt, corporaque eorum in tumore versa sunt. Aquae Etham fluvii, aiunt quidam, non solum amarae erant, sed etiam bibentes in tumorem vertebantur, et disrumpebantur viscera eorum. Tunc vociferati sunt contra Moisem, et Moises cum ipsis ad Dominum: et siccavit Dominus fluvium Etham. Potest et aliud intelligi.
 
Etham fluvius intelligitur diabolus, qui verum venenum, et in superbia tumida colla extollit. Ipse sagitta plena tossica succis contra servos Dei semper sagittat, stimulis b incontinentiae. Sed veniens per virginem Christus verbum, siccavit fluvium Etham, hoc est religavit diabolum, principem mortis, restauravit mundum et misertus est humano generi.
 
Et si Deus hominem fecit, secundum quod legimus, et mundus totus fabricatus est solus, cur ergo necesse fuit homini subvenire et mundum iterum restaurare? Primus ex limo terrae fecit hominem in carnem et dedit illi spiraculum, post multa tempora regeneravit per gratiam. Numquit non potuit Deus homini educere de laqueo mortis, nisi sumpsisset virgineam carnem? Potuit, et sine dubio, credo, potuit. Et cur non fecit? Superius iam audistis: 'Quis cognovit sensus Domini, aut quis consiliarius eius fuit?'
 
Sed in quantum valeo, dicam veraciter cum magno timore: Erat homo ex terra terrenus, carnalem positus in paradiso, subiectasub eo omnia, et princeps omni creaturae. Videns spiritalis diabolus tantas divitias ei traditas, tumidus superbia accensus furore, acsi diceret: 'Ex caelo proiectus sum, dignitatem perdidi angelicam et, quamvis spiritalis sum, amissus caelestia externa delectamenta, nihil habeo. Iste modo statim ut creatus est, omnia bona tradita illi sunt, insuper gaudia paradisi. Ego quid faciam?' Hac invidia, carissimi, cotidie diabolus contra prothoplastum inardescebat. Igitur, excogitata malitia, ingressus est in serpentis beluino gutture et per gulam suasit hominem, et postquam spernit praeceptum Adam, omnia secum perdidit; et diabolus non solum exultavit, sed etiam delusit. Ecce transgressione mortis in Adam, si cunsideretis prudentiam magnam, coram vobis quae apposita est, quaestionem; sed iuvante Domino solviturus ero.
 
Vicerat diabolus filium terrae virginis, necesse erat, ut a filio vinceretur Mariae virginis. Ex limo et substantia terrae factus est homo carnalis terrenus: ex verbo Dei et virgineo utero factus est homo carnalis et spiritualis. Temptaverat diabolus terrenus et seduxit: temptavit caelestem, et confusus abscessit. Ideo necesse erat, ut, qui filium virginis vicerat, a filio virginis vinceretur, ut virgo iterum repararet, quem ante per Deum generaverat virgo.
 
Quare non per angelos aut per aliquam caeli militiam, sed per semetipsum principem daemonum prostravit? Diabolus non spiritualis formam inspexit in Adam, sed carnalis; ideo Christus carnalis se permisit temptare, ut non callidus diceret seductor: 'alia forma habuit Adam, alia Christus.' Videns forma Christi, cogitavit Adae: aequalis forma, sed non aequalis virtute. Hominis Christus forma, sed deifica virtus.
 
In multis possimus reperire locis in Sancta Scriptura, ubi Adam peccavit, Christus recuperavit: Adam per gulam peccavit, Christus per abstinentiam diabolum superavit. Adam de virgine terra, Christus de virgine Maria. Terra dicta est a pedibus terendo, Maria interpretatur 'domina', sive `stella maris', sive `illuminatrix'; et si forte alio modo Maria produxeris, i breviaveris, Maria dixeris, plenitudo intelligitur. Adam suasus per mulierem, Christus restaurans ecclesia natus de muliere. Adam deceptus per lignum,
 
Christus restauravit mundum per lignum. Adam proiectus de paradiso, Christus in cruce latronem introducit in paradisum. Adam proiectus in inferno, Christus retrahens eum de inferno. Ecce inter utrumque qualis similitudo! Homo semetipsum perdidit, et Filius Dei omnes liberavit, qui est benedictus in secula.
 
56. Vir autem iste Aurelianus post pauca annorum curricula defunctus est in pace 7. Kal. Iunii. Observans beati Petri Crisologi praecepta, non declinavit ex ea. Aedificia vero domui incunsummata reliquid. Sepultus est in ecclesia apostolorum iuxta anbonem, non longe a tumulo ubi beatus requiescit Neon, antequem a nobis Neonis corpus ad sedem translatum fuisset. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Ecclesio XXIII.==
57. Ecclesius XXIII, sanctus vas, aequalis statura, nec longam attulit, nec brevem avertit. Planum capillis habens caput irsutumque supercilium, modica canities decorusque forma.
 
Ipsius temporibus ecclesia beati Vitalis martiris a Iuliano argentario una cum ipso praesule fundata est. Et hic pontifex in sua proprietatis iura haedificavit ecclesia sanctae et semper virginis intemeratae Mariae, quam cernitis, mira magnitudine, cameram tribunalis et frontem ex auro ornatam, et in ipsa tribunali camera effigies sanctae Dei genitricis, cui simile nunquam potuit humanus oculus cunspicere. Quis vir ille ausus est diutissime intuere imaginem illam, continentem ita versus metricos sub suis pedibus [inveniet], videlicet:
 &lt;poem&gt;
'Virginis aula micat, Christum quae cepit ab astris,
      Nuncius e caelis angelus ante fuit.
Misterium! Verbi genitrix et virgo perennis
      Auctorisque sui facta parens Domini.
Vera magi, claudi, caeci, mors, vita fatentur.
      Culmina sacra Deo dedicat Ecclesius.'

&lt;/poem&gt;
Incoatio vero haedificationis ecclesiae parata est ab Iuliano, postquam reversus est praedictus Eeclesius pontifex cum Iohanne papa Romam de Constantinopoli cum ceteris episcopis, missi a rege Theoderico in legationem, sicut superius audistis. Aedificavit Tricollem, sed incunsummatam reliquit.
 
58. Heu vobis gregibus, quales erant pastores! quantum mutati isti ab illis! Vera lucerna in ecclesia fuerunt, quorum lumen lucernae cotidie fulgebat his qui in domo Dei erant, sicut dicit Dominus: 'Lucerna corporis tui est oculus tuus, si oculus tuus simplex fuerit, totum corpus tuum lucidum erit; et aliter, si oculus tuus; nequam fuerit, totum corpus tuum tenebrosum erit.' Sufficiant ista hodie, ut, isto amoto, alium pontificem introducamus.
 
Sed, sicut superius dixi, in tenpore istius ecclesia beati Vitalis martiris a Iuliano argentario cunstructa est. Nulla in Italia ecclesia similis est in aedificiis et in mechanicis operibus. Expensas vero in praedicti martiris Vitalis ecclesia, sicut in elogie sancta recordationis memoriae Iuliani fundatoris invenimus, 26 milia aureorum expensi sunt solidorum. Igitur iste beatissimus obiit, sepultus est in ecclesia beati Vitalis martiris, infra monasterium sancti Nazarii ante altarium, in medio loco iuxta corpus hinc beati Ursicini antistitis et inde beati Victoris, in medio autem iste.
 
Contigit eo tempore, cum inter beatum Ecclesium pontificem et sacerdotes de singulis rebus ecclesiae contentio adcrevisset, ierunt ad sanctum papam Felicem urbis Romae, ut inter eos iusta moderamina sanciret. Quem accersitum Ravennatem, pontificem cum clero universo, mox inter eos decrevit, statuit atque firmavit continentem ita:
 
Litera Felicis papae. 'Felix IIII. episcopus urbis Romae. Laudanda est decessorum nostrorum solicitudo de pace et quiete ecclesiastica. Constitutum, quia pastor advigilantia continere debet intemptiones, aut dampnat, aut corrigit: oportet in hunc ipsum tramitem nobis ambulantibus similia cum eis conspici; quia quorum per Dei misericordiam loca gerimus, ipsorum sequi nos decet exenpla. Ex invidia sacerdotes ecclesiae Ravennatis talia contigerunt, quae omnium catholicorum animas cuntristasse noscuntur, altercationes, seditiones, pravitates, quae omnem disciplinam ecclesiasticam disrumpere niterentur. Ista nos iterum, verum Dei timorem ante oculos habentes, ut nec illicitis audaciam demus excessibus et non abiniciamus, . . . per cunstitutum nostrum ordinare, quod iustum est, secundum Salomonem dicentem: &quot;Non dares transitum aquae.&quot; Ergo recensentes capitulis a fratre [nostro ] Ecclesio et a presbiteris et diaconibus et clero et notariis ecclesiae Ravennatis nobis oblatis, praesentibus fratre et sacerdote nostro Ecclesio et eius clericis inferius designatis, quae rationi vidimus convenire, censemus:
 
Eos clericatus officium debere suscipere, quorum vitam et cunversationem sacrorum canonum non possit inpugnare auctoritatis.Clericos vero, secundum sanctorum patrum regulas, volentes duntaxat et denunciantes, quantum ad presbiteros et diaconos pertinet, ' statutis iubemus tenporibus solempniter promoveri. De vero Ravennatum et Classicanum ecclesia antiqua consuetudo servetur. Clerici vero vel monaci ad indebitum optinendum ordinem vel locum potentium patrocinia non requirant, per quae aut non faciendo ingratus, aut faciendo iniustus videatur episcopus. Quartam patrimonii Ravennensis ecclesia, hoc est tria milia solidorum, solitis erogationibus clericis omnibus vel quibus erogari est solitum conpleatur. Si quid tamen ex pensionibus vel hereditatibus crescere, Domino nostro volente, contigerit, eodem Domino mediante, etiam quartae portionis proficiat; sic tamen, ut, brevibus ordinatis, quod singulis distribuitur latere non possit, secundum merita, secundum loca, quia omnia Deus secundum iustitiam et mensuram cunstituit. Ita ut unusquisque extra necessitatem infirmitatis aut causam idoneam altari omnia in suo officio vigilanter observet. Excepta vero praediorum, sive accessiones propter rei familiaris expensas, vel exenia, quae diversis offerantur, et cunvivia, quae ei exibere, vel pro loci sui [honore], vel merito, vel pro advenientium susceptione, necesse est, episcopo cunstituimus debere proficere.
 
Nullam cuniurationem, nullum cunventiculum, quod vel apud laicos esse nun potest inpunitum, in ecclesia Dei ullus facere temptet ex clero. Nam sicut non optamus nec superna misericordia patiatur ammitti, si quis temptaverit, sentiat auctoritatem canonum et ecclesiasticam disciplinam, secundum apostulum dicenteni: &quot;Excedentes in cunspectu omnium corrige, ut residui timorem habeant.&quot;
 
Mereantur boni studii laudem, qui in operibus Dei vigilant; sentiant affectum proprii sacerdotis, qui per obedientiam suam videntur ornare propositum; glorientur de sui amore pontificis, qui in suis officiis ab operibus Deo placitis cum eius obsequiis non desistunt, sicut divina loquuntur eloquia: 'Dignus est operarius mercedem suam.&quot;
 
Ad patrimonium vero ecclesiae ex eorum episcopi iudicio. . . . . . . . ex clero personae electae cum solatiis, quae pro notitia deputaverit episcopus, sub idonea fideiussione mittantur, quorum fides fuerit et industria cunprobata, ut et alimonia pauperorum fraudem non patiatur et quantitas patrimonii ecelesiae latere non possit, et unusquisque clericus sub timore Dei et proprii sacerdotis de his, quae sibi commissa fuerint, exponat fideliter rationes.
 
Illud vero, quod omnino ac religioso debet execrari proposito, nos nec oportebat loqui nec verbis exponere. Pervenit ad nos, aliquos de clero spectaculum interesse, quae res ita crudelis est, ut animas catholicorum pro sua execratione cunturbet, uti quos in domo Dei divina eloquia recitantes audiunt, eosdem cuntra mandata in spectaculis aspiciant cunvenire. In his disciplina cunfunditur, divina praecepta calcantur. Unde obortet episcopum et de hoc parate sollicitudinem gerere, ut, si non faciunt, faciant in futuro, et si faciunt, iuxta disciplinam, ecclesiastica corrigantur.
 
Si quis vero de clero praedia urbana vel rustica ad ecclesiam pertinentia detinet, eisdem libellis sub iusta pensionis aestimatione factis statuimus collocandam, hac ratione, ut exinde quod in commodis suis solent accipere, ipsi retineant, quod superest ecclesiasticis inferant compendiis profuturum. Circa praedia urbana vel rustica ceteraque mobilia pro anima sua mercede a fidelibus nominatim diversi basilicis derelicta, vetus consuetudo servetur.
 
Notarii vero iuxta ordinem matriculae, primicerii, secunderii, tertius, quartus, quintus, sextus et septimus, suo periculo in cunspectu presbiterum et diaconorum documenta ecclesiastica sub fidelium brevium discriptione suscipiant, ut, quotiens exigerit causa, fideliter proferantur, cuntradant atque recipiant.
 
Omnia tamen cum iussione et cum ordinatione episcopi sui eosdem iubemus efficere. Ideo enim universa describenda sunt ecclesiastica documenta, ne ullo modo aut suscepta pereant, aut tempore, quo sunt necessaria utilitatibus ecclesiasticis, exiberi non possint. Qui tamen notarii in officio suo observantes strenue, cunsequantur sine inminutione commoda sibi vel prioribus suis antiquitiis deputata. Ipsi etiam, sicut exigit ratio et antiquitas ordinavit, libellos et securitate totius patrimonii ecclesiasti, quorum interest, subscriptas episcopi manu cuntradant. Quibiiscunque vero secularis cunversationis hominibus nullam necessitatem rei familiaris tolerantibus, ecclesiastici iuris praedia vel urbana vel rustica data sint, episcopi sollicitudine, per eos quibus iusserit clericos ad dominium revocet ecclesiae, nec deinceps, praeter causam superius cumprehensam, dare praesumat. Mastalo vero archidiaconus ecclesia Ravennatis commoda eidem loco iuxta antiquam cunsuetudinem deputata sine imminutione percipiat, sicut eos, qui ante eum fuerunt, claruerit cunsecutos.
 
Monasteria vero virorum sive ancillarum Dei ab episcopo ordinentur, ut omnibus ratio, iustitia, pax et disciplina servetur. A nobis haec loci nostri exigit ratio non taceri: fratri nostro Ecclesio ea imminet custodire, quia pacem generat cum canonibus servata iustitia. De iustitia caritas procedit, per quam Deum videmus et per cuius gratiam haec possimus praecepta servare. In nullo ergo esse cunvenit negligentes, sed vigilantes ad omnia, ut talentum, quod nobis est creditum, cum boni operis augmento ipsi omnium bonorum datori reddamus.
 
Recognovimus Celius. Felix episcopus ecclesiae catolicae urbis Romae huic cunstituto inter partes subscripsi.Nomina presbiterorum, diaconorum vel clericorum Ravennatis ecclesiae, qui Roma venerunt cum episcopo: Patricius presbiter.
 
Stephanus presbiter. Constantinus presbiter. Servandus presbiter. Honorius presbiter. Exuperantius presbiter. Clemens diaconus.
 
Ursus diaconus. Felicissimus diaconus. Vigilius diaconus. Neom diaconus. Iohannes diaconus. Stephanus diaconus. Geroneius subdiaconus. Honorius subdiaconus Petrus subdiaconus. Vitalis subdiaconus. Iulianus acolitus. Faustinus acolitus. Romanus acolitus. Severinus acolitus. Andreas acolitus. Petrus lector. Marcus lector. Asterius lector. Petrus alter lector. Andreas lector.
 
Marinus defensor. Maiorianus notarius defensor. Hermolaus primocerius defensor. Honorius cantor. Tranquillus cantor. Antonius cantor. Melitus cantor.
 
Nomina presbiterorum, diaconorum, qui Romam venerunt cum Victore presbitero et Mastalone diacono: Laurentius presbiter. Rusticus prcsbiter. Victor presbiter. Tomas presbiter. Mastalus diaconus. Magnus diaconus. Paulus diaconus. Agnellus diaconus. Maurus subdiaconus. Stephanus acolitus. Vincemalus acolitus. Vindemius acolitus. Colos acolitus. Cassianus acolitus. Laurentius acolitus. Stephanus acolitus. Tomas lector. Laurentius lector. Florus lector. Reparatus lector. Luminosus lector. Calunnios lector. Ysaac lector. Laurentius orrearius. Petrus decanus. Stephanus decanus.'
 
61. Resipuit autem beatus post haec Ecclesius et sic fuit cum ovibus velut pater cum filiis; et largivit omnia clericis suis, ut correptus fuit a Romano pontifice, immo et anplius largus factus est, et post haec rexit ecclesiam suam in pace et nullum verbum murmurationis nisi laudes a suis audivit clericis. Et haec statuta permansit suis posteris multis temporibus.
 
Sepultus est, ut diximus, in ecclesia sancti Vitalis. Et in atrio ipsius frontis aulae versos metricos iussit tessellis argenteis scribere continentis ita:
 &lt;poem&gt;
'Ardua consurgunt venerando culmine templa
      Nomine Vitalis sanctificata Deo.
Gervasiusque tenet simul hanc Prothasius arcem,
      Quos genus atque fides templaque cunsotiant.
His genitor natis fugiens cuntagia mundi 
      Exemplum fidei martiriique fuit.
Tradidit hanc primus Iuliano Ecclesius arcem,
      Qui sibi commissum mire perfecit opus.
Hoc quoque perpetua mandavit lege tenendum, 
      His nulli liceat condere menbra locis.
Sed quae pontificum constant monumenta priorum,
      Fas ibi sit tantum ponere, seu similes.'
 
Sedit autem annis 10, menses 5, dies 7.

==De sancto Ursicino XXIIII.==
62. Ursicinus XXIIII, humilis vir, rubicundam habens faciem oculosque grandes, procer statura, tenui corpore, sanctus de opere sancto. Haedificator Tricolii, sed non explevit.
 
Denique istius pontificis temporibus defunctus est Athalaricus rex Ravennae 6. Nonas Octubris, et alia die elevatus est Deodatus, et deposuit Malasintha regina de regno, et misit eam Deodatus in exilium in Vulsenis pridie Kalendas Maias. Et, ut aiunt quidam, domum, ubi haedificatum est monasterium sancti Petri qui vocatur Orfanumtrofium, ipsa aedificare iussit propria iura. Non post multos dies ivit rex Deodatus Romam, et revertente occisus est a Gothis 15. miliario de Ravenna mense Decenbris. Et in mense Madio ipso anno ingressus est Belisarius patricius in civitate Classis, et ingressus est Ravennam. Dehinc reversus ad Siciliam, depopulavit eam. Defuncta est Theodora augusta Constantinopolim die 27. mense Iulio. Et ingressus est Narsis chartularius Ravennam cum exercitu magno in praedicto mense, 5. feria; et pugnavit cum Tutilano rege, et mortuus est, et multitudo exercitus eius ceciderunt gladio, et reliqui vulnerati abierunt. Et levaverunt super se Gothi regem nomine Teia in Ticino, et fuit modica quies.
 
Sufficiat nunc ista hodie, tempus est iam, ut in aede revertamur et vitam pontificis expleamus, et quod residuum fuerit, cumotia fuerit, constanter enarremus.
 
63. Iussitque et ammonuit hic sanctus vir, ut ecclesiam beati Apolonaris ab Iuliano argentario fundata et consummata fuisset. Qui iussa mox adinplens, Deo volente, structa ab eo sancto est viro. In Italiae partibus lapidibus preciosis nullam ecclesiam similis ista, eo quod in nocte ut in die pene candescunt.
 
Igitur iste sanctus vir cotidie sacrum agni corpus super aram dominicam manibus discerpebat et peccata populi lacrimas expiabat.
 
64. Sed quia hodie in domum meam vestra nobilitate voluistis declinare, quid faciam, cum sim custos pauperie domus et indigens sum victus? Non mea mensa talis est neque cordis cellarium, ut possit corpora vestra reficere. Sed tamen pinguissimum habeo agnum, cuius comestum corpus nunquam minuit, sed senper integer permanet. Turpe est enim, ut, postquam aditum monasterii mei, domus beati Bartolomei, intrastis, quod non ex ipso apostolo benedictionem percipiatis et ieiuni redeatis.
 
Deferantur quatuor pedes, et ponite mensam desuper. Quatuor stabiles pedes quatuor euangelistae sunt, qui totum quadratum suis praedicationibus cuntinent mundum; mensa vero desuper est sancta ara, id est crux, ubi occubuit Christus et oblatus est hostia Patri pro salute mundi. Sicut quatuor pedes, ita quatuor cornua mensae. Discubuistis? Comedite panem. Ipse panis hic appositus est, qui dixit: 'Ego sum panis, panis vivus, qui de caelo descendi.' Vescimini non carnales cibos, sed caelestes, non terrenum panem, sed angelicum.
 
Ille panis, de quo David cantabat: 'Panem caeli dedit eis, panem angelorum manducavit homo.' Quomodo angeli comedent, qui incorporei sunt? nunquid carne induti sunt? Non comedent morsibus, sed de plenitudine Divinitatis satiantur, quae est panis vivus in secula seculorum.
 
Veniat hic agnus super discum positus, involutus, sicut positus fuit in sancto sepulcro, ad ignem applicatus, sed non conbustus. Idem ad inferos descendit, extinxit gehennae flammas, destruxit mortem, occisit leonem, cunfregit tartara, abstulit iustos, contrivit aereas portas et vectes adamantinos deiecit, iuxta illud propheta: 'Ero mors tua, o mors, ero morsus tuus, o inferne.' Resurrexit de sepulcro, nobis reliquid carnem suam; ambulans super pennas ventorum, calcabit capita nubium, receptus est in caelis, sedit ad dexteram Patris. Ipsa ex carne comedite inmaculato agno. Si comederitis eius carnem et biberitis eius sanguinem, in eo manebitis, et ipse in vobis, sicut ait: 'Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eum.'
 
Nonquid non lex, quae per Moisem data est, praecepit, ut nullus animalis sanguis comestus sit, quia ipsius anima est? Praecepit, et vere praecepit. Sed hic agnus nihil communis, nihil terrenus, sed ipse solus, solus inmaculatus, solus de solo, verus de vero, qui sua non habet [peccata], nostra tollit. Sic et Hebreorum populus, quando egressus est de Aegipto, postes sanguinem agni linierunt, ut percutienti angelo non esset interemptus, et ubi non erat cruor sanguinis agni, percussa est domus, quia Dominus transiens per mediam Aegiptum divisit electos a reprobis. Ecce carnem quam cotidie comedimus agni, et nihil minuit, immo magis crescit et se comedentibus vitam largitur aeternam.
 
Nunc post cibum subsequatur potus. Bibite lucidissimum vinum ex ea vite, qui dixit: 'Ego sum vitis vera, et pater meus agricola est.' Hoc vinum veniat cum canticis et organis, cum citharis et choris, cantibus et psalteriis, cornis et cinbalis et sinphoniis, cum honore magno et honestate multa, quia dignum est. Cantica ista laudatio spiritualis, organa vero fauces nostra sunt, cithara autem pectus humanum, quod cotidie coram Deo percutimus, quia, sicut cordis cithara, ita pectora nostra cordis pulso percutimus; chorus vero sacerdotum acies demonstrantur, tuba autem vox nostra est, quia in ipsa laudes reddimus Patri; psalterium a psalmorum cantu, qui totam Trinitatem et unitatem inseparabilem tenet figuram; cinbala vero et sinphonia, vox psallentium in choro in magno sonitu per quam tota ecclesia lectiones cuncrepant, die noctuque Deo invocare non cessant.
 
65. Hac in suis temporibus beatus iste Ursicinus peragens, iussu divino separatus est ipsius a corpore anima, ivit corpus in propria. Sepultusque est in basilica beati Vitalis martiris ante altarium sancti Nazarii. Sedit autem annos 3, menses 6, dies 9.
 
==De sancto Victore XXV.==
66. Victor XXV. Victor quid est? Ex optatione parentum sibi divinitus fuerat cognomen, ex suo proprio vero actu agnomen, eo quod castra diaboli orando ieiunandoque per multas virtutes saepissime vicit. Iste pulcra fuit facie et alacri vultu.
 
Haedificator Tricoli, sed non explevit. Fecit autem et civorium de argento super altarium sanctae ecclesiae Ursianae, quae a nomine haedificatoris vocatur, miro opere. Alii aiunt, una cum plebe, et alii dicunt, quod temporibus Iustiniani orthodoxi senioris imperator per suggestionem sibi postulasset, quod tale opus facere voluisset, ut auxilium praeberet. Qui misericordia motus omnem censum istius Italiae in ipso anno beato Victori largivit. Quem cum accepisset, cunstruxit, ut cernitis, opus, quod dehinc, sublato ligneo vetusto, centies viginti librarum argenti iusto pondere structum est. Et super arcos civorii versus conscripti hii sunt:
 
&lt;poem&gt;
'Hoc votum Christo solvit cum plebe sacerdos
     Victor, qui populis auxit amore fidem.
Pontifici Christo solventi vota ministrat
     Aligerum cingens haec loca sancta manus.
Egregium miratur opus sublata vetustas,
     Quae melior cultu nobiliore redit.
Catholicae legis venit . . si quis amator,
     Mox reparatus abit corpore, Christe, tuo.'
 
&lt;/poem&gt;
Reliquo vero, quod remansit, diversa vascula ad mensam pontificis extruxit, de quibus ex parte aliqua permanent usque in praesentem diem. Fecitque endothim super sancta ecclesia altarium Ursianae ex auro puro cum staminibus siricis, ponderosa nimis, mediam habens coccam; et inter quinque imagines suam ibi decernimus, et subtus figuratos pedes Salvatoris graphia contexta est purpurata:
 
'Victor episcopus, Dei famulus, hunc ornatum ob diem resurrectionis domini nostri Iesu Christi anno v. ordinationis suae obtulit.' Refecitque balneum iuxta domui ecclesiae, haerens parietibus muri episcopii, ubi residebat, quod usque hodie mirifice lavat,et precio</text>
      <sha1>6lwie4avuksclx089evpa186qvlxqck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267486</id>
      <parentid>267485</parentid>
      <timestamp>2026-05-25T20:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* De sancto Petro XXI. */</comment>
      <origin>267486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137226" sha1="io4qlllqovwgnx9ygubi7a1rg6zl5nb" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Agnellus Ravennas
|OperaeTitulus= Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis
|OperaeWikiPagina=Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis
|Annus= saeculo IX
|SubTitulus=
|Genera=Historia, Documenta Ecclesiae Catholicae
}}
 
0805-0 846- Agnellus Ravennatis - Liber Pontificalis Ecclesiae Ravennatis
 
==Incipiunt versiculi cuiusdam minimi scolasticorum titulantes opus libri sequentis.==
&lt;poem&gt;
In Patris Natique et sancti nomine Flatus!
Cum certum propter secli indicium studuissent,
Atque redemptoris hominum natalis Iesus
Regum et pontificum multi scripsisse magistri,
{{Versus|5}}Quod quisquis tempus sedisset in imperiali
Rector et egregius pastor quod pontificali
Sede: augustorum scripserunt ferrea regna,
Inperium quorum tandem ceu claruit altum
Partibus occiduis, laticum qua copia surgunt,
{{Versus|10}}Et sanctae vitae ceu tempus apostolicorum,
Quoque modo insignes radiarunt ore manuque.
Scriptorumque Ravennatum per circiter annos
Penna diu segnis neglexit centies octo,
Almae summorum moderamina clara per orbem
{{Versus|15}}Pontificum vitae passim narrasse suorum.
Vespere quamquam etenim, tamen orsa fidesque manusque,
Scribere feliciter nostratum Pontificale,
Agnelli lepidi, patriarcharum istud opusclum,
Tempore, apostolicus Gregorius alta salubris
{{Versus|20}}Solvendi et contra almifici quo numina Petri
Compte habet, et sceptra imperii augustus tenet almus,
Armipotens, satus Magno Karolo, Lodovicus,
Pacificus, natusque suus Lotharius acer,
Belliger, Itala regna tenens Romaque potitus,
{{Versus|25}}Regibus et populis lectus solio imperiali;
Archiepiscopus almus ovans Petronacis agitque
Quoque Ravennatis clerum ecclesiae populumque.
Alterum ab undecimo quem presbyterumque beavit
Summus is antistis merito sede urbis opimae.
{{Versus|30}}Quis cunctis sancta sapientior iste sacerdos
Claruit ingenio et natura. Nomine dictus
A puero Agnellus fuit Andreasque iuventa.
Euge satus cretusque nimis de stirpe superba,
Euge Ravenna dedit quantum nullique secundum:
{{Versus|35}}Formosum facie, verbo rutilum, ore loquacem,
Corporis exiguum membris, sed mente capacem,
Quam magnum sensum, quamquam de corpore paulum.
Qualis inest tantilla canens philomena suave
Florigeris verno silvis, cum gutture flexo
{{Versus|40}}Vociferans caelum cumplet clamoribus altum,
Stirpe sedens viridi subter folio modulatrix:
-- Sub dio enim aut modulator ovans, audire, viator,
Pastor, eques vigilans, cupientes dulcia cuius
Carmina gratis ubique optant et sedula curant
{{Versus|45}}Quam nequeunt unquam longo ullo vincere cantu --
Talis et iste sedens tectis nimiumque superbis,
Quae genitor procerus cessit sibi iure paterno,
Sede suburbanisque Ravennae, aut quae vocitatur
Antiquo Blacherna, locis, de nomine, structa
{{Versus|50}}In genitricis honore Dei Dominique Mariae.
Qua lepidus scriptor praefatus, Pontificali
Neglectoque diu suspirans, aestuat angens
Moliturque hiens, gratis tantae dare sese
Moli operis; recolens monimenta patrumque senumque,
{{Versus|55}}Haud surdus vatum auditor, sed mente volente
Dicentis solers Mosis praecepta secutus:
'Posce tuos patres, tibi nuncii erunt seniores.
Te multum semperque petentem gesta priorum
Atque Dei Dominique tui miracula prisca
{{Versus|60}}Et visu audituque monebunt, vera docentes'.
Cum patriarcharum simul aggerat acta priorum,
Edidit istud opus, tenpus quorum, quia muro
Depictum, nomen seriemque excerpsit eorum,
Et vitae partim lectu moderamina, partim
{{Versus|65}}Colligit aure sua, biblis glomerare suetus.
Aderidi capite scripsit, calce et Petronacis,
Utrius medio componens corpus opuscli,
Quatuor undecies patriarcharum sapienter
Exarans cuiusque manus, linguae moderamen
{{Versus|70}}Magnificum, regulans auditaque lectaque, certa
Astutu vigilans, studioque incerta reliquit.
Instar agens cupidi, quaerentis litore curvo
Terrigeri Padi refluentis fulva metalla
Acre sibi, qui de lecto conculcat harenam:
{{Versus|75}}Quorundam, nigrum fundens cartaeque liquorem,
Sancta beatorum pandens miracula vulgo,
Nobiliter sermone locavit harundo sonora.
Multiplici cuius quoniam fuit aure relatu
Veredico plenus, quin sed titubans, aliorum,
{{Versus|80}}Maluit is comptu breviter sermone monere.
Sicut ovans, sidens transtris et pocula sumens,
Lancibus adlatis fartis, et carmma ructans,
Suspiciens placidum caelum, nauta ore sereno,
Aequora tonsilis, certatim vela secundis
{{Versus|85}}Flaminibus tribuit, decurrens vitrea rura,
Quando timore caret scopuli nec conspicit arva,
Nec tangit demissa tenax alto anchora Sirtes.
At moestus, densis caelum cum nubibus atrum,
Per vacuum quoniam cursantes undique ventos
{{Versus|90}}Conspicit, aut scopulum sperat vel cominus esse,
Tum remos cursim retrahens et vela deorsum,
Et navim timidus nectitque rudentibus agens,
Demissisque mari plunbo imo restibus unco,
Exoptat multum cupiens statione potiri:
{{Versus|95}}Conscius haud secus is voluit sermone locasse
Multiplici, uberius passim comensque loquelam,
Magnifico auditu laetus fastuque priorum,
Eloquitur laxis qui gloriosa oris habenis.
Inscius auditus optavit paulula verba,
{{Versus|100}}Deposito fastu fandi, stricto ore loquaci,
Veredico breviter sermoneque promere coram.
 
&lt;/poem&gt;
==Incipit carmen dactilicum senarium micticon, id est mistum, sed primum tetrasticum, dehinc disticon monasticumque intentiones magnas==
===Tetrasticon===
&lt;poem&gt;
 
POETA
Fortuitu quondam venisse presbiterorum
Turba Ravennatum simul, inter quos fuit unus
Andreas dictus, fratres quem voce precari
Demissa, scripsisse sui quo Pontificalem.
 
AGNELLUS
Tum respondit ei humilis, sed mente sagaci:
'Quis mihi sensus inest, aut est quae lectio, possim
Tantillo sensu comprendere centies octo
Annorum cursus vel gesta priorum'?
 
PRESBITERI
'Talia dum fallens promiseris fronte duelli
Assolitus iugiter, quia nobis intima quaeque
Clausa videntur, in auditu nudare patendo,
Tristamur nimium quantum, crudelis amice'.
 
ANDREAS
'Sum quoniam victus, rogo vos, orate tonantem
Sidera qui torquit latices frenatque marinos,
Vita praecipite cursum convertat in ortum
Et sensum tribuat scribendi Pontificalem'.
 
&lt;/poem&gt;
===Disticon===
&lt;poem&gt;
SACERDOTES
'Sic nimium cupidi faciemus, cunque precantem
Sic fiemus, opus verbis respondeat usque.
 
AGNELLVS
Hic quanquam durus, tantum laborat tamen ultro'.
'Actus pontificum referam et acta priorum'.
 
&lt;/poem&gt;
===Monosticon===
&lt;poem&gt;
PRESBITERI
'Agnellus quondam, nunc Andreas, iuge salve'!
 
ANDREAS
'Salvete sacerdotes per secula cuncta'!
 
&amp;nbsp;
Clare fidelis! Carmina parva
Edita vobis, suggere tuque,
Musa regalis, erga fidelis
Dicere laudes, semper amicis.
&lt;/poem&gt;
 
 
Vobis rogantibus ordinatum libellum de ordine pontificalis successionis pontificum, qui sedem sancti Apolenaris intraverant, sicut veritas et argumentatio vestri Agnelli, qui et Andreas, ipsum ortodoxae sedis Ravennae potuit reperire et cognoscere.
 
==Prologus incipit==
Gratias vobis necesse est agere Deo Patri et Filio eius simulque Spiritui sancto, trinae maiestati, unicae potestati, quod me pollutis labiis reclusit et linguam aridam, in quantum illi placuit, disertam fecit.
 
Confido etenim orationibus vestris gratiam fandi meis sermonibus Deum donare, ut sanctorum praecedentium sedis antistitum patrum Ravennatis ecclesiae, qualiter unusquisque suis temporibus facta peregit, pro eo quod vos me sermonibus coegistis, in quantum potuero, ad memoriam revocem. Non solum quod eorum facta perspexi, verum etiam ex auditu, quae mihi seniores nostri retulerunt, vestris auribus patefaciam.
 
Moises etenim praecellentissimus vir, inspirante Deo, Genesis librum descripsit. Ipse enim ait: 'Interroga patres tuos, etannunciabunt tibi, seniores tuos, et dicent tibi', et Iob: 'Interroga generationes pristinas, et diligenter investiga patrum memoria.' Ex stirpe enim Abrahae Moyses descendit, et antequam Abraham nasceretur, totius huius mundi fabrica a Deo facta fuisse memoratur. Marcus etiam, Petri apostoli discipulus et in baptismate filius, non corporaliter Domini secutus fuit vestigia, neque ulla miracula ab eo facta vidit, sed Petro enarrante euangelium exaravit. Lucas vero, Pauli apostoli ministrator, inbutus ab eo doctrina, euangelii aperuit fontem. Multi etenim alii ex auditu rerum volumina condiderunt; sicut in Vitas patrum legitur: 'Narravit mihi quidam senex' etc. Nonne Gregorius sedis Romanae ecclesiae antistes in plurimis locis librum Dialogorum retulit dicens: 'Narravit mihi ille et ille homo' et reliqua?
 
Sed minime me fari possum similem illis. Nam confiteor quippe, sicut modica scintilla posita in aspectu solis meridie ferventis obumbratur, et eius non apparet lumen: sic et mea ante conspectum totius philosoforum extinguitur pagina.
 
Quantum est hoc possum alia et his similia protelare sermonem, cartas et atramentum expendo. Similis enim sum illis, qui in silvis vel in heremis positi sunt, et videntes densas erga se arbores, opaca et obscura loca
 
atque intransmeabilia veprium multarum, et nescientes partem, quam petant vel incidant, nisi tota via fuerit, et in cultum exierint.
 
Sic et ego propter relationem sanctorum pontificum sedis Ravennatis huius ingressus sum quasi in discrimina maris, et velut procellosa tempestas adversum me cunluctaret, totius gurgitis vel tumultus undarum ydata me sectaret caerulearum. Tunc non trepido,
 
quia obsecrationibus vestris pene ligatus sum et Dominus mecum est, qui est benedictus in secula.
 
Caritate vestra transeam ad superius studium, quod vobis urgentibus semel incepi. Dudum enim auribus vestris intimavi, quiade supradicta sede aliquid facere debeam, quod mihi narratum fuit. Fortasse si fefelli, indulgite. Exactor non molestus debet esse, quando debitum [debitor] est redditurus.
 
Sed in his omnibus benedicamus Deum Patrem et Filium et Spiritum sanctum, qui vivit et regnat in secula seculorum. Amen.
 
===Explicit prologus===
==Incipit versus metrici. Per nomen beatus Apollenaris hoc legatur pariter.==
&lt;poem&gt;
Almus apostolus et solidus princeps aliorum,
     Quem sanctis monitis discipulum docuit,
Pontificum summam sedem dans cuique, Ravennam
     Et populum misit recte vocare Dei.
Orbatis lumen tribuit Teclanque levavit,
     Quaeque thoro menbris aegra diu iacuit.
Laetus et advenit capitolia summa, catervas
     Nomine daemonicas subruit in Domini.
Illidens cupidi leti retinacula, natam
     Ad vitam Rufi per Dominum retulit.
Numen per Domini munus lingua reparavit
     Classensi, nomen cui Bonifacius est.
A lanione coronatus cum martirio fit,
     Ante flagellorum vulnera plura tulit.
Rege poli revocante, petit post spiritus eius
     Caeli cumsessus angelicosque choros.
Ille nequit quicunque capax cunprendere metrum,
     Non id displiceat, suppliciter rogito.
Sed sumens itiner prosae, per pervia gressus
     Dirigat, et mecum pace fruatur ovans.
 
&lt;/poem&gt;
Finit metrum pentametrum et exametrum. Quicumque non capit, revertatur ad prosam.
==De sancto Apolenario.==
Sanctus Apolenaris, natione Antiochenus, Grecis et Latinis literis heruditus, apostoli Petri discipulus, et cum eo in urbem Romam pervenit.
 
Qui post plurimum tempus eum pontificem ordinavit atque per inpositionem mans Spiritum sanctum tribuit et osculum ille dedit; et ab urbe Roma quasi terdenos miliarios communiter cum eo venit, in quo situm est monasterium beati Petri quod vocatur ad Ianuculum. Ibi Christi apostolus oravit, et ubi genus posuit, lapis mollis apparuit, ut cera ab igne, et in modum eius lapis genu concavus est.
 
Et ad aliud monasterium ipsius apostoli, quod vocatur ad Ulmum, in ipsa nocte pariter sopiti sunt, et apparent fossae in illo lapide, ubi caput vel terga atque nates et crura tenuerunt, usque in hunc diem. Et post Ravennam eum direxit.
 
Et ipse beatissimus, antequam in urbem Ravennam ingrederetur, Herenei filium caecum illuminavit -- Hereneus quippe 'pacificus' intelligitur -- et intrinsecus huius civitatis plurimas peregit virtutes: tenpla deorum subvertit et simulacra cumminuit, presbiteros et diaconos ordinavit, infirmos sanavit, daemones effugavit, leprosos mundavit, in Bedente fluvio et in mare multos baptizavit.
 
In basilica beatae Eufemiae quae vocatur ad Arietem, primitus baptismum fecit, et ubi pedibus stetit, liquefactus est ille lapis et vestigia quasi signum inpressa sunt.
 
Filiam quoque Rufi patricii mortuam suscitavit. Et illius in patricii domo episcopium Bononiensis ecclesiae usque in praesentem cernimus diem. Sic autem domum illam integram et incolumem scio, quomodo antiquitus. Et nune pene annos quinque Theodorus Bononiensis antistes saxeam arcam, ubi Rufus patricius sua cum filia positus fuit, abstulit et ad suam ecclesiam Bononiensem deportavit,
 
ut, postquam defunctus, ibidem sepultus fuisset. Sed quid ei profuit, quod alios exinde expulit? Et ille non in illa positus est,nam segnius ipse fecit eam stabilire.
 
2. Igitur beatissimus Apollenaris cum ingenti pondere ferri in carcerem missus est non longe ad capitolium istius Ravennae civitatis. In quo custodibus circunspicientibus angeli victum caelestem ministrabant ei.
 
Iterumque eum coegerunt et ab urbe proiecerunt non longe ab hac miliario 6, ubi ecclesia beati Demetrii antiqua structa est.Post haec ad partes Illiricae captivus ductus est, et deinde per Salonam, Panoniam quoque, per Danubii ripam Traciamque et ibidem atque in litore Corinthi multi per eum mirablila intulit Dominus.
 
Rursus post tres annos Ravennam remeavit et a fidelibus suis filiis sacerdotibusque cum magna laetitia susceptus est. Quem saevientes paganis post diutius caesus nudis pedibus super prunas stare fecerunt et alia multa tormenta in eum exercuerunt.
 
Templum Apolinis, quod ante portam quae vocatur Aurea, iuxta amphiteatrum, suis orationibus demolivit. Cuius tanta beatitudo fuit et mansuetudo, ut nunquam, dum pateretur, alicui iniuriam fecisset, aut eum increpasset, nisi, dum fortiter torqueretur, ait ad vicarium: 'Impiisime, quare non credis in Filium Dei, ut evadas tormenta aeterna?'
 
Pro nimia dierum plenitudine curvus effectus est. Temporibus Vespasiani caesaris martirio coronatus est. Vixit autem in pontificale solio annos 28, menses 1, dies 4.
 
==De sancto Aderito I.==
3. Aderitus I, vir sanctus et timoratus, a beatissimo Apolenare presbiter ordinatus est, et ut sapiens architectus supra fundamentum sui magistri et doctoris haedificavit. Pro suis ovibus incessanter Deum deprecabatur, ut a cultura idolorum discederent et Deum vivum Patrem et Filium et Spiritum sanctum confiterentur. Et multi in eius temporibus post tempestatem persecutionis baptismum susceperunt; deinde multos ad Dominum sociavit.
 
Defunctus est in civitate Classis 5. Kal. Octobris. Sicut asserunt quidam, in basilica beati Probi sepultus est, non longe ab ecclesia beati Apolenaris quasi stadio uno. Sedit autem annis . . ., menses. . . ., dies. . . .

==De sancto Eleucadio II.==
4. Eleuchadius II, cui nomen Latine 'candidus' intelligitur. Hic mitis et prudens fuit, et eum sanctissimus Apolenaris diaconem sacravit. Cuius tanta fuit philosofia, ita ut plurimos de novo et veteri Testamento libros cunderet, et de incarnatione domini nostri Iesu Christi atque illius passione volumina exaravit. Unde et in Passione Apolinaris athletae Christi legitur: 'Eleucadium philosophum diaconum fecit.' Iste vere recte gentibus praedicavit, et in su ecclesia oleo pietatis perunctus, quasi lucernae lumen effulsit.
 
Defunctus est autem 16. Kal. Mart., et sepultus est extra muros Classis, ubi usque hodie ad laudem nominis eius ecclesia aedificata et Deo est consecrata. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .

==De sancto Marciano III.==
5. Marcianus III, antistes praeclarus, ex nobili ortus est progenie. In sancta, fecundus Spiritu sancto, permansit ecclesia. Hic cleros ampliavit sacro dogmate eruditos atque diaconos presbiterosque consecravit plurimos. Et a beatissimo Apolenare una cum prudentissimo Eleucadio diaconus ordinatus est, sicut in Passione ipsius ordinatoris reperitur, ubi ait: 'Marcianum nobilissimum virum et Eleucadium diacones cunsecravit'.
 
Post plura miracula in pace Deo creatori animam reddidit. Unde arbitratus sum, quod in ecclesia beati Eleuchadii sepultus sit. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .

==De sancto Calocero IIII.==
6. Calocerus IIII, 'bonus tempus' interpretatur, et si forte C in I vertatur, 'ieros' dicatur, 'senior' intelligitur, vel 'sacerdos', sive 'dominus'. Iste enim provecta aetate vir grandaevus fuit. Sub illius tenporibus multas gratias et magna mirabilia per eum Dominus in populo exercuit. Cuius tanta praedication fuit, ac talis cura gessit pastoris, ut non solum adquisitas oves erudiret, verum etiam ex gentilium sedem atque roborem daemonis animabus evelleret et ad sacrum fontem baptismatis caelesti dono recrearet.
 
Defunctus et sepultus est, sicut aiunt quidam, 3. Februarii Idus in basilica beati Probi confessoris. Sedit autem annis. . ., mensis. . ., dies. .
 
==De sancto Proculo V.==
7. Proculus V. Hic pius fuit, velut pater est filiis, et plures ad ecclesiasticam crebro viscera complectabat et suae praedicationis dulcedine velut mellis esu populis tribuebat et [quasi ] lactis sitientibus pocula ministrabat.
 
In senectute positus, capitis canitiei gratia repletus, sacerdotium cum vita finivit. Et ubi eius sit sepulcrum, ignoro; anbiguitas est mihi, utrum in basilica beati Probi sit conditus, an in sancti Eleuchadii confessoris. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Probo VI.==
8. Probus VI, mitis et pius, clarus in specie, fulgidus in opere, sapiens eloquiis, prudens corde, plenus gratia Spiritus sancti. Quicunque languidus ad eum venire potuisset, suis orationibus salvus revertebatur, quacunque fuisset infirmitate detentus. Et spiritus inmundos expulit atque catervarum corpora sauciata vel dissoluta solidabat.
 
Postquam suae ad occasum vita angelica conspexit agmina, statim sancta elapsa est de corpore anima 4. Idus Novenbris. Deinde cunctus lugendo populus cum nimia corpus eius reverentia sepelivit, et sepulcrum ipsius apud nos veneratur usque in praesentem diem; et illius ecclesia sita est in partibus orientis.
 
Et in nullis ecclesiis infra civitatem Ravennae Classinve missa super populum celebratur nisi in ista sola. Aedificata est iam dicta basilica iuxta ardicam beatae Eufemiae quae vocatur ad mare, qua nunc demolitam esse videmus.
 
Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Dato VII.==
9. Datus VII. Hic namque vir religiosus et nimis pius vigilansque nocturnis fuit orationibus, atque praecipuus animarum adquisitor hominum ac gentis crebro praedicator; et velut speculum clarius vultus super cunctos emicuit.
 
Nam quando is ad gratiam supernam vocatus est, sancta ipsius anima a corpore cessit. Et, ut asserunt quidam, in ecclesia beati Probi sepultus est. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Liberio VIII.==
l0. Liberius VIII, magnus homo, caritate plenus, irriguus fons, fide praecipuus, mente benignus. Suis temporibus ecclesiamomni honore adauxit. Inmensa humilitate propriae suae vitae animam custodivit omnisque philosofiae tenuit principatum.
 
Post haec autem obiit et sepultus est, sicut quidam suspicantur, cum praedecessori suo. Sedit autem anno. . ., mens. . ., dies. . .
 
==De sancto Agapito IX.==
11. Agapitus IX, cuius nomen Latina lingua vertitur 'caritosus'. Hic agapes cum peregrinis cotidie faciebat. Iste etenim assidue munuscula pauperibus tribuebat, et infra sui corporis templum bonitatem, ad aram cordis suam animam coram omnibpotenti Domino velut hostia cotidie triverat.
 
Ad quem postmodum divinum superveniens mandatum, sancta anima a carne soluta est. Sepultus est, ut suspicantur, cum superius nominatis aliis. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Marcellino X.==
12. Marcellinus X, iustus et timoratus, suis orationibus daemonum castra prostravit et oves, quae a Domino ei traditae fuerant, inpiger custodivit, ne ille inmanissimus lupus, qui cotidie saevit et furit in eas, tempore suo ecclesia laniare potuisset et ex suis ovibus praedam evelleret, ut non christianorum animas, quas sanctus vir omnipotenti Domino adquisierat, beluino gutture devoratum, ne infernalibus connexis gehennae vinculis ditione manciparet.
 
Transactaque plurima annorum curricula spatii, pontificatum amisit et vitam; cuius tanta corpus odoramenta fragravit, ut preciosissimae mirrae incensa sepelientium nares sentirent. Sepultus est, ut fatentur alii, in basilica beati Probi. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Severo XI.==
13. Severus XI, cuius nomen intelligitur in compositione 'saevus verus'. Hoc non ad saevitiam pertinet, sed ad fortitudinem: saevus id est fortis, verus pontifex maximus.
 
Cuius sacerdotium ab omnipotenti Domino tantum praedestinatum fuit, ut in illius electione Spiritus sanctus missus fuisset in specie colunbae quam omnis populus viderunt corporalibus oculis, et super eius capud requievit. Unde de eo in proverbium usque hodie dicitur a singulis gentibus: 'Beata terra illa, ubi in electione pontificis Spiritus sanctus descendit in colunbae similitudinem, et ordinatur, super caput cuius requiescit'.
 
Sed vae tibi, Ravenna misera, vicina destructae Classis, quia nunc cum nimia altercatione et controversia pontifex in te ordinatur.
 
In Sardicense concilio cum legatis Romanae ecclesiae vir sanctus interfuit hic Severus.
 
14. Beatus iste superius nominatus Severus dum missa celebraret, cum ipsius diaconus in pulpitum ascendisset et beati apostoli Pauli epistolas legeret, ut populorum conventus spiritualibus verbis reficeret: subito sanctus vir in extasim factus est, velut sopore detineretur, nec pleniter dormiens aut vigilans. Aestimautes eum sui, quod somno arreptus fuisset, coeperunt latera eius pulsare.
 
Ille autem quasi de gravissimo somno erigit se sursum et tristi animo dixit illis: 'O quit fecistis? Quare inquietastis me? Quamvis a vobis hic viderer, in alio loco eram'.
 
At illi perseverabant interrogantes eum, dicentes: 'Dic nobis, ubi fuisti, pater'? Quibus ille ait: 'Indulgeat vobis Dominus, dilectissimi filii, pro eo, quod expergefactum fecistis me, quia in Sancta Mutinense ecclesia eram et ibidem fratris et coepiscopi mei Geminiani ipsius antistes ecclesiae omnipotenti Domino animam commendavi, et ibidem steti, quousque praedictum sanctum corpus sepulcro poneretur'.
 
Propter hanc igitur causam, ut veritas probaretur, cives Ravennates et cives Classensis equites miserunt ad superius iam dictam urbem Mutinensem, ut sancti viri eloquia cumprobarent.
 
Qui, dum requisitus fuisset dies vel hora qua sancta anima beati Geminiani migrasset ad Dominum, dixeruntque: 'Nonne domnusSeverus pontifex vester ei animam commendavit et tandiu hic stetit, quousque corpus eius sepulcro clauderetur, quo clauso ab oculisnostris repente evasit'?
 
Qui reversi nunciaverunt per ordinem civibus suis, ut eis narratum fuerat. Ex illo iam die coeperunt sanctitatem eius anplius venerari.
 
15. Cuius beati vita viri apud nos non reperitur descripta historia; sed dicunt quidam, quod multa mirabilia prodigiaque per eum Dominus exercuit in populo, quod non valuit patefacere stilus noster. Tanta autem illius sanctitas fuisse asseritur, ut eius defuncta coniunx post plurima tempora evoluta esset in latus.
 
Dum filia beatissimi confessoris Christi Severi, Innocentia nomine, vitales auras amisisset, venerunt omnes, ut infra sepulcrum suae genetricis Vicentiae corpusculum ponerent, viderunt sepulcrum minimum dixeruntque: 'Non possunt hic duo requiescere corpora, quia modicum est vas'.
 
Cum fletuque dominus ait Severus: 'O mulier, cur mihi molesta es? Quare non praebes locum filiae tuae? Suscipe quod portasti, ex tua sumpta est carne, ne dubites recipere. Ecce tibi trado, quod mihi dedisti, ne torpeas; unde fuit, reversa est. Locum tribue sepeliendi, noli me contristare'.
 
Ad cuius vocem sub tanta velocitate suae coniugis ossa ad semetipsam in partem alia remota sunt, quanta vix ea animata corpora hominum sic citius moveri potuissent, et filia sua spatium loci tribuit ad sepeliendum.
 
Factum est autem post haec, ut sancta anima, quam homines diligebant in terra, divino iussu a sanctis angelis esset susceptura amoeno in loco. Sicut enim narrante audivi de transitu beati viri, ita vestris auribus intimabo. Quod quadam die missam celebrasset et sacrum dominici corporis et sanguinem percepisset, stola pontificale indutus, suum iussit aperire sepulcrum, quod vivus ingressus, inter coniugem et filiam iacens se iussit claudi. Ibi denique orans preciosam Deo animam reddidit. In tali pace et tranquillitate defunctus est sub die Kalendarum Februarium. Et multa mirabilia ad sepulcrum Dominus ostendit in ipsius ecclesia, quae sita est in civitate dudum Classis, non longe a regione quae dicitur Salutaris, usque in praesentem diem.
 
16. Et iterum narrabo vobis, quod nostris temporibus facta cunspeximus; ad memoriam revoco, ut recordemini. Vir autem unus, qui hodie animatum vivit corpus, cum parvulus esset, ex infirmitate corporis cum sua mater ad sepulcrum beati Christi confessoris Severi prostravisset, somnoque omnis arrepti fuissent, solus ille infirmus puer intenpestivum noctis expavit et vocem emisit, cunctos excitavit. Viderunt, qui ante candelas extinctas fuerant, cungruo lumine fulgorem micantes. Et cum vidissent cuncti inmensum lumen, territi mente dederunt gloriam Deo et Severo cunfessor eius.
 
Puer autem cum in medio eorum deductus fuisset, coepit mater eius interrogare eum: 'Quid tibi contigit, fili'? At ille coram omnibus dixit: 'Vidi ex hoc sepulcro egredientem virum episcopali habitu, canitie capitis decoratus, angelico vultu, tetigit me, et expavi'. Infirmitas vero pueri statim recessit ab eo, et non ultra febricitavit.
 
Haec nostris temporibus facta sunt, non solum hoc, sed et alia multa.17. De electione sancti istius viri, quod superius incepi, quod mihi narratum fuit a multis senioribus, expleam. Quadam die lanisterii opus praegravatus cum esset, ipse cum coniuge sua lanificium, ut dixi, nearent officium, ait ad cuniugem: 'Vadam et videbo visionem mirabilem, quomodo de alto caelo colunbam veniet et super electi caput consideat'.
 
Coniunx vero eius coepit eum subsannare et increpare, dicens: 'Sede hic et labora, noli otiosus esse! Sive ieris, sive nonieris, te pontificem populus non ordinabit; revertere ad opus'!
 
Ille autem dixit illi: 'Sine me, ut vadam'! Et illa: 'Vade, quia qua hora ieris pontifex cumfestim ordinaris'. Ille autem surgens perrexit, ubi erat coetus populi cum sacerdotibus, et pro vestium deformitate, quia squalida indumenta indutus erat, abscondit se post ianuam ipsius loci, ubi erant omnes congregati orantes.
 
Et post orationem expletam extinplo venit e caelis colunba nive candidior et requievit super caput beati Severi confessoris Christi post valvas latitantem. Ille autem dum a se eam compulisset, volitansque per aerem, iterum requievit super eum secundo et tertio.
 
Stupefactus omnis potemtatus, qui praesentes astabant, maximas Deo gratias agentes, ordinatus est pontifex. Quo audito, coniunx, eius, quae nuper deriserat, postea super eum gratulabatur.
 
Tunc inpletus est euangelicus sermo, quod scriptum est: 'Apud homines hoc inpossibile est, apud Deum autem omnia possibiliasunt', et iuxta Pauli vocem: 'Infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia'.
 
Et, ut aiunt quidam, beatus Eraclianus, Pensaurense civitatis episcopus, huius confessori Severi fuisse discipulus, et ab eoeruditus sacra doctrina episcopalem tenuit sedem.
 
Sufficiat vobis nunc, obsecro, quae de beati Severi vita audistis, ut de reliquorum gesta, Deo suffragante, fari valeamus, et ut vos eum desiderio magis quam cum taedio legatis et inmensas Deo gratias agatis, qui est benedictus in secula. Sedit autem annis. . ., menses. . ., dies. . .
 
18. Sed quaeso, dilectissimi, ut curiosius intendatis, quantas omnipotens Deus virtutes suis fidelibus tribuit, non solum vivi de carne, sed etiam mortui de ossibus obedirent; quatenus ipsa veritas ait: 'Si habueritis fidem sicut granum synapis, et dicerretis huic arbori moro: Eradicare et transplantare in mare, obediret vobis.'
 
Cur inter ceteras herbas granum solum synapis interposuit? Granum igitur synapis nisi teratur, illius virtus non agnoscitur; cum tritum fuerit, statim ex eo fortitudo et dulcedo procedit. Sic et sancti, cum ad martirium pervenerunt, prudentia et humilitas apparet fortia tormenta sustentando et verbera vel praelia carnificum non timendo vel tacendo in mansuetudine.
 
Omnes filios vocaret, quos ex ydolorum cultu protraxerit Domino, quia genus martirii non tantundem esse videtur. Aliud palam omnibus, aliud in occulto. In publico martirium est, cum ante praesidem deducitur, trahitur, caeditur, vulneratur, irridetur subsanatur, vinculis astringitur, vestibulo carceris truditur, et post haec omnia capite truncatur, et martir ille non Christi nomen negat. Occultum martirium hominis est, semetipsum abstinere, ieiunare, vigilare, a malis vitiis cavere, carnalia desideria renunciare, quot sibi non vult fieri, alter non facere, nullam concupiscentiam seculi detinere, ex suis iustis operibus pauperum turbis elimosinas erogare, ad incredulos et infideles instanter praedicare et a caeco errore eripere et illis viam veritatis et luminis demonstrare; iuxta quod scriptum est: 'Estote prudentes in bono et sinplices in malo'.
 
Rursus scriptum est: 'Estote prudentes sicut serpentes, et sinplices sicut colunbae'. Et si serpens prudens est, cur ipsa veritas per Salamonem dicit: 'Non est caput nequius super capud colubri '. Et si prudens est, cur ergo scriptum est: 'Serpens erat callidior cunctis animantibus terrae'? Et si prudens, cur maledictus a Deo est inter omnia animantia mundi? sicut scriptum est:
 
'Dixit Dominus ad serpentem: Maledictus eris inter omnia animantia terrae, supra pectus et ventrem tuum gradieris, et terram comedis cuntis diebus vitae tuae'.
 
Quare hoc? Quia subduxit hominem, de prohibito pomo eum mandere fecit, ingressus est diabolus in venenoso serpentis guttureet prothoplastum paradixo expulit. Quare non super caudam aut cum alio loco graderetur, nisi supra pectus et ventrem? Quia quisquis terrena cogitatione vel vitiis delectatur, supra pectus et ventrem graditur. 'Et terram comedes cunctis diebus vitae tuae', hoc est: non ad caelestia eleves, sed terrena coenosa coinquinamenta volutabis.
 
Sed ideo sanctos prudentes et sapientes ut serpentes Dominus docet esse, quia serpens, quando ab aliquo percutitur, corpus tradit ad flagellandum, solummodo capud abscondit, sic et sancti flagellantur corpora, et capud omnium nostrum, quod est Christus, abscundunt sub velamen cordis et orationis. 'Et sinplices sicut colunbae': Cum ceterae aves fel habeant, haec ab illo aliena est, carens amaritudine, sed dulce animal, mansueta avis.
 
Et ideo colunba nomen accepit a plausu alarum, unde percussio alarum aput Grecos 'peristera donca' dicitur, Latinum 'colunba' interpretatur.
 
==De sancto Liberio XII.==
19. Liberius XII, praecipuus vir, orfanorum pater, largus elimosinis, pontificatum in pace rexit. Euangelicam praedicationem verissime custodivit, iuxta quod scriptum est: 'In patientia vestra possidebitis animas vestras.' Nil alterius quicpiam subripuit vel concupivit; ex suis iustis laboribus Deum honoravit.
 
Post obitum suae vitae officiosissime sepultus est et aeternam requiem possidet. Nam de supradicti vita Liberii quantum retinui, vobis disserui. Sedit autem hic beatissimus annos. . ., menses . . ., dies. . .
 
==De sancto Probo XIII.==
20. Probus XIII, pinguis divina gratia et speciosus forma, decrepitus aetate, gravis corpore, ylaris vultu, caeleste perfusus gratia, roboratus Deum senper quaesivit. Iste non cessavit suas ammonere oves, sed ingens praedicator extitit. Tanta autem excellentia Divinitatis fuit in eo, ut heruditus sapientia spiritali superaret et inheruditus gratia Spiritus sancti reficeret.
 
Qui circa vicina mortem positus, angelorum contenplatus agmina, laetus et exultans, tendens ad sidera palmas, flammantia lumina clausus, et reddidit spiritum. Sepultusque est iste beatissimus, ut suspicatus sum, cum praedecessore suo. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Florentio XIIII.==
21. Florentius XIV, iustus homo, pater pauperum et tutor viduarum, magnus praedicator, humilis et mansuetus et pius, exortans cotidie oves suas, ut ad portum salutis et poenitentia fructus citius confugerent.
 
Sepultus est hic sanctus vir in monasterio sanctae Petronillae, haerens muris ecclesiae apostolorum. Rexit ecclesiam suam annis. . ., mensibus. . ., diebus. . .
 
==De sancto Liberio XV.==
22. Liberius XV, vir sanctus, pulcher fuit in forma, clarior in sensu; lactiflua habuit heloquentia. Fuit enim verus Dei cultor, paganorum in bonis seductor, idolorum destructor; sub cuius temporibus coepit pars paganorum minuere et sancta ecclesai ex christiano populo pupulare. Cuius tanta mansuetudo fuit, ut non dominus a suis sacerdotibus vocaretur, sed quasi unus ex ipsis consacerdotibus eognominaretur; solummodo inter eos pontificalis tituli solio praecedebat. Exortabatur iste cotidie erubescentes poenitentiam, ut cum fiducia deberent accedere.
 
Istius denique tenporibus occisus est Valentinianus augustus maior extra portam Artemetoris non longe ad stadium tabulae prope canpo Corianthri, et seditio maxima in populo fuit, et multi vulnerati in loco qui dicitur Puteus benedictus; missusque ex Ravennam moenia augustus, invectorum manibus finivit vitam.
 
Sepultusque est in monasterio sancti Pulionis, quem suis temporibus aedificatum est, non longe a porta quae vocatur Nova, cuius sepulcrum nobis cognitum est. Sedit autem praedictus antistes annos . . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Urso XVI.==
23. Ursus XVI, castissimus corpore, sanctissimus in opere, tensam et pulcram habuit faciem, modice calvus fuit. Iste primus hic initiavit tenplum construere Dei, ut plebes christianorum, quae in singulis teguriis vagabat, in unum ovile piissimus collegeret pastor.
 
Nunquam suam ecclesiam polluit, nec Spiritum sanctum vendidit, nec de inpositionis manu aliqua afferendo munera suam dexteram porrexit.
 
Igitur haedificavit iste beatissimus praesul infra hanc civitatem Ravenna sanctam catholicam ecclesiam, quo omnis assidue cuncurremus, quam de suo nomine Ursiana nominavit. Ipse eam suis temporibus fundavit et, Deo iuvante, usque ad effectum perduxit. Lapidibus preciosissimis parietibus circumdedit, super totius templi testudinem tessellis variis diversas figuras composuit. Omnis autem populus, quasi vir unus, spontaneus animus laborabat laetans et gaudens, et de caelis Deum cunlaudabat, quia prosperabatur salus in manibus eorum per intercessionem sui sacerdotis et confessoris.
 
Qua Euserius et Paulus unam parietem exornaverunt, parte mulierum, iuxta altarium sanctae Anastasiae, quod fecit Agatho. Ipsa est paries, ubi columnae sunt positae in ordinem usque ad murum de postis maiore. Aliam vero parietem parte virorum comptitaverunt Satius et Stephanus usque ad praedictam ianuam, et hinc atque illinc gipseis metallis diversa hominum animaliumque et quadrupedum enigmata inciserunt et valde optime composuerunt.
 
Sita est iam dictam ecclesiam in regione Herculana. Ideo Herculana dicitur, quia ab Hercule cunsecrata fuit, non longe a posterula Vincileonis, eo quod Vincilius ipsam haedificavit.
 
Habitabat autem sanctissimus vir infra episcopium, qui est positus iuxta fossam amnis, qua egreditur de loco qui vocatur Organaria, emanans sub pontem Pistorum, mira magnitudine et tota aedificiali machina constructa, ubi nunc destructum stabulum esse videtur.
 
Post haec vero omnia consummata et aedificia pleniter constructa infirmitatem modicam sensit corporis, quasi eructuans reddidit spiritum Idus Aprilis; in tali pace et tranquillitate vitam finivit in die sanctae resurrectionis. Et in tali vero die ab eo dedicata est ipsa ecclesia et vocata Anastasis.
 
Sepultusque est, ut asserunt quidam, in iam dicta ecclesia Ursiana, quae et Anastasis, quam ipse construxit, ante altare subtus pirfireticum lapidem, ubi pontifex stat, quando missam canit. Quam ob rem non post multum tempus eius sanctitas claruit, et in musivo camera tribunae beati Apolenaris nomen illius unam cum sua imagine 'Sanctus Ursus' descriptus est. Sedit annos 26, menses. .., dies. . .
 
==De sancto Petro XVII.==
24. Petrus antistes XVII, sanctissimus vir, tenui corpore, procera statura, macilentus effigie, prolixam habens barbam. A tempore beati Apolenaris una cum isto viro omnes praedecessores sui Syrie fuerunt.
 
Fundator ecclesiae Petrianae, muros per circuitum haedificans, sed nondum omnia conplens. Nulla ecclesia in aedificio maior fuit similis illa neque in longitudine, nec in altitudine; et valde exornata fuit de preciosis lapidibus et tessellis variis decorata et valde locupletata in auro et argento et vasculis sacris, quibus ipse fieri iussit. Ibi asserunt affuisse ymaginem Salvatoris depictam, quam nunquam similem in picturis homo videre potuisset, super regiam; tam speciosissima et assimilata fuit, qualem ipse Filius Dei in carne non fastidivit, quando gentibus praedicavit.
 
25. Sed tamen volo, ut vobis notum sit, quod de superscripta Domini nostri sancta effigie a singulis audivi senioribus, tampopularibus, quanque sacerdotibus, sicut ipsi traditum habuerunt ab antecessoribus suis. Non solum mihi intimatum est, qui volo hunc adscribere Pontificalem, verum etiam et ceteris meis cundiscipulis et fratribus, qui nutriti in gremio sancta Ursiana ecclesia fuimus.
 
Quod fuisset quidam spiritualis pater in heremo, postulabatque cotidie a Dominum, ut ostendisset ei formam incarnationis suae. Qui dum post multa tempora in tali oratione suae animae taedio lassaretur, astitit ei nocte vir in candidis vestimentis, angelico habitu indutus, dixit illi: 'Ecce exaudita est oratio tua et laborem tuum aspexi. Surge, vade in civitatem quae vocatur Classis, et quaere ibi ecclesiam Petrianam; et cum ingressus ibidem fueris, aspice super valvas eiusdem ecclesiae infra ardicam, ibi me videbis depictum in parietis calce, qualis ego fui in mundo in carnem'.
 
Deinde ipse gaudio magno repletus, verbo auditu laetus et ovans, heremum reliquit, comitabanturque cum eo duo leones. Et surgens, per longinqua terrena itinera ad civitatem Classim pervenit, et cum ingressus fuisset in praefatam ecclesiam una cum ipsis leonibus, diutissime plorans et orans per parietes sanctam effigiem quaerere coepit. Qui cum non invenisset, venit ad locum, quo dormienti revelatum fuerat ipsa esse depicta effigies. Et videns eam, cecidit pronus in terram, lacrimans, adoravit et agens gratias, quia sicut viderat, veluti ei fuerat in sompnis revelatum.
 
Et intuens in illam diutissime, dixit: 'Gratia tibi ago, exauditor omnium Deus, qui non spernis quaerentes te nec desideraspeccatorum mortem, sed invocantium te praesto es, aput quem mediator, nec nuncius, nec intramissor necesse est, apud quem non est mora deprecantium fidelium, iuxta quod nobis per prophetas pollicitus es: &quot;Adhuc loquente te, ecce adsum&quot;. Ecce non secundum mea merita, sed secundum tuam misericordiam desiderium meum adinpletum est. Iam satiatus sum de sanctis divitiis tuis, iam de thesauro caelesti locupletatus sum. Suscipe animam meam in aula sancta tua, et invitatus ad coenam agni, merear ingredi in regno tuo et sedere ad mensam tuam'.
 
Et his dictis diutissime horans et gaudens, inter duosque leones circa eum rugientes reddidit spiritum. Qui dehinc capientes populum, cuncurrerunt, adprehendentes, terram fossoriam cum nimio timore et veneratione -- lanbentes leones eius menbra atque vestigia -- et lacrimas fundentes, cum ingenti luctu sepelierunt eum. Tunc leones, unus ad caput eius prostratus est et alius ad pedes, rugitus magnos inter se dantes, cuncurrentes hinc et inde iuxta sancti viri corpus, magnis vocibus perstrepentes atque suorum collasub eius tumulo cupientes submittere -- amarissime populus cum ipsis leonibus flebat -- ambo interierunt.
 
Ipse vero populus foveam ex utraque parte in terra iuxta sancti viri corpus sepelivit illos hinc et inde. Cum nimio autem metu territus est populus, in viam suam reversus est, narrabit mirabilia, quae Dominus in hominibus et in bestiis exercuerat.
 
26. Fuit enim in Valentiniani temporibus. Cum coepisset Valentinianus imperare, in ipso introitu imperii eius beatus iste Petrus vita expoliatus astra petivit. Ut aiunt quidam, sepultus fuit in sua fundata ecclesai Petriana. Certissime enim sciatis, veritatem vobis dicam, non ullum mendacium.
 
Dum in monasterio meo beatae et semper virginis Mariae quae vocatur ad Blachernas residerem, quod est fundatum non longe a Guandelaria, dum vellem perscrutare omnium vita pontificum Ravennatum, haesitator eram animae meae de huius sancti viri tumulo. Qui dum ita cogitarem, unus ex pueris, qui cotidie aspectibus meis consistebat, nunciavit mihi, Georgium presbiterum Classensis ecclesiae advenisse. Ille vero illo tempore regebat curam ecclesiae sancti Severi confessoris Christi, vir valde venerabilis, constans in omnibus, firmus absque imbecillitate.
 
Qui cum fuisset ad me ingressus, postquam sedisset, statim sciscitare eum coepi, forsitan aut per antiquos homines in audituaut visu aliquid de beati huius pontificis glosochomo scisset.
 
Ille autem ilari vultu dixit mihi: 'Veni, ostendam tibi, quod maxime cupis, ubi preciosissimus requiescit thesaurus'. Qui cum ascendissemus equis, properavimus Classem, et iussi meis hominibus, qui nobiscum comitabantur, longius secedere, qua si stadio medio; et ingressi sumus infra monasterium sancti Iacobi, quod est fundatum infra superscriptae ecclesiae fontem. Vidimus sepulcrum ex lapide proconiso precioso, et elavavimus duriter atque modice cooperculum. Invenimus infra ipsam arcam capsam cipressinam; cumque sublevassimus eius tegumen, vidimus nos ambo sanctum corpus iacens, quasi ipsa hora sepultus fuisset, longam habens staturam cutemque pallore proditam et omnia integra menbra, pectus et ventrem integrum, nulla deerant, nisi pulvillus capitis minuerat.
 
Tantum autem odorem manavit, ut hac si incensum fragrantes mixturatum mirra balsamoque sentivimus. Irruit super not terror orribilis ac vehementissimus et tanta tristitia, ut, quod antea alacriter aperuimus, vix etiam cum suspiriis et gemitibus claudere potuimus. Odor denique nos superabat in omnibus et sic fuit, ut amplius quam unam ebdomadam odor ex nostris naribus nunquam recessit. Et desuper ipsam arcam illius imaginem mire depictam continebatur literis: 'Domnus Petrus archiepiscopus'.
 
27. Et infra ecclesia beati Iohannis euangelistae iussit Galla Placidia pro illius sanctitate eius effigie tessellis exornari in pariete tribunali post tergum pontificis, supra sedem ubi pontifex sedet. Quae effigies ita facta: prolixam habens barbam, extensis manibus, quasi missas canit, et hostia veluti super altare posita est, et ecce angelus Domini in aspectu altaris illius orationes suscipiens est depictus.
 
Istius temporibus Galla Placidia augusta multa dona in ecclesia Ravennati optulit et lucernam cum cereostato ex auro purissimo fecit, pensantes, ut dicunt quidam, pondere publico libras septem, una cum sua effigie scenofactoriae artis factam infra orbita et per in giro legentem: 'Parabo lucernam Christo meo'.
 
Et hic beatissimus alapas Euangeliorum ex auro optimo et gemmis lucidissimis fecit, et effigies illius ibidem facta est, quae permanent usque in praesentem diem, et literae hoc ostendentes desuper capitis illius scripta sunt: 'Domnus petrus antistes ob diem ordinationis suae sanctae ecclesiae optulit.'
 
Defunctus est pridie Kalendas Augusti. Sedit annos. . ., mensis. . ., dies. . .
 
==De sancto Neone XVIII.==
28. Neon XVIII . Iste pulcrum aspectum, sanctissimam et spiritualem habuit vitam. Aedificator autem fuit superscripta ecclesia Petriana, cuius funditus aliquam partem antecessor construxerat, unde necesse e rat, successores antecessori opus implere. Dehinc fuerant omnia postquam constructa aedificia et sartatecta tenpli innovata sunt, variis coloribus depingere fecit.
 
Fontes Ursiana ecclesia pulcerrime decoravit: musiva et auratis tessellis apostolorum imagines et nomina camera circumfinxit, parietes promiscuis lapidibus cinxit. Nomen ipsius lapideis descriptum est helementis:
&lt;poem&gt;
'Cede vetus nomen, novitati cede vetustas,
Pulcrius ecce nitet renovati gloria Fontis.
Magnanimus hunc nanque Neon summusque sacerdos
Excoluit, pulcro conponens omnia cultu.'
 
&lt;/poem&gt;
29. Domum infra episcopium Ursianae ecclesiae, quae vocatur Quinque agubitas, a fundamentis construxit et usque ad effectum perduxit. Ex utraque parte triclinii fenestras mirificas struxit, ibique pavimenta triclinii diversis lapidibus ornare praecepit. Istoriam psalmi, quam cotidie cantamus, id est 'Laudate Dominum de caelis', una cum cathaclismo in pariete, parte ecclesia, pingere iussit; et in alio pariete, qui super amnem posito, exornari coloribus fecit istoriam domini nostri Iesu Christi, quando de quinque panibus et duobus piscibus tot milia, ut legimus, homines satiavit. Ex una autem parte frontis inferius triclinei mundi fabricam comptitavit, in qua versus descriptos exametros cotidie legimus ita:
 
&lt;poem&gt;
'Principium nitidi prima sub origine mundi,
Cum mare, tellurem, caeli cum lucida regna
Virtus celsa Patris Natique potentia fecit;
Cumque novus sol, luna, dies, aurora micabit,
Ex illo astrigerum radiavit lumina caelum.
Unus in orbe novo vir terra virgine factus
Exiluit humo, insons hic corpore senso.
Iste Dei meruit vocitari solus imago,
Namque sui similem hominem produxit in orbem
Supremi genitoris amor, dominumque locavit.
Hunc Sator omnipotens, rerum ditissimus, ipse
Multifluis opibus lungum ditavit in aevum.
Isti cuncta simul silvarum praemia cessit,
Iussit in aeternum fetus producere terram.
Huius oves niveae, nitida per gramina vaccae,
Huius et alticomis sonipes; fulvique leones,
Huius erant passim ramosi in cornua cervi,
Pinnatique greges avium piscisque per undas.
Omnia nanque Deus homini, quaecunque paravit,
Tradidit et verbo pariter servire coegit.
Hunc tamen in primis monitis caelestibus olim
Observare suam legem et vitalia iussit,
Praecepit vetita [auderet ] ne mandere poma.
Praeceptum spernens, sic perdidit omnia secum.'

&lt;/poem&gt;
Et in alia fronte depicta istoria Petri apostoli, subscriptique sunt versus metricos:
&lt;poem&gt;
'Accipe, sancte, libens, parvum ne despice carmen,
Pauca tuae laudi nostris dicenda loquelis.
Euge, Simon Petre, et missum tibi suscipe munus,
In quod sumere te voluit Rex magnus ab alto.
Suscipe de caelo pendentia lintea plena,
Missa Petro tibi, haec diversa animalia portant,
Quae mactare Deus te mox et mandere iussit.
In nullis dubitare licet, quae munda creavit
Omnipotens genitor; rerum cui summa potestas.
Euge, Simon Petre, quem gaudet mens aurea Christi
Lumen apostolicum cunctos ornare per annos:
In te sancta Dei pollens ecclesia fulgit,
In te firmum suae domus fundamenta locavit
Principis aetherei clarus per secula natus.
Cunctis clara tibi est virtus, censura fidisque.
Bis senos inter fratres in principe sistis
Ipse loco, legisque novae tibi dantur ab alto,
-Quis fera corda domas hominum, [quis ] pectora mulcis
Christicolasque doces tu omnes esse per orbem.
Iamque tuis meritis Christi parat gloria regnum.'
 
&lt;/poem&gt;
Post haec autem omnibus consummatis, tertio Idus Februarii obiit. Sepultus olim in basilica apostolorum ante altare beati apostoli Petri subtus pirfireticum lapidem, quem nunc, eum nos inde trahentes, iuxta illius basilicae sedem sepelivimus, traductusque est per locum qui dicitur Ad Brachium Fortis.
 
30. Sed ubi Brachium Fortis dicitur aut pro qua dictum sit [causa ], ignoratis. Sed quia pauci sunt veterani qui sciunt, ideo volo vos scire, ubi dictum sit et pro qua dictum sit causa.
 
Cum ieritis ad regionem apostolorum non longe a macerie Ovilionis, introeuntes vos intra ardicam beati Petri apostoli, ubi imago domini nostri Iesu Christi depicta est extenso brachio, et hinc ex una parte effigies beati clavigeri Petri et ex alia parte effigies vasis electionis Pauli et ipsae depictae sunt. Dixi, ubi dictum sit; dicam, pro qua causa dictum sit.
 
Duo viri cupientes foedus inter se iungi, dixit unus ad alterum habentem sobolem: 'Petitionem parvam deprecor tibi, rogo, ut non in vacuum revertatur, obsecratio mea.'
 
Cui ille alter: 'Non gravabo te; quod tibi placet, fiat.' Dixitque: 'Da mihi filium tuum, ut sim ei pater de sancto baptismo et suscipiam ego eum de fonte sanctificato. Simus cummuniter patres, tu carnalis, ego autem spiritualis.'
 
At ille ait: 'In nomine domini nostri Iesu Christi fiat sic.' Factumque est ita. Et ex illa die, postquam baptizatus est infans, fuerunt communiter patres, et dilectionem habuerunt in invicem in Spiritu sancto et obsculo pacis, quia et sic cundecet fieri, qui inter se talia faciunt, eo quod non homines, sed Spiritum sanctum inter se mediatorem ponunt.
 
Et ut sciatis, maior est spiritalis pater, quam sit carnalis, quia et ille ex peccato procreavit filium, et in peccato natusest ei filius, et ipse in peccato moratur filius; hic autem spiritualis pater, postquam ex unda baptismi eum recepit, ablato diabolo et ponpis eius, generatur filius spiritualis ex sancto fonte. Sanctificatum recipit filium denuo natum per aquam et Spiritum sanctum, quomodo antea natum peccatum de peccato, multo magis postea sanctificatum per Spiritum sanctum.
 
Contigit autem eo tempore, unus ex his superscriptis compatribus alteri compatri suo mutuasset solidos trecentos. Et cum deventi essent in loco, ubi superius audistis, Ad Brachium Fortis, dixit unus ad alterum: 'Mutua mihi, obsecro, occulte solidos aureos trecentos.'
 
Cui ille respondens dixit: 'Cras mane hic cunveniamus, et deferam inter me et te.' Cunque inluxisset dies crastina, venerunt in locum, ubi cundixerant sibi, et numerata pecunia, dixit ille fenerator ad compatrem suum: 'Ecce compater, accipe quod petisti; tamen provide inter me et te, quomodo mihi debeas reddere. Non vis mihi fideiussorem dare? Non vis mediatores advocare? Non vis pignus dare? Neque vis, ut quis sciat propter vituperium? Et haec omnia tibi consentio.'
 
Cui debitor respondit et dixit: 'Talis terminus inter me et te firmatus est, quem transgredi non possimus. Da mihi tantum hanc mutuo nomine pecuniam, nihil perdes. In consepctu Dei tibi dico: ubi sto, tibi reddam.'
 
Et respondens fenerator ait compatri suo: 'Compater, sit inter nos mediator Deus omnipotens, cuius effigies hic depicta est, et istut brachium Salvatoris fortis et terribilis ipse sit fideiussor, et isti duo magni principes apostolique, Petrus scilicet et Paulus, testes sint inter me et te. Ista dextera, qua eduxit filios Israel de terra Aegipti et hoc brachium forte, qui mihi hodie fideiussor extitit, quia reddam tibi hanc pecuniam tuam.'
 
Igitur numeratos 300 solidos, respiciens ad vultum Salvatoris ait: 'Domine Deus omnipotens, in ipsis verbis, quae locuti sumus, do huic compatri meo solidos istos. Tu sis fideiussor, per tuum sanctum brachium eos trado, ut, si in constitutum mihi eos not redderit, tu mihi redde.' Placuit illi hos sermones.
 
Posito constituto, firmaverunt inter se fideiussorem fortem brachium Salvatoris, et recepta pecunia profectus est statim ad negotiandum. Et cum coepisset huc illucque negotiare, invenit quadruplum, ingressusque est Constantinopolitanam urbem, et videns, quia multiplicabatur pecunia in manibus eius, nolebat Ravenna reverti; et ecce tempus constitutum advenerat ad reddendum pretium, et ipse minime venit.
 
Venit autem compater ille, qui feneravit, ad effigiem Salvatoris dicens: 'Domine Deus aeternus, iam praeteriit dies constituti, unde tu mihi fideiussor fuisti de compatre meo; vigila causam meam, ne damnum habeam, redde mihi solidos meos, quos per tuum forte brachium dedi.'
 
In ipsa nocte apparuit illi debitori in somnis ipsum brachium Salvatoris, dicens ad illam: 'Vade, redde pecuniam compatri tuo, quam accepisti, unde tibi ego fideiussor sum, quia cotidie molestus est mihi'.
 
Quod cum non venisset, ivit ille iterum ad ipsam Salvatoris effigiem et calumpniavit ut supra. Et apparuit in ipsa nocte sanctum brachium illi, protestavit, ut nuper audistis. Contigit quadam die, venit ille, qui pretium dederat, voces increpationis coepit dicere ad sanctam Domim nostri effigiem: 'O Domine, quare non reddes iustitiam meam? Fideiussor meus es, per tuum forte brachium dedi. Caelestia regis, terrena moderas, maria inperas : et unum non cohartas hominem? Tu mihi dedisti pretium illud, et si tollerevis, quis te prohibet? Nullus, quia omnia tuae subiacent potestati. Si terrenus homo mihi fideiussor fuisset, coegisse eum per iudicem, aut ei vim fecissem, aut sic, aut sic recepisse pretium meum. Tu, qui caeli et terra Dominus es, nisi iusseris reddere, quid faciam? Quando caeli ante te mundi non sunt, et sol et luna non splendent, et angeli et arcangeli trement, et terra liquescit, montes defluent, elementa omnia deficient: ego qui sum, ut tibi audeam loqui? Tantum misericordia tua super me sit, et causa mea defende, et redde, quia ecce duo testes, ambo ad te apostoli electi. In eorum praesentia mihi fideiussor tuum forte brachium extitit, et si aliter dico, ipsi testimonium reddant, quia verissimi sunt et linguas eorum claves caeli fecisti'. Et his dictis ingemuit et recessit.
 
In ipsa deniqe nocte apparuit ad ipsum compatrem suum debitorem Salvatoris nostri effigiem in somnis,dicens: 'Revertere citius Ravennam et redde solidos compatri tuo, unde hoc meumbrachium fideiussor extitit, quia increpavit me et calumpniam ipsius sustinere non possum. Et scias te, si citius non ieris et ille mihi plus molestaverit, perdes hic omnia quae adquisisti, et corpus tuum flagellis tradam, et eris in tribulatione maxima omnibus diebus vitae tuae, et ibi deficies; ego vero de meis thesauris reddo solidos duplum compatri tuo.'
 
Tunc surgens diluculo negotiavit, ut potuit, ipsa die navem ascendit et Ravennam reversus est. Quo audito compater eius, qui pretium dederat, gaudio plenus ivit ad domum eius, quasi ad visitandum eum. Inter cetera verba coepit sciscitari ab eo de pecunia mutuata. Cui ille respondit, omne suum negotium esset perfectum et solidos quadruplicatos.
 
At creditor dixit compatri suo: 'Si ita est, benedictus Deus! Redde mihi solidos meos'. At ille respondens dixit ei: 'Gratanter faciam, non hodie, quia sera est. Cras mane eamus ante fideiussorem meum, id est brachium forte, quod me valde istis diebus impulit. Ibi tibi reddam et in conspectu duobus principibus testibus nostris.'
 
Altera vero die detulit ille debitor quadringentos aureos. Ierunt ad locum ubi ipse mutuavit, et ille dedit, et numeratos denuo quadringentos solidos, dixit debitor ad compatrem creditori suo: 'Bene mihi fecisti, quia de paupertate me sublevasti; et benedixit omnipotens Deus negotium meum, quadruplicavit pecuniam. Tolle modo trecentos solidos, quos mihi mutuasti in conspectu fideiussori meo et duobus testibus nostris, et insuper centum alios solvo tibi, ut sim innocens, eo quod in constituto die paratus non fui, vel ut etiam pro exenio'.
 
Et respondens ille compatri suo, dicens: 'Absit hoc, ut plus recipiam nisi quantum tribui. Non permittat hoc forte brachium, quod eum inter me et te mediatorem est, ut usuris accipiam usque ad corrigiam calciamenti.'
 
Et respondens ille debitor dixit: 'Iuro tibi per hunc brachium forte et veritatem manifesto, quia, quomodo multiplicabanturin manibus meis pecunia, nisi hoc brachium coegisset me tribus vicibus, non hoc anno Ravenna remeassem. Sed illis noctibus et illis, quae succedunt diebus, veniebat ad me in somnis et protestabat dicens: &quot;Vade, redde creditori tuo pecuniam, quam tulisti, quia molestus est mihi compater tuus, me fideiussor tuus hodie inquietavit.&quot; Sic ammonuit me per duas vices. Mensis vero istius diei quadam venit ad me nocte ista sancta Domini nostri effigies, coepitque increpare dicens: &quot;Quare non revertis reddere pecuniam creditori tuoque compatri, quam per huc brachium meum spondidisti reddere. Satis mihi hodie homo ille molestus fuit et ploravit coram me, insuper dixit mihi: quia si terrenum hominem fideiussorem habuissem, iam restituisset mihi. Surge celeriter, vade, redde, quia illius lamentationis non sustineo, durae mihi sunt. Ne forte per duritiam blasphemet, et non solum pro pecunia, sed pro eo rationem reddas. Non moreris, sed surge, vade. Scias te, si tardaveris, ego dabo solidos de gazophilatio meo, et tu hic ista fortuna omnino perdes, insuper corpori tuo noxam tradam.&quot; Alia vero die cimbam ingressus, prosperis ventis properavi ad istam servatam a Deo civitatem Ravenna, reddere tibi omnia, sicut et feci. Et nunc posco, ut tollas istos centum aureos, quia fefelli tibi, ut non aliqua nociva mihi causa tenear astrictus.'
 
Cui alter respondens dixit: 'Iuravi tibi per Dominum et hoc brachium forte, qui reduxit te huc, quia non accipiam usque ad pugillum pulveris, nisi sola tua dilectio, quam cotidie teneo. Et ut scias ad ista tua eloquia, sicut tu dicis, quando in nocte te compellebat hoc brachium de mea iustitia, ego interpellabam super te, et benedictus Deus, qui te salvum et incolumem reduxit ad propria tua! Et nunc innocens sis de hac causa in conspectu Dei aeterni et a me, et nostram caritatem permittat ipse omnipotens Deus, quomodo hic firmata est, sic permaneat usque in aeternum. Videamus et caute agamus, ut non nos unus alterutrum fraudemus, quia hoc brachium forte mediatorem inter nos constituimus.'
 
Et hoc dicens, prae gaudio flebant et obsculabant se invicem. Ierunt in pace, et ex illo iam die pro hac causa vocatus est locus ille Brachium Forte usque in odiernum diem; sed pauci sunt, qui sciunt.
 
Inde transductum est corpus beati Neonis archiepiscopi et sepultus est, ut superius notavimus. Domumque quam haedificavit vidistis, et in ipsa domo, ubi ymagines apostolorum Petri et Pauli tessellis factae sunt, hinc et inde iuxta crucem conspexistis, et una linea versiculi, in qua continet: 'Domnus Neon episcopus senescat nobis,' legistis. Sedit annos. . ., menses. . ., dies. . .

==De sancto Exuperantio XVIIII.==
31. Exuperantius XIX, vir grandaevus, humilis et mitis, prudens in operibus bonis. Quod suos antecessores haedificaverunt,iste incolumis tenuit.
 
Illius tenporibus ecclesia beatae Agnetis a Gemello subdiacono istius sanctae Ravennatis ecclesiae et rectore Siciliae constructa est. Et multum ea ditavit in auro argentoque et palleis sacris, et civitatem argenteam in processu cunstruxit natalis ipsius martiris, et usque nostris temporibus perduravit.
 
In diebus eius occisus est Felix patricius ad gradus ecclesiae Ursianae mense Mai, et facta est domna Eudoxia augusta Ravennae 8. Idus Augusti.
 
Nihil amplius seniores nostri et longaevi mihi de eius vita retulerunt; non memorabilem habet istoriam. Aedificator Tricolli, sed non cunsummavit.
 
32. Et si aliqua aesitatio vobis hune Pontificalem legentibus fuerit, et volueritis inquirere dicentes: `Cur non istius facta pontificis narravit, sicut de ceteris praedecessoribus?' audite, ob hanc causam:
 
Hunc praedictum Pontificalem, a tempore beati Apolenaris post eius decessum pene annos 800 et amplius, ego Agnellus qui et Andreas, exiguus sanctae meae huius Ravennatis ecclesiae presbiter, rogatus et coactus a fratribus ipsius sedis, composui. Et ubi inveni, quid illi certius fecerunt, vestris aspectibus allata sunt, et quod per seniores et longaevos audivi, vestris oculis non defraudavi; et ubi istoriam non inveni, aut qualiter eorum vita fuisset, nec per annosos et vetustos homines, neque per haedificationem, neque per quamlibet auctoritatem, ne intervallum sanctorum pontificum fieret, secundum ordinem, quomodo unus post alium hanc sedem optinuerunt, vestris orationibus me Deo adiuvante, illorum vitam composui, et credo non mentitum esse, quia et horatores fuerunt castique et elemosinarii et Deo animas hominum adquisitores.
 
De vero illorum effigie si forte cogitatio fuerit inter vos, quomodo scire potui: sciatis, me pictura docuit, quia semper fiebant imagines suis temporibus ad illorum similitudinem. Et si altercatio ex picturis fuerit, quod adfirmare eorum effigies debuissem: Ambrosius Mediolanensis sanctus antistes in Passione beatorum martirum Gervasii et Protasii de beati Pauli apostoli effigie cecinit dicens: 'Cuius vultum me pictura docuerat.'
 
33. Qui iussu divino pontificatum finivit et vitam 4. Kal. Iunii, sepultus est in iam dicta basilica sanctae Agnetis martiris, ante altare sub pirfiretico lapide; alii aiunt, post altare subtus pirfiretico lapide. Sedit annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Iohanne XX.==
34. Iohannes XX, virtute valde venerabilis, pauperum nutritor, pudicitia ornatus, amator castimoniae, ad cuius orationem angelica agmina descendebat. Mediocris corpore, tenuis facie, maceratus ieiuniis, egenorum alimonia tributor.
 
Ipsius temporibus ecclesia beati Laurentii martiris,quae sita est in Caesarea, constructa ab Lauricio maior cubiculi Honoriiimperatoris, cum summa diligentia compta esse cernimus mirae magnitudinis haedificiorum.
 
35. Sed tamen de iam dicta ecclesia non sileam, quomodo audivi a narrantibus. Idem Honorius caesar iussit huic Lauricio, ut in Caesarea ei palatium haedificaret.
 
Qui sumpta pecunia in Caesarea pervenit ibique iam dictam basilicam beati martiris haedificavit. Qua cum omnibus consummatafuisset, reversus ad suum dominum, ut ei expletam aulam commissam narraret.
 
Moxque eum turbatum invenit, et sedens imperiali habitu, ita architectum Lauricium in ira interrogare coepit, si tota regalis aula, quam ei fabricare iusserat, perfecta in suis operibus fuisset. Invidiosa et prisca fraus, malivolos homines aures imperatoris temptaverant, quod beatus Lauricius non aedes imperialis, sed ecclesia haedificasset.
 
Qui respondens ait: magnam aulam honorifice struxisset, atria, excelsas arces et cubilia promiscua ad ipsius domus latera sufulsisset. Imperatoris ira quievit.
 
Qui dum ex longinquo itinere Honorius augustus a Caesaream pervenisset, vidensque sublimia aedificia, placuit valde sibi; qui cum intus fuisset ingressus, veloci cursu Lauricius fugiens post sanctam aram, ut evadere potuisset. Quem cum iussisset Honorius cunprehendere, cecidit in faciem suam pronus in terram, et factus in extasim, preciosissima gemma, quam in corona capitis habebat, infixa est in una ex lapidibus. Solumque caput sursum erigens, post nebulatis oculis visumque receptum, vidit post ipsum altare beati Laurentii, quod beatissimus papa consecraverat Iohannes, stantem praedictum Lauricium et athleta Christi Laurentius manum super Lauricii colla tenentem.
 
Tunc imperator Lauricium iustiorem se iudicavit, et relicta iracundia, acsi patrem eum venerare coepit et secundum se interomnes in palatio habuit.
 
36. Vixit autem in mundi istius luce annos 96, ipsius imperator temporibus defunctus est in senectute bona. Sequebatur rexcum militibus lugentibus feretrum, sepultusque est in monasterio sanctorum Gervasii et Protasii, iuxta praedictam ecclesiam, mirabiliter decoratam musiva aurea et diversarum lapidum genera singulaque metella, parietibus iuncta.
 
Arca vero illa, ubi praestantissimum corpus requiescit, tanta praelucida, ut quidam asserunt, fuit, ut a praetereuntibus infra pium corpus videretur. Et cur non hodie apparet, ut prisco apparebat tempore, ut nuper, dicam, didici.
 
Nescio nomen, quis ille imperator voluit ad suam abstrahere utilitatem. Nocte quadam astitit beatus Lauricius custodi ecclesiae et dixit: 'Affer cinerem et aquam, et line sepulcrum meum et postmodum diligenter lava.' Quo facto candor evanuit. Alia vero die, cum venissent caementarii ad tollendum, viderunt deteriorem, et nunciaverunt praeposito, qui super vectigalia erat, deinde nunciantes in atria principis, dimiserunt usque huc; et ipsam arcam non terra sustentant neque lapis.
 
Et antequam in cubiculum arcae ingrediaris, manu dextera aspexeris, iuxta quod effigies trium puerorum musive depicta sunt, ibi literis aureis invenies continente ita: 'Stefano Protasio Gervasio b. martirio et sibi memoria aeterna Lauricius huius dedicavit sub die III Kal. Octubris, Theodosio XV et Placido Valentiniano'
 
Et in arco maioris tribunae, in quantum valuimus legere, ex parte invenimus continentem ita, quod in 4 annis et 6 mensibus aedificatio cunsummassent, finita sunt omnia. Et in ingressu ecclesiae repreimus scriptum, quod Opilius ipsam exornasset frontem, qui ipse Opilius multum eam ornavit in argento et auro.
 
Et si diligentius inquiras, multus ornatus foralitius maiorum vasculorum, tam corona, quanque et calices appensorii, quos inornamentis cernimus habere Ursiana, ex ipsa martiris basilica sublati fuerunt.
 
Et ipse sepultus est Opilius parte mulierum circa mediam subditam. Gemma vero illa, unde superius memoravimus, tam praestantior gemmis fuit, ut ad illius lumen noctu potuisset homo per ipsam ecclesiam gradere. Etiam, aiunt quidam, extrinsecus fulgebat, et apparet signum lapidis, ubi infixa fuit, usque in praesentem diem.
 
37. Eo namque tempore, cum episcopalem cathedram Ravennatis ecclesiae beatus iam dictus optineret Iohannes, contigit, ut Attila rex Hunnorum fines Italorum vastaret atque suis mucronibus populorum corpora iugularet. Cum ab ora Ravennatum properasset, ut eam eversam et eius habitatores telis interemisset, atque illius hostes ut multitudo locustarum per sablonosa loca fusa iacerent, die uno et altero Ravennam properaverunt cum thoracibus et clipeis. Ipse vero rex lorica iudutus et circumfultus arma bellica, pectusque suum umbone tegebat, cristatus capite, cum exercitu gradiebat.
 
Quem sanctissimus praesul sensit Iohannes, totus se cum magnis lamentis et largissimis fletibus in orationem omnipotenti Domino pronus in faciem stravit, petivitque mortem animae suae, ut non suos filios vel filias Ravennatesque cives in exterminium aut in consummationem videret evelli vel dissipari, et nec sua ecclesia contaminata esset ab iniquis et crudelissimis hominibus, et non videret excidium civitatis in direptionem praedantium; ut animas illas, quas ipse e superstitiosa gentilitate soli Deo adquisierat, paganorum non subiugatis manibus videret, et ne iterum ad errorem gentilitatis redirent, et ne animas fallacissimus diabolus suis ditionibus manciparet.
 
Igitur dum sanctus vir tota nocte pervigilans sisteret et pro suis ovibus incessabiliter Dominum deprecaretur, fixis in terra genibus tunsoque pectore colaphis, expansis manibus, Deum talibus vocibus deprecabatur:
 
'Omnipotens Deus, cuius mirabilia inenarrabilia sunt, exaudi me servum tuum humilem et peccatorem! Suscipe orationem meam, piissime pater! Perveniat lacrimae meae ante conspectum misericordiae tuae! Adesto mihi, Deus meus, qui ex nihilo fecisti caelum verboque solidasti terram, qui super molem statuisti cacumina montium, qui formasti hominem ex liquido elemento, in cuius factura delectatus es, et praecepisti ei te solum timere. Sub tuo, Domine, imperio omnia cuntremescunt, ante tuum conspectum fugiunt caeli, trement terra, montes commovebuntur, fluenta quassantur, trement angeli, metuunt arcangeli, trepidant dominationes, principatus et potestates corruunt, nubes et aera disparguntur, sol obscurant radios, luna obtenebrescit caliginem, claritatem astrorum minuitur. Miserere nobis, formator humani generis, libera nos in manu forti et brachio excelso, salva nos per tuam sanctam victricem dexteram! Tu es Deus in caelo sursum et in terra deorsum, qui Faraonem cum curribus et exercitibus suis in profundum pelagi dimersisti et Israelitica castra protexisti, qui Amalech evertisti et Amorreos contrivisti, qui castra Assiriorum per angelum tuum sanctum 145 millia prostravisti. Supplico, omnipotens Deus, ut tribuas nobis adiutorium de sanctis caelis tuis, quia tu conteres bella -- Dominus nomen est tibi -- per dominum nostrum Iesum Christum, filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti per omnia secula seculorum. Amen.'
 
Post vero consummata oratione surrexit de loco, lacrimis rore plenus. Alia vero die valde diluculo processit beatissimus quasi ad solempnia missarum, indutusque scema angelica, cum sacerdotibus et clericis et cum turibulis ante illos incensa offerentes, cum ingenti lumine, canendo et Deo psallendo simul ad praedictum regem Attilam properaverunt. Tanta etenim divina pietas institit, ut cor regis non solum ferocis lenocinia [lenitum] videretur, sive coruscantia vestimenta videretur esse deposita, verum etiam pro sanctissimo viro rex cum suis exercitibus adversus alium, si necesse fuisset, dimicaret regem, et quos nuper venerat perdere, postmodum defensaret.
 
Igitur sedente rege in regali solio, vestimenta auro textilis purpura indutus, videns eum a longe venientem a se cum suis psallentem sacerdotibus, ad suos ait: 'Unde sunt viri isti candidissimi psallentes, vel unde venerunt, aut quid volunt? Ego enim tales homines nunquam meis visibus vidi, nive candidiores, prae omnibus pulcriores et valde electi. Et iste, qui praevius eorum est, quasi angelus Dei.'
 
Hi qui aderant respondentes dixerunt regi: 'Domine invictissime rex triomphator, virum istum, quem in medio candidorum stantem et plorantem cernis, supplicare tuum potente brachium, ut parcas, venit, misericordiam petit, pietatem tuam postulat.'
 
Rex autem ad illos: 'Ob quam causam?' Dixeruntque: 'Ne floridam Ravenna in exterminio tradas, ut ad laetitiam cives civitatis restituas.' Iterum rex interrogans ait: 'Ex unde est ille?' Et dixerunt: 'Etiam ipsius episcopati sedem ipse regit.' Et ait rex: 'Interrogate eum, quid sibi vult, aut quale solatium illi inpendet, vel pro qua causa se ille nostris aspectibus stravit?'
 
Et respondentes regi dixerunt: 'Audientes omnes virtutem tuam magnam et manum tuam validam et tuum esse potentissimum brachium phalangasque tuas robustas, ideo hic vir venit ad te et pro suis filiis cupit animam suam morti tradere, ne sua subversionem videat civitatis; quia fama tua victoriosa in omnem terram crevit et maxime divulgata est.'
 
Dixitque ad illos rex: 'Quid dicitis inauditam rem? Vestris sermonibus asperis aures meas temptastis. Nonne mondana lex censuit, ut quicunque regis aures inutilia nuntiaverit, gladium iubet demoliri? Dicite mihi, o vos omnes, qui hanc causam nostis, et diligentius curiose audiam: Quomodo potuit hic unus homo tantos filios procreare?'
 
Et respondentes de astantibus regi cum nimio metu et veneratione, timore territi, dixerunt: 'Non est ita, ut noster arbitratur dominus; tame si vultis audire, quomodo sui filii sunt, veris assertionibus et certissimis eloquiis manifestemus. Non ex conceptu carnis aut ex pollutione libidinis, sed spirituales filii sunt, quos ipse omnipotenti Deo adquisivit et ex paganorum cultu protraxit. Pro ipsis desiderat mori, pro ipsis se sacrificium offert, et antequam vel unus ex suis ovibus extinctus sit, antea se cupit, tuo vibranti brachio, gladio iugulare.'
 
Audiens itaque rex huiuscemodi verba, per unam scilicet horam in semetipsum cuntremuit, et facies eius immutatae sunt, vultus ipsius erat pallore proditus, corque eius maxima tempestas quatiebatur et cogitationes invicem varia succedebant, mens illius vagabat, consilia eius in diversa rapta sunt, toto obstupuit corpore, in extasim factus est, eo quod coram illo astaret talis sanctissimus vir, qui angelicam faciem contemplare meruit, qui cotidie ad caelestia extollebat mentem, cuius sanctissimi ad sidera resonabant laudes, qui sanctis prophetis assimilatus est et sanctorum apostolorum imitatus est praeconia, etiam dominum imitavit Christum, qui se pro suis tradidit ovibus. Sed Christus Deus, Dei filius, pro nobis miseris in fixura crucis ex corpore animam prodiit et de fauce draconis hominem, quem ex limo dudum condiderat, iterum reparavit et postmodum rediit ad sedem supernam.
 
His itaque gestis, sensus regis ad eum reversus est, et quod nuper mente captus esse ab hominibus videbatur, sancti viri intercessionibus ad propriam suam reditus est intelligentiam. Exclamavit autem dicens: 'O bonus pater, qui pro suis filiis se optulit morti! O inenarrabilis mansuetudo! O beata tolerantia amplissimaque sapientia! Iste se pro omnibus tradidit et talem Domini sui fidelitatem incorruptam baiulat, ut moriatur ille, antequam de commissis ovibus suis quispiam vinctus educatur. Bonus pastor, sanctissimus vir, dignus, Deo suo fide probatus!'
 
Et ait rex beato papae Iohanni: 'Tibi, pater, omnia concessa sunt. Ecce non levabo lanceam meam super plebem tuam, nec vibrantem frameam mittam, nec lituus militiae meae sonabit ultra auribus vestris. Unum est tantum, quod facere vobis oportet. Cives enim tui valde ingeniosi et sollertissimi sunt, ne dicant illi de me, quia &quot;expulimus eum fraude deceptus,&quot; posteaque tam mihi quanque meis exercitibus vituperium adcrescat. Tuam denique sanctitatem mollivit cor meum. Ite celeriter et portas vestras in terram strate et quadrato muri foramine reserate, ut transeam per mediam civitatem. Equorum meorum ungulae conculcent portas vestras, nihil nocemus cuipiam, nec ullas molimur insidias, neque aliquam iniuriam patietis. Ideo hoc facite, ne callide alia oppida dicant: &quot;Ravenna demolire neque subiugare potuit. Ibi cuntritus est ipse cum exercitu suo, terga dedit, in fugam versus est,&quot; et fiant viribus meis verecundia peiora, quam in ceteris regibus praedecessoribus meis, qui longinquo tempore praefuerunt. Nunc in extremis est dies, et nox sidus perducente hic pernoctabo vespere, vero prima lux diei insurgente, ex vestris finibus proficiscar.'
 
Tunc sanctissimus Iohannes ad suam urbem cum nimia celeritate se recepit. Et excussae de cardinibus portae civitatis terra proiecta sunt, et patefacta hostia superliminaria nuda permanserunt, hostesque illius per totam noctem Ravennensis plateas circumeuntes, una ex altera parte civitas transmearunt. Alia vero die valde diluculo, sol cum rutilo procedente, Attila rex Ravennam iugressus est, et sedens in velocissimum animal cornipedem, praedicta civitatis hostia calcans, vectes cum clavibus et serris ante eum allatae sunt, et nihil exinde aliquid subripere voluit.
 
Cives vero formidabant magno timore perculsi, et extinplo illorum omnia ferocitate corporum revoluta sunt, inbecilles facti,trementes gementesque, cum magnis suspiriis caelestem Dominum invocantes. Igitur rex egressus extra civitatem, magnis laudibus ante eum praeibant, ornatasque conctis plateis diversisque floribus civitas decorata. Fit postmodum ingens alacritas, et maiores nec non pusilli et mediocres immensa laetitia, quia quod rex suis oculis magnae civitati cumspexit, de caelo illius furia mitigata, illaesam Ravennam post tergum reliquit.
 
Ex illo denique die non in tanta crudelitates perseveravit et sine bella commissa ad proprium reversus est regnum. Et non tantum viribus fortior fuit, sed ingeniose praeliabat, unde de eo in proverbiis dicitur: 'Attila rex, priusquam arma sumeret, arte pugnabat.' Et post haec omnia a vilissima muliere cultro defossus, mortuus est.
 
38. Sufficiat nunc vobis hodie de viri sancti istius vita audire. Tempus enim prope est, iamque sol duplicat unbras et obtenebrescit dies, deficit hora. Tamen qui curiosius me vult cogere, unde scripsi supra, quomodo sanctus vir iste mortali corpore positus angelicam spiritualem contenplasset effigiem, si post triduum inbecillis non fuero, divino petente auxilio, antiqua verba, quae olim meis auribus insonuerunt, velut diversa holera calathis posita, maximis caracteribus litterarum stilo exaratis, vestris feram cunspectibus.
 
Esterna denique die modica molestia corporis coartatus, non vobis omnia valui praedicti sancti viri miracula narrare; sed tamen divina miserante clementia orationibus vestris, quae ex grandaevis viris narrantibus audivi, si verba meminero, hodie explicabo.
 
Cum istius temporibus, postquam pont Apolenaris Ravenna cuncrematus est nocte in pasca 4. Nonas Aprilis, iuxta Strovilia Peucodis non longe ab urbe Ravenna applicitus Theodoricus fuisset cum hostibus suis in canpo qui vocatur Candiani, postquam duabus vicibus Odovacer superavit, qui illo tempore regnum Ravennae optinebat: tunc exiit Odovacer ad praedictum canpum cum exercitu suo, et superatus est tertio, et ante faciem Theodorici terga dedit, et infra civitatem se clausit. Et abiit ad Ariminum, et venit exinde cum dromonibus in Porte Lione, ubi postea palatium modicum haedificare iussit in insula, non longe a litore maris, ubi nunc monasterio sanctae Mariae esse videtur, infra balneum, non longe ab Ravenna miliario 6.
 
Et nunc in nostris temporibus praedictum palatium servos meos demolire iussi et Ravenna perduxi in haedificia domus meae, quam a fondamentis haedificavi iure materno, quae vocatur domus presbiteralis in regione qui dicitur ad Nimpheos, iuxta ecclesiam sanctae Agnetis martiris, et ab alia parte numero bando primo, non longe a miliario aureo.
 
Tandiuque exercitus Theodorici famis perdomuit, quamdiu coria vel alia immunda et orrida urguebantur comedere; et multa corpora, quae servata sunt gladio, famis peremit. Et factus est terraemotus magnus valde gallorum cantu 7. Kal. Ianuarii. Et dedit Odovacer Theodorico filium obsidem 5. Kal., et post 4. [Kal.] Martii est civitate Classe ingressus.
 
Post haec autem vir beatissimus Iohannes archiepiscopus aperuit portas civitatis, quas Odovacer clauserat, et exiit foras cum crucibus et turibulis et sanctis euangeliis, pacem petens cum sacerdotibus et clericis psallendo, terram prostratus, obtinuit quae petebat. Invitat novum regem de oriente venientem, et pax illa ab eo cuncessa est, non solum Ravennenses cives, sed etiam omnibus Romanis, quibus beatus postulavit Iohannes.
 
Et subiit Ravennam 3. Nonas Martias. Post paucos dies occidit Odovacrem rex in palatio in Lauro cum comitibus suis. Postquam iubente Theodorico interfectus est Odovacer, solus et securus regnavit Romanorum more.
 
[Post] omnes adversarios devictos trigesimo regni sui anno Ravennianum exercitum Siciliam misit, depopulavit et suis ditionibus mancipavit.
 
Et ipsius temporibus a parte aquilonis ab omnibus visum est caelum ardere. Simmachus et Boetius patricii, Theodorico iubente, carne propinqui civesque Romani, cum securibus capitibus amputati sunt.
 
Et Iohannes papa Romanus post legationem de oriente cum Ecclesio episcopo Ravennae iussu regis Ravennam ductus, ab Theodorico coactus est et tamdiu detentus est, quamdiu mortuus, et infra carcere publico in arca marmorea sepultus est. Et supradicti patricii in alia arca sepulti sunt, quae permanent usque in praesentem diem.
 
Theodoricus autem post 34. anno regni sui coepit claudere ecclesias Dei et coartare christianos, et subito ventri fluxus incurrens mortuus est sepultusque est in mausoleum, quod ipse haedificare iussit extra portas Artemetoris, quod usque hodie vocamus Ad Farum, ubi est monasterium sanctae Mariae quod dicitur ad memoria regis Theodorici. Sed, ut mihi videtur, ex sepulcro proiectus est, et ipsa urna, ubi iacuit, ex lapide pirfiretico valde mirabilis, ante ipsius monasterii aditum posita est. Satis vagatus sum, ivi per diversa, ad nostra revertamur.
 
40. Multa sanctitas in praedicto viro fuit Iohannes. Et cum ad aures Valentiniani imperatoris eius fama decrevisset, per multa tempora cupierat eum videre. Sed nihil nociva sunt. Quod superius explicare debui, ut non obmittamus, inferius notemus. Quamobrem Valentinianus, serenissimus ex patre Constantio Gallae Placidiae filius, ad sanctum pontificem properavit Iohannem, et excussa diademata capitis, vocum metu et reverentia salutavit, atque ab eo benedictione percepta, ilari vultu recessit.
 
Non post multos dies idem augustus sub consecratione beati antistitis Iohannis 14 civitates cum suis ecclesiis largitus est archigeratica potestate, et usque in praesentem diem 14 civitates cum episcopis sub Ravennense ecclesia redactae sunt. Una vero episcopali cathedra, civitate destructa, deest, cuius vocabulum Brintum dicitur, non longe a Bononiense urbe. Iste primus ab ipso augusto pallio ex candida lana accepit, ut mos est Romanorum pontifici super diploidem induere, quo usus est ipse et successores sui usque in praesentem diem.
 
Celsam etenim Valentinianus illo in tempore Ravennae tenebat arcem, regalique aula struere iussit in loco qui dicitur ad Laureta. Ideo Laureta dicitur, quia aliquando triomphalis victoria facta ibidem fuit. Antiquorum talis erat ritus, ut, quicumque de inimicis vel hostibus triumphabat, corona laurea eius capiti cingebatur, unde apud veteres 'laudis' nominabantur. Post vero sublata d litera, addita r, ipsa arbor 'laurus' dicta est.
 
Et ipsa domus regia multo tempore Valentinianus commoratus est, et hinc atque inde ex utraque parte plateae civitatis magnismoenibus decoravit, et vectes ferreos infra viscera muri claudere iussit. Ideo tanta illius solertia fuit, ut non solum pro ornatuferreos vectes apparerent, verum etiam, si aliquo quoque tempore gens aliqua contra hanc civitatem dimicare voluisset, ut, si non tanta arma, ut opus fuissent, inventa essent, ex ipsis vectibus sagittas lanceasque vel alios fierent gladios, aut pro aliqua utilitate, ut diximus, istius moeniae ferrum expenderent. Qui etiam istius muri civitatis multum adauxit; cingebatur autem antea quasi una ex oppidis. Et quod priscis temporibus angustiosa erat, idem augustus ingens fecit, et iussit atque decrevit, ut absque Roma Ravenna esset caput Italiae.
 
41. Interea cum illo in tempore mater Valentiniani, augusta Galla Placidia ecclesiam sanctae Crucis redentricis nostrae aedificaret, nepta ipsius nomine Singledia nocte quadam per visum ammonita, cui astitit vir in candidis vestimentis, canitie capitis decoratus pulcerrimaque barba, dixit: 'In illo et illo loco non longe ab hac sanctae Crucis ecclesia, quam amita tua haedificare iubet, quantum iactum sagitta est, construe mihi monasterium, sicut designatum inveneris. Et ibi cum inveneris in terra crucis similitudinem, sit ibi altarium consecratum. Et inpone in eum Zachariae vocabulum, praecursoris pater.'
 
Qua mox evigilans, cucurrit citius ad locum, ubi designatio illi ostensa fuerat; invenit, quasi ad manus hominis cavatum fundamentum fuisset. Quae mox procurrens, retulit augustae cum gaudio magno et petiit ab ea operarios; largivitque illi 13 haedificatores. Et statim coepit haedificare, ut designatum in bissenosque dies et unum insuper omnia cunstruxit et ad effectum perduxit. Et cunsecravit ditavitque eum in auro et argento et coronis aureis et gemmis preciosissimis et calices aureos, quos in nativitate Domini procedunt, per quos sanguinem Domini potamus; in sancta Ursiana ecclesia inde fuerunt. Et iuxta labellum calicis sic invenimus scriptum:
 
'Offero sancto Zacharia Galla Placidia augusta.' Ipsaque Singledia ibidem requiescit; sepulcrum eius nobis agnitum est. Galla vero augusta haedificavit ecclesiam sanctae Crucis preciosissimis lapidibus structa et gipsea metalla sculpta; et in rotunditate arcus versus metricos continentes ita:
 
&lt;poem&gt;
                Christum fonte lavat paradisi in sede Iohannes,
                Quo vitam tribuit felicem, martirem mostrat.'
&lt;/poem&gt;
Et in fronte ipsius tenpli, introeuntes pili ianuas, desuper depictis quatuor paradisi flumina versus exametros et pentametros, si legeritis, invenietis: 'Christe, Patris verbum, cuncti concordia mundi, Qui ut finem nescis, sic quoque principium. Te circumstant dicentes ter 'sanctus' et 'amen', Aligeri testes, quos tua dextra reget. Te coram fluvii currunt per secula fusi Tigris et Eufrates, Fison et ipse Geon.Te vincente, tuis pedibus calcata per aevum Germanae morti crimina saeva tacent.' Et dicunt quidam, quod ipsa Galla Placidia augusta super quatuor rotas rubeas marmoreas, quae sunt ante nominatas regias, iubebat ponere cereostatos cum manualia ad mensuram, et iactabat se noctu in medio pavimento, Deo fundere preces, et tamdiu pernoctabat in lacrimis orans, quamdiu ipsa lumina perdurabant.
 
42. Et si vultis eius inquirere annalogiam, Maximiani archiepiscopi cronicam legite; ibi plura de ea et de multis imperatoribus et regibus invenietis. Ipsa quoque augusta, postquam a quodam Athulpo relicta est, ab Honorio imperatore Constantio comiti in matrimonium data est, et post se quasi successorem imperator reliquit. Unoque anno Constantius post mortem Honorii gentibus imperavit, morbo correptus vitales auras amisit; et reliquit filium modicum Gallae, Valentinianum nomine.
 
Cum bis ternos annos et quatuor tempora anni Valentinianus esset, divo Honorio, patruo suo, in imperium successit, qui triginta et unum annis in inperio durans, Romae occisus est in loco qui vocatur ad Laurum. Gallo vero non vidit necem filii, quia antea Roma obiit 5. Kal. Decembris.
 
Apparuit post haec stella in caelo ardens per dies 30, et capta et fracta est Aquileia ab Hunis. Arsit Ravenna Idus Martii,et multas opes ab igne cremata sunt.
 
Sepulta est Galla Placidia in monasterio sancti Nazarii, ut aiunt multi, ante altarium infra cancellos, quos fuerunt aerei, qui nunc lapidei esse videtur.
 
Aedificavitque ecclesiam sancti Iohannis euangelistae. Cum esset angustiosa per discrimina maris gradiens, orta procella, carina quassante a fluctibus, putans mergere in profundum, Deo votum vovit de apostoli ecclesia: liberata est a furia maris. Et infra tribunam ipsius ecclesiae super capita imperatorum et augustarum legitur ita: 'Confirma hoc Deus, quod operatus es in nobis, a tenplo tuo Ierusalem tibi offerent reges munera.' Et desuper alium versum invenies sic legentem: 'Sancto ac beatissimo apostolo Iohanni euangelistae Galla Placidia augusta cum filio suo Placido Valentiniano augusto et filia sua Iusta Grata Honoria augusta liberationis periculum maris votum solverent.' Iterumque aedificavit ecclesiam sancti Stephani in Arimino.
 
43. Quid adhuc? Melius est mihi tacendo praeterire, quam per avia et antiqua discurrere. Redeamus ad praedictum stadium et de nostris pontificibus sine mora loquamur. Dignus est enim iam suus successor introduci. Sed tua facta, o beate Petre Chrisologe, quis sufficiat narrare? Etiamsi vox mea excreverit adamantina et aereum pectus, et cincinni mei versus in ligariis fuerint, sic nec omnium facta vestrorum narrare possum.
 
Igitur dum beatissimus papa, qui Ravennas praesul [hic nominatur], superius nominatus Iohannes in basilica beatae Agathae missarum solempnia caneret, cum omnia expleret iuxta ritum sanctorum pontificum, post lectionem euangelii, post protestationem, cathecumini viderunt mirabilia, quibus datum fuit videre.
 
Cum autem beatissimus inciperet canonica verba cum supplicationibus Deo dare et super hostiam signum crucis imprimere, subito angelus de caelo venit et stetit ex altera parte altaris in conspectu ipsius pontificis. Et post expletam sanctificationem, corpus Domini percepisset, voluit diaconus adimplere levita ministerium, non viderat, quod erat calicem porrigere. Subito amotus ab angelo est, et sanctum calicem angelus pontifici porrexit. Tunc universi sacerdotes cum populo coeperunt timere et orrere, videntes sanctum calicem a semetipso inclinato ab ore pontificis et iterum in aere se super sanctum altare recipi. Intentio magna valde in populo adcrevit; alii dicebant: 'Non levita dignus,' alii adfirmabant: 'Non, sed visitatio caelestis.' Et tam diutissime angelus iuxta sanctum virum stetit, quousque expleta fuisset solempnia missarum.
 
Non post multum temporis, benedictis filiis suis, Ravennenses cives, cum alacritate, quasi ad dapes invitatus, alacri vultu dies cum vita finivit Non. Iunii. Sepultus est in praedicta sancta martiris Agathae basilica post altare, in eo loco, ubi angelum stante vidit; effigiemque eius super sedilia depictam cotidie conspicimus. Apparet, quod fuisset tenui forma et nigri capilli, paucos canos. Sed sanctitate aetatem superavit, quia caelestis Dominus plus mentes quam aetates comprobat. In sensibus fides geritur, non in annis. Et ad eius effigiem infra orbita intus in ecclesia Ursiana per omnem noctem, usque quo suffixa ecclesia renovata est, clari luminis candela fulgebat. Ego enim, fratres, sicut promisi, in quantum valui, favente Deo, istius vitam finivi. Modo sanctum Petrum Crisologum ipsius successorem intromittam.
 
45. Tamen cui assimilare possumus beatissimi vita Iohannis? Si requirimus, cum multis patribus. Si vestris placet obtutibus, non respuite, et si forte fefellero, indulgite; haec enim dico ad vestri haedificationem animi.
 
Homines sumus et humanis casibus subiacemus. Propheta ergo videns nos carne indutos fragili, in noxa istius gurgitis volutati, exclamans ait: 'Omnis homo mendax.' Sed palam omnibus vobis veniam peto, non protervitate tumida, sed humilitate plena.
 
Hunc enim virum forsitan cum Iacob patriarcha similare potero. Quando Iacob angelum tenuit et non ire sinivit, dixit illi angelus: 'Dimitte me, aurora est.' Qui respondit: 'Non dimittam, nisi benedixeris me.' Et in eodem loco angelus benedixit eum. Huic enim non benedixit angelus, sed corpus Domini cum sanguine dedit. Oh mihi in parte ultima vitae quis tale sanctificatum corpus et sanguinem Christi dedisset, ut quod meritus non sum accipere in vita, utinam in egressione animae fuissem!
 
Imitavit vir iste David, sicut audituri estis. Cum vidisset autem David, angelum caedentem populum, extendisset manus superIerusalem, ait: 'Obsecro, Domine, vertatur manus tua super me.' Et iste a rege cum requisitus fuisset, quid vellet, manifestatum ' est, et pro suis ovibus desiderat mortem. Tunc rex pacem, quam pontifex petierat, largivit. David propter sua peccata, quia praesumpsit numerum optinere, quem Deus ut arena multiplicaverat maris: hic autem rex expugnaturus erat civitatem propter peccata populi, quia aliquanti tepidi erant fidei; sed sancti viri orationibus istius et regem mitigavit, et Dei misericordiam a se inclinavit.
 
Alio assimilabitur viro Tobiam nomine, ad cuius nuptias Raphael angelus missus est, et ut visitaret patrem et visum redderet: ita istum vero et visitavit et sui ministri vicem peregit.
 
Zacharias denique ille magnus sacerdos, cuius filius in adventu domini nostri Iesu Christi non solum aequiparavit prophetas,sed omnibus praecessit, quem ante Deum sanctum euangelium iustum commemorat, angelum intuens mutus effectus est: iste angelicam co' ntemplatus effigiem hilaris et laetus permansit. Quare hoc? Quia Zacharias dubium se credidit habere filium, eo quod frigescerat sanguis et processerat in diebus multis. Et si dubium fuit de caeleste nuncio, quomodo eum euangelista iustum commemorat? Ait ergo:
 
'Zacharias et Helisabet erant ambo iusti ante Deum.' Quid est hoc? Quomodo potest fieri?
 
Dicat David: 'Non iustificabitur in conspectu tuo omnis vivens.' Audi et Iob: 'Ecce enim caeli non splendent et stellae non sunt mundae in conspectu eius. Quanto magis homo putredo et fil' ium hominis vermis?'
 
Petrus autem, cui in caelo et in terra potestas solvendi et ligandi data est et claves regni caelorum traditae sunt, dicens:'Exi a me, quia homo peccator sum.' Et si apostolorum principem se peccatorem conspicit, quomodo euangelista sacerdotem connubium vinctum iustum commemorat ante Deum esse?
 
Veniat Manasses, dicat cum euangelista: 'Abraham, Isaac et Iacob et semini eorum iustum. Abraham, Isaac et Iacob, qui non peccaverunt tibi.' In hoc loco ideo 'semini' dixit, id est Christus, non 'seminibus', iuxta quod dictum est Abrahae: 'In semini tuo benedicentur omnes tribus terrae.' Semini in unum, seminibus in multis.
 
Ante Dei namque oculos nullus liber invenitur, sicut ait Salomon: 'Non enim est homo super terram, qui faciat bonum et non peccet.'
 
Ante conspectum divina maiestatis terribiles visiones sunt: ibi enim angeli trement, archangelis metuunt, pavent throni, terrentur dominationes, ruunt potestates, formidant principatus, commovebuntur virtutes caelorum, pertimescunt iusti, terra fugit, elementa quassantur.
 
Et homo, ex quo inquinamentis natus, insuper peccati servus, quomodo iustificatur? Audi Iob: 'Quis potest ante eum apparere mundus natus de muliere?' Caritati vestra peto, mihi indulgentiam vel etiam veniam modicam concedite, quia hodie fatigatus et humanis negotiis praegravatus somnum non corpore refocillavi; non vobis gravis appareat de istis quaestionibus, quia, largiente Domino, si vita comes fuerit, crastina explicabo. Et si aliqua intercesserit dilatio et citius nodum quaestionis non solvero, sanctum imitamini auangelium, sicut ait: 'Patientia have in me, et omni reddam tibi.' Non me iudicate ut inscius, nisi dilatator.
 
Sed Zacharias quomodo iustus? Aut quomodo David eructuans: 'Nullus vivens ante Deum iustificatur' ? Aut quomodo Manasses dicens: 'Abraham et ceteri, qui non peccaverunt tibi, Domine'?
 
Aut quomodo Moises intonans ait: 'Dominator domine Deus misericors et clemens, nullusque aput te per se innocens est.' In posteris verbis explicabo, quid multifaria necesse est, quam istius, qui ex Aegipto plebem duxit, qui mare tumidum et molem stare fecit, qui manna in populo in heremo cibavit, qui de caute aquam produxit, cuius manus gravi Amalech interiit, qui Cananeorum regem contrivit, qui Ethan fluvio siccavit, qui laticem potus amaram et inditam per lignum potablilem fecit, qui in Syna decem verba legis in binis lapideis tabulis accepit, cuius facies solis rutilum superavit, qui haereum serpentem pro plaga Israelitica in heremo exaltavit, cuius inimici terra absorbuit, qui vitulum aureum confregit, qui cum Deo quasi cum amico facie ad faciem locutus est, qui per columnam nubis diei et noctis igneam Israheliticus protegebat exercitus, supra cuius haec omnia angelus in ministerium datus est, dicente Domino: 'Ecce mitto angelum meum, qui praecedat te et custodiat semper.' Ita et huic viro sacro Iohanni sui custodem corporis ex caelis angelum misit.
 
46. Sed ista omnia, quae superius nodis alligata enixius reliqui, quomodo iustificet homo, aut quomodo in peccatis moreretur vel condemnetur, in sequenti sermone, ut fastidium non creetur, in vita alterius sancti viri, donante Domino, gratanter nunciabo.
 
Rexit autem beatissimus iste Iohannes ecclesiam suam annos 16, menses 10, dies 18.
 
==De sancto Petro XXI.==
47. Petrus XXI, pulcer aspectu, delectabilis forma. Ante eum nullus pontifex sapientia fuit similis sibi et post eum non surrexit. Multorum librorum volumina conditor, et velut irriguus fons ita in eum divina sapientia cotidie emanabat; unde pro suis eum eloquiis Chrisologum ecclesia vocavit, id est aureus sermocinator.
 
Natione ex Corneliense territorio, nutritus et doctus a Cornelio illius sedis antistite; et pro sui nutritoris amore Petrus iste beatus, quod dudum Imolas praedictum vocabatur territorium, ab illo iam tempore Corneliense nominavit. Sed aiunt alii, ideo Corneliense, eo quod Cornelii Forum fuisset.
 
48. Iste temporibus primi Leonis sanctissimi papae Ravennatis ecclesia cathedram regebat. In ipsis diebus saevissimus Euthichem presbiter maligno spiritu instigat, et contra sanctam et individuam fidem catholicam s' uis pessimis cogitationibus malignam coepit heresem excitare. Quem sanctissimus Leo per suam epistolam in conspectu sanctorum multorum Dei episcoporum ammonuit, nunquam potuit eius superstitiosa credulitas ad bonum revocare propositum. Sanctus igitur Leo ad beatum Petrum huius Ravennatis [civitatis] pontificem res notas celeriter fecit, quem scribens epistolam ad ipsum hereticum direxit, per quam in Calcedonense sinodo, quia non consensit, demersus est.
 
Sed ipse sanctissimus Leo multas vices per sua epigrammata Constantinopolitanam urbem misit, non solum ad Gallam Placidiam, verum etiam ad Valentinianum et Honorium et ad ceteros alios fidei robustos, simulque ad divum Gracianum et Eudoxiam sequestratim contra praedictum Euthichem presbiterum diversas, ut diximus, epistolas; et tanto in tempore protelata fuit usque ad tempora Marciani imperatoris.
 
Igitur, ut diximus, cum multa altercatio de sancta intemerata fide catholica facta fuisset multis diebus, contigit, ut cum episcoporum cuncilio fuisset allatus praedictus hereticus, coram omnibus sacerdotibus Theodorus episcopus cum eo certare coepit, ostendentes singula volumina de sanctis scripturis et diversa testimonia, quod sancta indivisa sit Trinitas et Pater et Filius et Spiritus Sanctus unus esset Deus coaequalis, ex duabus manens naturis Dei et hominis.
 
Non consensit. Tune auctoritate apostolica demonstrata non resipuit. Ostensaque est beati Petri Crisologi episola, in qua ex parte continebat ita: 'Humanas leges intra 30 annos in nos omnes li' tigiosas interimunt quaestiones, et tu circa quingentos annos cur tanto praesumis in Christo conviciare sermone? Vere oportet te humiliare ad sanctum Romanum pontificem et diligenter eius praecepta custodire. Et non aliter aestimes, nisi quod ipse beatus Petrus apostolus vivus sit et apostolatu cathedrae Romanae sedis in carne teneat principatum.'
 
Post haec autem ipse Euthichem saevissimus in ipso cecidit concilio, sacerdotum vero ceteri post solutum concilium una cum plebe omnium christianorum Deo immensas gratias agentes et maximas laudes imperatoris catholicam et rectam fidem observantibus, valedicentes, abierunt laetantes.
 
49. Igitur, carissimi, illud, quod residuum est de Crisologi vita in medium proferamus et inquiramus, quomodo aut qualiter in tali ortodoxa sede non ex propriis ovibus, sed a subiecta Corneliense ecclesia Ravennenses cives pontificem ordinaverunt.
 
Tempore namque illo, postquam defunctus est beatissimus ante nominatus praesul Iohannes, convenerunt universus coetus populi, una cum sacerdotibus, sicut mos est ecclesiae ritu, et elegerunt sibi pastorem. Cumque omnes cum eo properantes Romam venerunt ad sanctum papam apostolicae sedis, ut eorum ordinaret electum, ne tali ecclesia viduata esset a pontifice tantis diebus: die vero crastino erant omnes parati, ut cum viro, quem elegerant, sanctis apostolicis praesentaret aspectibus.
 
Igitur nocte eadem apparuit ad sanctum Sixtum urbis Romae episcopum per visionem beato apostolo Christi clavigero Petro una cum Apolenare discipulo suo et inter ambo stans beatus Petrus Crisologus, et parum beatus apostolus Petrus gradum figens, dixit ad sanctum papam Sixtum: 'Vide hunc virum, quem elegimus nos, qui stat in medium nostrorum, ipsum consecra non alium.'
 
Idcirco expergefactus papa iussit valde introduci diluculo plebem universa et virum, qui ordinandus erat. Intuitus est eum diutissime sanctus papa et ait: 'Ite, tollite eum de medio! Hunc non cognosco. Nisi adduxeritis mihi, quem ostensus est, alium non ordinabo.'
 
At illi coeperunt inquirere inter se mutuo, quae esset huiuscemodi res; eiectisque omnibus foras, contristati sunt. Alia vero die iussit, ut populus cum omnibus clericis maximis et mediocribus et pusillis ante se introducti fuissent; et cum non vidisset formam viri, quae illi ostensa fuerat, ait: 'Requirite ex vobis, forsitan non omnes venistis, utrum plures estis?'
 
At illi dixerunt: 'Non ex nobis quempiam, invenies, domine papa.' 'Ite et egrediemini foras! Nondum electum video.' Tertia die denique iterum apparuit ad eundem papam nec vigilans pleniter, nec pleniter dormiens apostolorum principem cum discipulo suo, sicut et prius, et sanctissimus Petrus Crisologus inter se tenentes, dicentem illi: 'Diximus iam tibi, ne super alium manus imponas nisi super hunc virum, quia in illius temporibus Ravennatis ecclesia, ut pinguedo olei Iucernae illuminans, cum ab igne fuerit applicata, ita illius pinguescet et illuminabitur doctrina.'
 
Altera die introducuntur omnes, et non invenitur. Tunc sanctus papa sedis Romanae dixit ad Corneliensem episcopum, qui in illo tempore cum Ravennensis civibus Romam ierat: 'Introduc omnes sacerdotes et clericos tuos, forte ibi inveniam vir, qui mihi ostensus est.'
 
Cui ille cum supplicatione respondit, dicens: 'Non habeo talem virum, nisi unum diaconum, qui praeest omnibus rebus meis, super cuius manus ego servus tuus incumbo. Si iubes, ut in medium veniat, deferatur.'
 
Cui beatissimus papa: 'Veniat non solum ille, sed et ceteri omnes; et si videro quem cupio, gratanter suscipio.' At ubi ingressi sunt omnes, statim ut vidit sanctus papa virum, quem sibi per visionem ostensum fuerat, conspexit eum ut gemmam fulgentem, et hinc atque illinc per spiritum cognoscens vultum beati apostoli Petri et Apolenaris pontificis, Crisologi Petri dextram sinistramque tenentes. Et ut haec omnia sanctus papa conspexit, statim de sede surgens, et obviam illi quasi medium atrium ivit, libenti animo alterutrum se salutaverunt usque ad genua. At ubi subtrahere se sanctus Petrus Crisologus papae voluit, beatissimus papa non sinivit.
 
Statim coepit fremitum dare populus inter se et maximum clamorem ad caelum. Alii dicebant, quia 'neophitum non recipimus. Non ex nostro fuit ovile, sed subito invadit cathedram episcopalem quasi latro. Tollite, tollite eum de medio! Non recipimus, quia de subiecta ecclesia non licet in maiorem transferre.' Alii contra aiebant: 'Iustus est hic homo, non recte dicitis. Suscipiamuseum, ut bene nostra sit civitati, quia prudentissimus est et castissimus et doctor bonus omniaque gloria dignus. Ex nostra cognatione est, nihil in eum mali sentimus, timore Domini plenus; sine causa eum perdere vultis.'
 
Sanctus vero Sixtus III. sedis Romanae in tali altercatione populus huc illuc divisus conspiciens, palam omnibus retulit visum, ut superius diximus, quomodo per ammonitionem apostolicam eum consecrari debuisset. 'Et si istum non vultis patrem, a me recedite et a sancta catholica Romana ecclesia alienate vos omnes.'
 
Tunc illi quasi ex una voce coeperunt clamare et dicere: 'Ordinetur, ordinetur!' Conscripserunt celeriter decretum, et perinpositionem manus recepit Spiritum sanctum ordinatusque est in pontificem, cum gloria ad Ravennam sedem reversus est. Ex illo iamdie coeperunt eum omnes venerare quasi angelum Dei.
 
50. Aedificavit hic beatissimus fontem in civitate Classis iuxta ecclesiam quae vocatur Petriana, quam Petrus antistes fundavit. Qui fons mira magnitudinis, duplicibus muris et altis moenibus structis aritmeticae artis.
 
Iterumque fundavit domum infra episcopium Ravennae sedis, quae dicitur Tricoli, eo quod tria cola contineat; quae haedificianimis ingemosa inferius structa est.
 
Fecitque non longe ab eadem domo monasterium sancti Andreae apostoli; suaque effigies super valvas eiusdem monasterii est inferius tessellis depicta. Foris vero parietibus proconnisis marmoribus decoravit; et in ingressu ianuae extrinsceus super liminare versus metricos continentes ita videlicet:
&lt;poem&gt;
'Aut lux hic nata est, aut capta hic libera regnat.
Lux est ante, venit caeli decus unde modernum,
Aut privata diem pepererunt tceta nitentem,
Inclusumque iubar secluso fulget Olimpo.
Marmora cum radiis vernantur, cerne, serenis
Cunctaque sidereo percussa in murice saxa.
Auctoris pretio splendescunt munera Petri.
Huic honor, huic meritum tribuit, sic comere parva,
Ut valeant spatiis anplum superare coactis.
Nil modicum Christo est. Artas bene possidet aedes,
Cuius in humano consistunt pectore tenpla.
Fundamen Petrus, Petrus fundator et aula.
Quod domus, hoc dominus, quod factum, factor et idem,
Muribus atque opere. Christus possessor habetur,
Qui duo cunsocians mediator reddit et unum.
Huc veniens fundat pariturus gaudia fletus, 
Contritam solidans percusso in pectore mentem.
Ne iaceat, se sternat humo morbosque latentes
Ante pedes medici, cura properante, recludat.
Saepe metus mortis vitae fit causa beatae.'
 
&lt;/poem&gt;
51. Multa condidit volumina et valde sapientissimus fuit. Iste una cum Proiecto a beato Cornelio Imolensis ecclesiae una hori in diacones ambo consecrati sunt. Post vero divina providentia ambo solium episcopalem tenuerunt: Petrus Ravenna ecclesiam, Proiectus sortitus est Imolensem. Postquam hic pontifex ordinatus est, postmodum ab ipso iste alter episcopus ecclesia Corneliense consecratus est temporibus Gallae Placidiae augustae, sicut scriptum reperimus.
 
Corpus beati Barbatiani idem Petrus Crisologus cum praedicta augusta aromatibus condiderunt et cum magno honore sepelierunt non longe ad posterulam Ovilionis. Consecravitque ecclesiam sancti Iohannis et Barbatiani, quam Baduarius haedificavit.
 
52. Cognovit autem post haec hic beatissimus Petrus per spiritum finem vitae suae. Ivit ad Corneliensem ecclesiam, et ingressus infra basilicam beati Cassiani, obtulit munera, id est cratere aureo uno et patera argentea altera et diademata aurea magna preciosissimis gemmis ornata. Haec omnia a sancti Cassiani corpore imbuit positaque super aram illius ecclesiae. Et stans super cripidinem iuxta altare, expansis manibus benedixit cunctam plebem, sacerdotes et populos; oravit dicens:
 
'Tu dedisti, domine Deus, animam in corpore isto; tu iterum misericors suscipe eam, quia tua sum criatura. Non occurrat mihi iniquissimus diabolus, sed angelus tuus sanctus suscipiat eam et collocare iubeas in sinibus patriarcharum, ubi lux permanet et gaudium immensum est. Et nunc, Domine, te confiteor labiis et corde; tu, qui cuncta patrasti ex nihilo, qui solus nosti prisca, praesentia et futura, da populo huic cor docibile, ut timeant te et agnoscant, qui tu es Deus in caelo sursum et in terra deorsum, qui per sanctum Filium tuum totius generis humani salutem recuperasti, in quem credimus Deum et dominum angelorum, qui es benedictus in secula seculorum. Mitte illis, domine Deus, verum pastorem, qui tuas congreget oves, non disperdendum, sed ad caulas ecclesiae congregandum. Non sopiat ut mercenarius, non sit ut alienis ovis custos, sed verus pastor, qui oves cum agnis commissis inmaculatas tuo aspectu repraesentet; ne ille ferox immanissimus lupus, qui praedam rapere quaerit, a te pastoris corda excitata rapida voluptas depellat, vellera fidelium ovium non diripiat, nec sancta ecclesia vocis balatibus gemat. Tu, bonus pastor, pastorem tribue huic populo: mitem pastorem, non percussorem, sed nutritorem, non ut allidat, sed defendat, non spernentem, sed revocantem, non raptorem, sed largitorem, non ut laceret, sed conpescat, non cupidum, sed tributorem, non elatum, sed humilem, non saevum, sed blandum. Custodi eos - populus tuus est - et oves manuum tuarum, qui es benedictus in secula.'
 
Ad lugendum populum ait: 'Filii carissimi, audite me. Ego vado et ingredior viam universae terrae, ubi constituta est domus omnis viventis. Nunc, filii, confortamini et estote viri prudentes. Dabit vobis dominus Deus pastorem et rectorem, sicut scriptum est: &quot;Non repellit Dominus plebem suam in finem et hereditatem suam non derelinquit.&quot; Ipsum audite: ille docebit vos, ille vos per amoena pascua ducet, ille sui verbi pabulo vos reficiet; ipsum audite, non cunturbemini! Et vos viscera mea non contra eum in tumore cordis elevetis: non cum tumultu et iurgio pastorem eligatis, non patrem huius patriae pro pecunia hanc optineant sedem, sed hoc diligite, quem Dominus elegerit. Estote perfecti filii. Ab omni herese servate vos, cavete ab Arriana dogmata, sanctam et incontaminatam catholicam fidem tenete! Corpora vestra servate absque pollutione, quia templa Dei aestimata sunt. Haec custodite et agite, ut mereatis vos cum vestro pastore in universorum placitorum caelesti Domino viam parare. Praeceptas eius satis custodite! Obedite ei, ut ille pro vobis oret, quia omnipotens Deus non vult hilarem, sed cor contritum suscipit et humiliatum spiritum. Sit benedictio domini Dei omnipotentis super vos et super filios vestros, in generatione et progenie, nunc et semper et in secula seculorum.'
 
Cumque omnes respondissent 'Amen,' conversus ad aram beati Cassiani ait: 'Deprecor te, beate Cassiane, intercede pro me! Tuae domui quasi vernaculus fui, a Cornelio istius sedis in hanc ecclesiam gremio nutritus. Iterum a te reversus, animam nunc Deo omnipotenti trado, corpus autem meum tibi commendo.'
 
Hac et huius similia, dum diceret, quasi qui eructuans, ovans et exultans, flentibus cunctis qui aderant, reddidit spiritum 3. Non. Decembris. Caementarii vero post sedem ipsius ecclesiae paraverunt celeriter sepulcrum in loco ubi ipse praecepit, et ibidem sanctum corpus receptum est; permanet usque in hunc diem. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .

==De sancto Aureliano XXII.==
53. Aurelianus XXII, insignem virum, aetate iuvenis, senior sensu et omni elegantior gratia, ab omni opere malo suspensus, mitis in populo, in ovibus mansuetus.
 
Auxit iste supra fundamentum domui, quam beatissimus Petrus fundavit, iam dicta Tricolli, sed nec ipse eam cunplens. Et ut sciatis, o dilectissimi, maxima gravamina meam super inposuistis cervicem. De hoc denique viro nihil potui aliqua facta reperire, nisi tantum res, quam detinet Ursiana ecclesia territorio Comacliense in loco qui dicitur Ignis et Baias, - id est ydolorum nomina - non longe ubi ecclesia beatae Mariae in Pado vetere sita est, ipse adquisivit. Et ipsius temporibus praedictum haedificatum est monasterium.
 
54. Sed propter vestram orationem, ne istius historiam brevem appareat, quid valet humanus sensus ex caeli auxilio, scientia nostra, vos horantes, inspirante Domino, sine qualibet trepidatione narremus.
 
Ut ille plasmator et amator hominum, qui spiraculum vitae tribuit et spiritum in visceribus nostris confirmavit, sensus et argumenta et corda docilia dedit et suam dilexit facturam, augeat nobis talem intellectum, ut nos vestra possimus postulationem implere, et vos suscipiatis, ut magis cum desiderio legatis et amore, quam cum fastidio vel negligentia hunc replicetis volumen. Sed ego protinus infirmus ex corporis parte vix hodie explere queo; tamen in quantum valeo, Creatore omnium adiuvante, incipiamus.
 
Nolite facere, sicut esterno fecistis die. Satis me inpulit vestrum eloquium. Videte, ne multum gravetis me, quia iuxta Salamonis verba: 'Qui vehementer premit ubera, excutit sanguinem,' sic de me vestram consideret prudentiam. Hoc cogitate: non meum, sed omnipotentis donum est. Oh miser ego, qui sic duris quaestionibus cotidie a vobis flagellor! Non ita facite! Tamen si vultis me plus sermonibus cumfringere, ut coactus hunc Pontificalem citius expleam et vestris manibus tradam, considerate prius vestram fragilitatem et postmodum meam cognoscite. Hodie denique sex gero lustra, duobus insuper annis et bis quinos menses, ex quo lumen recepi, de vulva matris meae egressus: nunquam tanta flagella passus sum, nunquam sic cohartatus, quomodo esterno a vobis fui die. Et si tanta etiam delectatio est vobis, me caedere et ac auriculis huc illuc attractare et manibus post terga religatis vinctum ducere, insuper dorsum pectusque flagellare et meis scapulis plagis superinponere, consentiam, facite quod vultis! Et post haec omnia sinite me et a me cessate, patientiam tribuite et alienate vos a me; et quantum de pontificibus vita scriptum est, retintete. Nihil a me amplius audietis.
 
Sed istius vitam Aureliani expleam et postea sileam. Aliud quid mihi plus, nisi sola patientia? Quid prodest? Quid me arguitis? Nisi Dominus mihi dederit linguam heruditionis, quomodo illi placet, de me fiat.
 
Per Ezechielem intonans ait: 'Linguam tuam adhaerescere faciam palato tuo, et eris mutus.' Et ad Moisem: 'Quis fecit hos hominis? Nonne ego?' Et David filius: 'Omnis sapientia a domino Deo est.' Et Daniel: 'Ipsius regnum et sapientia et fortitudo.' Ecce vos quare saevistis? Quantum permittet mihi ille opifex, qui me ex luto suis finxit manibus, tantum loquor; non aliter possum. Haec omnia vobis iusinuavi: vos condita mente tenete.Scire igitur vos volo, quia veniet tempus, si hunc Pontificalem propter vestram lacerationem relinquero, cum legeritis et dimidium usque huc inveneritis, recordabitis postea cum gemitu ea, quae a me vobis dicta sunt: sed rem nihil proderit. Et si volueritis me postmodum postulare, ut expleam, non exaudiam. Ego desidero, ut per Dei omnipotentis dispensationem labor meus ad effectum perveniat: vos pro nimia celeritate vultis, ut relinquam. Non facio.
 
Quia memini verba, dilectissimi, eo quod in vita beati Iohannis vestrorum debitor me esse professus sum, et callide fugiens vestris coram flammantiis luminibus occultavi, et quia statim invenistis me, occultare me non possum; et si mea ignoratis debita, postquam me coegistis, antequam examinetis, verissime manifestem. Debitor sum vobis hanc quaestionem de fluvio Etham.
 
55. Scriptum est enim: 'Tu irrupisti fontes et torrentes, tu siccasti fluvium Etham.' Ecce debitum meum. Sed quare siccavit fluvium Etham, videamus.
 
Audite per prophetam dicentem: 'Ecce ego feci novam,' dicit Dominus, 'in deserto viam et in aquoso flumina.' Et si Dominusomnia flumina, etiam et maria fecit, cur ergo solus Etham fluvius siccavit, dicente propheta: 'Tu irrupisti fontes et torrentes, tu siccasti fluvium Etham'?
 
Denique allegorice intelligi volunt alii fluvius Etham, stirpem Esau, eo quod non propagavit sobolem ut filii Iacob, dicentem Ysaac patrem eorum ad Iacob: 'Crescas in mille milia et multipliceris ut arena maris et astra caeli et velut pulverem terrae, germines ut erbas virentes, dilataberis ad orientem et occidentem et ad septentrionem et meridiem;' ad Esau autem: 'Quid tibi faciam, fili mi? quia dominum tuum illum constitui. Vives gladio et fratri tuo servies.'
 
Sed tamen quaerendum nobis est valde istorialiter, qualis iste Etham fluvius fuit. Legimus in Exodo, quando transducti suntfilii Israhel per mare rubrum, non post multos dies 'venerunt in locum qui dicitur Mara.' Ibi enim aquae amari satis erant; Mara vero 'amara' interpretatur. Pro nimia autem amaritudine non ex ea populus potabat, sed arefacti a siti invenerunt flumen Etham et hausta aqua biberunt, corporaque eorum in tumore versa sunt. Aquae Etham fluvii, aiunt quidam, non solum amarae erant, sed etiam bibentes in tumorem vertebantur, et disrumpebantur viscera eorum. Tunc vociferati sunt contra Moisem, et Moises cum ipsis ad Dominum: et siccavit Dominus fluvium Etham. Potest et aliud intelligi.
 
Etham fluvius intelligitur diabolus, qui verum venenum, et in superbia tumida colla extollit. Ipse sagitta plena tossica succis contra servos Dei semper sagittat, stimulis b incontinentiae. Sed veniens per virginem Christus verbum, siccavit fluvium Etham, hoc est religavit diabolum, principem mortis, restauravit mundum et misertus est humano generi.
 
Et si Deus hominem fecit, secundum quod legimus, et mundus totus fabricatus est solus, cur ergo necesse fuit homini subvenire et mundum iterum restaurare? Primus ex limo terrae fecit hominem in carnem et dedit illi spiraculum, post multa tempora regeneravit per gratiam. Numquit non potuit Deus homini educere de laqueo mortis, nisi sumpsisset virgineam carnem? Potuit, et sine dubio, credo, potuit. Et cur non fecit? Superius iam audistis: 'Quis cognovit sensus Domini, aut quis consiliarius eius fuit?'
 
Sed in quantum valeo, dicam veraciter cum magno timore: Erat homo ex terra terrenus, carnalem positus in paradiso, subiectasub eo omnia, et princeps omni creaturae. Videns spiritalis diabolus tantas divitias ei traditas, tumidus superbia accensus furore, acsi diceret: 'Ex caelo proiectus sum, dignitatem perdidi angelicam et, quamvis spiritalis sum, amissus caelestia externa delectamenta, nihil habeo. Iste modo statim ut creatus est, omnia bona tradita illi sunt, insuper gaudia paradisi. Ego quid faciam?' Hac invidia, carissimi, cotidie diabolus contra prothoplastum inardescebat. Igitur, excogitata malitia, ingressus est in serpentis beluino gutture et per gulam suasit hominem, et postquam spernit praeceptum Adam, omnia secum perdidit; et diabolus non solum exultavit, sed etiam delusit. Ecce transgressione mortis in Adam, si cunsideretis prudentiam magnam, coram vobis quae apposita est, quaestionem; sed iuvante Domino solviturus ero.
 
Vicerat diabolus filium terrae virginis, necesse erat, ut a filio vinceretur Mariae virginis. Ex limo et substantia terrae factus est homo carnalis terrenus: ex verbo Dei et virgineo utero factus est homo carnalis et spiritualis. Temptaverat diabolus terrenus et seduxit: temptavit caelestem, et confusus abscessit. Ideo necesse erat, ut, qui filium virginis vicerat, a filio virginis vinceretur, ut virgo iterum repararet, quem ante per Deum generaverat virgo.
 
Quare non per angelos aut per aliquam caeli militiam, sed per semetipsum principem daemonum prostravit? Diabolus non spiritualis formam inspexit in Adam, sed carnalis; ideo Christus carnalis se permisit temptare, ut non callidus diceret seductor: 'alia forma habuit Adam, alia Christus.' Videns forma Christi, cogitavit Adae: aequalis forma, sed non aequalis virtute. Hominis Christus forma, sed deifica virtus.
 
In multis possimus reperire locis in Sancta Scriptura, ubi Adam peccavit, Christus recuperavit: Adam per gulam peccavit, Christus per abstinentiam diabolum superavit. Adam de virgine terra, Christus de virgine Maria. Terra dicta est a pedibus terendo, Maria interpretatur 'domina', sive `stella maris', sive `illuminatrix'; et si forte alio modo Maria produxeris, i breviaveris, Maria dixeris, plenitudo intelligitur. Adam suasus per mulierem, Christus restaurans ecclesia natus de muliere. Adam deceptus per lignum,
 
Christus restauravit mundum per lignum. Adam proiectus de paradiso, Christus in cruce latronem introducit in paradisum. Adam proiectus in inferno, Christus retrahens eum de inferno. Ecce inter utrumque qualis similitudo! Homo semetipsum perdidit, et Filius Dei omnes liberavit, qui est benedictus in secula.
 
56. Vir autem iste Aurelianus post pauca annorum curricula defunctus est in pace 7. Kal. Iunii. Observans beati Petri Crisologi praecepta, non declinavit ex ea. Aedificia vero domui incunsummata reliquid. Sepultus est in ecclesia apostolorum iuxta anbonem, non longe a tumulo ubi beatus requiescit Neon, antequem a nobis Neonis corpus ad sedem translatum fuisset. Sedit autem annos. . ., menses. . ., dies. . .
 
==De sancto Ecclesio XXIII.==
57. Ecclesius XXIII, sanctus vas, aequalis statura, nec longam attulit, nec brevem avertit. Planum capillis habens caput irsutumque supercilium, modica canities decorusque forma.
 
Ipsius temporibus ecclesia beati Vitalis martiris a Iuliano argentario una cum ipso praesule fundata est. Et hic pontifex in sua proprietatis iura haedificavit ecclesia sanctae et semper virginis intemeratae Mariae, quam cernitis, mira magnitudine, cameram tribunalis et frontem ex auro ornatam, et in ipsa tribunali camera effigies sanctae Dei genitricis, cui simile nunquam potuit humanus oculus cunspicere. Quis vir ille ausus est diutissime intuere imaginem illam, continentem ita versus metricos sub suis pedibus [inveniet], videlicet:
 &lt;poem&gt;
'Virginis aula micat, Christum quae cepit ab astris,
      Nuncius e caelis angelus ante fuit.
Misterium! Verbi genitrix et virgo perennis
      Auctorisque sui facta parens Domini.
Vera magi, claudi, caeci, mors, vita fatentur.
      Culmina sacra Deo dedicat Ecclesius.'

&lt;/poem&gt;
Incoatio vero haedificationis ecclesiae parata est ab Iuliano, postquam reversus est praedictus Eeclesius pontifex cum Iohanne papa Romam de Constantinopoli cum ceteris episcopis, missi a rege Theoderico in legationem, sicut superius audistis. Aedificavit Tricollem, sed incunsummatam reliquit.
 
58. Heu vobis gregibus, quales erant pastores! quantum mutati isti ab illis! Vera lucerna in ecclesia fuerunt, quorum lumen lucernae cotidie fulgebat his qui in domo Dei erant, sicut dicit Dominus: 'Lucerna corporis tui est oculus tuus, si oculus tuus simplex fuerit, totum corpus tuum lucidum erit; et aliter, si oculus tuus; nequam fuerit, totum corpus tuum tenebrosum erit.' Sufficiant ista hodie, ut, isto amoto, alium pontificem introducamus.
 
Sed, sicut superius dixi, in tenpore istius ecclesia beati Vitalis martiris a Iuliano argentario cunstructa est. Nulla in Italia ecclesia similis est in aedificiis et in mechanicis operibus. Expensas vero in praedicti martiris Vitalis ecclesia, sicut in elogie sancta recordationis memoriae Iuliani fundatoris invenimus, 26 milia aureorum expensi sunt solidorum. Igitur iste beatissimus obiit, sepultus est in ecclesia beati Vitalis martiris, infra monasterium sancti Nazarii ante altarium, in medio loco iuxta corpus hinc beati Ursicini antistitis et inde beati Victoris, in medio autem iste.
 
Contigit eo tempore, cum inter beatum Ecclesium pontificem et sacerdotes de singulis rebus ecclesiae contentio adcrevisset, ierunt ad sanctum papam Felicem urbis Romae, ut inter eos iusta moderamina sanciret. Quem accersitum Ravennatem, pontificem cum clero universo, mox inter eos decrevit, statuit atque firmavit continentem ita:
 
Litera Felicis papae. 'Felix IIII. episcopus urbis Romae. Laudanda est decessorum nostrorum solicitudo de pace et quiete ecclesiastica. Constitutum, quia pastor advigilantia continere debet intemptiones, aut dampnat, aut corrigit: oportet in hunc ipsum tramitem nobis ambulantibus similia cum eis conspici; quia quorum per Dei misericordiam loca gerimus, ipsorum sequi nos decet exenpla. Ex invidia sacerdotes ecclesiae Ravennatis talia contigerunt, quae omnium catholicorum animas cuntristasse noscuntur, altercationes, seditiones, pravitates, quae omnem disciplinam ecclesiasticam disrumpere niterentur. Ista nos iterum, verum Dei timorem ante oculos habentes, ut nec illicitis audaciam demus excessibus et non abiniciamus, . . . per cunstitutum nostrum ordinare, quod iustum est, secundum Salomonem dicentem: &quot;Non dares transitum aquae.&quot; Ergo recensentes capitulis a fratre [nostro ] Ecclesio et a presbiteris et diaconibus et clero et notariis ecclesiae Ravennatis nobis oblatis, praesentibus fratre et sacerdote nostro Ecclesio et eius clericis inferius designatis, quae rationi vidimus convenire, censemus:
 
Eos clericatus officium debere suscipere, quorum vitam et cunversationem sacrorum canonum non possit inpugnare auctoritatis.Clericos vero, secundum sanctorum patrum regulas, volentes duntaxat et denunciantes, quantum ad presbiteros et diaconos pertinet, ' statutis iubemus tenporibus solempniter promoveri. De vero Ravennatum et Classicanum ecclesia antiqua consuetudo servetur. Clerici vero vel monaci ad indebitum optinendum ordinem vel locum potentium patrocinia non requirant, per quae aut non faciendo ingratus, aut faciendo iniustus videatur episcopus. Quartam patrimonii Ravennensis ecclesia, hoc est tria milia solidorum, solitis erogationibus clericis omnibus vel quibus erogari est solitum conpleatur. Si quid tamen ex pensionibus vel hereditatibus crescere, Domino nostro volente, contigerit, eodem Domino mediante, etiam quartae portionis proficiat; sic tamen, ut, brevibus ordinatis, quod singulis distribuitur latere non possit, secundum merita, secundum loca, quia omnia Deus secundum iustitiam et mensuram cunstituit. Ita ut unusquisque extra necessitatem infirmitatis aut causam idoneam altari omnia in suo officio vigilanter observet. Excepta vero praediorum, sive accessiones propter rei familiaris expensas, vel exenia, quae diversis offerantur, et cunvivia, quae ei exibere, vel pro loci sui [honore], vel merito, vel pro advenientium susceptione, necesse est, episcopo cunstituimus debere proficere.
 
Nullam cuniurationem, nullum cunventiculum, quod vel apud laicos esse nun potest inpunitum, in ecclesia Dei ullus facere temptet ex clero. Nam sicut non optamus nec superna misericordia patiatur ammitti, si quis temptaverit, sentiat auctoritatem canonum et ecclesiasticam disciplinam, secundum apostulum dicenteni: &quot;Excedentes in cunspectu omnium corrige, ut residui timorem habeant.&quot;
 
Mereantur boni studii laudem, qui in operibus Dei vigilant; sentiant affectum proprii sacerdotis, qui per obedientiam suam videntur ornare propositum; glorientur de sui amore pontificis, qui in suis officiis ab operibus Deo placitis cum eius obsequiis non desistunt, sicut divina loquuntur eloquia: 'Dignus est operarius mercedem suam.&quot;
 
Ad patrimonium vero ecclesiae ex eorum episcopi iudicio. . . . . . . . ex clero personae electae cum solatiis, quae pro notitia deputaverit episcopus, sub idonea fideiussione mittantur, quorum fides fuerit et industria cunprobata, ut et alimonia pauperorum fraudem non patiatur et quantitas patrimonii ecelesiae latere non possit, et unusquisque clericus sub timore Dei et proprii sacerdotis de his, quae sibi commissa fuerint, exponat fideliter rationes.
 
Illud vero, quod omnino ac religioso debet execrari proposito, nos nec oportebat loqui nec verbis exponere. Pervenit ad nos, aliquos de clero spectaculum interesse, quae res ita crudelis est, ut animas catholicorum pro sua execratione cunturbet, uti quos in domo Dei divina eloquia recitantes audiunt, eosdem cuntra mandata in spectaculis aspiciant cunvenire. In his disciplina cunfunditur, divina praecepta calcantur. Unde obortet episcopum et de hoc parate sollicitudinem gerere, ut, si non faciunt, faciant in futuro, et si faciunt, iuxta disciplinam, ecclesiastica corrigantur.
 
Si quis vero de clero praedia urbana vel rustica ad ecclesiam pertinentia detinet, eisdem libellis sub iusta pensionis aestimatione factis statuimus collocandam, hac ratione, ut exinde quod in commodis suis solent accipere, ipsi retineant, quod superest ecclesiasticis inferant compendiis profuturum. Circa praedia urbana vel rustica ceteraque mobilia pro anima sua mercede a fidelibus nominatim diversi basilicis derelicta, vetus consuetudo servetur.
 
Notarii vero iuxta ordinem matriculae, primicerii, secunderii, tertius, quartus, quintus, sextus et septimus, suo periculo in cunspectu presbiterum et diaconorum documenta ecclesiastica sub fidelium brevium discriptione suscipiant, ut, quotiens exigerit causa, fideliter proferantur, cuntradant atque recipiant.
 
Omnia tamen cum iussione et cum ordinatione episcopi sui eosdem iubemus efficere. Ideo enim universa describenda sunt ecclesiastica documenta, ne ullo modo aut suscepta pereant, aut tempore, quo sunt necessaria utilitatibus ecclesiasticis, exiberi non possint. Qui tamen notarii in officio suo observantes strenue, cunsequantur sine inminutione commoda sibi vel prioribus suis antiquitiis deputata. Ipsi etiam, sicut exigit ratio et antiquitas ordinavit, libellos et securitate totius patrimonii ecclesiasti, quorum interest, subscriptas episcopi manu cuntradant. Quibiiscunque vero secularis cunversationis hominibus nullam necessitatem rei familiaris tolerantibus, ecclesiastici iuris praedia vel urbana vel rustica data sint, episcopi sollicitudine, per eos quibus iusserit clericos ad dominium revocet ecclesiae, nec deinceps, praeter causam superius cumprehensam, dare praesumat. Mastalo vero archidiaconus ecclesia Ravennatis commoda eidem loco iuxta antiquam cunsuetudinem deputata sine imminutione percipiat, sicut eos, qui ante eum fuerunt, claruerit cunsecutos.
 
Monasteria vero virorum sive ancillarum Dei ab episcopo ordinentur, ut omnibus ratio, iustitia, pax et disciplina servetur. A nobis haec loci nostri exigit ratio non taceri: fratri nostro Ecclesio ea imminet custodire, quia pacem generat cum canonibus servata iustitia. De iustitia caritas procedit, per quam Deum videmus et per cuius gratiam haec possimus praecepta servare. In nullo ergo esse cunvenit negligentes, sed vigilantes ad omnia, ut talentum, quod nobis est creditum, cum boni operis augmento ipsi omnium bonorum datori reddamus.
 
Recognovimus Celius. Felix episcopus ecclesiae catolicae urbis Romae huic cunstituto inter partes subscripsi.Nomina presbiterorum, diaconorum vel clericorum Ravennatis ecclesiae, qui Roma venerunt cum episcopo: Patricius presbiter.
 
Stephanus presbiter. Constantinus presbiter. Servandus presbiter. Honorius presbiter. Exuperantius presbiter. Clemens diaconus.
 
Ursus diaconus. Felicissimus diaconus. Vigilius diaconus. Neom diaconus. Iohannes diaconus. Stephanus diaconus. Geroneius subdiaconus. Honorius subdiaconus Petrus subdiaconus. Vitalis subdiaconus. Iulianus acolitus. Faustinus acolitus. Romanus acolitus. Severinus acolitus. Andreas acolitus. Petrus lector. Marcus lector. Asterius lector. Petrus alter lector. Andreas lector.
 
Marinus defensor. Maiorianus notarius defensor. Hermolaus primocerius defensor. Honorius cantor. Tranquillus cantor. Antonius cantor. Melitus cantor.
 
Nomina presbiterorum, diaconorum, qui Romam venerunt cum Victore presbitero et Mastalone diacono: Laurentius presbiter. Rusticus prcsbiter. Victor presbiter. Tomas presbiter. Mastalus diaconus. Magnus diaconus. Paulus diaconus. Agnellus diaconus. Maurus subdiaconus. Stephanus acolitus. Vincemalus acolitus. Vindemius acolitus. Colos acolitus. Cassianus acolitus. Laurentius acolitus. Stephanus acolitus. Tomas lector. Laurentius lector. Florus lector. Reparatus lector. Luminosus lector. Calunnios lector. Ysaac lector. Laurentius orrearius. Petrus decanus. Stephanus decanus.'
 
61. Resipuit autem beatus post haec Ecclesius et sic fuit cum ovibus velut pater cum filiis; et largivit omnia clericis suis, ut correptus fuit a Romano pontifice, immo et anplius largus factus est, et post haec rexit ecclesiam suam in pace et nullum verbum murmurationis nisi laudes a suis audivit clericis. Et haec statuta permansit suis posteris multis temporibus.
 
Sepultus est, ut diximus, in ecclesia sancti Vitalis. Et in atrio ipsius frontis aulae versos metricos iussit tessellis argenteis scribere continentis ita:
 &lt;poem&gt;
'Ardua consurgunt venerando culmine templa
      Nomine Vitalis sanctificata Deo.
Gervasiusque tenet simul hanc Prothasius arcem,
      Quos genus atque fides templaque cunsotiant.
His genitor natis fugiens cuntagia mundi 
      Exemplum fidei martiriique fuit.
Tradidit hanc primus Iuliano Ecclesius arcem,
      Qui sibi commissum mire perfecit opus.
Hoc quoque perpetua mandavit lege tenendum, 
      His nulli liceat condere menbra locis.
Sed quae pontificum constant monumenta priorum,
      Fas ibi sit tantum ponere, seu similes.'
 
Sedit autem annis 10, menses 5, dies 7.

==De sancto Ursicino XXIIII.==
62. Ursicinus XXIIII, humilis vir, rubicundam habens faciem oculosque grandes, procer statura, tenui corpore, sanctus de opere sancto. Haedificator Tricolii, sed non explevit.
 
Denique istius pontificis temporibus defunctus est Athalaricus rex Ravennae 6. Nonas Octubris, et alia die elevatus est Deodatus, et deposuit Malasintha regina de regno, et misit eam Deodatus in exilium in Vulsenis pridie Kalendas Maias. Et, ut aiunt quidam, domum, ubi haedificatum est monasterium sancti Petri qui vocatur Orfanumtrofium, ipsa aedificare iussit propria iura. Non post multos dies ivit rex Deodatus Romam, et revertente occisus est a Gothis 15. miliario de Ravenna mense Decenbris. Et in mense Madio ipso anno ingressus est Belisarius patricius in civitate Classis, et ingressus est Ravennam. Dehinc reversus ad Siciliam, depopulavit eam. Defuncta est Theodora augusta Constantinopolim die 27. mense Iulio. Et ingressus est Narsis chartularius Ravennam cum exercitu magno in praedicto mense, 5. feria; et pugnavit cum Tutilano rege, et mortuus est, et multitudo exercitus eius ceciderunt gladio, et reliqui vulnerati abierunt. Et levaverunt super se Gothi regem nomine Teia in Ticino, et fuit modica quies.
 
Sufficiat nunc ista hodie, tempus est iam, ut in aede revertamur et vitam pontificis expleamus, et quod residuum fuerit, cumotia fuerit, constanter enarremus.
 
63. Iussitque et ammonuit hic sanctus vir, ut ecclesiam beati Apolonaris ab Iuliano argentario fundata et consummata fuisset. Qui iussa mox adinplens, Deo volente, structa ab eo sancto est viro. In Italiae partibus lapidibus preciosis nullam ecclesiam similis ista, eo quod in nocte ut in die pene candescunt.
 
Igitur iste sanctus vir cotidie sacrum agni corpus super aram dominicam manibus discerpebat et peccata populi lacrimas expiabat.
 
64. Sed quia hodie in domum meam vestra nobilitate voluistis declinare, quid faciam, cum sim custos pauperie domus et indigens sum victus? Non mea mensa talis est neque cordis cellarium, ut possit corpora vestra reficere. Sed tamen pinguissimum habeo agnum, cuius comestum corpus nunquam minuit, sed senper integer permanet. Turpe est enim, ut, postquam aditum monasterii mei, domus beati Bartolomei, intrastis, quod non ex ipso apostolo benedictionem percipiatis et ieiuni redeatis.
 
Deferantur quatuor pedes, et ponite mensam desuper. Quatuor stabiles pedes quatuor euangelistae sunt, qui totum quadratum suis praedicationibus cuntinent mundum; mensa vero desuper est sancta ara, id est crux, ubi occubuit Christus et oblatus est hostia Patri pro salute mundi. Sicut quatuor pedes, ita quatuor cornua mensae. Discubuistis? Comedite panem. Ipse panis hic appositus est, qui dixit: 'Ego sum panis, panis vivus, qui de caelo descendi.' Vescimini non carnales cibos, sed caelestes, non terrenum panem, sed angelicum.
 
Ille panis, de quo David cantabat: 'Panem caeli dedit eis, panem angelorum manducavit homo.' Quomodo angeli comedent, qui incorporei sunt? nunquid carne induti sunt? Non comedent morsibus, sed de plenitudine Divinitatis satiantur, quae est panis vivus in secula seculorum.
 
Veniat hic agnus super discum positus, involutus, sicut positus fuit in sancto sepulcro, ad ignem applicatus, sed non conbustus. Idem ad inferos descendit, extinxit gehennae flammas, destruxit mortem, occisit leonem, cunfregit tartara, abstulit iustos, contrivit aereas portas et vectes adamantinos deiecit, iuxta illud propheta: 'Ero mors tua, o mors, ero morsus tuus, o inferne.' Resurrexit de sepulcro, nobis reliquid carnem suam; ambulans super pennas ventorum, calcabit capita nubium, receptus est in caelis, sedit ad dexteram Patris. Ipsa ex carne comedite inmaculato agno. Si comederitis eius carnem et biberitis eius sanguinem, in eo manebitis, et ipse in vobis, sicut ait: 'Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eum.'
 
Nonquid non lex, quae per Moisem data est, praecepit, ut nullus animalis sanguis comestus sit, quia ipsius anima est? Praecepit, et vere praecepit. Sed hic agnus nihil communis, nihil terrenus, sed ipse solus, solus inmaculatus, solus de solo, verus de vero, qui sua non habet [peccata], nostra tollit. Sic et Hebreorum populus, quando egressus est de Aegipto, postes sanguinem agni linierunt, ut percutienti angelo non esset interemptus, et ubi non erat cruor sanguinis agni, percussa est domus, quia Dominus transiens per mediam Aegiptum divisit electos a reprobis. Ecce carnem quam cotidie comedimus agni, et nihil minuit, immo magis crescit et se comedentibus vitam largitur aeternam.
 
Nunc post cibum subsequatur potus. Bibite lucidissimum vinum ex ea vite, qui dixit: 'Ego sum vitis vera, et pater meus agricola est.' Hoc vinum veniat cum canticis et organis, cum citharis et choris, cantibus et psalteriis, cornis et cinbalis et sinphoniis, cum honore magno et honestate multa, quia dignum est. Cantica ista laudatio spiritualis, organa vero fauces nostra sunt, cithara autem pectus humanum, quod cotidie coram Deo percutimus, quia, sicut cordis cithara, ita pectora nostra cordis pulso percutimus; chorus vero sacerdotum acies demonstrantur, tuba autem vox nostra est, quia in ipsa laudes reddimus Patri; psalterium a psalmorum cantu, qui totam Trinitatem et unitatem inseparabilem tenet figuram; cinbala vero et sinphonia, vox psallentium in choro in magno sonitu per quam tota ecclesia lectiones cuncrepant, die noctuque Deo invocare non cessant.
 
65. Hac in suis temporibus beatus iste Ursicinus peragens, iussu divino separatus est ipsius a corpore anima, ivit corpus in propria. Sepultusque est in basilica beati Vitalis martiris ante altarium sancti Nazarii. Sedit autem annos 3, menses 6, dies 9.
 
==De sancto Victore XXV.==
66. Victor XXV. Victor quid est? Ex optatione parentum sibi divinitus fuerat cognomen, ex suo proprio vero actu agnomen, eo quod castra diaboli orando ieiunandoque per multas virtutes saepissime vicit. Iste pulcra fuit facie et alacri vultu.
 
Haedificator Tricoli, sed non explevit. Fecit autem et civorium de argento super altarium sanctae ecclesiae Ursianae, quae a nomine haedificatoris vocatur, miro opere. Alii aiunt, una cum plebe, et alii dicunt, quod temporibus Iustiniani orthodoxi senioris imperator per suggestionem sibi postulasset, quod tale opus facere voluisset, ut auxilium praeberet. Qui misericordia motus omnem censum istius Italiae in ipso anno beato Victori largivit. Quem cum accepisset, cunstruxit, ut cernitis, opus, quod dehinc, sublato ligneo vetusto, centies viginti librarum argenti iusto pondere structum est. Et super arcos civorii versus conscripti hii sunt:
 
&lt;poem&gt;
'Hoc votum Christo solvit cum plebe sacerdos
     Victor, qui populis auxit amore fidem.
Pontifici Christo solventi vota ministrat
     Aligerum cingens haec loca sancta manus.
Egregium miratur opus sublata vetustas,
     Quae melior cultu nobiliore redit.
Catholicae legis venit . . si quis amator,
     Mox reparatus abit corpore, Christe, tuo.'
 
&lt;/poem&gt;
Reliquo vero, quod remansit, diversa vascula ad mensam pontificis extruxit, de quibus ex parte aliqua permanent usque in praesentem diem. Fecitque endothim super sancta ecclesia altarium Ursianae ex auro puro cum staminibus siricis, ponderosa nimis, mediam habens coccam; et inter quinque imagines suam ibi decernimus, et subtus figuratos pedes Salvatoris graphia contexta est purpurata:
 
'Victor episcopus, Dei famulus, hunc ornatum ob diem resurrectionis domini nostri Iesu Christi anno v. ordinationis suae obtulit.' Refecitque balneum iuxta domui ecclesiae, haerens parietibus muri episcopii, ubi residebat, quod usque hodie mirifice lavat,et precio</text>
      <sha1>io4qlllqovwgnx9ygubi7a1rg6zl5nb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De orthographia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53575</id>
    <revision>
      <id>267501</id>
      <parentid>261548</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65902" sha1="1sfm2lrgqpe5ukrznk82fq4zifbu7p7" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De orthographia
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
'''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]'''


 '''.A. ''' littera etiam nota praenominis est cum Augustum sola significat.
 
'''.B. '''propinqua est .p. litterae qua saepe mutatur, ut supponit, opponit.
 
'''.C. '''nota est praenominis cum Gaium significat; item numeri, cum centum.
 
'''.D. '''littera propinqua est consonantibus his .c. .g. .l. .p. .r. .m. .t. quae succedunt in locum eius, ut accipere, aggere, alliga, appare, arripe, ammitte, attende. Nota praenominis cum Decium sola significat. Item numeri, cum quingentos.
 
'''.L. '''sola Lucium significat.
 
'''.M. '''sola Marcum.
 
'''.N. '''sola Numerum. Praeposita .G. Gnaeum.
 
'''.P. '''sola Publium; et cum .R. populum Romanum; et subiecta .R. rem publicam; et praeposita .C. litterae, patres conscripti sive post consulatum.
 
'''.Q. '''littera etiam nota est praenominis, cum Quintum sola significat; item honoris cum quaestorem; populum cum Quirites.
 
'''.T. '''nota est praenominis cum Titum sola significat.
 
'''.V. '''adiuncta .C., cum virga iacente superposita, vir clarissimus; .V. geminata, cum virga iacente superposita, verbi gratia; .V. geminata cum .C. duplice, viri clarissimi. 
 
==A ==
''Ante'' praepositio multa significat. nam et tempus significat cum dicitur, «Ante me non est formatus Deus et post me non erit»; et praesentiam, ut «Ante conspectum gentium revelavit iustitiam suam», id est «coram gentibus»; et dignitatem, ut «Posuit Effraim ante Manassen», et «Qui post me venit ante me factus est»,id est «mihi praelatus».


''Aula'' latine domus regia est, aula graece «atrium» dicitur. Unde notandum quod in Psalmo ubi legimus, «Adorate dominum in aula sancta eius», non palatium aulae nomine sed atrium graeco vocabulo debet intellegi.


''Ausculto'' suasori et ausculto praecepta magistri. «Ausculto» autem et «audio» ex uno graeco sermone vertuntur, quod est ἀκούω.


''Arra'' latine dicitur, «arrabon» graece; «agon graece, latine «certamen»; «aroura» graece, latine «arvum»; «asphaltos» graece, latine «bitumen».


''Acer'' acerrimus, non acerissimus; agilis agillimus, non agilissimus. Et in adverbiis acerrime et agillime.


''Audeo'' «audes», perfectum facit «ausus sum».


''Adiuvo'' perfectae formae est; «adiuto» frequentativae.


''Acervo'', aggero, accumulo ex uno graeco verbo, σωρεύω. 


''Aeger'' animo, aegrotus corpore; utrumque per .ae. diphthongon scribendum.


''Aboleo'' abolevi, arceo arcui.


''Alibi'' alio loco, «alias» alio tempore, significat. At tamen invenimus «alias» nonnumquam pro «aliter» sive pro «alio loco» positum.


''Abstineo'' me cibo, alienus sum crimine.


''Anteibat'' sapientia Salomon cunctis mortalibus», Iulianus ait.


''Admoneo'' interfectorem caedis et caedem.


''Aequalis'' alterius staturae par est; «aequabile» quod aequari potest.


''Appetens'' cibum et appetens cibi. Ambrosius: «Cancer... ut appetens cibi ita prospiciens est periculi».


''Accuso'' sacrilegum et insimulo ex uno graeco venit, κατηγορῶ.


''Animadverto'' in te et vindico in te, ex uno graeco, κολάζω.


''Aes'' singulari tantum numero gaudet; et quamvis «aera» dicamus, tamen ceteris casibus non utimur.


''Autumnus'' genere masculino et «autumnum» dicitur neutro, utrumque numero singulari.


''Aurichalcum'' et «orichalcum» dicimus et hoc singulariter tantum. Sic et cetera metallica.


''Ab'' et ex praepositiones, si sequens verbum a vocali incipiat, integrae efferuntur, ut «ex oppido», «ab illo»; si consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut «e foro», «a sacerdote». Hae autem praepositiones ita differunt: cum dicit quis «a theatro» se venire, non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro se venire significat; qui vero «ex theatro» se venire dicit, ex ipso theatro significat.


''Ad'' et in praefatis praepositionibus pares, sed contraria potestate sunt, quia «in forum» ire est in ipsum forum intrare, «ad forum» autem ire ad locum foro proximum; ut «in tribunal» et «ad tribunal» venire non unum est, quia ad tribunal venit litigator, in tribunal vero praetor aut index.


''Ancillor'', blandior, et adulor unum significant, quod est graece κολακεύω, et dativum casum trahunt.


''Aufero&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; eximo, adimo, demo, subtraho, subduco ex uno graeco transferuntur, id est ἀφαιροῦμαι.


''Abdico'' verbum potest accusativum nomen sive pronomen cum dativo trahere. Ambrosius: «Qui se abdicant saecularibus inlecebris».


''Alius'' nomen dativum dupliciter effert, et «alii» et «alio». Habes in sacra scriptura, «Et dico huic: Vade et vadit; et alio: Veni et venit»; et rursum, «Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum».


''Aegyptum&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;,&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; cum in scriptura dividere vis, .p. sequenti syllabae iungis; aspectum .c. sequenti syllaba; affectum similiter, et afflictum ceteraque huiuscemodi.


''Assuere'' et assumentum panni per .s., non per .d. scribendum; similiter assumere per .s., appropriat per .p. scribendum, apponit similiter, accurri per .c., amministrat» per .m., «applicat» per .p., alligat per .l., assequor per .s., allevat per .l., assidue per .s., aggredior per .g..


''Assarius'' ab antiquis dicebatur; nunc «as» dicitur, non «assis». Sane «assis» genetivus est.


''Alium'' et dolium per .i. scribendum, non per .e., sicut «oleum». Vergilius, «alia serpyllumque», per .i. dixit.


''Ambo'' et «duo» neutraliter, «ambos» et «duos» masculine; nonnulli tamen graecos secuti dicunt «hos duo» et «hos ambo», quia illi τούς δύο et τούς ἄμφω dicunt. Vergilius: «Verum ubi ductores acie revocaveris ambo».


''Anguis'' cum sit masculini generis, dixerunt tamen et feminini Ovidius, Varro, et Acinius.


''Acer'' facit pluralem «acri»; «acris» pluralem «acres».


''Absconditus&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; non «absconsus».


''Alter'' de duobus, unus ex pluribus, quamvis legamus «unus ex duobus».


''Audacter'' latinum est; sed audaciter melius, quia nomina .x. littera terminata in adverbiis «iter» adsumunt, ut «atrox atrociter», «ferox ferociter».


''Accersit'' qui evocat; arcessit qui accusat.


''Acervus'' moles est; acerbus inmaturus aut asper.


''Adficimur'' honore et adficimur iniuria.


''Apparet'' qui videtur; «adparet» qui obsequitur, non regulae ratione sed discernendi gratia intellectus.


''Arbor'' omne lignum dicitur; «arbusta» non nisi fructifera.


''Avenae'' sterile germen; «habenae» retinacula iumentorum. Hoc de habendi potestate; illud de occupandi aviditate dictum.


''Accidunt'' mala; contingunt bona; eveniunt utraque.


''Advocatur'' daturus patrocinium; «evocatur» praebiturus obsequium; «invocatur» praestaturus auxilium.


''Adportare'' est aliquid adferre; «conportare» in unum locum conferre; «deportare», deponere; «exportare», tollere.


''Agnoscimus'' quae a nobis excederant; «cognoscimus» ignorata et invisa.


''Altum'' et sursum et deorsum significat.


''Aquatam'' potionem recte dicimus quae aquam aliunde recipiat; «aquosum» autem locum qui ex se aquam fundat.


''Album'' naturae tantum est; «candidum» frequenter et studii, nam et corpori et animo aliquotiens adsignatur. «albos» ergo «capillos», «carnem candidam» recte dicimus.


''Alvus'' virorum recte dicitur; uterus mulierum; venter in utroque sexu.


''Acceptor'' et accipiter: Virgilius enim «accipiter» dicit, Lucilius autem «acceptoris et ungues».


''Apud'' per .d. scribendum; «caput» per .t., quia facit «capitis».


''Armarium'' locus ubi quarumcumque artium instrumenta ponuntur; «armamentarium» ubi tantum tela armorum.


''Accedit'' per .e. ab ambulando; «accidit» per .i. ab eventu.

==B ==
''Belzebub'', non «Belzebul» aut «Belzebud». «Belial», non «Beliar».


''βύρσα'' graece, latine «corium».


''Bellus'' bellissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum «magis bellus» et e contrario «minus bellus», id est minus pulcher.


''Bucina'' est qua signum dat bucinator; «bucinus» ipse canor ex hac editus. «Bucina» pastoralis est et cornu recurvo fit, unde et κεράτιον graece vocatur. «Tuba» autem de aere vel argento efficitur et sollemnitatibus concrepat.


''Baptismus'' baptismi genere masculino, et «baptisma baptismatis» neutro, et «baptismum baptismi» aeque neutro.


''Barbam'' hominis, «barbas» pecudum dicimus.


''Buxus'' arbor erit, «buxum» materia ipsa.


''Balneum'' veteres dixerunt sive «balineum», nihil enim differt; sed in privatis. Publicis autem feminini generis, et quidem numero semper plurali – frequenter «balneas».


''Baluae'', id est thyrae, per .b. incipiant.


''Baratrum'' singulariter tantum effertur. sic autem vocabant gentiles locum apud inferos.


''Blanditiae'' et «bigae», sicut et «trigae» et «quadrigae», pluraliter tantum. Sed in nostrorum litteris scriptorum et bigam et quadrigam.

==C ==
''Cana'' et «Simon Cananaeus» per simplicem .c.; «Chanaan» et «mulier Chananaea» adspiratione addita.


''Cynomia'' per .y. scripta «caninam muscam» significat, κύων enim graece «canis» dicitur; «coenomia» per diphthongon .oe. «communem muscam»; κοινός enim graece «commune» est, unde «coenobium» a communi vita nomen accepit. Quod in Exodo et in Psalterio in primis translatum esse arbitramur, ut omnis generis musca significaretur; sed similitudine soni per incuriam contigisse ut «cynomia» pro «coenomia» scriberetur.


''Coitus'' generaliter omnis coeuntia sive itineris sive concordiae sive conubiorum.


''Carduus'' trium syllabarum est, ut «arduus», «fatuus», «mortuus», ideoque similiter declinandum est: «huius cardui», «huic carduo», et «hunc carduum», pluraliter «hi cardui», «carduorum», «carduis».


''Cubicularius'' custos cubiculi; «cubicularis» vero lectus cubiculo aptus, ut «caligarius artifex», «caligaris clavus».


''Clunes'' feminino genere dixit Melissus, sed Verrius Flaccus masculino genere dici probat.


''Commodamus'' amico pro tempore equum, vestem, servum – hanc ipsam rem quam dedimus recepturi; «mutuo damus» pecuniam, triticum, vinum, et his similia, quae mutata recipi necesse est.


''Canities'', non «canitia», dicenda.


''Camara'' dicitur, ut Verrius Flaccus adfirmat, non «camera» per .e.. Sed Lucretius, «cameris ex teretibus» dicendo, etiam «cameram» dici posse ostendit.


''Curriculus'' masculine diminutio est «currus»; «curriculum» autem neutraliter spatium ad currendum aptum vel ipsum currendi officium.


''Clipeus'' masculino genere in significatione scuti ponitur; neutro autem genere imaginem significat. Sed auctoritas utrumque variat.


''Caseus'' masculini generis est, sed Pomponius neutraliter dixit, «caseum molle».


''Cuspis'' cuspidis, non cuspes.


''Capparim'' feminino genere dixit Varro; nam et graece feminino dicitur ἡ κάππαρις.


''Cassidem'' dicimus nos ab eo quod est haec cassis, sed multi cassidam dicunt, ut et Propertius: «Aurea cui postquam nudavit cassida frontem», et Virgilius, «aurea vati cassida».


''Capo'' nunc, sed Varro, De sermone latino, ait: «Ex gallo gallinaceo castrato fit capus».


''Cingula'' hominum generis neutri est; nam et animalium genere feminino «has cingulas» dicimus.


''Capax'' qui facile capit; «capabilis» qui facile capitur.


''Collocat'' per .l. scribendum, non conlocat per .n..


''Calumnia'' est crimen falsum, cum nobis adversarius aut malum quod non fecimus obicit aut bonum quod fecisse probamur in contrarium interpretari conatur.


''Consulo'' tibi, prospicio, provideo ex uno graeco veniunt, quod est προνοῶ σου.


''Contemno'' hostem, despicio, sperno, aspernor ex uno graeco veniunt, quod est καταφρονῶ.


''Commeio'' lectum est et permeio; commixi et permixi.


''Comitor'' amicum et amicis.


''Corinthium'' civem dicimus, Corinthiacum vas.


''Comminus'' gladiis pugnamus; eminus iaculis, quia illud a manibus non recedit, hoc e manibus emittitur.


''Clipeum'' armorum; clupeum imaginis est.


''Cadit'' quis etiam in plano; decidit ex alto.


''Caerulus'' naturae color est, «caeruleus» fingitur; ita alterum est, alterum fit.


''Claritas'' tam luminis est quam perspicuitatis; «claritudo» generis. Prior itaque splendoris, posterior nobilitatis est.


''Cruciatus'' est dolor corporis, vel cum homo ab altero cruciatur; cruciamentum quod cruciat.


''Cerno'' et cresco in eundem perfectum cadunt, crevi.


''Caedo'' cecidi per .ae. diphthongon: «Caeditur et tilia ante iugo levis» – Virgilius; cedo cessi per .e. simplicem.


''Cupio'' cupivi facit et cupii: Cicero in Pro Cluentio, «Et filium et hunc cum maxime filium interfectum cupit» – pro cupivit.


''Calumnior'' innocenti, non innocentem; tametsi quidam interpretum graecam locutionem secuti accusativum posuerint dicentes, «Et orate pro persequentibus et calumniantibus vos».


''Cur'' adverbium saepius indicativum verbum trahit: Gregorius, «Discutiendum est cur quadam die factum aliquid coram Domino dicitur».


''Clavus'' singulariter, quae est purpurata vestis, et declinatur genere feminino.


''Callum'' quoque et «caenum» et «crocum» neutro, sed Virgilius masculino, «crocumque rubentem».


''Cani'', cancelli, et casses singularem numerum non habent (casses autem «retia» dicuntur). Caulae similiter, caerimoniae, cunae, et compedes, et in neutro genere castra, cibaria, crepundia, cunabula.


''Cruor'' pluralem non habet: Virgilius plurali cruores, «Atque atros siccabat veste cruores».


''Contagium'' et contagia neutro genere dicenda; et haec contagio feminino.


''Comoedia'' carmina quae in conviviis canuntur, quia comessatio graece κῶμος dicitur.


''Cartallos'' graece, latine fiscella. κάλαμος graece, latine arundo. κανών graece, latine regula. κάδος graece, latine situla.


''Cunabula'' sunt panni infantiae, sed Iohannes Constantinopolitanus episcopus scribit Lazarum in monumento cunabulis involutum.


''Cantator'' et cantatrix a verbo canto, et cantor atque cantrix a verbo cano, recte dicitur.


''Comburo'' per .m. scribendum, non per .n.; comparo similiter et compono ceteraque huiusmodi.


''Conspectus'', cum in scriptura dividendum est, .c. sequenti syllabae iungis.


''Complaceo'', non conplaceo; commoratus, non conmoratus; comprehendo per .m..


''Camelus'' per unum .l. scribendum.


''Commodat'' et commendat per .m.; computrescit per .m.; complures per .m..


''Columna'' cum scripto dividenda est, .m. sequenti syllabae nectis; calumnia similiter.


''Celo'' celas (id est, abscondo) per simplicem .e. scribendum; caelo caelas, cum picturam significat, per diphthongon .ae. proferendum. Unde caelum melius intellegitur dictum ab eo quod caelati instar multifaria sit siderum varietate depictum quam quod invisibilia et incerta mortalibus celet arcana.


''Cantarus'' animal est; cantarum camara domus.


''Clamo'' clamoris simplicis est; «conclamo» simul cum multis. Est etiam «acclamo», cum falso aliquem accuso, sicut Cicero, de Prasio, «Solis innocens acclamationibus punitus est»; «reclamo», aliquem exeuntem vocitans; «inclamo» et «succlamo», murmurandi est; «proclamo», laudandi vel deprecandi exaltatio; «declamo», rhetorizandi; «exclamo», quando pro viribus vocem elevo.


''Curro'' hoc tantum significat, quod in itinere positus nullam facio comperendinationem; «curso» autem, paulo citius aliqua necessitate extorquente festinare cogor; «cursito» vero, quando hoste me insequente fugio.


''Circa'' ad visibilem materiam vel locum pertinet; erga autem ad animum spectat, maxime cum aliquem propensiorem affectum gerat proximorum. Circa ad tempus refertur circiter ad numerum.


''Carcer'' ubi homines coercentur singulariter semper; carcares unde currus effunduntur pluraliter dicuntur, utrumque masculine.


''Cepit'' de capiendo scribimus; «coepit» de incipiendo.


''Coepta'' per diphthongon; «incepta» per simplicem .e..


''Columbae'' quae mansuefieri possunt et domibus adsuescere; palumbes ferae et saxis silvisque inhabitantes.


''Conscribere'' est multa simul scribere; «exscribere» quod alibi scriptum sit transferre; «transcribere», cum ius nostrum in alium transit; «inscribere» accusationis est; «adscribere» adsignationis; «describere» dictionis vel ordinationis.


''Consuescimus'' bona; insuescimus mala; adsuescimus utraque.


''Crassari'' corporis est et saginae; «grassari» animi et crudelitatis.

==D ==
''Dilibuit'' unguento, non delibuit.


''Disertus'' orator est; desertus derelictus.


''Delator'' qui defert ad accusandum; dilator qui differt ad proferendum.


''Deluit'' purgat; diluit temperat.


''Deduco'' de amico producendo; diduco autem est distraho.


''Dimidiatum'' calicem bibi, non dimidium dicere debemus; non enim ipsum vas bibis sed quod intra vas est.


''Donamus'' et illud quod damus et illum cui damus.


''Delictum'' peccatum aliquod dicimus; delectum militiae aut alicuius examinis electionem appellabimus. Nam et diligi affectionis est, deligi iudicii.


''Daemon'' per diphthongon notandus; deus per .e. solam.


''Damnatus'' et addictus et absolutus: Virgilius, «Quem damnet labor» – id est, virtus sua absolvat aut victorem faciat.


''Dolium'' per .i. scribendum, non doleum per .e..


''Dilectio'' et diligo per .i. et quae declinantur sive derivantur ex his; delectatio et delector et quae declinantur ex eis per .e. scribenda.


''Domuncula'' conclavium, domus domicilium, nidum avis.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Descendo'' montes» dicere potes, id est, per montes vel in montes; «descendo scalas» aut «piscinam», id est per scalas et per piscinam. degredior monte dicimus recte et significamus «de monte».


''Discrucior'' et crucior animi et animo et animum.


''Decus'' honoris, decor formae est.


''Deliciae'' et divitiae non habent numerum singularem.


''Denarius'' latine masculini generis est; denarion graece neutri.


''Dialogos'' graece; disputatio latine.


''Drama'' graece neutri generis; latine fabula.


''Defunctus'' cum scripto dividitur, .c. sequenti syllabae iugenda.


''Didymus'', id est geminus, prima syllaba per .i., secunda per .y. scribitur.


''Deliramentum'', non deleramentum, quia a verbo liro, id est sulco, originem trahit; et sicut boves, cum a recto sulcandi actu declinant, delirare dicuntur, sic et homines qui de bonis ad mala corda divertunt.


''Diluculum'', non deluculum, quia modicam diei lucem ostendit.


''Desiderium'' est rerum absentium et nondum adeptarum, concupiscentia utrorumque; concupiscuntur enim quae habentur et quae non habentur. Nam concupiscendo fruitur homo rebus quas habet; desiderando autem absentia concupiscit.


''Dito'' et divito idem et locupleto, graece πλουτίζω.


''Decurio'' decuravi et decumo decumavi unum est, graece δεκατῶ.


''Dimittere'' est derelinquere; demittere deorsum mittere, velut, «Quis demisit lapidem angularem eius?»  


''Dominor'' tui et dominor tibi.


''Dogmata'' graece; latine decreta. Dogmatizo, decerno, sive censeo.


''Dum'' coniunctio aliquando indicativum verbum trahit: Gregorius, «Ne scientia, dum novit et non diligit, inflet, ut, dum intuetur quod illa aliquando non habuit, temperet dolorem, quod amisit».


''Doleo'' vicem tui et tuam et doleo tibi: Gregorius papa de Benedicto patre, «Cum persecutorem suum amaret, magis illi quam sibi doluit».


''Dum'' coniunctio aliquando modum coniunctivum, aliquando trahit indicativum, ut, «Dum anxiaretur cor meum», et, «Dum dicitur mihi cotidie: ubi est deus tuus?» et beatus papa Gregorius, «Amici ergo beati Iob, dum percussionum genera distinguere nesciunt, percussum pro culpa crediderunt». Item aliquotiens «dum ut» significat, ut poeta: «Tityre, dum redeo, brevis est via, pasce capellas».


''Desperatus'' per .e. scribendum, dispersus per .i.. Discedo per .i., descendo per .e..


''Diastole'' graece, latine interdictum. Est autem nota ad pedem litterae posita, quae male coniuncta separet, ne puer legens erret, ut: «Liber a,per,uit reos movit vestigia campos».


''Domus'' ablativum casum dupliciter effert, et in .o. videlicet et in .u.. Sed a domo genetivus pluralis fit domorum, a domu domuum.

==E ==
''Egeo'' victus et victum et victu.


''Eripio'' flammae hominem.


''Egredior'' domo et civitate.


''Error'' est rei vitium, ut amor, dolor; erratio certae viae; erratrix personam respicit, ut venatrix; erratica hedera, vitis.


''Eloquentia'' et eligantia singularia semper.


''Exuvia'', exequiae, excubiae, quae graece νυκτοφυλάκια dicuntur, exta quoque tantum pluralia.


''Emporia'' feminino genere et est graecum; latine mercatus.


''Emolumentum'' per .e. simplicem scribendum; aemulatio per .ae. diphthongon.


''Equo'' sedeo dativo casu et ablativo sine praepositione dicendum; et equum sedeo accusativo, et in equo et super equum similiter.


''Emanat'' fons sive terra aquam, id est gignit et producit; et emanat aqua de terra sive fonte, id est profluit. Gregorius: «Qui locus a romana urbe quadraginta fere milibus distans frigidas atque perspicuas emanat aquas». Et iterum: «De eodem sepulchro illius fraglantia suavitatis emanavit».


''Exprobrat'' qui commemorat quae praestitit; obprobrat qui obprobrium obiectat, hoc est vitium.


''Expectatur'' venturus; spectatur qui videtur vel probatur.


''Exercitus'' laboribus, exercitatus studiis.


''Exstruere'' est in altum struere; instruere aciem vel actionem; adstruere adfirmare; construere in struendo coniungere; substruere re aliqua supra posita subter struere.


''Excubiae'' per .b., exuviae per .u. scribendae.


''Eorundem'' et earundem per .n. exprimenda, non per .m..

==F ==
''Fimbria'' genere feminino, et fimbrium dicitur neutro.


''Fides'' fidei, de credulitate; fides fidis, de chorda. Utraque .es. longa.


''Flemina'' sunt, ubi abundant crura sanguine; plemina, cum in manibus vel in pedibus callosis sulci sunt.


''Fastus'', de superbia, facit fastuum genetivo plurali; fastus, de libris, facit fastorum.


''Fungi'' agere est; defungi peragere.


''Fremor'' est murmur hominum; fremitus ferarum.


''Flavum'' dicimus rubeum, sicut «flava Ceres»; furvum nigrum. Fulvum nigro rubeum, sicut fulvum leonem dicimus; fulvam aquilam et fulvum aurum et «fulva pugnas de nube tuentem», quae haberet igneum aliquid de caelesti et sordidum de lugubri. Fulvum certe aurum, cui ad decorem splendoris sui nigelli aliquid additur.


''Forum'' neutro genere dicimus locum rebus agendis destinatum, vel cum commercium significamus; foros masculine tabulata navium, ubi remiges sedent, et semper pluraliter.


''Fornax'' genere feminino dici debet, quia per deminutionem facit fornacula, non fornaculus.


''Falanx'' militum dicitur; falanga fustis cui quid deligatur.


''Fedus'', quod est deformis, per .e. solam scribendum; foedus, quod est pactum, per .oe. diphthongon.


''Formosus'' sine .n., sicut speciosus.


''Fructum'' cum dicis sive scribis, .c. secundae syllabae iungis; factum et fictum similiter, ceteraque huiusmodi.


''Falso'' et nomen et verbum et adverbium est. Nomen ablativi casus, ab hoc falso; verbum primae coniugationis, falso falsas; adverbium, ut falso loqueris.


''Flagitia'' quae in deum peccamus; facinora quae in hominem.


''Flagro'' amore et ardeo amore ex uno graeco venit καίομαι.


''Fidens'' sum animi et animo: fidus amicus erit, fidelem famulum dicito. Item fidelis fit ut domino servus, fidus natura; ita alter tempore cognoscitur, alter semper invenitur.


''Fimus'' et fumus pluralem numerum non habent; fames similiter, faenum, et fel.


''Furfures'' et freni masculina semper pluralia, sed et frena et frenum invenimus.


''Far'', frumentum, et cetera frugum nomina semper singularia, quamvis frumenta et hordea legamus.


''Fauces'' singularem non habent, quamvis et faux inveniamus.


''Fidus'' fidissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum magis fidus itemque e contrario minus fidus.


''Facilis'' facillimus, non facilissimus, sic et difficillimus; et in adverbiis facile facillime, difficile difficilius difficillime. Nec dicimus faciliter aut difficiliter, tametsi veteres dixerunt.


''Fulgeo'' et fulcio eundem habent perfectum, fulsi. Frico fricas fricui, frigo frigis frixi.


''Facinus'' et facinora non solum peccata, sed aliquando etiam bona opera designant. Nomen a faciendo figuratum.


''Fratres'' dicuntur non solum mares ex isdem parentibus nati, sed etiam masculus et femina sive plures utriusque sexus eodem patre vel matre eadem generati fratres promiscue vocantur. 

==G ==
''Gula'' dicendum non gyla, quia .y. litteram nulla vox nostra adsciscit.


''Gobius'' piscis nonnumquam gobio legitur.


''Gaudium'' animi, laetitia et exultatio etiam verborum atque membrorum.


''Gremium'' dicimus interius accinctae vestis secretum; sinum exterius sinuatae vestis receptaculum.


''Gluten'' neutro genere, glutinis, glutini; sed et glutinum Sallustius dicit, glutini, glutino.


''Git'' monoptoton et pluralem numerum non habet. Est autem neutri generis et per omnes casus declinatur.


''Gracilis'' gracillimus, non gracilissimus.


''Gaudeo'' gaudes perfectum habet gavisus sum.

==H ==
''Hilarus'' facit pluralem hilari, hilaris pluralem hilares.


''Hospes'' et qui recipit et qui recipitur.


''Horrendum'' dicimus et despicabile aliquid et admirandum. Virgilius: «Oculos horrenda in virgine fixos».


''Herbidum'' locum dicimus in quo herba est, etiamsi aridus esse consueverit; herbosum qui herbam facile generat, etiamsi ad tempus aridus sit.


''Haurio'' et haustus per aspirationem scribendum.


''Harena'' per adspirationem quia ab haerendo vel ab hauriendo aquam dicta est.


''Hebescit'' quia naturae usu tepescit; hebetescit qui amittit aciem.


''Hi'' pronomen plurale per unum .i. scribendum; his similiter per unum .i..


''Holocaustoma'' numero singulari, holocaustomata plurali.


''Hamo'', hamas, et nomen hamus cum adspiratione scribenda; sic et inhamo et perfectum inhamavi.


''Herbescit'' ager cum herbam generat, sicut adolescit et pubescit cum spicae proximant.


''Humilis'' et contrarius superbo dicitur, quod est virtutis animi, et contrarius sublimi, quod est condicionis. Sed et locus humilior, qui inferius iacet, solet appellari. Humiliatus etiam in pressuris afflictus appellatur. 

==I ==
''Intempesta'' nox est media nox, quando quiescendum est, hinc utique dicta, quia inoportuna est actioni vigilantium; tempestivum enim veteres dixerunt oportunum et intempestivum inoportunum ducto a tempore vocabulo, non a perturbatione aeris, quae consuete tempestas vocatur, quamquam isto verbo licenter utantur historici, ut dicant «ea tempestate» quod volunt eo tempore intellegi. Inmaturitas nocturnum tempus est, quod non est maturum, id est oportunum ut agatur aliquid vigilando; quod etiam vulgo dici solet hora inportuna, graece ἀωρία. «praeveni inmaturitate» ἐν ἀωρίαι. Nihil vero interest ad sententiam, utrum inmaturitate an in inmaturitate dicatur, quomodo nihil distat, utrum quis dicat egisse se aliquid galli cantu an in galli cantu.


''Iuventus'' sicut et senectus plurali numero non flectitur. Iuvenis et iuvenior non recipiunt superlativum, sicut nec senex et senior; solent autem iunior et senior ad se invicem dici minor et maior, etsi neuter ipsorum senili accessit aut propinquavit aetati. Ambrosius: «Iunior est herbis sol, iunior faeno».


''Interior'' et intimus non habent positivum gradum; inferior et infimus similiter.


''Ipsum'' neutro genere dicendum non ipsud, ut illud et istud, quoniam veteres nominativum masculinum non ipse dicebant sed ipsus.


''Inpingo'' facit perfectum inpinxi et inpegi.


''Inmunes'' periculi et inmunes a periculo.


''Indigus'' et prodigus per unum .u. scribenda; indiga et prodiga sine .u.. Augustinus: «Avaritia pecuniam congregat, luxuria spargit, ista indiga, illa prodiga».


''Incredibile'' quod credi non potest; incredulus qui credere non vult.


''In'' praepositio significat modo id quod est valde et vim verbi cui praeponitur auget, ut increpuit, insonuit, infregit; modo idem quod non, ut invalidus, infirmus; modo ponitur pro eo quod est inter, ut «Benedicta tu in mulieribus»; modo pro adversus ut, «Duo in tres et tres in duos dividentur»; modo pro spatio temporali, cum significat usque, ut dicimus, «A mane in noctem», at volumus intellegi «usque in noctem».


''Interest'' et refert producta re unum idemque significat, quod graece dicitur διαφέρει. Dicimusque ita interest mea et refert mea, interest eius et refert illius, interest et refert nostra interest et refert illorum.


''Impleor'' vini et vino.


''Invado'' te et in te; intueor te et in te; incurro te et in te.


''Incurri'' et incucurri.


''Invideo'' divitem, invideo ei pulchritudinem.


''Iratus'' ex offensa est, iracundus natura; itaque ira repentino motu nascitur, iracundia perpes vitium est. 


''Ignis'' ablativum casum et in .e. et in .i. mittit.


''Iuga'' montium pluraliter semper, iugum enim iumentorum; sed Virgilius, «Hoc superate iugum».


''Intestina'' et incunabula pluralia tantum. Ius, id est aequitas, non habet pluralem nisi iura tantum. Iocum singulariter neutrale, pluraliter hi ioci et haec ioca.


''Instar'' illius rei dicere debemus, non ad instar.


''Inluvies'' sordium est, ingluvies ventris: illud a non lavando, hoc ab ingluendo dictum.


''Iuventus'' multi iuvenes dicuntur; iuventas unius hominis, aetas; Iuventa ipsa dea ut Graeci dicunt aut poetae Iunonis filia, uxor Herculis, a qua Iunium mensem appellatum in libris Fastorum legimus.


''Insita'' arbor est cui incisae alienum germen includitur; adsita cui incolumi aliud quod sustineat adiungitur.


''Invideo'' tibi divitiis, non divitias.


''Inermus'' facit pluralem inermi, inermis pluralem inermes.


''Illius'' similis ad mores refertur, illi similis ad vultum.


''Invidus'' qui invidet; invidiosus qui invidiam sustinet.


''Idem'' correpte neutrum; idem producte masculinum in utroque numero.


''Interpretor'', et quae derivantur sive declinantur ab eo, per simplicem .e. scribenda.


''Inberbi'' dicuntur, non inberbes. sic etenim Varro, «inberbi iuvenes», sed et Cicero «inberbum» dixit, non inberbem; Titus Livius autem «inberbis» singulariter.


''Imputribile'' per .m. scribendum, non per .n.; impono similiter et huiusmodi similia; immitto, non inmitto; irrigo, non inrigo; impleo, non inpleo; immundus, non inmundus.


''Inquilini'' non habentes propriam domum, sed habitantes in alieno. Incolae sive advenae utique adventicii perhibentur, quae cuncta ex uno graeco, quod est πάροικος in sacris litteris interpretata habemus. Ex his derivantur nomina incolatus et inquilinatus. Trahit autem inquilinus, sicut et peregrinus, nonnumquam nomen dativi casus, ut Augustinus de reprobis, «Sunt autem et ipsi peregrini et inquilini non huic terrae, sed populo Dei».


''Imponere'' est rem aliquam, sive corporalem seu incorporalem, alteri rei superponere; sed et imponere pro fraudem facere aliquando dicitur, unde impostura vocatur, cum argentum vel aurum viliori metallo adulteratur, et qui hoc facit impostor vocatur. Unde etiam vulgo qui aliquid fraudis facit aut simulationis impostor solet appellari. Gregorius papa: «Coepit illum simulatorem et verbo rustico impostorem clamare». Unde habes in sacra scriptura: «Quare imposuisti mihi? Nonne pro Rachel servivi tibi?» Et in Regum: «Quare imposuisti mihi? Tu es enim Saul», hoc est «Quare me simulatione decipere et fraudem facere voluisti?» Et Augustinus: «Et ideo sibi miser imponit; sibi enim fraudem facit qui perdit meliora amando peiora». 

==L ==
''Large'' et largiter: Iulius Modestus utrumque recte dici ait, sed large esse qualitatis, largiter quantitatis.


''Libidinosus'' a libidine per .b.. Lividus a livore per .v. proferendus. Larba per .b..


''Ludificor'' stultum et deludor, quod venit ex uno graeco ἐμπαίζω. Praeterito perfecto ludificatus sum, veteres vero ludificavi dixerunt.


''Labium'' superius dicitur, labrum inferius; rostrum nonnisi quod incurvum est.


''Latere'' et absconsum esse aliquid dicimus et late patere. Virgilius: «Et scuta latentia condunt».


''Lepus'' animal est, lepos iucunditas voluptatis; unde et gratum aliquid lepidum dicimus.


''Limen'' aedium est, limes regionum.


''Largitas'' humanitatis est, largitio ambitionis.


''Ligat'' quis vinculo, legat testamento.


''Loqui'' hominis est, obloqui obtrectatoris, sicut obicit opponit; adloqui persuadentis hortantisque vel iubentis, eloqui oratoris.


''Laurentius'' Caelius et talia plura, quae nominativum casum in .ius. habent, genetivum singularem et nominativum pluralem in duplicem .i. mittunt, vocativum singularem in simplicem .i., ut hic Laurentius Caelius, huius Laurentii Caelii, hi Laurentii Caelii, o Laurenti Caeli. Sic et hic filius, huius filii, hi filii, o fili. aut certe vocativum in .ie., ut hic impius, huius impii, o impie. Notandum sane in Actibus Apostolorum, ubi Cornelius vidit angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi «Corneli». Hic vocativus in latino recte per simplicem .i. profertur, in graeco autem per .ie., «Cornelie», scriptum est.


''Limus'', lux, labes, letum, pluralem numerum non habent.


''Liberi'', quando filios significant, et «latebrae» singularem non habent.


''Lac'', liquamen, lenticula, lens, singularia semper.


''Locus'' singulariter masculinum, pluraliter haec loca.


''Luter'' graecum masculini generis, latinum labrum.


''Luceo'' et lugeo in eundem perfectum deveniunt, luxi.


''Libero'' te periculo, liberor molestia.


''Lino'' facit perfectum linui et linivi. 

==M ==
''Margarita'' femino genere et margaritum neutro dicendum. In Proverbiis, «Inauris aurea et margaritum fulgens».


''Malogranatum'' et malum granatum consuete dicimus, et utroque modo declinantur: hoc malogranatum, huius malogranati, et haec malogranata, horum malogranatorum, his malogranatis, et cetera; et rursum hoc malum granatum, huius mali granati, et haec mala granata, horum malorum granatorum, et cetera.


''Miseret'' me senis, et misereor senis, et miseror senem. Misertus pauperis per genetivum, miseratus pauperem per accusativum. Misereor autem compatior significat. Denique graece dicitur συμπάσχω.


''Mereo'' honorem et mereor, et miles meret stipendium.


''Memini'' et memor sum honoris et honorem.


''Maritima'' sunt loca mari vicina, marina navis vel belua.


''Metu'' tui et tuo.


''Materies'' artificiorum est, materia consiliorum. Alii contra referunt materiem esse animi, materiam arboris; materiem qualitatem ingenii, materiam fabris aptam.


''Mas'' in positione; masculus in diminutione, non mascellus, ut quidam.


''Muscus'', herba quae in parietibus vel in corticibus arborum haeret, singulariter tantum effertur; memoria, malitia, murmur, similiter.


''Minae'', manubiae, moenia, mapalia, quae sunt casae afrorum, pluralia semper.


''Mare'' pluralem numerum non habet nisi tantum maria.


''Mel'' et mulsum et muria (id est, garos), et cetera liquida pretiosa tantum singularia, quamvis mella et vina legamus.


''Mature'', maturius, maturissime dicendum; invenimus tamen apud auctores etiam maturrime dictum.


''Munio'' munis perfectum facit munii et munivi.


''Memini'', meministi, meminit, meminimus, meministis, meminerunt; et praesenti tempore et praeterito perfecto uno eodemque modo declinatur. Ideo corruptum sive defectivum vocatur.


''Mulceo'' et mulgeo in unum perfectum veniunt, mulsi.


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Maiestas''» cum scribis aut dicis, .s. secundae syllabae complicari debet. Sic in similibus.


''Miramur'' opera, admiramur virtutes.


''Minores'' esse res aliquas aut homines dicimus; minoris emptum aut aestimatum quippiam recte scribimus.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Memini'' me facere» dicere debemus, non «Memini me fecisse»; nam memini sermo est totus praeteriti temporis, qui ante actam rem in praesens revocat, et si dixeris, «Memini me fecisse», duo praeterita simul iungis. Virgilius uno tantum loco: «Namque sub Oebaliae memini me turribus altis / Corycium vidisse senem». Quod poetae pro necessitate metri usurpare licuit.


''Meracam'' potionem dicimus quae merum aliunde recepit; merosum autem vinum appellamus.


''Muliebre'' dicitur a mulieribus aliquid factum; mulierarium per mulieres ordinatum et per viros gestum.


''Merula'' non merulus dicendum.


''Matthaeus'' et matthias per duo .t. scribenda, quia Graeci per .τ. et .θ. scribunt.


''Maestum'' animo, tristem aspectu dicimus.


''Malus'' (navis) masculinum; «malus» (arbor frugifera) femininum est.


''Mendum'' neutraliter. Varro in Admirandis dixit, «Magnum mendum»; sed Ovidius feminine, «Nocte latent mendae». Item: «Eximet ipse dies omnis e corpore mendas». Ergo mendum in mendacii significatione dicitur, menda in culpa operis vel corporis.


''Munificus'' est tamquam beneficus et maleficus; «munifex» autem tamquam opifex et artifex. itaque munificus munera largitur; munifex autem munere fungitur. morticina non dicuntur nisi mortuorum; 


''Mortalia'' vero etiam viventium corporum nomen est. 

==N ==
''Nimis'' dicitur quicquid plus fuerit quam oportet; nam parum est quod minus est quam oportet, nimium plus quam oportet. Et horum in medio modus est, quod dicitur «satis est». Cum itaque utile sit in vita et moribus ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus, profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis», fateri potius quam negare debemus. sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur ut «nimis» pro eo quod est valde, et positum inveniamus in litteris sacris, et ponamus in sermonibus nostris; nam et in Psalmo, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis», non nisi «valde» intellegimus, si recte intellegimus, et «Nimis te diligo», si alicui carissimo dicimus non utique plus quam oportet, sed valde nos diligere intellegi volumus. denique illa graeca sententia, «Ne quid nimis», non habet hoc verbum quod hic legitur. Ibi enim est ἄγαν, quod est «nimis», hic autem est σφόδρα quod est «valde». Sed aliquando, ut dixi, [«nimis»] pro eo quod est valde et dictum invenimus et dicimus. Unde etiam nonnulli latini non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis».


''Noceo'', obsum, incommodo, malefacio, officio, in una significatione ponuntur, quod graece dicitur βλάπτω, et cuncta dativum casum trahunt.


''Nullus'' est tam in re quam in persona; nemo in persona dicitur ut ne homo.


''Natales'' (id est, nobilitates), nuptiae, Nonae, nares, nundinae, nugae, neniae, pluralia tantum. Et nar invenimus. Nenias autem dicunt epitaphia, id est carmina quae in memoriam mortuorum in tumbis scribuntur.


''Nequam'' et nugas omnis generis et numeri sunt et per omnes casus currunt semper aequaliter dicta, quamvis Augustinus dicat nugae, nugarum, nugis. Ferunt autem quae nugas hebraeus sermo sit et idem apud eos quod apud nos significet, id est, levis et pravae mentis homines.


''Novi'', nosti, novit, novimus, nostis, noverunt: sic declinatur et praesenti et praeterito perfecto. Cui similia sunt odi et memini.


''Noceor'', noceris, recte dicitur, quamvis aliqui grammatici asseverent non debere dici noceor, sed nocetur mihi. Neque enim Hieronymus grammaticorum regulam ignorabat, qui in propheta Abacuc ita transferre non timuit, «Et non salvabis, dum noceor».


''Necto'' nexi praeterito.


''Noctu'' temporis est adverbium; nocte nomen est.


''Nubunt'' feminae: vir enim ducit, mulier nubit, quia pallio obnubit caput genasque.


''Nongentos'', non nungentos, ab novem.


''Nequam'' non malum significat sed inutilem.


''Nubo'', nupsi, nuptiae: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans .p..


''Nascitur'' quod utero decidit; enascitur quod de terra aut de aqua exsurgit.


''Nihil'' adverbium est, nihili nomen. Homo enim nullius momenti nihili dicitur.


''Navis'' unius ratis nomen est; navigium omnis classica profectio; nauclerus omnis consortii navalis exercitus; navigator ipse primarius profectionis; nauta vero omnis qui laborem facit navigandi. Navis ablativum per .e. et per .i. effert. 

==O ==
''Organum'' unius musici proprie nomen est, sed generaliter omnia musicorum vasa organa possunt dici. Iohannes Constantinopolitanus episcopus: «In salicibus in medio eius suspendimus organa nostra», id est citharam, psalterium, lyram, et cetera. Organarius autem est qui utitur organo.


''Obryza'', obryzae genere feminino; et obryzum, obryzi neutro.


''Origo'', originis initium est; origo, origonis neutrum est, ut est velum navis, et habet in plurali numero origona.


''Obtineo'' laudem et impetro ex uno graeco venit ἐπιτυγχάνω.


''Obiurgo'', increpo, corripio, ex uno graeco transferuntur ἐπιπλήσσω.


''Omelia'' graecum est; latine sermo vel colloquium.


''Otium'' et silentium ex uno graeco venit, id est ἡσυχία.


''Ordibor'' et ordiar telam, utroque modo dixerunt.


''Ostrea'' feminino genere, non ostreum neutrali.


''Ocimum'' consuetudo neutraliter dicit; sed Aemilius Macer ait: «Inter praeteritas numerabitur ocimus herbas».


''Ordior'' hanc rem, et ingredior, et incipio ex uno graeco venit, quod est ἄρχομαι.


''Onus'' iumentorum, sarcina est hominum.


''Optumates'', qui graece dicuntur πρωτοπολῖται, pluraliter solum proferuntur.


''Oblitus'' nostri, non nos; veteres tamen et hoc modo dixerunt.


''Oliva'' arbor est, olea fetus, oleum liquor.


''Odi'', odisti, odit, odimus, odistis, oderunt: et praesenti tempore et praeterito perfecto sic declinatur. Ideo defectivum dicitur. 

==P ==
''Petra'' et graecum et latinum nomen est, unum idemque in utraque lingua significans. Unde et Petri apostoli nomen in utraque lingua eandem invictae fidei significantiam a petra derivatam continet.


''Platea'' similiter in utraque lingua unum idemque significat; sed ut etymologiae ratio probat, a graeca origine nomen tractum atque a latitudine derivatum, quoniam graece πλατύ dicitur latum.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Pro''» praepositio significat et «ante», ut [Virgilius]: «Soli pro portis Messapus et acer Atinas / Sustentant aciem». Ponitur et «pro» praepositione «in», ut dicimus «pro rostris», «pro tribunali», et pro eo quod est anti apud Graecos, ut «Pro dulci Ascanio veniat», et pro eo quod est ὑπέρ, ut [Virgilius] «Unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum / Praedicam».


''Pudet'' me amoris; paenitet me muneris; piget me profectionis; patiens sum laboris; pertaesum est me iniuriae; plenus sum bonorum et bonis.


''Praeeo'' illi; palpo et palpor equo; praecurro praetori.


''Procuro'' pupillo et curo pupillum.


''Potior'' fructus et fructu dicitur; apud antiquos potior hanc rem.


''Praeda'' victos spoliat; rapina subito venit.


''Pax'' singulariter solum effertur. Sallustius paces rettulit: «...iudicia, bella atque paces».


''Prosapia'', id est ingenuitas, quae graece vocatur εὐγένεια, singulari tantum numero gaudet. Pelagus similiter.


''Pugillares'', proceres, primores, posteri pluralia tantum, sed nostri auctores pugillarem singulariter dixerunt. Sic et in genere feminino plagae (id est, retes) et primitiae, et in neutro praecordia, palaria (cum milites ad palos exercentur), procastria (quae ante castra sunt).


''Porrum'' singulariter neutrale; pluraliter hi porri.


''Proverbium'' latine, graece παροιμία generis feminini – inde nomen apud interpretes septuaginta libri Salomonis.


''Pius'' et piissimus comparativum gradum non recipiunt.


''Potior'' et potissimus positivum non habent.


''Proprius'' non habet comparativum aut superlativum, sed pro his magis et maxime, magis proprius, maxime proprius. Sic et e contrario minus et minime.


''Paveo'' et pasco in eundem concurrunt perfectum pavi.


''Pendeo'', pendes, pependi. Sin autem habuerit praepositionem non sic declinatur, sed suspendo, suspendis, suspendi.


''Passim'' ubique significat; ex uno enim graeco declinantur, quod est πανταχοῦ.


''Perinde'' aequaliter similiter ex uno graeco ὁμοίως.


''Pello'', pelli, et pepuli; depello, depuli.


''Peto'', petivi, et petii.


''Prospiciens'' periculi. Vice nominis ponitur participium et prospiciens periculum.


''Perendie'' dicitur, sicut hodie vel cras; perendinus dies, sicut hodiernus, hesternus, crastinus.


''Potamus'' eum cui potum porrigimus, et potamus vinum quod bibimus.


''Probo'' verbum duplicem significationem habet, probamus enim quae eligimus, id est approbamus, probamus quae qualia sint temptamus, ut «Proba me, Deus, et scito cor meum».


''Pecto'' caput, non pectino; pexum, non pectinatum; «pexi memet» et «pectam cras».


''Praesagio'', praesagis, praesagiunt.


''Pauperies'' damnum est; paupertas ipsa condicio.


''Patrium'' dicis a patria, paternum a patre.


''Pinnas'' murorum; pennas avium dicimus.


''Pecus'' omne animal excepto homine vocitatum est.


''Polenta'', non pulenta, dicendum est, eo quod ad usus hominum poliatur.


''Praemium'' cum diphthongo. Pretium, premo, precor per simplicem .e.; prehendo quoque et interpretor.


''Precari'' est rogare; deprecari excusare vel purgare. Virgilius: «Equidem merui, nec deprecor inquit».


''Pluris'' dicimus quod marioe summa taxatur; plures vero de multitudine. Plures comparativi gradus est, cuius positivus multi.


''Poculum'' vas est, potio quod hauritur.


''Pignera'' rerum, pignora filiorum et affectionum.


''Procul'' et longe dicitur et prope: «...clipeo excussa sagitta proculque Antorem egregium».


''Pertinacia'' malae rei perseverantia dicitur; constantia bonae.


''Percussum'' corpore dicimus, perculsum animo.


''Periculum'' ad discrimen pertinet, periclum ad experimentum.


''Postulatur'' aliquid honeste, poscitur improbe. Cicero in Frumentaria: «...Incipiunt postulare, poscere, minari».


''Pubes'' cum in iuventutis significatione et lanuginis et eius partis in qua pubertas est ponitur, huius pubis facit; at cum aetatem significat, huius puberis. Nec tamen adiecta praepositione dicimus inpuberis, sed inpubis: «...comitemque inpubis Iuli», Virgilius dixit. Sed Cicero ait, «Filiumque eius inpuberem».


''Pulmentum'' et pulmentarium dicitur; nam Cato, Originum III, «laserpiceum» pro «pulmentario» habet; idem «multo pulmento usi».


''Podagrosus'' a podagra dicitur, sed et podagricus a pedum aegrotatione.


''Pugillares'' et masculino genere et semper pluraliter dicas, quia pugillus est qui plures tabulas continet. Item Laberius in Piscatore singulariter hoc pugillar dixit.


''Pavus'' pavi, et pavo pavonis.


''Paniculae'' πρωτότυπον pannus est. Lucilius: «Subteminis pannus».


''Paropsides'' feminino genere dicuntur, a pulmentario videlicet, quod ὄψον vocant.


''Palumbes'' Virgilius feminino genere dixit: «Aeriae quo concessere palumbes»; sed Lucilius masculine: «Macrosque palumbos». Varro autem, in Scauro, «palumbi» dicit, quod consuetudo quoque usurpavit.


''Pometa'' dicimus ubi poma nascuntur, ut oliveta; pomaria autem ubi servantur.


''Pene'', quod est coniunctio, per .e.; poena, quod est supplicium, per .oe.. Similiter et Poenus, id est Afer.


''Praegnantem'' cum scripto dividis, .g. secundae syllabae nectis; pignus et pugna similiter, et cetera huiusmodi.


''Propter'', in divisione scribendi, .p. secundae syllabae iungis; prospere, .s. secundae.


''Partio'', populo, praedo: activo genere nonnumquam proferuntur. Item haec ipsa communis generis verba saepius inveniuntur: partior, populor, praedor.


''Pono'' simpliciter aliquid statuens. Dispono aliquid operis impensioris vel consilii facturus; est etiam disponere foederis ineundi. Propono nonnumquam ad interrogandum pertinet et quaestionem. Adpono adiectionis est; impono insuendi. Superpono aliquem consum vel laborem unicuique indicens. Praepono aliquid praeferens; sic et antepono. Postpono aliquid inferius iudicans. Compono ornandi aut eloquii aut artificii est; sepono separandi. Suppono aliquid subtus inducens. Depono labefactandi est vel vita excedendi.


''Peregrinus'' nomen saepe socium habet et coniunctum sibi nomen aliud dativi casus, ut «Sancti dicuntur peregrini huic saeculo».


''Praestolari'', non praestulari, quia venit a verbo praesto sum.


''Puppis'' accusativum casum in .em. et in .im. mittit, ablativum in .e. et in .i..


''Psallo'' perfectum facit psallui.


''Potior'', potitus sum et perfruor, perfructus sum ex uno graeco venit, quod est ἀπολαύω.


''Praecello'' aliis.


''Pascuas'' genere feminino et pascua neutro pluraliter dicimus.


''Primitiae'' numero tantum plurali dicuntur, sed aliquotiens singularis intellegentiae, ut in Psalmo, «primitias omnis laboris»; in graeco enim singulariter ἀπαρχήν habes. Sic et in Apostolo, «primitiae Christus». 

==Q ==
''Quod'' et quia et cur et quare verbis subiuncta aliquando indicativum verbum trahunt, aliquando coniunctivum. Gregorius: «Noverat quia sine culpa esse vix possunt». Et rursum: «Noverat quia diluendi sunt sacrificiis». Et rursum: «Recessit a malo, non quod faciendo contigit, sed quod inveniendo reprobavit». Item: «Dictum est quod hoc numero requies designatur». Item: «Nonnulli sese intrinsecus, quod per eos purgationis gratia derivatur, extollunt».


''Quoties'', toties, septies – sine .n..


''Quicquid'' in priore syllaba per .c. scribendum; quanquam in priore per .n..


''Querela'' per unum .l..


''Quatenus'' adverbium loci vel temporis (id est, quousque) per .e.; quatinus coniunctio causalis (id est, ut) per .i. scribendum.


''Quaeritur'' de inquirendo, queritur de plorando; quaestus lucri, questus lacrimarum.


''Querimonia'' quoque per simplicem .e. scribenda.


''Quicquam'' per .c., non quidquam scribendum per .d..


''Quorundam'', sicut eorundem, per .n. scribendum, non per .m..


''Queror'' de te, queror tibi de illo; item conqueror.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Quo'' vadis?» ad quem locum significat; «qua vadis?» qua via dicitur.


''Quo'' aliquando pro ubi ponitur. Augustinus: «Invenis domum famosam, quo boni habitant», id est ubi habitant.


''Quot'' ad numerum pertinet, sicut et tot; quanti et tanti ad mensuram. Sed nostri auctores aliquoties quantos pro numero ponunt: Gregorius, «Sed cum rete magnis piscibus plenum dicitur, additur et quantis, scilicet centum quinquaginta tribus».


''Quantus'' quam magnus dicitur, quotus cuius aetatis; unde et quota luna dicitur. Augustinus: «Quotus quisque apparere et existere potest, qui non convincatur esse peccator?» id est in qua aetate, quo dierum vel annorum numero.

==R ==
''Radius'' masculino, non radium neutro.


''Rubor'' coloris est; robur virtutis; robor arboris.


''Rapio'' tibi pecunias.


''Redoleo'' unguentum.


''Regium'' dicitur quod regis fuit; regale quod rege dignum est.


''Rabies'' tantum numero singulari.


''Reliquiae'' et rostra, ubi contionantur, tantum pluraliter.


''Remedium'' submovet imminentia pericula; medicamentum sanat inlata. Remedium itaque ne periclitemur; medicamentum ad subita pericula aptatur.


''Roseum'' per se, rosaceum mixtum.


''Rudis'' comparativum et superlativum non habet, sed pro his utimur adverbio magis et maxime: «magis rudis», et «maxime rudis».


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Recens'' feci» dicimus, non recenter – utentes nomine pro adverbio.


''Rhythmus'' graece, latine modulatio (rhythmizo, modulor). 

==S ==
'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Super''» praepositio modo ponitur pro «de», ut «Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa». Modo et pro praepositione «pro», ut «Nihil super imperio moveor...». Et pro «insuper» et «amplius», ut [Virgilius] «Cui neque apud Danaos usquam locus et super ipsi / D[ardaniae]. i[nfensi]. p[oemas]. c[um]. s[anguine]. p[oscunt].?» Et pro «desuper», ut [Virgilius] «Haec super e vallo conspectant Troes». Et pro «superest», ut [Virgilius] «Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli». Interdum et ultra significat, ut [Virgilius] «Super et Garamantas et Indos / Proferet imperium».


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Sub''» praepositio significat modo «supra», ut [Virgilius] «Corpora saltu / Subiciunt in equos» (id est, «supra iaciunt»); modo praepositionem «in», ut [Virgilius] «Namque sub ingenti lustrat dum singula templo» (id est, «in templo»). Significat et «prope», ut [Virgilius] «...classemque sub ipsa / Antandro». Ponitur nonnumquam et pro «clam», ut «subripuit» (id est, «clam rapuit»).


''Similis'' sum tui moribus, similis tibi facie.


''Studio'' tui feci, id est dum studeo tibi; studio tuo feci, id est te studente.


''Sartrix'' vel sertrix est quae sarcit; sarcinatrix quae sarcinas servat.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Subigo'' hostem» perfectae formae est; subigito frequentitivae.


''Salubre'' ad locum refertur et ad cibum; salutare consilium est. Ita salubre non necet, salutare prodest.


''Supellex'', sanies, socordia, sitis, et in neutro sulphur, scrupulum, sinapi, siler, singularia tantum sunt; sed Virgilius, «sulphura viva», et Terentius, «masculine scrupulum», rettulit.


''Sentes'' (id est, spinae) et sarcinae (cum vasa significant) et sarcinae (id est, auxilia) et scopae et scalae et salinae et in neutro sponsalia semper pluralia; sed nostri «scalam» dixerunt.


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Sponte'' mea venio» non habet plurales casus.


''Si'' amem, ames, amet declinatio est verbi coniunctivi, sicut cum dicimus «cum amen», ames, amet.


''Scylla'' habet nomen a spoliando sive vexando nautas; spolio enim et vexo latine, graece dicitur scyllo.


''Sanno'', sannis, sannui. hoc sannium, querela.


''Sors'', sortis et sors, sordis dicitur. Ambrosius: «Mundat vasa, ne sors aliqua vini gratiam decoloret», tametsi negant quidam sordem nominativum singularem habere.


''Si'' vel etsi nonnumquam indicativum verbum trahunt. Gregorius: «Frusta miraculum foris ostenditur, si deest quod intus operetur». Item: «Quae etsi ad perfectionem non permanent, fidem tamen tenent».


''Sensus'' nomen est quartae declinationis; et sensus participium est praeteriti temporis a verbo passivo, quod est sentior. Cuius etiam perfectum est sensus sum, es, est – non sentitus.


''Secturus'', non secaturus, a verbo quod est seco.


''Scamna'' sunt quae lectis altioribus apponuntur; scabelli qui lectis parulis vel sellis ob ascensum apponuntur. Scabellum autem et subpedaneum dicitur, quod sub pedibus sit.


''Sterceratos'' agros, non stercoratos dicas, quibus stercus ad fecundandum infertur.


''Sollemne'' cum dicis sive scribis, .m. sequenti syllabae conectis. Somnium similiter.


''Saevus'', saevio, saevi, saevisti, per .ae. diphthongon; sero, sevi, sevisti, per .e. simplicem.


''Sagena'' per .e. cum retia significat; sagina per .i. pastum et pinguedinem.


''Sol'' utroque numero declinatur. Sed singulariter sol ipsum luminare significat; at soles ipsos dies nominamus in quibus sol totum inluminat polum. Nonnulli tamen veterum ipsa carmina «soles» nominavere, sicut Horatius in principio cuiusdam voluminis ita exorsus est: «Soles meos omni ecclesiae vestrae commendo». Et Maro [''bucol. 9, 51'']: « . . . Saepe ego longos / Cantando puerum memini me condere soles».


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Secundum''» praepositio est imitationis, post temporis sive ordinis.


''Segnities'' vitii est, segnitia frigoris.


''Subscribo'' epistolis; supplico similiter, ut supplico divinae pietati.


''Simplex'' ablativum et in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.; ut ab hoc simplice et simplici, horum simplicum et simplicium. suavis ablativum casum in .e. at in .i. mittit.


''Stachys'' graece, latine spica.


''Sandalin'' graece, neutro genere; caliga latine.


''Sertum'' et corona ex uno graeco transferuntur, id est στέφανος.


''Solium'' proprie sedes regalis est, unde graece basilicos, «thronos», vocatur.


''Senex'' et senior superlativum gradum non habent.


''Sobrius'' nec comparativum recipit nec superlativum, sed pro his dicimus «magis sobrius» et «maxime sobrius».


''Senecta'' et senium duo nomina senectutis sunt et discernuntur a Graecis, apud quos aliud nomen habet gravitas post inventutem, aliud post ipsam gravitatem veniens ultima aetas. Nam presbyter dicitur gravis, et geron senex. Quia vero in latina lingua duorum istorum nominum distinctio deficit, de senectute ambo sunt posita, senecta et senium. Haec Augustinus. At Gregorius, «Undecima vero», inquit, «est aetas quae decrepita vel veterana dicitur, unde Graeci valde seniores non gerontas, sed presbyteros appellant, ut plusquam senes esse insinuent quos provectiores vocant».


''Suspiro'' verbum trahit nomen dativi casus et accusativi, ut «Suspiramus patriae caelesti», et «Suspiramus regnum Dei», et praepositione addita, «Suspiramus ad vitam immortalem».


''Subducimus'' et quae retro subtrahimus et quae in promptu offerimus.


''Supremus'', summus, et ultimus et superiorem et inferiorem significat.


''Super'' est quod eminet; supra quod substratum aliquid habet; subter est quod re aliqua superiore premitur; subtus quod demissum altius non tangitur.


''Servitium'' multitudo est servorum, servitus condicio serviendi. Sed veteres indifferenter servitium et pro servitute posuerunt.


''Sinapi'', sicut et gummi, graecum est; et Plautus dixit, «Teritur sinapi», cuius genetivus cum .s. profertur. Ceteri casus similes sunt nominativo.


''Sibilus'' dici oportet. Virgilius: «Nam neque me tantum venientis sibilus austri». Sed et neutro genere quidam dixerunt, ut Cornelius Severus, «Et sua concordant sibila saeva dracones», et Macer, Theriacon, «Longo resonantia sibila collo».


''Sal'' et masculino genere et neutro dicitur.


''Saturitas'' in cibo tantum dicitur, in ceteris vero satietas; sed Virgilius: «Odiis exsaturata quievit».


''Simiam'' auctores dixerunt etiam in masculino genere.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Strigem'' hanc» in significatione avis dicas; striga autem castrense vocabulum est, intervallum turmarum significans in quo equi stringuntur. Unde etiam strigosi dicuntur corpore macilento.


''Stirps'' in significatione subolis feminino genere dicitur; sed cum materiam significat, masculino modo: «stirpem recisum». Dixerunt tamen etiam in significatione subolis masculino genere, ut Pacuvius: «Qui stirpem occidit meum».


''Sero'' rumores (id est, divulgo) [serui]; sero fruges, sevi; sero (id est, claudo), unde sera dicta, seravi. Terentius: «Tutavi atque obseravi ostium».


''Suffragor'', non suffrago; et suffragatus sum, non suffragavi.


''Sorbeo'', sorbui, non sorpsi.


''Somnio'', non somnior; et somniavi, non somniatus sum.


''Sanguis'' est dum manet; effusus vero «cruor».


''Sumimus'' ipsi, accipimus ab alio. Sic cui damus, dicendum «Accipe»; cum permittimus ipsi tollere, dicendum «Sume».


''Scorpio'' bellica res est, at «scorpius» animal.


''Scribo'', scripsi, scriptum: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans, .p..


''Sacer'' et venerandus et execrandus. Virgilius: «Auri sacra fames».


''Suffragia'' populi et quae honorant dicuntur et quae damnant. 

==T ==
''Testor'' aliquid confirmans sententia; contestor cum quadam auctoritate adfirmans; protestor manifeste cavenda denuntians; obtestor aliquem iurare compellens; adtestor ad testimonium vocans, qui sit dignitate vel auctoritate eminens; detestor aliquid execrandum respuens.


''Trux'' ablativum in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.: ab hoc et ab hac truce et truci, horum et harum trucum et trucium.


''Therion'' graece, latine fera; unde theriaca, quia feraliter occidit.


''Taciturnitas'' loquelae contraria est; silentium confusis vocibus sive tumultibus. Verum sciendum quia sileo et taceo et reticeo et conticeo ab uno graeco veniunt σιωπῶ.


''Tenax'' beneficii, id est memor gratiae.


''Torques'' nomen generis communis, nam et in Mario Livius genere masculino et Cicero feminino torquem posuere.


''Triumphat'' hostem qui superat; triumphat nos Deus cum superandi hostes auxilium tribuit. «Deo», inquit [Apostolus], «gratias, qui semper triumphat nos in Christo Iesu». Et iterum, «Expolians principatus et potestates, triumphans illos in semetipso».


''Transmigro'' verbum duplicem significationem habet. Transmigro enim cum de loco ad locum iter facio; item transmigro dicitur cum additamento accusativi casus cum aliquem de loco ad locum transfero ut, «Nabuchodonosor transmigravit Iudaeos de Hierusalem», et «Emigrabit te de tabernaculo tuo». Porro exemplum verbi superioris, «Transmigravi in montem sicut passer». Transmigrans participium aeque dupliciter et de loco ad locum transiens aliquis et alium de loco ad locum transferens intellegitur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Turtur'' et masculino genere et feminino profertur.


&lt;nowiki&gt;''Tunc''&lt;/nowiki&gt; temporis adverbium est, tum ordinis.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Terga&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; hominum sunt tantum, singulariter tergum; tergus quadrupedum, pluraliter facit tergora, id est coria.


&lt;nowiki&gt;''Tinguere''&lt;/nowiki&gt; dicendum, non tingere.


&lt;nowiki&gt;''Temeritas''&lt;/nowiki&gt; sine consilio, audacia post consilium.


&lt;nowiki&gt;''Temperantia''&lt;/nowiki&gt; animorum, temperatio rerum, temperies aurarum.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Tapete&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, tapetis, tapeti a tapeti; et pluraliter tapetia, tapetium, tapetibus. Virgilius: «Qui forte tapetibus altis». Sed et hoc tapetum, huius tapeti, huic tapeto; pluraliter haec tapeta, tapetorum, tapetis. Virgilius: «Instratos ostro alipedes pictisque tapetis». Sed et masculino genere dicit: «Pictosque tapetos».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Turbo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, si sit proprium, Turbonis facit; si appellativum, turbinis. Nam sive ventus sive quo ludunt pueri, hic turbo dicitur. Virgilius: «Torto sub verbere turbo».


&lt;nowiki&gt;''Tumulus''&lt;/nowiki&gt; et tumens tellus et mons brevis et sepulcrum aeque vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Teloneum''&lt;/nowiki&gt;, non theloneum, id est per .t. simplicem, non aspiratione addita. Est autem graece telon, latine vectigal.


&lt;nowiki&gt;''Tabes''&lt;/nowiki&gt; tantum singulariter dicitur, tendiculae et tenebrae tantum pluraliter. 

==V (U) ==
&lt;nowiki&gt;''Usquequaque''&lt;/nowiki&gt; omnimodo significat, pro quo in Psalmis in graeco ἕως σφόδρα legimus, quod significantius latine potest «usque valde» interpretari.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ut&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, adverbium, est modo temporis et significat «postquam», modo qualitatis et significat «quemadmodum»; modo optandi et significat «utinam», modo mirandi et significat «O quam»; modo coniunctio causalis: «Volo ut ubi ego sum et ipsi sint mecum».


&lt;nowiki&gt;''«Vacat''&lt;/nowiki&gt; mihi» graece σχολάζω. Vaco militia, perfectum vacui.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vulgus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; neutri generis est et pluralem numerum non habet; sed Virgilius et masculine vulgum extulit: «Hinc spargere voces / In vulgum ambiguas».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vas&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, vadis generis masculini de vadimonio; vas, vasis neutri de vasculo.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vis&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; duplicem habet significationem: et virtutis videlicet, quae graece δύναμις dicitur, et violentiae, quae graece βία vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Vecordia''&lt;/nowiki&gt; et virus tantum singulariter efferuntur.


&lt;nowiki&gt;''Vepres''&lt;/nowiki&gt; et verbera et viscera non habent singularem declinationem nisi tantum verbere et viscere. Virgilius et, «Torto volitans sub verbere turbo», et Ovidius, «Viscere diviso»  


&lt;nowiki&gt;''Utor''&lt;/nowiki&gt; divitiis de divitias.


&lt;nowiki&gt;''Ver''&lt;/nowiki&gt; semper singulariter.


&lt;nowiki&gt;''Verbex''&lt;/nowiki&gt;, id est ovis, ab .v. littera incipiendum.


&lt;nowiki&gt;''Ulterior''&lt;/nowiki&gt; et ultimus positivum gradum non habent.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Verus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; ad naturae tantum veritatem refertur; verax autem dicitur qui non mentitur. Unde et verus daemon dici potest; verax autem non potest.


&lt;nowiki&gt;''Vallestria''&lt;/nowiki&gt; agrorum, sicut et campestria, dicuntur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Veto&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; culpam et veto culpa, id est prohibeo a culpa. Sedulius, «Pomisque vetaret acerbis», id est a pomis; et Fortunatus, «Non veto coniugium, sed praefero virginis alvum».


&lt;nowiki&gt;''Vultus''&lt;/nowiki&gt; mutatur, facies manet.


&lt;nowiki&gt;''Vae''&lt;/nowiki&gt; dativus et accusativus sequi debent, non alius, ut «Vae populo Maurorum», et «Vae populum Maurorum».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Uterque&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; de duobus dicimus; utrique de binis aut de pluribus ex utraque parte positis: uterque venit, utrique venerunt.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Veniunt&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; qui vendunt; veneunt qui venduntur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ultus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;: et vindicatus et punitus.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Velocitas&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; pedum et corporum; celeritas animorum et factorum.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ulcus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; quod nascitur; vulnus quod per alium fit.


&lt;nowiki&gt;''«Vultur''&lt;/nowiki&gt;» dixit Virgilius in Sexto, sed et «vulturius» Lucilius in Primo.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Urgeo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, non urgueo. Virgilius: «Quibusve urgentur poenae».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ungo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, unxi, quomodo pingo, pinxi, utrumque sine .u.; attamen ad nomen derivatum .u. addit, ut «Pinguis unguine ceras». Ita unguentum, non ungentium dicatur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Verbum&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; est omne quod lingua profertur et voce; sermo autem, cuius nomen ex duobus verbis compositum est «serendo» et «monendo», comptior ac diligentior fit. Sententia vero quae sensu concipitur; porro loquela, quando cum quadam eloquentia dictionis ordo protexitur; oratio, quando usque ad manuum artem describendus oratoris sermo pervenit.</text>
      <sha1>1sfm2lrgqpe5ukrznk82fq4zifbu7p7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267502</id>
      <parentid>267501</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66005" sha1="oa5hr2ms1zujye2wt6l3p4hidsmqsns" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De orthographia
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Grammatica
|Editio=Venerabilis Bedae Opera Didascalica
ed. C. W. Jones, Turnholti 1975
|Fons=[https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_orth.html#v Bibliotheca Augustana]
}} 
''(cf. [[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]])''


 '''.A. ''' littera etiam nota praenominis est cum Augustum sola significat.
 
'''.B. '''propinqua est .p. litterae qua saepe mutatur, ut supponit, opponit.
 
'''.C. '''nota est praenominis cum Gaium significat; item numeri, cum centum.
 
'''.D. '''littera propinqua est consonantibus his .c. .g. .l. .p. .r. .m. .t. quae succedunt in locum eius, ut accipere, aggere, alliga, appare, arripe, ammitte, attende. Nota praenominis cum Decium sola significat. Item numeri, cum quingentos.
 
'''.L. '''sola Lucium significat.
 
'''.M. '''sola Marcum.
 
'''.N. '''sola Numerum. Praeposita .G. Gnaeum.
 
'''.P. '''sola Publium; et cum .R. populum Romanum; et subiecta .R. rem publicam; et praeposita .C. litterae, patres conscripti sive post consulatum.
 
'''.Q. '''littera etiam nota est praenominis, cum Quintum sola significat; item honoris cum quaestorem; populum cum Quirites.
 
'''.T. '''nota est praenominis cum Titum sola significat.
 
'''.V. '''adiuncta .C., cum virga iacente superposita, vir clarissimus; .V. geminata, cum virga iacente superposita, verbi gratia; .V. geminata cum .C. duplice, viri clarissimi. 
 
==A ==
''Ante'' praepositio multa significat. nam et tempus significat cum dicitur, «Ante me non est formatus Deus et post me non erit»; et praesentiam, ut «Ante conspectum gentium revelavit iustitiam suam», id est «coram gentibus»; et dignitatem, ut «Posuit Effraim ante Manassen», et «Qui post me venit ante me factus est»,id est «mihi praelatus».


''Aula'' latine domus regia est, aula graece «atrium» dicitur. Unde notandum quod in Psalmo ubi legimus, «Adorate dominum in aula sancta eius», non palatium aulae nomine sed atrium graeco vocabulo debet intellegi.


''Ausculto'' suasori et ausculto praecepta magistri. «Ausculto» autem et «audio» ex uno graeco sermone vertuntur, quod est ἀκούω.


''Arra'' latine dicitur, «arrabon» graece; «agon graece, latine «certamen»; «aroura» graece, latine «arvum»; «asphaltos» graece, latine «bitumen».


''Acer'' acerrimus, non acerissimus; agilis agillimus, non agilissimus. Et in adverbiis acerrime et agillime.


''Audeo'' «audes», perfectum facit «ausus sum».


''Adiuvo'' perfectae formae est; «adiuto» frequentativae.


''Acervo'', aggero, accumulo ex uno graeco verbo, σωρεύω. 


''Aeger'' animo, aegrotus corpore; utrumque per .ae. diphthongon scribendum.


''Aboleo'' abolevi, arceo arcui.


''Alibi'' alio loco, «alias» alio tempore, significat. At tamen invenimus «alias» nonnumquam pro «aliter» sive pro «alio loco» positum.


''Abstineo'' me cibo, alienus sum crimine.


''Anteibat'' sapientia Salomon cunctis mortalibus», Iulianus ait.


''Admoneo'' interfectorem caedis et caedem.


''Aequalis'' alterius staturae par est; «aequabile» quod aequari potest.


''Appetens'' cibum et appetens cibi. Ambrosius: «Cancer... ut appetens cibi ita prospiciens est periculi».


''Accuso'' sacrilegum et insimulo ex uno graeco venit, κατηγορῶ.


''Animadverto'' in te et vindico in te, ex uno graeco, κολάζω.


''Aes'' singulari tantum numero gaudet; et quamvis «aera» dicamus, tamen ceteris casibus non utimur.


''Autumnus'' genere masculino et «autumnum» dicitur neutro, utrumque numero singulari.


''Aurichalcum'' et «orichalcum» dicimus et hoc singulariter tantum. Sic et cetera metallica.


''Ab'' et ex praepositiones, si sequens verbum a vocali incipiat, integrae efferuntur, ut «ex oppido», «ab illo»; si consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut «e foro», «a sacerdote». Hae autem praepositiones ita differunt: cum dicit quis «a theatro» se venire, non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro se venire significat; qui vero «ex theatro» se venire dicit, ex ipso theatro significat.


''Ad'' et in praefatis praepositionibus pares, sed contraria potestate sunt, quia «in forum» ire est in ipsum forum intrare, «ad forum» autem ire ad locum foro proximum; ut «in tribunal» et «ad tribunal» venire non unum est, quia ad tribunal venit litigator, in tribunal vero praetor aut index.


''Ancillor'', blandior, et adulor unum significant, quod est graece κολακεύω, et dativum casum trahunt.


''Aufero&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; eximo, adimo, demo, subtraho, subduco ex uno graeco transferuntur, id est ἀφαιροῦμαι.


''Abdico'' verbum potest accusativum nomen sive pronomen cum dativo trahere. Ambrosius: «Qui se abdicant saecularibus inlecebris».


''Alius'' nomen dativum dupliciter effert, et «alii» et «alio». Habes in sacra scriptura, «Et dico huic: Vade et vadit; et alio: Veni et venit»; et rursum, «Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum».


''Aegyptum&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;,&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; cum in scriptura dividere vis, .p. sequenti syllabae iungis; aspectum .c. sequenti syllaba; affectum similiter, et afflictum ceteraque huiuscemodi.


''Assuere'' et assumentum panni per .s., non per .d. scribendum; similiter assumere per .s., appropriat per .p. scribendum, apponit similiter, accurri per .c., amministrat» per .m., «applicat» per .p., alligat per .l., assequor per .s., allevat per .l., assidue per .s., aggredior per .g..


''Assarius'' ab antiquis dicebatur; nunc «as» dicitur, non «assis». Sane «assis» genetivus est.


''Alium'' et dolium per .i. scribendum, non per .e., sicut «oleum». Vergilius, «alia serpyllumque», per .i. dixit.


''Ambo'' et «duo» neutraliter, «ambos» et «duos» masculine; nonnulli tamen graecos secuti dicunt «hos duo» et «hos ambo», quia illi τούς δύο et τούς ἄμφω dicunt. Vergilius: «Verum ubi ductores acie revocaveris ambo».


''Anguis'' cum sit masculini generis, dixerunt tamen et feminini Ovidius, Varro, et Acinius.


''Acer'' facit pluralem «acri»; «acris» pluralem «acres».


''Absconditus&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; non «absconsus».


''Alter'' de duobus, unus ex pluribus, quamvis legamus «unus ex duobus».


''Audacter'' latinum est; sed audaciter melius, quia nomina .x. littera terminata in adverbiis «iter» adsumunt, ut «atrox atrociter», «ferox ferociter».


''Accersit'' qui evocat; arcessit qui accusat.


''Acervus'' moles est; acerbus inmaturus aut asper.


''Adficimur'' honore et adficimur iniuria.


''Apparet'' qui videtur; «adparet» qui obsequitur, non regulae ratione sed discernendi gratia intellectus.


''Arbor'' omne lignum dicitur; «arbusta» non nisi fructifera.


''Avenae'' sterile germen; «habenae» retinacula iumentorum. Hoc de habendi potestate; illud de occupandi aviditate dictum.


''Accidunt'' mala; contingunt bona; eveniunt utraque.


''Advocatur'' daturus patrocinium; «evocatur» praebiturus obsequium; «invocatur» praestaturus auxilium.


''Adportare'' est aliquid adferre; «conportare» in unum locum conferre; «deportare», deponere; «exportare», tollere.


''Agnoscimus'' quae a nobis excederant; «cognoscimus» ignorata et invisa.


''Altum'' et sursum et deorsum significat.


''Aquatam'' potionem recte dicimus quae aquam aliunde recipiat; «aquosum» autem locum qui ex se aquam fundat.


''Album'' naturae tantum est; «candidum» frequenter et studii, nam et corpori et animo aliquotiens adsignatur. «albos» ergo «capillos», «carnem candidam» recte dicimus.


''Alvus'' virorum recte dicitur; uterus mulierum; venter in utroque sexu.


''Acceptor'' et accipiter: Virgilius enim «accipiter» dicit, Lucilius autem «acceptoris et ungues».


''Apud'' per .d. scribendum; «caput» per .t., quia facit «capitis».


''Armarium'' locus ubi quarumcumque artium instrumenta ponuntur; «armamentarium» ubi tantum tela armorum.


''Accedit'' per .e. ab ambulando; «accidit» per .i. ab eventu.

==B ==
''Belzebub'', non «Belzebul» aut «Belzebud». «Belial», non «Beliar».


''βύρσα'' graece, latine «corium».


''Bellus'' bellissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum «magis bellus» et e contrario «minus bellus», id est minus pulcher.


''Bucina'' est qua signum dat bucinator; «bucinus» ipse canor ex hac editus. «Bucina» pastoralis est et cornu recurvo fit, unde et κεράτιον graece vocatur. «Tuba» autem de aere vel argento efficitur et sollemnitatibus concrepat.


''Baptismus'' baptismi genere masculino, et «baptisma baptismatis» neutro, et «baptismum baptismi» aeque neutro.


''Barbam'' hominis, «barbas» pecudum dicimus.


''Buxus'' arbor erit, «buxum» materia ipsa.


''Balneum'' veteres dixerunt sive «balineum», nihil enim differt; sed in privatis. Publicis autem feminini generis, et quidem numero semper plurali – frequenter «balneas».


''Baluae'', id est thyrae, per .b. incipiant.


''Baratrum'' singulariter tantum effertur. sic autem vocabant gentiles locum apud inferos.


''Blanditiae'' et «bigae», sicut et «trigae» et «quadrigae», pluraliter tantum. Sed in nostrorum litteris scriptorum et bigam et quadrigam.

==C ==
''Cana'' et «Simon Cananaeus» per simplicem .c.; «Chanaan» et «mulier Chananaea» adspiratione addita.


''Cynomia'' per .y. scripta «caninam muscam» significat, κύων enim graece «canis» dicitur; «coenomia» per diphthongon .oe. «communem muscam»; κοινός enim graece «commune» est, unde «coenobium» a communi vita nomen accepit. Quod in Exodo et in Psalterio in primis translatum esse arbitramur, ut omnis generis musca significaretur; sed similitudine soni per incuriam contigisse ut «cynomia» pro «coenomia» scriberetur.


''Coitus'' generaliter omnis coeuntia sive itineris sive concordiae sive conubiorum.


''Carduus'' trium syllabarum est, ut «arduus», «fatuus», «mortuus», ideoque similiter declinandum est: «huius cardui», «huic carduo», et «hunc carduum», pluraliter «hi cardui», «carduorum», «carduis».


''Cubicularius'' custos cubiculi; «cubicularis» vero lectus cubiculo aptus, ut «caligarius artifex», «caligaris clavus».


''Clunes'' feminino genere dixit Melissus, sed Verrius Flaccus masculino genere dici probat.


''Commodamus'' amico pro tempore equum, vestem, servum – hanc ipsam rem quam dedimus recepturi; «mutuo damus» pecuniam, triticum, vinum, et his similia, quae mutata recipi necesse est.


''Canities'', non «canitia», dicenda.


''Camara'' dicitur, ut Verrius Flaccus adfirmat, non «camera» per .e.. Sed Lucretius, «cameris ex teretibus» dicendo, etiam «cameram» dici posse ostendit.


''Curriculus'' masculine diminutio est «currus»; «curriculum» autem neutraliter spatium ad currendum aptum vel ipsum currendi officium.


''Clipeus'' masculino genere in significatione scuti ponitur; neutro autem genere imaginem significat. Sed auctoritas utrumque variat.


''Caseus'' masculini generis est, sed Pomponius neutraliter dixit, «caseum molle».


''Cuspis'' cuspidis, non cuspes.


''Capparim'' feminino genere dixit Varro; nam et graece feminino dicitur ἡ κάππαρις.


''Cassidem'' dicimus nos ab eo quod est haec cassis, sed multi cassidam dicunt, ut et Propertius: «Aurea cui postquam nudavit cassida frontem», et Virgilius, «aurea vati cassida».


''Capo'' nunc, sed Varro, De sermone latino, ait: «Ex gallo gallinaceo castrato fit capus».


''Cingula'' hominum generis neutri est; nam et animalium genere feminino «has cingulas» dicimus.


''Capax'' qui facile capit; «capabilis» qui facile capitur.


''Collocat'' per .l. scribendum, non conlocat per .n..


''Calumnia'' est crimen falsum, cum nobis adversarius aut malum quod non fecimus obicit aut bonum quod fecisse probamur in contrarium interpretari conatur.


''Consulo'' tibi, prospicio, provideo ex uno graeco veniunt, quod est προνοῶ σου.


''Contemno'' hostem, despicio, sperno, aspernor ex uno graeco veniunt, quod est καταφρονῶ.


''Commeio'' lectum est et permeio; commixi et permixi.


''Comitor'' amicum et amicis.


''Corinthium'' civem dicimus, Corinthiacum vas.


''Comminus'' gladiis pugnamus; eminus iaculis, quia illud a manibus non recedit, hoc e manibus emittitur.


''Clipeum'' armorum; clupeum imaginis est.


''Cadit'' quis etiam in plano; decidit ex alto.


''Caerulus'' naturae color est, «caeruleus» fingitur; ita alterum est, alterum fit.


''Claritas'' tam luminis est quam perspicuitatis; «claritudo» generis. Prior itaque splendoris, posterior nobilitatis est.


''Cruciatus'' est dolor corporis, vel cum homo ab altero cruciatur; cruciamentum quod cruciat.


''Cerno'' et cresco in eundem perfectum cadunt, crevi.


''Caedo'' cecidi per .ae. diphthongon: «Caeditur et tilia ante iugo levis» – Virgilius; cedo cessi per .e. simplicem.


''Cupio'' cupivi facit et cupii: Cicero in Pro Cluentio, «Et filium et hunc cum maxime filium interfectum cupit» – pro cupivit.


''Calumnior'' innocenti, non innocentem; tametsi quidam interpretum graecam locutionem secuti accusativum posuerint dicentes, «Et orate pro persequentibus et calumniantibus vos».


''Cur'' adverbium saepius indicativum verbum trahit: Gregorius, «Discutiendum est cur quadam die factum aliquid coram Domino dicitur».


''Clavus'' singulariter, quae est purpurata vestis, et declinatur genere feminino.


''Callum'' quoque et «caenum» et «crocum» neutro, sed Virgilius masculino, «crocumque rubentem».


''Cani'', cancelli, et casses singularem numerum non habent (casses autem «retia» dicuntur). Caulae similiter, caerimoniae, cunae, et compedes, et in neutro genere castra, cibaria, crepundia, cunabula.


''Cruor'' pluralem non habet: Virgilius plurali cruores, «Atque atros siccabat veste cruores».


''Contagium'' et contagia neutro genere dicenda; et haec contagio feminino.


''Comoedia'' carmina quae in conviviis canuntur, quia comessatio graece κῶμος dicitur.


''Cartallos'' graece, latine fiscella. κάλαμος graece, latine arundo. κανών graece, latine regula. κάδος graece, latine situla.


''Cunabula'' sunt panni infantiae, sed Iohannes Constantinopolitanus episcopus scribit Lazarum in monumento cunabulis involutum.


''Cantator'' et cantatrix a verbo canto, et cantor atque cantrix a verbo cano, recte dicitur.


''Comburo'' per .m. scribendum, non per .n.; comparo similiter et compono ceteraque huiusmodi.


''Conspectus'', cum in scriptura dividendum est, .c. sequenti syllabae iungis.


''Complaceo'', non conplaceo; commoratus, non conmoratus; comprehendo per .m..


''Camelus'' per unum .l. scribendum.


''Commodat'' et commendat per .m.; computrescit per .m.; complures per .m..


''Columna'' cum scripto dividenda est, .m. sequenti syllabae nectis; calumnia similiter.


''Celo'' celas (id est, abscondo) per simplicem .e. scribendum; caelo caelas, cum picturam significat, per diphthongon .ae. proferendum. Unde caelum melius intellegitur dictum ab eo quod caelati instar multifaria sit siderum varietate depictum quam quod invisibilia et incerta mortalibus celet arcana.


''Cantarus'' animal est; cantarum camara domus.


''Clamo'' clamoris simplicis est; «conclamo» simul cum multis. Est etiam «acclamo», cum falso aliquem accuso, sicut Cicero, de Prasio, «Solis innocens acclamationibus punitus est»; «reclamo», aliquem exeuntem vocitans; «inclamo» et «succlamo», murmurandi est; «proclamo», laudandi vel deprecandi exaltatio; «declamo», rhetorizandi; «exclamo», quando pro viribus vocem elevo.


''Curro'' hoc tantum significat, quod in itinere positus nullam facio comperendinationem; «curso» autem, paulo citius aliqua necessitate extorquente festinare cogor; «cursito» vero, quando hoste me insequente fugio.


''Circa'' ad visibilem materiam vel locum pertinet; erga autem ad animum spectat, maxime cum aliquem propensiorem affectum gerat proximorum. Circa ad tempus refertur circiter ad numerum.


''Carcer'' ubi homines coercentur singulariter semper; carcares unde currus effunduntur pluraliter dicuntur, utrumque masculine.


''Cepit'' de capiendo scribimus; «coepit» de incipiendo.


''Coepta'' per diphthongon; «incepta» per simplicem .e..


''Columbae'' quae mansuefieri possunt et domibus adsuescere; palumbes ferae et saxis silvisque inhabitantes.


''Conscribere'' est multa simul scribere; «exscribere» quod alibi scriptum sit transferre; «transcribere», cum ius nostrum in alium transit; «inscribere» accusationis est; «adscribere» adsignationis; «describere» dictionis vel ordinationis.


''Consuescimus'' bona; insuescimus mala; adsuescimus utraque.


''Crassari'' corporis est et saginae; «grassari» animi et crudelitatis.

==D ==
''Dilibuit'' unguento, non delibuit.


''Disertus'' orator est; desertus derelictus.


''Delator'' qui defert ad accusandum; dilator qui differt ad proferendum.


''Deluit'' purgat; diluit temperat.


''Deduco'' de amico producendo; diduco autem est distraho.


''Dimidiatum'' calicem bibi, non dimidium dicere debemus; non enim ipsum vas bibis sed quod intra vas est.


''Donamus'' et illud quod damus et illum cui damus.


''Delictum'' peccatum aliquod dicimus; delectum militiae aut alicuius examinis electionem appellabimus. Nam et diligi affectionis est, deligi iudicii.


''Daemon'' per diphthongon notandus; deus per .e. solam.


''Damnatus'' et addictus et absolutus: Virgilius, «Quem damnet labor» – id est, virtus sua absolvat aut victorem faciat.


''Dolium'' per .i. scribendum, non doleum per .e..


''Dilectio'' et diligo per .i. et quae declinantur sive derivantur ex his; delectatio et delector et quae declinantur ex eis per .e. scribenda.


''Domuncula'' conclavium, domus domicilium, nidum avis.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Descendo'' montes» dicere potes, id est, per montes vel in montes; «descendo scalas» aut «piscinam», id est per scalas et per piscinam. degredior monte dicimus recte et significamus «de monte».


''Discrucior'' et crucior animi et animo et animum.


''Decus'' honoris, decor formae est.


''Deliciae'' et divitiae non habent numerum singularem.


''Denarius'' latine masculini generis est; denarion graece neutri.


''Dialogos'' graece; disputatio latine.


''Drama'' graece neutri generis; latine fabula.


''Defunctus'' cum scripto dividitur, .c. sequenti syllabae iugenda.


''Didymus'', id est geminus, prima syllaba per .i., secunda per .y. scribitur.


''Deliramentum'', non deleramentum, quia a verbo liro, id est sulco, originem trahit; et sicut boves, cum a recto sulcandi actu declinant, delirare dicuntur, sic et homines qui de bonis ad mala corda divertunt.


''Diluculum'', non deluculum, quia modicam diei lucem ostendit.


''Desiderium'' est rerum absentium et nondum adeptarum, concupiscentia utrorumque; concupiscuntur enim quae habentur et quae non habentur. Nam concupiscendo fruitur homo rebus quas habet; desiderando autem absentia concupiscit.


''Dito'' et divito idem et locupleto, graece πλουτίζω.


''Decurio'' decuravi et decumo decumavi unum est, graece δεκατῶ.


''Dimittere'' est derelinquere; demittere deorsum mittere, velut, «Quis demisit lapidem angularem eius?»  


''Dominor'' tui et dominor tibi.


''Dogmata'' graece; latine decreta. Dogmatizo, decerno, sive censeo.


''Dum'' coniunctio aliquando indicativum verbum trahit: Gregorius, «Ne scientia, dum novit et non diligit, inflet, ut, dum intuetur quod illa aliquando non habuit, temperet dolorem, quod amisit».


''Doleo'' vicem tui et tuam et doleo tibi: Gregorius papa de Benedicto patre, «Cum persecutorem suum amaret, magis illi quam sibi doluit».


''Dum'' coniunctio aliquando modum coniunctivum, aliquando trahit indicativum, ut, «Dum anxiaretur cor meum», et, «Dum dicitur mihi cotidie: ubi est deus tuus?» et beatus papa Gregorius, «Amici ergo beati Iob, dum percussionum genera distinguere nesciunt, percussum pro culpa crediderunt». Item aliquotiens «dum ut» significat, ut poeta: «Tityre, dum redeo, brevis est via, pasce capellas».


''Desperatus'' per .e. scribendum, dispersus per .i.. Discedo per .i., descendo per .e..


''Diastole'' graece, latine interdictum. Est autem nota ad pedem litterae posita, quae male coniuncta separet, ne puer legens erret, ut: «Liber a,per,uit reos movit vestigia campos».


''Domus'' ablativum casum dupliciter effert, et in .o. videlicet et in .u.. Sed a domo genetivus pluralis fit domorum, a domu domuum.

==E ==
''Egeo'' victus et victum et victu.


''Eripio'' flammae hominem.


''Egredior'' domo et civitate.


''Error'' est rei vitium, ut amor, dolor; erratio certae viae; erratrix personam respicit, ut venatrix; erratica hedera, vitis.


''Eloquentia'' et eligantia singularia semper.


''Exuvia'', exequiae, excubiae, quae graece νυκτοφυλάκια dicuntur, exta quoque tantum pluralia.


''Emporia'' feminino genere et est graecum; latine mercatus.


''Emolumentum'' per .e. simplicem scribendum; aemulatio per .ae. diphthongon.


''Equo'' sedeo dativo casu et ablativo sine praepositione dicendum; et equum sedeo accusativo, et in equo et super equum similiter.


''Emanat'' fons sive terra aquam, id est gignit et producit; et emanat aqua de terra sive fonte, id est profluit. Gregorius: «Qui locus a romana urbe quadraginta fere milibus distans frigidas atque perspicuas emanat aquas». Et iterum: «De eodem sepulchro illius fraglantia suavitatis emanavit».


''Exprobrat'' qui commemorat quae praestitit; obprobrat qui obprobrium obiectat, hoc est vitium.


''Expectatur'' venturus; spectatur qui videtur vel probatur.


''Exercitus'' laboribus, exercitatus studiis.


''Exstruere'' est in altum struere; instruere aciem vel actionem; adstruere adfirmare; construere in struendo coniungere; substruere re aliqua supra posita subter struere.


''Excubiae'' per .b., exuviae per .u. scribendae.


''Eorundem'' et earundem per .n. exprimenda, non per .m..

==F ==
''Fimbria'' genere feminino, et fimbrium dicitur neutro.


''Fides'' fidei, de credulitate; fides fidis, de chorda. Utraque .es. longa.


''Flemina'' sunt, ubi abundant crura sanguine; plemina, cum in manibus vel in pedibus callosis sulci sunt.


''Fastus'', de superbia, facit fastuum genetivo plurali; fastus, de libris, facit fastorum.


''Fungi'' agere est; defungi peragere.


''Fremor'' est murmur hominum; fremitus ferarum.


''Flavum'' dicimus rubeum, sicut «flava Ceres»; furvum nigrum. Fulvum nigro rubeum, sicut fulvum leonem dicimus; fulvam aquilam et fulvum aurum et «fulva pugnas de nube tuentem», quae haberet igneum aliquid de caelesti et sordidum de lugubri. Fulvum certe aurum, cui ad decorem splendoris sui nigelli aliquid additur.


''Forum'' neutro genere dicimus locum rebus agendis destinatum, vel cum commercium significamus; foros masculine tabulata navium, ubi remiges sedent, et semper pluraliter.


''Fornax'' genere feminino dici debet, quia per deminutionem facit fornacula, non fornaculus.


''Falanx'' militum dicitur; falanga fustis cui quid deligatur.


''Fedus'', quod est deformis, per .e. solam scribendum; foedus, quod est pactum, per .oe. diphthongon.


''Formosus'' sine .n., sicut speciosus.


''Fructum'' cum dicis sive scribis, .c. secundae syllabae iungis; factum et fictum similiter, ceteraque huiusmodi.


''Falso'' et nomen et verbum et adverbium est. Nomen ablativi casus, ab hoc falso; verbum primae coniugationis, falso falsas; adverbium, ut falso loqueris.


''Flagitia'' quae in deum peccamus; facinora quae in hominem.


''Flagro'' amore et ardeo amore ex uno graeco venit καίομαι.


''Fidens'' sum animi et animo: fidus amicus erit, fidelem famulum dicito. Item fidelis fit ut domino servus, fidus natura; ita alter tempore cognoscitur, alter semper invenitur.


''Fimus'' et fumus pluralem numerum non habent; fames similiter, faenum, et fel.


''Furfures'' et freni masculina semper pluralia, sed et frena et frenum invenimus.


''Far'', frumentum, et cetera frugum nomina semper singularia, quamvis frumenta et hordea legamus.


''Fauces'' singularem non habent, quamvis et faux inveniamus.


''Fidus'' fidissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum magis fidus itemque e contrario minus fidus.


''Facilis'' facillimus, non facilissimus, sic et difficillimus; et in adverbiis facile facillime, difficile difficilius difficillime. Nec dicimus faciliter aut difficiliter, tametsi veteres dixerunt.


''Fulgeo'' et fulcio eundem habent perfectum, fulsi. Frico fricas fricui, frigo frigis frixi.


''Facinus'' et facinora non solum peccata, sed aliquando etiam bona opera designant. Nomen a faciendo figuratum.


''Fratres'' dicuntur non solum mares ex isdem parentibus nati, sed etiam masculus et femina sive plures utriusque sexus eodem patre vel matre eadem generati fratres promiscue vocantur. 

==G ==
''Gula'' dicendum non gyla, quia .y. litteram nulla vox nostra adsciscit.


''Gobius'' piscis nonnumquam gobio legitur.


''Gaudium'' animi, laetitia et exultatio etiam verborum atque membrorum.


''Gremium'' dicimus interius accinctae vestis secretum; sinum exterius sinuatae vestis receptaculum.


''Gluten'' neutro genere, glutinis, glutini; sed et glutinum Sallustius dicit, glutini, glutino.


''Git'' monoptoton et pluralem numerum non habet. Est autem neutri generis et per omnes casus declinatur.


''Gracilis'' gracillimus, non gracilissimus.


''Gaudeo'' gaudes perfectum habet gavisus sum.

==H ==
''Hilarus'' facit pluralem hilari, hilaris pluralem hilares.


''Hospes'' et qui recipit et qui recipitur.


''Horrendum'' dicimus et despicabile aliquid et admirandum. Virgilius: «Oculos horrenda in virgine fixos».


''Herbidum'' locum dicimus in quo herba est, etiamsi aridus esse consueverit; herbosum qui herbam facile generat, etiamsi ad tempus aridus sit.


''Haurio'' et haustus per aspirationem scribendum.


''Harena'' per adspirationem quia ab haerendo vel ab hauriendo aquam dicta est.


''Hebescit'' quia naturae usu tepescit; hebetescit qui amittit aciem.


''Hi'' pronomen plurale per unum .i. scribendum; his similiter per unum .i..


''Holocaustoma'' numero singulari, holocaustomata plurali.


''Hamo'', hamas, et nomen hamus cum adspiratione scribenda; sic et inhamo et perfectum inhamavi.


''Herbescit'' ager cum herbam generat, sicut adolescit et pubescit cum spicae proximant.


''Humilis'' et contrarius superbo dicitur, quod est virtutis animi, et contrarius sublimi, quod est condicionis. Sed et locus humilior, qui inferius iacet, solet appellari. Humiliatus etiam in pressuris afflictus appellatur. 

==I ==
''Intempesta'' nox est media nox, quando quiescendum est, hinc utique dicta, quia inoportuna est actioni vigilantium; tempestivum enim veteres dixerunt oportunum et intempestivum inoportunum ducto a tempore vocabulo, non a perturbatione aeris, quae consuete tempestas vocatur, quamquam isto verbo licenter utantur historici, ut dicant «ea tempestate» quod volunt eo tempore intellegi. Inmaturitas nocturnum tempus est, quod non est maturum, id est oportunum ut agatur aliquid vigilando; quod etiam vulgo dici solet hora inportuna, graece ἀωρία. «praeveni inmaturitate» ἐν ἀωρίαι. Nihil vero interest ad sententiam, utrum inmaturitate an in inmaturitate dicatur, quomodo nihil distat, utrum quis dicat egisse se aliquid galli cantu an in galli cantu.


''Iuventus'' sicut et senectus plurali numero non flectitur. Iuvenis et iuvenior non recipiunt superlativum, sicut nec senex et senior; solent autem iunior et senior ad se invicem dici minor et maior, etsi neuter ipsorum senili accessit aut propinquavit aetati. Ambrosius: «Iunior est herbis sol, iunior faeno».


''Interior'' et intimus non habent positivum gradum; inferior et infimus similiter.


''Ipsum'' neutro genere dicendum non ipsud, ut illud et istud, quoniam veteres nominativum masculinum non ipse dicebant sed ipsus.


''Inpingo'' facit perfectum inpinxi et inpegi.


''Inmunes'' periculi et inmunes a periculo.


''Indigus'' et prodigus per unum .u. scribenda; indiga et prodiga sine .u.. Augustinus: «Avaritia pecuniam congregat, luxuria spargit, ista indiga, illa prodiga».


''Incredibile'' quod credi non potest; incredulus qui credere non vult.


''In'' praepositio significat modo id quod est valde et vim verbi cui praeponitur auget, ut increpuit, insonuit, infregit; modo idem quod non, ut invalidus, infirmus; modo ponitur pro eo quod est inter, ut «Benedicta tu in mulieribus»; modo pro adversus ut, «Duo in tres et tres in duos dividentur»; modo pro spatio temporali, cum significat usque, ut dicimus, «A mane in noctem», at volumus intellegi «usque in noctem».


''Interest'' et refert producta re unum idemque significat, quod graece dicitur διαφέρει. Dicimusque ita interest mea et refert mea, interest eius et refert illius, interest et refert nostra interest et refert illorum.


''Impleor'' vini et vino.


''Invado'' te et in te; intueor te et in te; incurro te et in te.


''Incurri'' et incucurri.


''Invideo'' divitem, invideo ei pulchritudinem.


''Iratus'' ex offensa est, iracundus natura; itaque ira repentino motu nascitur, iracundia perpes vitium est. 


''Ignis'' ablativum casum et in .e. et in .i. mittit.


''Iuga'' montium pluraliter semper, iugum enim iumentorum; sed Virgilius, «Hoc superate iugum».


''Intestina'' et incunabula pluralia tantum. Ius, id est aequitas, non habet pluralem nisi iura tantum. Iocum singulariter neutrale, pluraliter hi ioci et haec ioca.


''Instar'' illius rei dicere debemus, non ad instar.


''Inluvies'' sordium est, ingluvies ventris: illud a non lavando, hoc ab ingluendo dictum.


''Iuventus'' multi iuvenes dicuntur; iuventas unius hominis, aetas; Iuventa ipsa dea ut Graeci dicunt aut poetae Iunonis filia, uxor Herculis, a qua Iunium mensem appellatum in libris Fastorum legimus.


''Insita'' arbor est cui incisae alienum germen includitur; adsita cui incolumi aliud quod sustineat adiungitur.


''Invideo'' tibi divitiis, non divitias.


''Inermus'' facit pluralem inermi, inermis pluralem inermes.


''Illius'' similis ad mores refertur, illi similis ad vultum.


''Invidus'' qui invidet; invidiosus qui invidiam sustinet.


''Idem'' correpte neutrum; idem producte masculinum in utroque numero.


''Interpretor'', et quae derivantur sive declinantur ab eo, per simplicem .e. scribenda.


''Inberbi'' dicuntur, non inberbes. sic etenim Varro, «inberbi iuvenes», sed et Cicero «inberbum» dixit, non inberbem; Titus Livius autem «inberbis» singulariter.


''Imputribile'' per .m. scribendum, non per .n.; impono similiter et huiusmodi similia; immitto, non inmitto; irrigo, non inrigo; impleo, non inpleo; immundus, non inmundus.


''Inquilini'' non habentes propriam domum, sed habitantes in alieno. Incolae sive advenae utique adventicii perhibentur, quae cuncta ex uno graeco, quod est πάροικος in sacris litteris interpretata habemus. Ex his derivantur nomina incolatus et inquilinatus. Trahit autem inquilinus, sicut et peregrinus, nonnumquam nomen dativi casus, ut Augustinus de reprobis, «Sunt autem et ipsi peregrini et inquilini non huic terrae, sed populo Dei».


''Imponere'' est rem aliquam, sive corporalem seu incorporalem, alteri rei superponere; sed et imponere pro fraudem facere aliquando dicitur, unde impostura vocatur, cum argentum vel aurum viliori metallo adulteratur, et qui hoc facit impostor vocatur. Unde etiam vulgo qui aliquid fraudis facit aut simulationis impostor solet appellari. Gregorius papa: «Coepit illum simulatorem et verbo rustico impostorem clamare». Unde habes in sacra scriptura: «Quare imposuisti mihi? Nonne pro Rachel servivi tibi?» Et in Regum: «Quare imposuisti mihi? Tu es enim Saul», hoc est «Quare me simulatione decipere et fraudem facere voluisti?» Et Augustinus: «Et ideo sibi miser imponit; sibi enim fraudem facit qui perdit meliora amando peiora». 

==L ==
''Large'' et largiter: Iulius Modestus utrumque recte dici ait, sed large esse qualitatis, largiter quantitatis.


''Libidinosus'' a libidine per .b.. Lividus a livore per .v. proferendus. Larba per .b..


''Ludificor'' stultum et deludor, quod venit ex uno graeco ἐμπαίζω. Praeterito perfecto ludificatus sum, veteres vero ludificavi dixerunt.


''Labium'' superius dicitur, labrum inferius; rostrum nonnisi quod incurvum est.


''Latere'' et absconsum esse aliquid dicimus et late patere. Virgilius: «Et scuta latentia condunt».


''Lepus'' animal est, lepos iucunditas voluptatis; unde et gratum aliquid lepidum dicimus.


''Limen'' aedium est, limes regionum.


''Largitas'' humanitatis est, largitio ambitionis.


''Ligat'' quis vinculo, legat testamento.


''Loqui'' hominis est, obloqui obtrectatoris, sicut obicit opponit; adloqui persuadentis hortantisque vel iubentis, eloqui oratoris.


''Laurentius'' Caelius et talia plura, quae nominativum casum in .ius. habent, genetivum singularem et nominativum pluralem in duplicem .i. mittunt, vocativum singularem in simplicem .i., ut hic Laurentius Caelius, huius Laurentii Caelii, hi Laurentii Caelii, o Laurenti Caeli. Sic et hic filius, huius filii, hi filii, o fili. aut certe vocativum in .ie., ut hic impius, huius impii, o impie. Notandum sane in Actibus Apostolorum, ubi Cornelius vidit angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi «Corneli». Hic vocativus in latino recte per simplicem .i. profertur, in graeco autem per .ie., «Cornelie», scriptum est.


''Limus'', lux, labes, letum, pluralem numerum non habent.


''Liberi'', quando filios significant, et «latebrae» singularem non habent.


''Lac'', liquamen, lenticula, lens, singularia semper.


''Locus'' singulariter masculinum, pluraliter haec loca.


''Luter'' graecum masculini generis, latinum labrum.


''Luceo'' et lugeo in eundem perfectum deveniunt, luxi.


''Libero'' te periculo, liberor molestia.


''Lino'' facit perfectum linui et linivi. 

==M ==
''Margarita'' femino genere et margaritum neutro dicendum. In Proverbiis, «Inauris aurea et margaritum fulgens».


''Malogranatum'' et malum granatum consuete dicimus, et utroque modo declinantur: hoc malogranatum, huius malogranati, et haec malogranata, horum malogranatorum, his malogranatis, et cetera; et rursum hoc malum granatum, huius mali granati, et haec mala granata, horum malorum granatorum, et cetera.


''Miseret'' me senis, et misereor senis, et miseror senem. Misertus pauperis per genetivum, miseratus pauperem per accusativum. Misereor autem compatior significat. Denique graece dicitur συμπάσχω.


''Mereo'' honorem et mereor, et miles meret stipendium.


''Memini'' et memor sum honoris et honorem.


''Maritima'' sunt loca mari vicina, marina navis vel belua.


''Metu'' tui et tuo.


''Materies'' artificiorum est, materia consiliorum. Alii contra referunt materiem esse animi, materiam arboris; materiem qualitatem ingenii, materiam fabris aptam.


''Mas'' in positione; masculus in diminutione, non mascellus, ut quidam.


''Muscus'', herba quae in parietibus vel in corticibus arborum haeret, singulariter tantum effertur; memoria, malitia, murmur, similiter.


''Minae'', manubiae, moenia, mapalia, quae sunt casae afrorum, pluralia semper.


''Mare'' pluralem numerum non habet nisi tantum maria.


''Mel'' et mulsum et muria (id est, garos), et cetera liquida pretiosa tantum singularia, quamvis mella et vina legamus.


''Mature'', maturius, maturissime dicendum; invenimus tamen apud auctores etiam maturrime dictum.


''Munio'' munis perfectum facit munii et munivi.


''Memini'', meministi, meminit, meminimus, meministis, meminerunt; et praesenti tempore et praeterito perfecto uno eodemque modo declinatur. Ideo corruptum sive defectivum vocatur.


''Mulceo'' et mulgeo in unum perfectum veniunt, mulsi.


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Maiestas''» cum scribis aut dicis, .s. secundae syllabae complicari debet. Sic in similibus.


''Miramur'' opera, admiramur virtutes.


''Minores'' esse res aliquas aut homines dicimus; minoris emptum aut aestimatum quippiam recte scribimus.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Memini'' me facere» dicere debemus, non «Memini me fecisse»; nam memini sermo est totus praeteriti temporis, qui ante actam rem in praesens revocat, et si dixeris, «Memini me fecisse», duo praeterita simul iungis. Virgilius uno tantum loco: «Namque sub Oebaliae memini me turribus altis / Corycium vidisse senem». Quod poetae pro necessitate metri usurpare licuit.


''Meracam'' potionem dicimus quae merum aliunde recepit; merosum autem vinum appellamus.


''Muliebre'' dicitur a mulieribus aliquid factum; mulierarium per mulieres ordinatum et per viros gestum.


''Merula'' non merulus dicendum.


''Matthaeus'' et matthias per duo .t. scribenda, quia Graeci per .τ. et .θ. scribunt.


''Maestum'' animo, tristem aspectu dicimus.


''Malus'' (navis) masculinum; «malus» (arbor frugifera) femininum est.


''Mendum'' neutraliter. Varro in Admirandis dixit, «Magnum mendum»; sed Ovidius feminine, «Nocte latent mendae». Item: «Eximet ipse dies omnis e corpore mendas». Ergo mendum in mendacii significatione dicitur, menda in culpa operis vel corporis.


''Munificus'' est tamquam beneficus et maleficus; «munifex» autem tamquam opifex et artifex. itaque munificus munera largitur; munifex autem munere fungitur. morticina non dicuntur nisi mortuorum; 


''Mortalia'' vero etiam viventium corporum nomen est. 

==N ==
''Nimis'' dicitur quicquid plus fuerit quam oportet; nam parum est quod minus est quam oportet, nimium plus quam oportet. Et horum in medio modus est, quod dicitur «satis est». Cum itaque utile sit in vita et moribus ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus, profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis», fateri potius quam negare debemus. sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur ut «nimis» pro eo quod est valde, et positum inveniamus in litteris sacris, et ponamus in sermonibus nostris; nam et in Psalmo, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis», non nisi «valde» intellegimus, si recte intellegimus, et «Nimis te diligo», si alicui carissimo dicimus non utique plus quam oportet, sed valde nos diligere intellegi volumus. denique illa graeca sententia, «Ne quid nimis», non habet hoc verbum quod hic legitur. Ibi enim est ἄγαν, quod est «nimis», hic autem est σφόδρα quod est «valde». Sed aliquando, ut dixi, [«nimis»] pro eo quod est valde et dictum invenimus et dicimus. Unde etiam nonnulli latini non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis».


''Noceo'', obsum, incommodo, malefacio, officio, in una significatione ponuntur, quod graece dicitur βλάπτω, et cuncta dativum casum trahunt.


''Nullus'' est tam in re quam in persona; nemo in persona dicitur ut ne homo.


''Natales'' (id est, nobilitates), nuptiae, Nonae, nares, nundinae, nugae, neniae, pluralia tantum. Et nar invenimus. Nenias autem dicunt epitaphia, id est carmina quae in memoriam mortuorum in tumbis scribuntur.


''Nequam'' et nugas omnis generis et numeri sunt et per omnes casus currunt semper aequaliter dicta, quamvis Augustinus dicat nugae, nugarum, nugis. Ferunt autem quae nugas hebraeus sermo sit et idem apud eos quod apud nos significet, id est, levis et pravae mentis homines.


''Novi'', nosti, novit, novimus, nostis, noverunt: sic declinatur et praesenti et praeterito perfecto. Cui similia sunt odi et memini.


''Noceor'', noceris, recte dicitur, quamvis aliqui grammatici asseverent non debere dici noceor, sed nocetur mihi. Neque enim Hieronymus grammaticorum regulam ignorabat, qui in propheta Abacuc ita transferre non timuit, «Et non salvabis, dum noceor».


''Necto'' nexi praeterito.


''Noctu'' temporis est adverbium; nocte nomen est.


''Nubunt'' feminae: vir enim ducit, mulier nubit, quia pallio obnubit caput genasque.


''Nongentos'', non nungentos, ab novem.


''Nequam'' non malum significat sed inutilem.


''Nubo'', nupsi, nuptiae: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans .p..


''Nascitur'' quod utero decidit; enascitur quod de terra aut de aqua exsurgit.


''Nihil'' adverbium est, nihili nomen. Homo enim nullius momenti nihili dicitur.


''Navis'' unius ratis nomen est; navigium omnis classica profectio; nauclerus omnis consortii navalis exercitus; navigator ipse primarius profectionis; nauta vero omnis qui laborem facit navigandi. Navis ablativum per .e. et per .i. effert. 

==O ==
''Organum'' unius musici proprie nomen est, sed generaliter omnia musicorum vasa organa possunt dici. Iohannes Constantinopolitanus episcopus: «In salicibus in medio eius suspendimus organa nostra», id est citharam, psalterium, lyram, et cetera. Organarius autem est qui utitur organo.


''Obryza'', obryzae genere feminino; et obryzum, obryzi neutro.


''Origo'', originis initium est; origo, origonis neutrum est, ut est velum navis, et habet in plurali numero origona.


''Obtineo'' laudem et impetro ex uno graeco venit ἐπιτυγχάνω.


''Obiurgo'', increpo, corripio, ex uno graeco transferuntur ἐπιπλήσσω.


''Omelia'' graecum est; latine sermo vel colloquium.


''Otium'' et silentium ex uno graeco venit, id est ἡσυχία.


''Ordibor'' et ordiar telam, utroque modo dixerunt.


''Ostrea'' feminino genere, non ostreum neutrali.


''Ocimum'' consuetudo neutraliter dicit; sed Aemilius Macer ait: «Inter praeteritas numerabitur ocimus herbas».


''Ordior'' hanc rem, et ingredior, et incipio ex uno graeco venit, quod est ἄρχομαι.


''Onus'' iumentorum, sarcina est hominum.


''Optumates'', qui graece dicuntur πρωτοπολῖται, pluraliter solum proferuntur.


''Oblitus'' nostri, non nos; veteres tamen et hoc modo dixerunt.


''Oliva'' arbor est, olea fetus, oleum liquor.


''Odi'', odisti, odit, odimus, odistis, oderunt: et praesenti tempore et praeterito perfecto sic declinatur. Ideo defectivum dicitur. 

==P ==
''Petra'' et graecum et latinum nomen est, unum idemque in utraque lingua significans. Unde et Petri apostoli nomen in utraque lingua eandem invictae fidei significantiam a petra derivatam continet.


''Platea'' similiter in utraque lingua unum idemque significat; sed ut etymologiae ratio probat, a graeca origine nomen tractum atque a latitudine derivatum, quoniam graece πλατύ dicitur latum.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Pro''» praepositio significat et «ante», ut [Virgilius]: «Soli pro portis Messapus et acer Atinas / Sustentant aciem». Ponitur et «pro» praepositione «in», ut dicimus «pro rostris», «pro tribunali», et pro eo quod est anti apud Graecos, ut «Pro dulci Ascanio veniat», et pro eo quod est ὑπέρ, ut [Virgilius] «Unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum / Praedicam».


''Pudet'' me amoris; paenitet me muneris; piget me profectionis; patiens sum laboris; pertaesum est me iniuriae; plenus sum bonorum et bonis.


''Praeeo'' illi; palpo et palpor equo; praecurro praetori.


''Procuro'' pupillo et curo pupillum.


''Potior'' fructus et fructu dicitur; apud antiquos potior hanc rem.


''Praeda'' victos spoliat; rapina subito venit.


''Pax'' singulariter solum effertur. Sallustius paces rettulit: «...iudicia, bella atque paces».


''Prosapia'', id est ingenuitas, quae graece vocatur εὐγένεια, singulari tantum numero gaudet. Pelagus similiter.


''Pugillares'', proceres, primores, posteri pluralia tantum, sed nostri auctores pugillarem singulariter dixerunt. Sic et in genere feminino plagae (id est, retes) et primitiae, et in neutro praecordia, palaria (cum milites ad palos exercentur), procastria (quae ante castra sunt).


''Porrum'' singulariter neutrale; pluraliter hi porri.


''Proverbium'' latine, graece παροιμία generis feminini – inde nomen apud interpretes septuaginta libri Salomonis.


''Pius'' et piissimus comparativum gradum non recipiunt.


''Potior'' et potissimus positivum non habent.


''Proprius'' non habet comparativum aut superlativum, sed pro his magis et maxime, magis proprius, maxime proprius. Sic et e contrario minus et minime.


''Paveo'' et pasco in eundem concurrunt perfectum pavi.


''Pendeo'', pendes, pependi. Sin autem habuerit praepositionem non sic declinatur, sed suspendo, suspendis, suspendi.


''Passim'' ubique significat; ex uno enim graeco declinantur, quod est πανταχοῦ.


''Perinde'' aequaliter similiter ex uno graeco ὁμοίως.


''Pello'', pelli, et pepuli; depello, depuli.


''Peto'', petivi, et petii.


''Prospiciens'' periculi. Vice nominis ponitur participium et prospiciens periculum.


''Perendie'' dicitur, sicut hodie vel cras; perendinus dies, sicut hodiernus, hesternus, crastinus.


''Potamus'' eum cui potum porrigimus, et potamus vinum quod bibimus.


''Probo'' verbum duplicem significationem habet, probamus enim quae eligimus, id est approbamus, probamus quae qualia sint temptamus, ut «Proba me, Deus, et scito cor meum».


''Pecto'' caput, non pectino; pexum, non pectinatum; «pexi memet» et «pectam cras».


''Praesagio'', praesagis, praesagiunt.


''Pauperies'' damnum est; paupertas ipsa condicio.


''Patrium'' dicis a patria, paternum a patre.


''Pinnas'' murorum; pennas avium dicimus.


''Pecus'' omne animal excepto homine vocitatum est.


''Polenta'', non pulenta, dicendum est, eo quod ad usus hominum poliatur.


''Praemium'' cum diphthongo. Pretium, premo, precor per simplicem .e.; prehendo quoque et interpretor.


''Precari'' est rogare; deprecari excusare vel purgare. Virgilius: «Equidem merui, nec deprecor inquit».


''Pluris'' dicimus quod marioe summa taxatur; plures vero de multitudine. Plures comparativi gradus est, cuius positivus multi.


''Poculum'' vas est, potio quod hauritur.


''Pignera'' rerum, pignora filiorum et affectionum.


''Procul'' et longe dicitur et prope: «...clipeo excussa sagitta proculque Antorem egregium».


''Pertinacia'' malae rei perseverantia dicitur; constantia bonae.


''Percussum'' corpore dicimus, perculsum animo.


''Periculum'' ad discrimen pertinet, periclum ad experimentum.


''Postulatur'' aliquid honeste, poscitur improbe. Cicero in Frumentaria: «...Incipiunt postulare, poscere, minari».


''Pubes'' cum in iuventutis significatione et lanuginis et eius partis in qua pubertas est ponitur, huius pubis facit; at cum aetatem significat, huius puberis. Nec tamen adiecta praepositione dicimus inpuberis, sed inpubis: «...comitemque inpubis Iuli», Virgilius dixit. Sed Cicero ait, «Filiumque eius inpuberem».


''Pulmentum'' et pulmentarium dicitur; nam Cato, Originum III, «laserpiceum» pro «pulmentario» habet; idem «multo pulmento usi».


''Podagrosus'' a podagra dicitur, sed et podagricus a pedum aegrotatione.


''Pugillares'' et masculino genere et semper pluraliter dicas, quia pugillus est qui plures tabulas continet. Item Laberius in Piscatore singulariter hoc pugillar dixit.


''Pavus'' pavi, et pavo pavonis.


''Paniculae'' πρωτότυπον pannus est. Lucilius: «Subteminis pannus».


''Paropsides'' feminino genere dicuntur, a pulmentario videlicet, quod ὄψον vocant.


''Palumbes'' Virgilius feminino genere dixit: «Aeriae quo concessere palumbes»; sed Lucilius masculine: «Macrosque palumbos». Varro autem, in Scauro, «palumbi» dicit, quod consuetudo quoque usurpavit.


''Pometa'' dicimus ubi poma nascuntur, ut oliveta; pomaria autem ubi servantur.


''Pene'', quod est coniunctio, per .e.; poena, quod est supplicium, per .oe.. Similiter et Poenus, id est Afer.


''Praegnantem'' cum scripto dividis, .g. secundae syllabae nectis; pignus et pugna similiter, et cetera huiusmodi.


''Propter'', in divisione scribendi, .p. secundae syllabae iungis; prospere, .s. secundae.


''Partio'', populo, praedo: activo genere nonnumquam proferuntur. Item haec ipsa communis generis verba saepius inveniuntur: partior, populor, praedor.


''Pono'' simpliciter aliquid statuens. Dispono aliquid operis impensioris vel consilii facturus; est etiam disponere foederis ineundi. Propono nonnumquam ad interrogandum pertinet et quaestionem. Adpono adiectionis est; impono insuendi. Superpono aliquem consum vel laborem unicuique indicens. Praepono aliquid praeferens; sic et antepono. Postpono aliquid inferius iudicans. Compono ornandi aut eloquii aut artificii est; sepono separandi. Suppono aliquid subtus inducens. Depono labefactandi est vel vita excedendi.


''Peregrinus'' nomen saepe socium habet et coniunctum sibi nomen aliud dativi casus, ut «Sancti dicuntur peregrini huic saeculo».


''Praestolari'', non praestulari, quia venit a verbo praesto sum.


''Puppis'' accusativum casum in .em. et in .im. mittit, ablativum in .e. et in .i..


''Psallo'' perfectum facit psallui.


''Potior'', potitus sum et perfruor, perfructus sum ex uno graeco venit, quod est ἀπολαύω.


''Praecello'' aliis.


''Pascuas'' genere feminino et pascua neutro pluraliter dicimus.


''Primitiae'' numero tantum plurali dicuntur, sed aliquotiens singularis intellegentiae, ut in Psalmo, «primitias omnis laboris»; in graeco enim singulariter ἀπαρχήν habes. Sic et in Apostolo, «primitiae Christus». 

==Q ==
''Quod'' et quia et cur et quare verbis subiuncta aliquando indicativum verbum trahunt, aliquando coniunctivum. Gregorius: «Noverat quia sine culpa esse vix possunt». Et rursum: «Noverat quia diluendi sunt sacrificiis». Et rursum: «Recessit a malo, non quod faciendo contigit, sed quod inveniendo reprobavit». Item: «Dictum est quod hoc numero requies designatur». Item: «Nonnulli sese intrinsecus, quod per eos purgationis gratia derivatur, extollunt».


''Quoties'', toties, septies – sine .n..


''Quicquid'' in priore syllaba per .c. scribendum; quanquam in priore per .n..


''Querela'' per unum .l..


''Quatenus'' adverbium loci vel temporis (id est, quousque) per .e.; quatinus coniunctio causalis (id est, ut) per .i. scribendum.


''Quaeritur'' de inquirendo, queritur de plorando; quaestus lucri, questus lacrimarum.


''Querimonia'' quoque per simplicem .e. scribenda.


''Quicquam'' per .c., non quidquam scribendum per .d..


''Quorundam'', sicut eorundem, per .n. scribendum, non per .m..


''Queror'' de te, queror tibi de illo; item conqueror.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Quo'' vadis?» ad quem locum significat; «qua vadis?» qua via dicitur.


''Quo'' aliquando pro ubi ponitur. Augustinus: «Invenis domum famosam, quo boni habitant», id est ubi habitant.


''Quot'' ad numerum pertinet, sicut et tot; quanti et tanti ad mensuram. Sed nostri auctores aliquoties quantos pro numero ponunt: Gregorius, «Sed cum rete magnis piscibus plenum dicitur, additur et quantis, scilicet centum quinquaginta tribus».


''Quantus'' quam magnus dicitur, quotus cuius aetatis; unde et quota luna dicitur. Augustinus: «Quotus quisque apparere et existere potest, qui non convincatur esse peccator?» id est in qua aetate, quo dierum vel annorum numero.

==R ==
''Radius'' masculino, non radium neutro.


''Rubor'' coloris est; robur virtutis; robor arboris.


''Rapio'' tibi pecunias.


''Redoleo'' unguentum.


''Regium'' dicitur quod regis fuit; regale quod rege dignum est.


''Rabies'' tantum numero singulari.


''Reliquiae'' et rostra, ubi contionantur, tantum pluraliter.


''Remedium'' submovet imminentia pericula; medicamentum sanat inlata. Remedium itaque ne periclitemur; medicamentum ad subita pericula aptatur.


''Roseum'' per se, rosaceum mixtum.


''Rudis'' comparativum et superlativum non habet, sed pro his utimur adverbio magis et maxime: «magis rudis», et «maxime rudis».


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Recens'' feci» dicimus, non recenter – utentes nomine pro adverbio.


''Rhythmus'' graece, latine modulatio (rhythmizo, modulor). 

==S ==
'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Super''» praepositio modo ponitur pro «de», ut «Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa». Modo et pro praepositione «pro», ut «Nihil super imperio moveor...». Et pro «insuper» et «amplius», ut [Virgilius] «Cui neque apud Danaos usquam locus et super ipsi / D[ardaniae]. i[nfensi]. p[oemas]. c[um]. s[anguine]. p[oscunt].?» Et pro «desuper», ut [Virgilius] «Haec super e vallo conspectant Troes». Et pro «superest», ut [Virgilius] «Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli». Interdum et ultra significat, ut [Virgilius] «Super et Garamantas et Indos / Proferet imperium».


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Sub''» praepositio significat modo «supra», ut [Virgilius] «Corpora saltu / Subiciunt in equos» (id est, «supra iaciunt»); modo praepositionem «in», ut [Virgilius] «Namque sub ingenti lustrat dum singula templo» (id est, «in templo»). Significat et «prope», ut [Virgilius] «...classemque sub ipsa / Antandro». Ponitur nonnumquam et pro «clam», ut «subripuit» (id est, «clam rapuit»).


''Similis'' sum tui moribus, similis tibi facie.


''Studio'' tui feci, id est dum studeo tibi; studio tuo feci, id est te studente.


''Sartrix'' vel sertrix est quae sarcit; sarcinatrix quae sarcinas servat.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Subigo'' hostem» perfectae formae est; subigito frequentitivae.


''Salubre'' ad locum refertur et ad cibum; salutare consilium est. Ita salubre non necet, salutare prodest.


''Supellex'', sanies, socordia, sitis, et in neutro sulphur, scrupulum, sinapi, siler, singularia tantum sunt; sed Virgilius, «sulphura viva», et Terentius, «masculine scrupulum», rettulit.


''Sentes'' (id est, spinae) et sarcinae (cum vasa significant) et sarcinae (id est, auxilia) et scopae et scalae et salinae et in neutro sponsalia semper pluralia; sed nostri «scalam» dixerunt.


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Sponte'' mea venio» non habet plurales casus.


''Si'' amem, ames, amet declinatio est verbi coniunctivi, sicut cum dicimus «cum amen», ames, amet.


''Scylla'' habet nomen a spoliando sive vexando nautas; spolio enim et vexo latine, graece dicitur scyllo.


''Sanno'', sannis, sannui. hoc sannium, querela.


''Sors'', sortis et sors, sordis dicitur. Ambrosius: «Mundat vasa, ne sors aliqua vini gratiam decoloret», tametsi negant quidam sordem nominativum singularem habere.


''Si'' vel etsi nonnumquam indicativum verbum trahunt. Gregorius: «Frusta miraculum foris ostenditur, si deest quod intus operetur». Item: «Quae etsi ad perfectionem non permanent, fidem tamen tenent».


''Sensus'' nomen est quartae declinationis; et sensus participium est praeteriti temporis a verbo passivo, quod est sentior. Cuius etiam perfectum est sensus sum, es, est – non sentitus.


''Secturus'', non secaturus, a verbo quod est seco.


''Scamna'' sunt quae lectis altioribus apponuntur; scabelli qui lectis parulis vel sellis ob ascensum apponuntur. Scabellum autem et subpedaneum dicitur, quod sub pedibus sit.


''Sterceratos'' agros, non stercoratos dicas, quibus stercus ad fecundandum infertur.


''Sollemne'' cum dicis sive scribis, .m. sequenti syllabae conectis. Somnium similiter.


''Saevus'', saevio, saevi, saevisti, per .ae. diphthongon; sero, sevi, sevisti, per .e. simplicem.


''Sagena'' per .e. cum retia significat; sagina per .i. pastum et pinguedinem.


''Sol'' utroque numero declinatur. Sed singulariter sol ipsum luminare significat; at soles ipsos dies nominamus in quibus sol totum inluminat polum. Nonnulli tamen veterum ipsa carmina «soles» nominavere, sicut Horatius in principio cuiusdam voluminis ita exorsus est: «Soles meos omni ecclesiae vestrae commendo». Et Maro [''bucol. 9, 51'']: « . . . Saepe ego longos / Cantando puerum memini me condere soles».


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Secundum''» praepositio est imitationis, post temporis sive ordinis.


''Segnities'' vitii est, segnitia frigoris.


''Subscribo'' epistolis; supplico similiter, ut supplico divinae pietati.


''Simplex'' ablativum et in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.; ut ab hoc simplice et simplici, horum simplicum et simplicium. suavis ablativum casum in .e. at in .i. mittit.


''Stachys'' graece, latine spica.


''Sandalin'' graece, neutro genere; caliga latine.


''Sertum'' et corona ex uno graeco transferuntur, id est στέφανος.


''Solium'' proprie sedes regalis est, unde graece basilicos, «thronos», vocatur.


''Senex'' et senior superlativum gradum non habent.


''Sobrius'' nec comparativum recipit nec superlativum, sed pro his dicimus «magis sobrius» et «maxime sobrius».


''Senecta'' et senium duo nomina senectutis sunt et discernuntur a Graecis, apud quos aliud nomen habet gravitas post inventutem, aliud post ipsam gravitatem veniens ultima aetas. Nam presbyter dicitur gravis, et geron senex. Quia vero in latina lingua duorum istorum nominum distinctio deficit, de senectute ambo sunt posita, senecta et senium. Haec Augustinus. At Gregorius, «Undecima vero», inquit, «est aetas quae decrepita vel veterana dicitur, unde Graeci valde seniores non gerontas, sed presbyteros appellant, ut plusquam senes esse insinuent quos provectiores vocant».


''Suspiro'' verbum trahit nomen dativi casus et accusativi, ut «Suspiramus patriae caelesti», et «Suspiramus regnum Dei», et praepositione addita, «Suspiramus ad vitam immortalem».


''Subducimus'' et quae retro subtrahimus et quae in promptu offerimus.


''Supremus'', summus, et ultimus et superiorem et inferiorem significat.


''Super'' est quod eminet; supra quod substratum aliquid habet; subter est quod re aliqua superiore premitur; subtus quod demissum altius non tangitur.


''Servitium'' multitudo est servorum, servitus condicio serviendi. Sed veteres indifferenter servitium et pro servitute posuerunt.


''Sinapi'', sicut et gummi, graecum est; et Plautus dixit, «Teritur sinapi», cuius genetivus cum .s. profertur. Ceteri casus similes sunt nominativo.


''Sibilus'' dici oportet. Virgilius: «Nam neque me tantum venientis sibilus austri». Sed et neutro genere quidam dixerunt, ut Cornelius Severus, «Et sua concordant sibila saeva dracones», et Macer, Theriacon, «Longo resonantia sibila collo».


''Sal'' et masculino genere et neutro dicitur.


''Saturitas'' in cibo tantum dicitur, in ceteris vero satietas; sed Virgilius: «Odiis exsaturata quievit».


''Simiam'' auctores dixerunt etiam in masculino genere.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Strigem'' hanc» in significatione avis dicas; striga autem castrense vocabulum est, intervallum turmarum significans in quo equi stringuntur. Unde etiam strigosi dicuntur corpore macilento.


''Stirps'' in significatione subolis feminino genere dicitur; sed cum materiam significat, masculino modo: «stirpem recisum». Dixerunt tamen etiam in significatione subolis masculino genere, ut Pacuvius: «Qui stirpem occidit meum».


''Sero'' rumores (id est, divulgo) [serui]; sero fruges, sevi; sero (id est, claudo), unde sera dicta, seravi. Terentius: «Tutavi atque obseravi ostium».


''Suffragor'', non suffrago; et suffragatus sum, non suffragavi.


''Sorbeo'', sorbui, non sorpsi.


''Somnio'', non somnior; et somniavi, non somniatus sum.


''Sanguis'' est dum manet; effusus vero «cruor».


''Sumimus'' ipsi, accipimus ab alio. Sic cui damus, dicendum «Accipe»; cum permittimus ipsi tollere, dicendum «Sume».


''Scorpio'' bellica res est, at «scorpius» animal.


''Scribo'', scripsi, scriptum: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans, .p..


''Sacer'' et venerandus et execrandus. Virgilius: «Auri sacra fames».


''Suffragia'' populi et quae honorant dicuntur et quae damnant. 

==T ==
''Testor'' aliquid confirmans sententia; contestor cum quadam auctoritate adfirmans; protestor manifeste cavenda denuntians; obtestor aliquem iurare compellens; adtestor ad testimonium vocans, qui sit dignitate vel auctoritate eminens; detestor aliquid execrandum respuens.


''Trux'' ablativum in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.: ab hoc et ab hac truce et truci, horum et harum trucum et trucium.


''Therion'' graece, latine fera; unde theriaca, quia feraliter occidit.


''Taciturnitas'' loquelae contraria est; silentium confusis vocibus sive tumultibus. Verum sciendum quia sileo et taceo et reticeo et conticeo ab uno graeco veniunt σιωπῶ.


''Tenax'' beneficii, id est memor gratiae.


''Torques'' nomen generis communis, nam et in Mario Livius genere masculino et Cicero feminino torquem posuere.


''Triumphat'' hostem qui superat; triumphat nos Deus cum superandi hostes auxilium tribuit. «Deo», inquit [Apostolus], «gratias, qui semper triumphat nos in Christo Iesu». Et iterum, «Expolians principatus et potestates, triumphans illos in semetipso».


''Transmigro'' verbum duplicem significationem habet. Transmigro enim cum de loco ad locum iter facio; item transmigro dicitur cum additamento accusativi casus cum aliquem de loco ad locum transfero ut, «Nabuchodonosor transmigravit Iudaeos de Hierusalem», et «Emigrabit te de tabernaculo tuo». Porro exemplum verbi superioris, «Transmigravi in montem sicut passer». Transmigrans participium aeque dupliciter et de loco ad locum transiens aliquis et alium de loco ad locum transferens intellegitur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Turtur'' et masculino genere et feminino profertur.


&lt;nowiki&gt;''Tunc''&lt;/nowiki&gt; temporis adverbium est, tum ordinis.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Terga&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; hominum sunt tantum, singulariter tergum; tergus quadrupedum, pluraliter facit tergora, id est coria.


&lt;nowiki&gt;''Tinguere''&lt;/nowiki&gt; dicendum, non tingere.


&lt;nowiki&gt;''Temeritas''&lt;/nowiki&gt; sine consilio, audacia post consilium.


&lt;nowiki&gt;''Temperantia''&lt;/nowiki&gt; animorum, temperatio rerum, temperies aurarum.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Tapete&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, tapetis, tapeti a tapeti; et pluraliter tapetia, tapetium, tapetibus. Virgilius: «Qui forte tapetibus altis». Sed et hoc tapetum, huius tapeti, huic tapeto; pluraliter haec tapeta, tapetorum, tapetis. Virgilius: «Instratos ostro alipedes pictisque tapetis». Sed et masculino genere dicit: «Pictosque tapetos».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Turbo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, si sit proprium, Turbonis facit; si appellativum, turbinis. Nam sive ventus sive quo ludunt pueri, hic turbo dicitur. Virgilius: «Torto sub verbere turbo».


&lt;nowiki&gt;''Tumulus''&lt;/nowiki&gt; et tumens tellus et mons brevis et sepulcrum aeque vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Teloneum''&lt;/nowiki&gt;, non theloneum, id est per .t. simplicem, non aspiratione addita. Est autem graece telon, latine vectigal.


&lt;nowiki&gt;''Tabes''&lt;/nowiki&gt; tantum singulariter dicitur, tendiculae et tenebrae tantum pluraliter. 

==V (U) ==
&lt;nowiki&gt;''Usquequaque''&lt;/nowiki&gt; omnimodo significat, pro quo in Psalmis in graeco ἕως σφόδρα legimus, quod significantius latine potest «usque valde» interpretari.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ut&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, adverbium, est modo temporis et significat «postquam», modo qualitatis et significat «quemadmodum»; modo optandi et significat «utinam», modo mirandi et significat «O quam»; modo coniunctio causalis: «Volo ut ubi ego sum et ipsi sint mecum».


&lt;nowiki&gt;''«Vacat''&lt;/nowiki&gt; mihi» graece σχολάζω. Vaco militia, perfectum vacui.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vulgus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; neutri generis est et pluralem numerum non habet; sed Virgilius et masculine vulgum extulit: «Hinc spargere voces / In vulgum ambiguas».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vas&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, vadis generis masculini de vadimonio; vas, vasis neutri de vasculo.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vis&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; duplicem habet significationem: et virtutis videlicet, quae graece δύναμις dicitur, et violentiae, quae graece βία vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Vecordia''&lt;/nowiki&gt; et virus tantum singulariter efferuntur.


&lt;nowiki&gt;''Vepres''&lt;/nowiki&gt; et verbera et viscera non habent singularem declinationem nisi tantum verbere et viscere. Virgilius et, «Torto volitans sub verbere turbo», et Ovidius, «Viscere diviso»  


&lt;nowiki&gt;''Utor''&lt;/nowiki&gt; divitiis de divitias.


&lt;nowiki&gt;''Ver''&lt;/nowiki&gt; semper singulariter.


&lt;nowiki&gt;''Verbex''&lt;/nowiki&gt;, id est ovis, ab .v. littera incipiendum.


&lt;nowiki&gt;''Ulterior''&lt;/nowiki&gt; et ultimus positivum gradum non habent.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Verus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; ad naturae tantum veritatem refertur; verax autem dicitur qui non mentitur. Unde et verus daemon dici potest; verax autem non potest.


&lt;nowiki&gt;''Vallestria''&lt;/nowiki&gt; agrorum, sicut et campestria, dicuntur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Veto&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; culpam et veto culpa, id est prohibeo a culpa. Sedulius, «Pomisque vetaret acerbis», id est a pomis; et Fortunatus, «Non veto coniugium, sed praefero virginis alvum».


&lt;nowiki&gt;''Vultus''&lt;/nowiki&gt; mutatur, facies manet.


&lt;nowiki&gt;''Vae''&lt;/nowiki&gt; dativus et accusativus sequi debent, non alius, ut «Vae populo Maurorum», et «Vae populum Maurorum».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Uterque&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; de duobus dicimus; utrique de binis aut de pluribus ex utraque parte positis: uterque venit, utrique venerunt.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Veniunt&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; qui vendunt; veneunt qui venduntur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ultus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;: et vindicatus et punitus.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Velocitas&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; pedum et corporum; celeritas animorum et factorum.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ulcus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; quod nascitur; vulnus quod per alium fit.


&lt;nowiki&gt;''«Vultur''&lt;/nowiki&gt;» dixit Virgilius in Sexto, sed et «vulturius» Lucilius in Primo.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Urgeo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, non urgueo. Virgilius: «Quibusve urgentur poenae».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ungo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, unxi, quomodo pingo, pinxi, utrumque sine .u.; attamen ad nomen derivatum .u. addit, ut «Pinguis unguine ceras». Ita unguentum, non ungentium dicatur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Verbum&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; est omne quod lingua profertur et voce; sermo autem, cuius nomen ex duobus verbis compositum est «serendo» et «monendo», comptior ac diligentior fit. Sententia vero quae sensu concipitur; porro loquela, quando cum quadam eloquentia dictionis ordo protexitur; oratio, quando usque ad manuum artem describendus oratoris sermo pervenit.</text>
      <sha1>oa5hr2ms1zujye2wt6l3p4hidsmqsns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267503</id>
      <parentid>267502</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66013" sha1="bcki0sbanb2l5gg6o56vy4adcgfetzb" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De orthographia
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Grammatica, lexica
|Editio=Venerabilis Bedae Opera Didascalica
ed. C. W. Jones, Turnholti 1975
|Fons=[https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_orth.html#v Bibliotheca Augustana]
}} 
''(cf. [[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]])''


 '''.A. ''' littera etiam nota praenominis est cum Augustum sola significat.
 
'''.B. '''propinqua est .p. litterae qua saepe mutatur, ut supponit, opponit.
 
'''.C. '''nota est praenominis cum Gaium significat; item numeri, cum centum.
 
'''.D. '''littera propinqua est consonantibus his .c. .g. .l. .p. .r. .m. .t. quae succedunt in locum eius, ut accipere, aggere, alliga, appare, arripe, ammitte, attende. Nota praenominis cum Decium sola significat. Item numeri, cum quingentos.
 
'''.L. '''sola Lucium significat.
 
'''.M. '''sola Marcum.
 
'''.N. '''sola Numerum. Praeposita .G. Gnaeum.
 
'''.P. '''sola Publium; et cum .R. populum Romanum; et subiecta .R. rem publicam; et praeposita .C. litterae, patres conscripti sive post consulatum.
 
'''.Q. '''littera etiam nota est praenominis, cum Quintum sola significat; item honoris cum quaestorem; populum cum Quirites.
 
'''.T. '''nota est praenominis cum Titum sola significat.
 
'''.V. '''adiuncta .C., cum virga iacente superposita, vir clarissimus; .V. geminata, cum virga iacente superposita, verbi gratia; .V. geminata cum .C. duplice, viri clarissimi. 
 
==A ==
''Ante'' praepositio multa significat. nam et tempus significat cum dicitur, «Ante me non est formatus Deus et post me non erit»; et praesentiam, ut «Ante conspectum gentium revelavit iustitiam suam», id est «coram gentibus»; et dignitatem, ut «Posuit Effraim ante Manassen», et «Qui post me venit ante me factus est»,id est «mihi praelatus».


''Aula'' latine domus regia est, aula graece «atrium» dicitur. Unde notandum quod in Psalmo ubi legimus, «Adorate dominum in aula sancta eius», non palatium aulae nomine sed atrium graeco vocabulo debet intellegi.


''Ausculto'' suasori et ausculto praecepta magistri. «Ausculto» autem et «audio» ex uno graeco sermone vertuntur, quod est ἀκούω.


''Arra'' latine dicitur, «arrabon» graece; «agon graece, latine «certamen»; «aroura» graece, latine «arvum»; «asphaltos» graece, latine «bitumen».


''Acer'' acerrimus, non acerissimus; agilis agillimus, non agilissimus. Et in adverbiis acerrime et agillime.


''Audeo'' «audes», perfectum facit «ausus sum».


''Adiuvo'' perfectae formae est; «adiuto» frequentativae.


''Acervo'', aggero, accumulo ex uno graeco verbo, σωρεύω. 


''Aeger'' animo, aegrotus corpore; utrumque per .ae. diphthongon scribendum.


''Aboleo'' abolevi, arceo arcui.


''Alibi'' alio loco, «alias» alio tempore, significat. At tamen invenimus «alias» nonnumquam pro «aliter» sive pro «alio loco» positum.


''Abstineo'' me cibo, alienus sum crimine.


''Anteibat'' sapientia Salomon cunctis mortalibus», Iulianus ait.


''Admoneo'' interfectorem caedis et caedem.


''Aequalis'' alterius staturae par est; «aequabile» quod aequari potest.


''Appetens'' cibum et appetens cibi. Ambrosius: «Cancer... ut appetens cibi ita prospiciens est periculi».


''Accuso'' sacrilegum et insimulo ex uno graeco venit, κατηγορῶ.


''Animadverto'' in te et vindico in te, ex uno graeco, κολάζω.


''Aes'' singulari tantum numero gaudet; et quamvis «aera» dicamus, tamen ceteris casibus non utimur.


''Autumnus'' genere masculino et «autumnum» dicitur neutro, utrumque numero singulari.


''Aurichalcum'' et «orichalcum» dicimus et hoc singulariter tantum. Sic et cetera metallica.


''Ab'' et ex praepositiones, si sequens verbum a vocali incipiat, integrae efferuntur, ut «ex oppido», «ab illo»; si consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut «e foro», «a sacerdote». Hae autem praepositiones ita differunt: cum dicit quis «a theatro» se venire, non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro se venire significat; qui vero «ex theatro» se venire dicit, ex ipso theatro significat.


''Ad'' et in praefatis praepositionibus pares, sed contraria potestate sunt, quia «in forum» ire est in ipsum forum intrare, «ad forum» autem ire ad locum foro proximum; ut «in tribunal» et «ad tribunal» venire non unum est, quia ad tribunal venit litigator, in tribunal vero praetor aut index.


''Ancillor'', blandior, et adulor unum significant, quod est graece κολακεύω, et dativum casum trahunt.


''Aufero&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; eximo, adimo, demo, subtraho, subduco ex uno graeco transferuntur, id est ἀφαιροῦμαι.


''Abdico'' verbum potest accusativum nomen sive pronomen cum dativo trahere. Ambrosius: «Qui se abdicant saecularibus inlecebris».


''Alius'' nomen dativum dupliciter effert, et «alii» et «alio». Habes in sacra scriptura, «Et dico huic: Vade et vadit; et alio: Veni et venit»; et rursum, «Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum».


''Aegyptum&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;,&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; cum in scriptura dividere vis, .p. sequenti syllabae iungis; aspectum .c. sequenti syllaba; affectum similiter, et afflictum ceteraque huiuscemodi.


''Assuere'' et assumentum panni per .s., non per .d. scribendum; similiter assumere per .s., appropriat per .p. scribendum, apponit similiter, accurri per .c., amministrat» per .m., «applicat» per .p., alligat per .l., assequor per .s., allevat per .l., assidue per .s., aggredior per .g..


''Assarius'' ab antiquis dicebatur; nunc «as» dicitur, non «assis». Sane «assis» genetivus est.


''Alium'' et dolium per .i. scribendum, non per .e., sicut «oleum». Vergilius, «alia serpyllumque», per .i. dixit.


''Ambo'' et «duo» neutraliter, «ambos» et «duos» masculine; nonnulli tamen graecos secuti dicunt «hos duo» et «hos ambo», quia illi τούς δύο et τούς ἄμφω dicunt. Vergilius: «Verum ubi ductores acie revocaveris ambo».


''Anguis'' cum sit masculini generis, dixerunt tamen et feminini Ovidius, Varro, et Acinius.


''Acer'' facit pluralem «acri»; «acris» pluralem «acres».


''Absconditus&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; non «absconsus».


''Alter'' de duobus, unus ex pluribus, quamvis legamus «unus ex duobus».


''Audacter'' latinum est; sed audaciter melius, quia nomina .x. littera terminata in adverbiis «iter» adsumunt, ut «atrox atrociter», «ferox ferociter».


''Accersit'' qui evocat; arcessit qui accusat.


''Acervus'' moles est; acerbus inmaturus aut asper.


''Adficimur'' honore et adficimur iniuria.


''Apparet'' qui videtur; «adparet» qui obsequitur, non regulae ratione sed discernendi gratia intellectus.


''Arbor'' omne lignum dicitur; «arbusta» non nisi fructifera.


''Avenae'' sterile germen; «habenae» retinacula iumentorum. Hoc de habendi potestate; illud de occupandi aviditate dictum.


''Accidunt'' mala; contingunt bona; eveniunt utraque.


''Advocatur'' daturus patrocinium; «evocatur» praebiturus obsequium; «invocatur» praestaturus auxilium.


''Adportare'' est aliquid adferre; «conportare» in unum locum conferre; «deportare», deponere; «exportare», tollere.


''Agnoscimus'' quae a nobis excederant; «cognoscimus» ignorata et invisa.


''Altum'' et sursum et deorsum significat.


''Aquatam'' potionem recte dicimus quae aquam aliunde recipiat; «aquosum» autem locum qui ex se aquam fundat.


''Album'' naturae tantum est; «candidum» frequenter et studii, nam et corpori et animo aliquotiens adsignatur. «albos» ergo «capillos», «carnem candidam» recte dicimus.


''Alvus'' virorum recte dicitur; uterus mulierum; venter in utroque sexu.


''Acceptor'' et accipiter: Virgilius enim «accipiter» dicit, Lucilius autem «acceptoris et ungues».


''Apud'' per .d. scribendum; «caput» per .t., quia facit «capitis».


''Armarium'' locus ubi quarumcumque artium instrumenta ponuntur; «armamentarium» ubi tantum tela armorum.


''Accedit'' per .e. ab ambulando; «accidit» per .i. ab eventu.

==B ==
''Belzebub'', non «Belzebul» aut «Belzebud». «Belial», non «Beliar».


''βύρσα'' graece, latine «corium».


''Bellus'' bellissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum «magis bellus» et e contrario «minus bellus», id est minus pulcher.


''Bucina'' est qua signum dat bucinator; «bucinus» ipse canor ex hac editus. «Bucina» pastoralis est et cornu recurvo fit, unde et κεράτιον graece vocatur. «Tuba» autem de aere vel argento efficitur et sollemnitatibus concrepat.


''Baptismus'' baptismi genere masculino, et «baptisma baptismatis» neutro, et «baptismum baptismi» aeque neutro.


''Barbam'' hominis, «barbas» pecudum dicimus.


''Buxus'' arbor erit, «buxum» materia ipsa.


''Balneum'' veteres dixerunt sive «balineum», nihil enim differt; sed in privatis. Publicis autem feminini generis, et quidem numero semper plurali – frequenter «balneas».


''Baluae'', id est thyrae, per .b. incipiant.


''Baratrum'' singulariter tantum effertur. sic autem vocabant gentiles locum apud inferos.


''Blanditiae'' et «bigae», sicut et «trigae» et «quadrigae», pluraliter tantum. Sed in nostrorum litteris scriptorum et bigam et quadrigam.

==C ==
''Cana'' et «Simon Cananaeus» per simplicem .c.; «Chanaan» et «mulier Chananaea» adspiratione addita.


''Cynomia'' per .y. scripta «caninam muscam» significat, κύων enim graece «canis» dicitur; «coenomia» per diphthongon .oe. «communem muscam»; κοινός enim graece «commune» est, unde «coenobium» a communi vita nomen accepit. Quod in Exodo et in Psalterio in primis translatum esse arbitramur, ut omnis generis musca significaretur; sed similitudine soni per incuriam contigisse ut «cynomia» pro «coenomia» scriberetur.


''Coitus'' generaliter omnis coeuntia sive itineris sive concordiae sive conubiorum.


''Carduus'' trium syllabarum est, ut «arduus», «fatuus», «mortuus», ideoque similiter declinandum est: «huius cardui», «huic carduo», et «hunc carduum», pluraliter «hi cardui», «carduorum», «carduis».


''Cubicularius'' custos cubiculi; «cubicularis» vero lectus cubiculo aptus, ut «caligarius artifex», «caligaris clavus».


''Clunes'' feminino genere dixit Melissus, sed Verrius Flaccus masculino genere dici probat.


''Commodamus'' amico pro tempore equum, vestem, servum – hanc ipsam rem quam dedimus recepturi; «mutuo damus» pecuniam, triticum, vinum, et his similia, quae mutata recipi necesse est.


''Canities'', non «canitia», dicenda.


''Camara'' dicitur, ut Verrius Flaccus adfirmat, non «camera» per .e.. Sed Lucretius, «cameris ex teretibus» dicendo, etiam «cameram» dici posse ostendit.


''Curriculus'' masculine diminutio est «currus»; «curriculum» autem neutraliter spatium ad currendum aptum vel ipsum currendi officium.


''Clipeus'' masculino genere in significatione scuti ponitur; neutro autem genere imaginem significat. Sed auctoritas utrumque variat.


''Caseus'' masculini generis est, sed Pomponius neutraliter dixit, «caseum molle».


''Cuspis'' cuspidis, non cuspes.


''Capparim'' feminino genere dixit Varro; nam et graece feminino dicitur ἡ κάππαρις.


''Cassidem'' dicimus nos ab eo quod est haec cassis, sed multi cassidam dicunt, ut et Propertius: «Aurea cui postquam nudavit cassida frontem», et Virgilius, «aurea vati cassida».


''Capo'' nunc, sed Varro, De sermone latino, ait: «Ex gallo gallinaceo castrato fit capus».


''Cingula'' hominum generis neutri est; nam et animalium genere feminino «has cingulas» dicimus.


''Capax'' qui facile capit; «capabilis» qui facile capitur.


''Collocat'' per .l. scribendum, non conlocat per .n..


''Calumnia'' est crimen falsum, cum nobis adversarius aut malum quod non fecimus obicit aut bonum quod fecisse probamur in contrarium interpretari conatur.


''Consulo'' tibi, prospicio, provideo ex uno graeco veniunt, quod est προνοῶ σου.


''Contemno'' hostem, despicio, sperno, aspernor ex uno graeco veniunt, quod est καταφρονῶ.


''Commeio'' lectum est et permeio; commixi et permixi.


''Comitor'' amicum et amicis.


''Corinthium'' civem dicimus, Corinthiacum vas.


''Comminus'' gladiis pugnamus; eminus iaculis, quia illud a manibus non recedit, hoc e manibus emittitur.


''Clipeum'' armorum; clupeum imaginis est.


''Cadit'' quis etiam in plano; decidit ex alto.


''Caerulus'' naturae color est, «caeruleus» fingitur; ita alterum est, alterum fit.


''Claritas'' tam luminis est quam perspicuitatis; «claritudo» generis. Prior itaque splendoris, posterior nobilitatis est.


''Cruciatus'' est dolor corporis, vel cum homo ab altero cruciatur; cruciamentum quod cruciat.


''Cerno'' et cresco in eundem perfectum cadunt, crevi.


''Caedo'' cecidi per .ae. diphthongon: «Caeditur et tilia ante iugo levis» – Virgilius; cedo cessi per .e. simplicem.


''Cupio'' cupivi facit et cupii: Cicero in Pro Cluentio, «Et filium et hunc cum maxime filium interfectum cupit» – pro cupivit.


''Calumnior'' innocenti, non innocentem; tametsi quidam interpretum graecam locutionem secuti accusativum posuerint dicentes, «Et orate pro persequentibus et calumniantibus vos».


''Cur'' adverbium saepius indicativum verbum trahit: Gregorius, «Discutiendum est cur quadam die factum aliquid coram Domino dicitur».


''Clavus'' singulariter, quae est purpurata vestis, et declinatur genere feminino.


''Callum'' quoque et «caenum» et «crocum» neutro, sed Virgilius masculino, «crocumque rubentem».


''Cani'', cancelli, et casses singularem numerum non habent (casses autem «retia» dicuntur). Caulae similiter, caerimoniae, cunae, et compedes, et in neutro genere castra, cibaria, crepundia, cunabula.


''Cruor'' pluralem non habet: Virgilius plurali cruores, «Atque atros siccabat veste cruores».


''Contagium'' et contagia neutro genere dicenda; et haec contagio feminino.


''Comoedia'' carmina quae in conviviis canuntur, quia comessatio graece κῶμος dicitur.


''Cartallos'' graece, latine fiscella. κάλαμος graece, latine arundo. κανών graece, latine regula. κάδος graece, latine situla.


''Cunabula'' sunt panni infantiae, sed Iohannes Constantinopolitanus episcopus scribit Lazarum in monumento cunabulis involutum.


''Cantator'' et cantatrix a verbo canto, et cantor atque cantrix a verbo cano, recte dicitur.


''Comburo'' per .m. scribendum, non per .n.; comparo similiter et compono ceteraque huiusmodi.


''Conspectus'', cum in scriptura dividendum est, .c. sequenti syllabae iungis.


''Complaceo'', non conplaceo; commoratus, non conmoratus; comprehendo per .m..


''Camelus'' per unum .l. scribendum.


''Commodat'' et commendat per .m.; computrescit per .m.; complures per .m..


''Columna'' cum scripto dividenda est, .m. sequenti syllabae nectis; calumnia similiter.


''Celo'' celas (id est, abscondo) per simplicem .e. scribendum; caelo caelas, cum picturam significat, per diphthongon .ae. proferendum. Unde caelum melius intellegitur dictum ab eo quod caelati instar multifaria sit siderum varietate depictum quam quod invisibilia et incerta mortalibus celet arcana.


''Cantarus'' animal est; cantarum camara domus.


''Clamo'' clamoris simplicis est; «conclamo» simul cum multis. Est etiam «acclamo», cum falso aliquem accuso, sicut Cicero, de Prasio, «Solis innocens acclamationibus punitus est»; «reclamo», aliquem exeuntem vocitans; «inclamo» et «succlamo», murmurandi est; «proclamo», laudandi vel deprecandi exaltatio; «declamo», rhetorizandi; «exclamo», quando pro viribus vocem elevo.


''Curro'' hoc tantum significat, quod in itinere positus nullam facio comperendinationem; «curso» autem, paulo citius aliqua necessitate extorquente festinare cogor; «cursito» vero, quando hoste me insequente fugio.


''Circa'' ad visibilem materiam vel locum pertinet; erga autem ad animum spectat, maxime cum aliquem propensiorem affectum gerat proximorum. Circa ad tempus refertur circiter ad numerum.


''Carcer'' ubi homines coercentur singulariter semper; carcares unde currus effunduntur pluraliter dicuntur, utrumque masculine.


''Cepit'' de capiendo scribimus; «coepit» de incipiendo.


''Coepta'' per diphthongon; «incepta» per simplicem .e..


''Columbae'' quae mansuefieri possunt et domibus adsuescere; palumbes ferae et saxis silvisque inhabitantes.


''Conscribere'' est multa simul scribere; «exscribere» quod alibi scriptum sit transferre; «transcribere», cum ius nostrum in alium transit; «inscribere» accusationis est; «adscribere» adsignationis; «describere» dictionis vel ordinationis.


''Consuescimus'' bona; insuescimus mala; adsuescimus utraque.


''Crassari'' corporis est et saginae; «grassari» animi et crudelitatis.

==D ==
''Dilibuit'' unguento, non delibuit.


''Disertus'' orator est; desertus derelictus.


''Delator'' qui defert ad accusandum; dilator qui differt ad proferendum.


''Deluit'' purgat; diluit temperat.


''Deduco'' de amico producendo; diduco autem est distraho.


''Dimidiatum'' calicem bibi, non dimidium dicere debemus; non enim ipsum vas bibis sed quod intra vas est.


''Donamus'' et illud quod damus et illum cui damus.


''Delictum'' peccatum aliquod dicimus; delectum militiae aut alicuius examinis electionem appellabimus. Nam et diligi affectionis est, deligi iudicii.


''Daemon'' per diphthongon notandus; deus per .e. solam.


''Damnatus'' et addictus et absolutus: Virgilius, «Quem damnet labor» – id est, virtus sua absolvat aut victorem faciat.


''Dolium'' per .i. scribendum, non doleum per .e..


''Dilectio'' et diligo per .i. et quae declinantur sive derivantur ex his; delectatio et delector et quae declinantur ex eis per .e. scribenda.


''Domuncula'' conclavium, domus domicilium, nidum avis.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Descendo'' montes» dicere potes, id est, per montes vel in montes; «descendo scalas» aut «piscinam», id est per scalas et per piscinam. degredior monte dicimus recte et significamus «de monte».


''Discrucior'' et crucior animi et animo et animum.


''Decus'' honoris, decor formae est.


''Deliciae'' et divitiae non habent numerum singularem.


''Denarius'' latine masculini generis est; denarion graece neutri.


''Dialogos'' graece; disputatio latine.


''Drama'' graece neutri generis; latine fabula.


''Defunctus'' cum scripto dividitur, .c. sequenti syllabae iugenda.


''Didymus'', id est geminus, prima syllaba per .i., secunda per .y. scribitur.


''Deliramentum'', non deleramentum, quia a verbo liro, id est sulco, originem trahit; et sicut boves, cum a recto sulcandi actu declinant, delirare dicuntur, sic et homines qui de bonis ad mala corda divertunt.


''Diluculum'', non deluculum, quia modicam diei lucem ostendit.


''Desiderium'' est rerum absentium et nondum adeptarum, concupiscentia utrorumque; concupiscuntur enim quae habentur et quae non habentur. Nam concupiscendo fruitur homo rebus quas habet; desiderando autem absentia concupiscit.


''Dito'' et divito idem et locupleto, graece πλουτίζω.


''Decurio'' decuravi et decumo decumavi unum est, graece δεκατῶ.


''Dimittere'' est derelinquere; demittere deorsum mittere, velut, «Quis demisit lapidem angularem eius?»  


''Dominor'' tui et dominor tibi.


''Dogmata'' graece; latine decreta. Dogmatizo, decerno, sive censeo.


''Dum'' coniunctio aliquando indicativum verbum trahit: Gregorius, «Ne scientia, dum novit et non diligit, inflet, ut, dum intuetur quod illa aliquando non habuit, temperet dolorem, quod amisit».


''Doleo'' vicem tui et tuam et doleo tibi: Gregorius papa de Benedicto patre, «Cum persecutorem suum amaret, magis illi quam sibi doluit».


''Dum'' coniunctio aliquando modum coniunctivum, aliquando trahit indicativum, ut, «Dum anxiaretur cor meum», et, «Dum dicitur mihi cotidie: ubi est deus tuus?» et beatus papa Gregorius, «Amici ergo beati Iob, dum percussionum genera distinguere nesciunt, percussum pro culpa crediderunt». Item aliquotiens «dum ut» significat, ut poeta: «Tityre, dum redeo, brevis est via, pasce capellas».


''Desperatus'' per .e. scribendum, dispersus per .i.. Discedo per .i., descendo per .e..


''Diastole'' graece, latine interdictum. Est autem nota ad pedem litterae posita, quae male coniuncta separet, ne puer legens erret, ut: «Liber a,per,uit reos movit vestigia campos».


''Domus'' ablativum casum dupliciter effert, et in .o. videlicet et in .u.. Sed a domo genetivus pluralis fit domorum, a domu domuum.

==E ==
''Egeo'' victus et victum et victu.


''Eripio'' flammae hominem.


''Egredior'' domo et civitate.


''Error'' est rei vitium, ut amor, dolor; erratio certae viae; erratrix personam respicit, ut venatrix; erratica hedera, vitis.


''Eloquentia'' et eligantia singularia semper.


''Exuvia'', exequiae, excubiae, quae graece νυκτοφυλάκια dicuntur, exta quoque tantum pluralia.


''Emporia'' feminino genere et est graecum; latine mercatus.


''Emolumentum'' per .e. simplicem scribendum; aemulatio per .ae. diphthongon.


''Equo'' sedeo dativo casu et ablativo sine praepositione dicendum; et equum sedeo accusativo, et in equo et super equum similiter.


''Emanat'' fons sive terra aquam, id est gignit et producit; et emanat aqua de terra sive fonte, id est profluit. Gregorius: «Qui locus a romana urbe quadraginta fere milibus distans frigidas atque perspicuas emanat aquas». Et iterum: «De eodem sepulchro illius fraglantia suavitatis emanavit».


''Exprobrat'' qui commemorat quae praestitit; obprobrat qui obprobrium obiectat, hoc est vitium.


''Expectatur'' venturus; spectatur qui videtur vel probatur.


''Exercitus'' laboribus, exercitatus studiis.


''Exstruere'' est in altum struere; instruere aciem vel actionem; adstruere adfirmare; construere in struendo coniungere; substruere re aliqua supra posita subter struere.


''Excubiae'' per .b., exuviae per .u. scribendae.


''Eorundem'' et earundem per .n. exprimenda, non per .m..

==F ==
''Fimbria'' genere feminino, et fimbrium dicitur neutro.


''Fides'' fidei, de credulitate; fides fidis, de chorda. Utraque .es. longa.


''Flemina'' sunt, ubi abundant crura sanguine; plemina, cum in manibus vel in pedibus callosis sulci sunt.


''Fastus'', de superbia, facit fastuum genetivo plurali; fastus, de libris, facit fastorum.


''Fungi'' agere est; defungi peragere.


''Fremor'' est murmur hominum; fremitus ferarum.


''Flavum'' dicimus rubeum, sicut «flava Ceres»; furvum nigrum. Fulvum nigro rubeum, sicut fulvum leonem dicimus; fulvam aquilam et fulvum aurum et «fulva pugnas de nube tuentem», quae haberet igneum aliquid de caelesti et sordidum de lugubri. Fulvum certe aurum, cui ad decorem splendoris sui nigelli aliquid additur.


''Forum'' neutro genere dicimus locum rebus agendis destinatum, vel cum commercium significamus; foros masculine tabulata navium, ubi remiges sedent, et semper pluraliter.


''Fornax'' genere feminino dici debet, quia per deminutionem facit fornacula, non fornaculus.


''Falanx'' militum dicitur; falanga fustis cui quid deligatur.


''Fedus'', quod est deformis, per .e. solam scribendum; foedus, quod est pactum, per .oe. diphthongon.


''Formosus'' sine .n., sicut speciosus.


''Fructum'' cum dicis sive scribis, .c. secundae syllabae iungis; factum et fictum similiter, ceteraque huiusmodi.


''Falso'' et nomen et verbum et adverbium est. Nomen ablativi casus, ab hoc falso; verbum primae coniugationis, falso falsas; adverbium, ut falso loqueris.


''Flagitia'' quae in deum peccamus; facinora quae in hominem.


''Flagro'' amore et ardeo amore ex uno graeco venit καίομαι.


''Fidens'' sum animi et animo: fidus amicus erit, fidelem famulum dicito. Item fidelis fit ut domino servus, fidus natura; ita alter tempore cognoscitur, alter semper invenitur.


''Fimus'' et fumus pluralem numerum non habent; fames similiter, faenum, et fel.


''Furfures'' et freni masculina semper pluralia, sed et frena et frenum invenimus.


''Far'', frumentum, et cetera frugum nomina semper singularia, quamvis frumenta et hordea legamus.


''Fauces'' singularem non habent, quamvis et faux inveniamus.


''Fidus'' fidissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum magis fidus itemque e contrario minus fidus.


''Facilis'' facillimus, non facilissimus, sic et difficillimus; et in adverbiis facile facillime, difficile difficilius difficillime. Nec dicimus faciliter aut difficiliter, tametsi veteres dixerunt.


''Fulgeo'' et fulcio eundem habent perfectum, fulsi. Frico fricas fricui, frigo frigis frixi.


''Facinus'' et facinora non solum peccata, sed aliquando etiam bona opera designant. Nomen a faciendo figuratum.


''Fratres'' dicuntur non solum mares ex isdem parentibus nati, sed etiam masculus et femina sive plures utriusque sexus eodem patre vel matre eadem generati fratres promiscue vocantur. 

==G ==
''Gula'' dicendum non gyla, quia .y. litteram nulla vox nostra adsciscit.


''Gobius'' piscis nonnumquam gobio legitur.


''Gaudium'' animi, laetitia et exultatio etiam verborum atque membrorum.


''Gremium'' dicimus interius accinctae vestis secretum; sinum exterius sinuatae vestis receptaculum.


''Gluten'' neutro genere, glutinis, glutini; sed et glutinum Sallustius dicit, glutini, glutino.


''Git'' monoptoton et pluralem numerum non habet. Est autem neutri generis et per omnes casus declinatur.


''Gracilis'' gracillimus, non gracilissimus.


''Gaudeo'' gaudes perfectum habet gavisus sum.

==H ==
''Hilarus'' facit pluralem hilari, hilaris pluralem hilares.


''Hospes'' et qui recipit et qui recipitur.


''Horrendum'' dicimus et despicabile aliquid et admirandum. Virgilius: «Oculos horrenda in virgine fixos».


''Herbidum'' locum dicimus in quo herba est, etiamsi aridus esse consueverit; herbosum qui herbam facile generat, etiamsi ad tempus aridus sit.


''Haurio'' et haustus per aspirationem scribendum.


''Harena'' per adspirationem quia ab haerendo vel ab hauriendo aquam dicta est.


''Hebescit'' quia naturae usu tepescit; hebetescit qui amittit aciem.


''Hi'' pronomen plurale per unum .i. scribendum; his similiter per unum .i..


''Holocaustoma'' numero singulari, holocaustomata plurali.


''Hamo'', hamas, et nomen hamus cum adspiratione scribenda; sic et inhamo et perfectum inhamavi.


''Herbescit'' ager cum herbam generat, sicut adolescit et pubescit cum spicae proximant.


''Humilis'' et contrarius superbo dicitur, quod est virtutis animi, et contrarius sublimi, quod est condicionis. Sed et locus humilior, qui inferius iacet, solet appellari. Humiliatus etiam in pressuris afflictus appellatur. 

==I ==
''Intempesta'' nox est media nox, quando quiescendum est, hinc utique dicta, quia inoportuna est actioni vigilantium; tempestivum enim veteres dixerunt oportunum et intempestivum inoportunum ducto a tempore vocabulo, non a perturbatione aeris, quae consuete tempestas vocatur, quamquam isto verbo licenter utantur historici, ut dicant «ea tempestate» quod volunt eo tempore intellegi. Inmaturitas nocturnum tempus est, quod non est maturum, id est oportunum ut agatur aliquid vigilando; quod etiam vulgo dici solet hora inportuna, graece ἀωρία. «praeveni inmaturitate» ἐν ἀωρίαι. Nihil vero interest ad sententiam, utrum inmaturitate an in inmaturitate dicatur, quomodo nihil distat, utrum quis dicat egisse se aliquid galli cantu an in galli cantu.


''Iuventus'' sicut et senectus plurali numero non flectitur. Iuvenis et iuvenior non recipiunt superlativum, sicut nec senex et senior; solent autem iunior et senior ad se invicem dici minor et maior, etsi neuter ipsorum senili accessit aut propinquavit aetati. Ambrosius: «Iunior est herbis sol, iunior faeno».


''Interior'' et intimus non habent positivum gradum; inferior et infimus similiter.


''Ipsum'' neutro genere dicendum non ipsud, ut illud et istud, quoniam veteres nominativum masculinum non ipse dicebant sed ipsus.


''Inpingo'' facit perfectum inpinxi et inpegi.


''Inmunes'' periculi et inmunes a periculo.


''Indigus'' et prodigus per unum .u. scribenda; indiga et prodiga sine .u.. Augustinus: «Avaritia pecuniam congregat, luxuria spargit, ista indiga, illa prodiga».


''Incredibile'' quod credi non potest; incredulus qui credere non vult.


''In'' praepositio significat modo id quod est valde et vim verbi cui praeponitur auget, ut increpuit, insonuit, infregit; modo idem quod non, ut invalidus, infirmus; modo ponitur pro eo quod est inter, ut «Benedicta tu in mulieribus»; modo pro adversus ut, «Duo in tres et tres in duos dividentur»; modo pro spatio temporali, cum significat usque, ut dicimus, «A mane in noctem», at volumus intellegi «usque in noctem».


''Interest'' et refert producta re unum idemque significat, quod graece dicitur διαφέρει. Dicimusque ita interest mea et refert mea, interest eius et refert illius, interest et refert nostra interest et refert illorum.


''Impleor'' vini et vino.


''Invado'' te et in te; intueor te et in te; incurro te et in te.


''Incurri'' et incucurri.


''Invideo'' divitem, invideo ei pulchritudinem.


''Iratus'' ex offensa est, iracundus natura; itaque ira repentino motu nascitur, iracundia perpes vitium est. 


''Ignis'' ablativum casum et in .e. et in .i. mittit.


''Iuga'' montium pluraliter semper, iugum enim iumentorum; sed Virgilius, «Hoc superate iugum».


''Intestina'' et incunabula pluralia tantum. Ius, id est aequitas, non habet pluralem nisi iura tantum. Iocum singulariter neutrale, pluraliter hi ioci et haec ioca.


''Instar'' illius rei dicere debemus, non ad instar.


''Inluvies'' sordium est, ingluvies ventris: illud a non lavando, hoc ab ingluendo dictum.


''Iuventus'' multi iuvenes dicuntur; iuventas unius hominis, aetas; Iuventa ipsa dea ut Graeci dicunt aut poetae Iunonis filia, uxor Herculis, a qua Iunium mensem appellatum in libris Fastorum legimus.


''Insita'' arbor est cui incisae alienum germen includitur; adsita cui incolumi aliud quod sustineat adiungitur.


''Invideo'' tibi divitiis, non divitias.


''Inermus'' facit pluralem inermi, inermis pluralem inermes.


''Illius'' similis ad mores refertur, illi similis ad vultum.


''Invidus'' qui invidet; invidiosus qui invidiam sustinet.


''Idem'' correpte neutrum; idem producte masculinum in utroque numero.


''Interpretor'', et quae derivantur sive declinantur ab eo, per simplicem .e. scribenda.


''Inberbi'' dicuntur, non inberbes. sic etenim Varro, «inberbi iuvenes», sed et Cicero «inberbum» dixit, non inberbem; Titus Livius autem «inberbis» singulariter.


''Imputribile'' per .m. scribendum, non per .n.; impono similiter et huiusmodi similia; immitto, non inmitto; irrigo, non inrigo; impleo, non inpleo; immundus, non inmundus.


''Inquilini'' non habentes propriam domum, sed habitantes in alieno. Incolae sive advenae utique adventicii perhibentur, quae cuncta ex uno graeco, quod est πάροικος in sacris litteris interpretata habemus. Ex his derivantur nomina incolatus et inquilinatus. Trahit autem inquilinus, sicut et peregrinus, nonnumquam nomen dativi casus, ut Augustinus de reprobis, «Sunt autem et ipsi peregrini et inquilini non huic terrae, sed populo Dei».


''Imponere'' est rem aliquam, sive corporalem seu incorporalem, alteri rei superponere; sed et imponere pro fraudem facere aliquando dicitur, unde impostura vocatur, cum argentum vel aurum viliori metallo adulteratur, et qui hoc facit impostor vocatur. Unde etiam vulgo qui aliquid fraudis facit aut simulationis impostor solet appellari. Gregorius papa: «Coepit illum simulatorem et verbo rustico impostorem clamare». Unde habes in sacra scriptura: «Quare imposuisti mihi? Nonne pro Rachel servivi tibi?» Et in Regum: «Quare imposuisti mihi? Tu es enim Saul», hoc est «Quare me simulatione decipere et fraudem facere voluisti?» Et Augustinus: «Et ideo sibi miser imponit; sibi enim fraudem facit qui perdit meliora amando peiora». 

==L ==
''Large'' et largiter: Iulius Modestus utrumque recte dici ait, sed large esse qualitatis, largiter quantitatis.


''Libidinosus'' a libidine per .b.. Lividus a livore per .v. proferendus. Larba per .b..


''Ludificor'' stultum et deludor, quod venit ex uno graeco ἐμπαίζω. Praeterito perfecto ludificatus sum, veteres vero ludificavi dixerunt.


''Labium'' superius dicitur, labrum inferius; rostrum nonnisi quod incurvum est.


''Latere'' et absconsum esse aliquid dicimus et late patere. Virgilius: «Et scuta latentia condunt».


''Lepus'' animal est, lepos iucunditas voluptatis; unde et gratum aliquid lepidum dicimus.


''Limen'' aedium est, limes regionum.


''Largitas'' humanitatis est, largitio ambitionis.


''Ligat'' quis vinculo, legat testamento.


''Loqui'' hominis est, obloqui obtrectatoris, sicut obicit opponit; adloqui persuadentis hortantisque vel iubentis, eloqui oratoris.


''Laurentius'' Caelius et talia plura, quae nominativum casum in .ius. habent, genetivum singularem et nominativum pluralem in duplicem .i. mittunt, vocativum singularem in simplicem .i., ut hic Laurentius Caelius, huius Laurentii Caelii, hi Laurentii Caelii, o Laurenti Caeli. Sic et hic filius, huius filii, hi filii, o fili. aut certe vocativum in .ie., ut hic impius, huius impii, o impie. Notandum sane in Actibus Apostolorum, ubi Cornelius vidit angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi «Corneli». Hic vocativus in latino recte per simplicem .i. profertur, in graeco autem per .ie., «Cornelie», scriptum est.


''Limus'', lux, labes, letum, pluralem numerum non habent.


''Liberi'', quando filios significant, et «latebrae» singularem non habent.


''Lac'', liquamen, lenticula, lens, singularia semper.


''Locus'' singulariter masculinum, pluraliter haec loca.


''Luter'' graecum masculini generis, latinum labrum.


''Luceo'' et lugeo in eundem perfectum deveniunt, luxi.


''Libero'' te periculo, liberor molestia.


''Lino'' facit perfectum linui et linivi. 

==M ==
''Margarita'' femino genere et margaritum neutro dicendum. In Proverbiis, «Inauris aurea et margaritum fulgens».


''Malogranatum'' et malum granatum consuete dicimus, et utroque modo declinantur: hoc malogranatum, huius malogranati, et haec malogranata, horum malogranatorum, his malogranatis, et cetera; et rursum hoc malum granatum, huius mali granati, et haec mala granata, horum malorum granatorum, et cetera.


''Miseret'' me senis, et misereor senis, et miseror senem. Misertus pauperis per genetivum, miseratus pauperem per accusativum. Misereor autem compatior significat. Denique graece dicitur συμπάσχω.


''Mereo'' honorem et mereor, et miles meret stipendium.


''Memini'' et memor sum honoris et honorem.


''Maritima'' sunt loca mari vicina, marina navis vel belua.


''Metu'' tui et tuo.


''Materies'' artificiorum est, materia consiliorum. Alii contra referunt materiem esse animi, materiam arboris; materiem qualitatem ingenii, materiam fabris aptam.


''Mas'' in positione; masculus in diminutione, non mascellus, ut quidam.


''Muscus'', herba quae in parietibus vel in corticibus arborum haeret, singulariter tantum effertur; memoria, malitia, murmur, similiter.


''Minae'', manubiae, moenia, mapalia, quae sunt casae afrorum, pluralia semper.


''Mare'' pluralem numerum non habet nisi tantum maria.


''Mel'' et mulsum et muria (id est, garos), et cetera liquida pretiosa tantum singularia, quamvis mella et vina legamus.


''Mature'', maturius, maturissime dicendum; invenimus tamen apud auctores etiam maturrime dictum.


''Munio'' munis perfectum facit munii et munivi.


''Memini'', meministi, meminit, meminimus, meministis, meminerunt; et praesenti tempore et praeterito perfecto uno eodemque modo declinatur. Ideo corruptum sive defectivum vocatur.


''Mulceo'' et mulgeo in unum perfectum veniunt, mulsi.


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Maiestas''» cum scribis aut dicis, .s. secundae syllabae complicari debet. Sic in similibus.


''Miramur'' opera, admiramur virtutes.


''Minores'' esse res aliquas aut homines dicimus; minoris emptum aut aestimatum quippiam recte scribimus.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Memini'' me facere» dicere debemus, non «Memini me fecisse»; nam memini sermo est totus praeteriti temporis, qui ante actam rem in praesens revocat, et si dixeris, «Memini me fecisse», duo praeterita simul iungis. Virgilius uno tantum loco: «Namque sub Oebaliae memini me turribus altis / Corycium vidisse senem». Quod poetae pro necessitate metri usurpare licuit.


''Meracam'' potionem dicimus quae merum aliunde recepit; merosum autem vinum appellamus.


''Muliebre'' dicitur a mulieribus aliquid factum; mulierarium per mulieres ordinatum et per viros gestum.


''Merula'' non merulus dicendum.


''Matthaeus'' et matthias per duo .t. scribenda, quia Graeci per .τ. et .θ. scribunt.


''Maestum'' animo, tristem aspectu dicimus.


''Malus'' (navis) masculinum; «malus» (arbor frugifera) femininum est.


''Mendum'' neutraliter. Varro in Admirandis dixit, «Magnum mendum»; sed Ovidius feminine, «Nocte latent mendae». Item: «Eximet ipse dies omnis e corpore mendas». Ergo mendum in mendacii significatione dicitur, menda in culpa operis vel corporis.


''Munificus'' est tamquam beneficus et maleficus; «munifex» autem tamquam opifex et artifex. itaque munificus munera largitur; munifex autem munere fungitur. morticina non dicuntur nisi mortuorum; 


''Mortalia'' vero etiam viventium corporum nomen est. 

==N ==
''Nimis'' dicitur quicquid plus fuerit quam oportet; nam parum est quod minus est quam oportet, nimium plus quam oportet. Et horum in medio modus est, quod dicitur «satis est». Cum itaque utile sit in vita et moribus ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus, profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis», fateri potius quam negare debemus. sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur ut «nimis» pro eo quod est valde, et positum inveniamus in litteris sacris, et ponamus in sermonibus nostris; nam et in Psalmo, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis», non nisi «valde» intellegimus, si recte intellegimus, et «Nimis te diligo», si alicui carissimo dicimus non utique plus quam oportet, sed valde nos diligere intellegi volumus. denique illa graeca sententia, «Ne quid nimis», non habet hoc verbum quod hic legitur. Ibi enim est ἄγαν, quod est «nimis», hic autem est σφόδρα quod est «valde». Sed aliquando, ut dixi, [«nimis»] pro eo quod est valde et dictum invenimus et dicimus. Unde etiam nonnulli latini non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis».


''Noceo'', obsum, incommodo, malefacio, officio, in una significatione ponuntur, quod graece dicitur βλάπτω, et cuncta dativum casum trahunt.


''Nullus'' est tam in re quam in persona; nemo in persona dicitur ut ne homo.


''Natales'' (id est, nobilitates), nuptiae, Nonae, nares, nundinae, nugae, neniae, pluralia tantum. Et nar invenimus. Nenias autem dicunt epitaphia, id est carmina quae in memoriam mortuorum in tumbis scribuntur.


''Nequam'' et nugas omnis generis et numeri sunt et per omnes casus currunt semper aequaliter dicta, quamvis Augustinus dicat nugae, nugarum, nugis. Ferunt autem quae nugas hebraeus sermo sit et idem apud eos quod apud nos significet, id est, levis et pravae mentis homines.


''Novi'', nosti, novit, novimus, nostis, noverunt: sic declinatur et praesenti et praeterito perfecto. Cui similia sunt odi et memini.


''Noceor'', noceris, recte dicitur, quamvis aliqui grammatici asseverent non debere dici noceor, sed nocetur mihi. Neque enim Hieronymus grammaticorum regulam ignorabat, qui in propheta Abacuc ita transferre non timuit, «Et non salvabis, dum noceor».


''Necto'' nexi praeterito.


''Noctu'' temporis est adverbium; nocte nomen est.


''Nubunt'' feminae: vir enim ducit, mulier nubit, quia pallio obnubit caput genasque.


''Nongentos'', non nungentos, ab novem.


''Nequam'' non malum significat sed inutilem.


''Nubo'', nupsi, nuptiae: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans .p..


''Nascitur'' quod utero decidit; enascitur quod de terra aut de aqua exsurgit.


''Nihil'' adverbium est, nihili nomen. Homo enim nullius momenti nihili dicitur.


''Navis'' unius ratis nomen est; navigium omnis classica profectio; nauclerus omnis consortii navalis exercitus; navigator ipse primarius profectionis; nauta vero omnis qui laborem facit navigandi. Navis ablativum per .e. et per .i. effert. 

==O ==
''Organum'' unius musici proprie nomen est, sed generaliter omnia musicorum vasa organa possunt dici. Iohannes Constantinopolitanus episcopus: «In salicibus in medio eius suspendimus organa nostra», id est citharam, psalterium, lyram, et cetera. Organarius autem est qui utitur organo.


''Obryza'', obryzae genere feminino; et obryzum, obryzi neutro.


''Origo'', originis initium est; origo, origonis neutrum est, ut est velum navis, et habet in plurali numero origona.


''Obtineo'' laudem et impetro ex uno graeco venit ἐπιτυγχάνω.


''Obiurgo'', increpo, corripio, ex uno graeco transferuntur ἐπιπλήσσω.


''Omelia'' graecum est; latine sermo vel colloquium.


''Otium'' et silentium ex uno graeco venit, id est ἡσυχία.


''Ordibor'' et ordiar telam, utroque modo dixerunt.


''Ostrea'' feminino genere, non ostreum neutrali.


''Ocimum'' consuetudo neutraliter dicit; sed Aemilius Macer ait: «Inter praeteritas numerabitur ocimus herbas».


''Ordior'' hanc rem, et ingredior, et incipio ex uno graeco venit, quod est ἄρχομαι.


''Onus'' iumentorum, sarcina est hominum.


''Optumates'', qui graece dicuntur πρωτοπολῖται, pluraliter solum proferuntur.


''Oblitus'' nostri, non nos; veteres tamen et hoc modo dixerunt.


''Oliva'' arbor est, olea fetus, oleum liquor.


''Odi'', odisti, odit, odimus, odistis, oderunt: et praesenti tempore et praeterito perfecto sic declinatur. Ideo defectivum dicitur. 

==P ==
''Petra'' et graecum et latinum nomen est, unum idemque in utraque lingua significans. Unde et Petri apostoli nomen in utraque lingua eandem invictae fidei significantiam a petra derivatam continet.


''Platea'' similiter in utraque lingua unum idemque significat; sed ut etymologiae ratio probat, a graeca origine nomen tractum atque a latitudine derivatum, quoniam graece πλατύ dicitur latum.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Pro''» praepositio significat et «ante», ut [Virgilius]: «Soli pro portis Messapus et acer Atinas / Sustentant aciem». Ponitur et «pro» praepositione «in», ut dicimus «pro rostris», «pro tribunali», et pro eo quod est anti apud Graecos, ut «Pro dulci Ascanio veniat», et pro eo quod est ὑπέρ, ut [Virgilius] «Unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum / Praedicam».


''Pudet'' me amoris; paenitet me muneris; piget me profectionis; patiens sum laboris; pertaesum est me iniuriae; plenus sum bonorum et bonis.


''Praeeo'' illi; palpo et palpor equo; praecurro praetori.


''Procuro'' pupillo et curo pupillum.


''Potior'' fructus et fructu dicitur; apud antiquos potior hanc rem.


''Praeda'' victos spoliat; rapina subito venit.


''Pax'' singulariter solum effertur. Sallustius paces rettulit: «...iudicia, bella atque paces».


''Prosapia'', id est ingenuitas, quae graece vocatur εὐγένεια, singulari tantum numero gaudet. Pelagus similiter.


''Pugillares'', proceres, primores, posteri pluralia tantum, sed nostri auctores pugillarem singulariter dixerunt. Sic et in genere feminino plagae (id est, retes) et primitiae, et in neutro praecordia, palaria (cum milites ad palos exercentur), procastria (quae ante castra sunt).


''Porrum'' singulariter neutrale; pluraliter hi porri.


''Proverbium'' latine, graece παροιμία generis feminini – inde nomen apud interpretes septuaginta libri Salomonis.


''Pius'' et piissimus comparativum gradum non recipiunt.


''Potior'' et potissimus positivum non habent.


''Proprius'' non habet comparativum aut superlativum, sed pro his magis et maxime, magis proprius, maxime proprius. Sic et e contrario minus et minime.


''Paveo'' et pasco in eundem concurrunt perfectum pavi.


''Pendeo'', pendes, pependi. Sin autem habuerit praepositionem non sic declinatur, sed suspendo, suspendis, suspendi.


''Passim'' ubique significat; ex uno enim graeco declinantur, quod est πανταχοῦ.


''Perinde'' aequaliter similiter ex uno graeco ὁμοίως.


''Pello'', pelli, et pepuli; depello, depuli.


''Peto'', petivi, et petii.


''Prospiciens'' periculi. Vice nominis ponitur participium et prospiciens periculum.


''Perendie'' dicitur, sicut hodie vel cras; perendinus dies, sicut hodiernus, hesternus, crastinus.


''Potamus'' eum cui potum porrigimus, et potamus vinum quod bibimus.


''Probo'' verbum duplicem significationem habet, probamus enim quae eligimus, id est approbamus, probamus quae qualia sint temptamus, ut «Proba me, Deus, et scito cor meum».


''Pecto'' caput, non pectino; pexum, non pectinatum; «pexi memet» et «pectam cras».


''Praesagio'', praesagis, praesagiunt.


''Pauperies'' damnum est; paupertas ipsa condicio.


''Patrium'' dicis a patria, paternum a patre.


''Pinnas'' murorum; pennas avium dicimus.


''Pecus'' omne animal excepto homine vocitatum est.


''Polenta'', non pulenta, dicendum est, eo quod ad usus hominum poliatur.


''Praemium'' cum diphthongo. Pretium, premo, precor per simplicem .e.; prehendo quoque et interpretor.


''Precari'' est rogare; deprecari excusare vel purgare. Virgilius: «Equidem merui, nec deprecor inquit».


''Pluris'' dicimus quod marioe summa taxatur; plures vero de multitudine. Plures comparativi gradus est, cuius positivus multi.


''Poculum'' vas est, potio quod hauritur.


''Pignera'' rerum, pignora filiorum et affectionum.


''Procul'' et longe dicitur et prope: «...clipeo excussa sagitta proculque Antorem egregium».


''Pertinacia'' malae rei perseverantia dicitur; constantia bonae.


''Percussum'' corpore dicimus, perculsum animo.


''Periculum'' ad discrimen pertinet, periclum ad experimentum.


''Postulatur'' aliquid honeste, poscitur improbe. Cicero in Frumentaria: «...Incipiunt postulare, poscere, minari».


''Pubes'' cum in iuventutis significatione et lanuginis et eius partis in qua pubertas est ponitur, huius pubis facit; at cum aetatem significat, huius puberis. Nec tamen adiecta praepositione dicimus inpuberis, sed inpubis: «...comitemque inpubis Iuli», Virgilius dixit. Sed Cicero ait, «Filiumque eius inpuberem».


''Pulmentum'' et pulmentarium dicitur; nam Cato, Originum III, «laserpiceum» pro «pulmentario» habet; idem «multo pulmento usi».


''Podagrosus'' a podagra dicitur, sed et podagricus a pedum aegrotatione.


''Pugillares'' et masculino genere et semper pluraliter dicas, quia pugillus est qui plures tabulas continet. Item Laberius in Piscatore singulariter hoc pugillar dixit.


''Pavus'' pavi, et pavo pavonis.


''Paniculae'' πρωτότυπον pannus est. Lucilius: «Subteminis pannus».


''Paropsides'' feminino genere dicuntur, a pulmentario videlicet, quod ὄψον vocant.


''Palumbes'' Virgilius feminino genere dixit: «Aeriae quo concessere palumbes»; sed Lucilius masculine: «Macrosque palumbos». Varro autem, in Scauro, «palumbi» dicit, quod consuetudo quoque usurpavit.


''Pometa'' dicimus ubi poma nascuntur, ut oliveta; pomaria autem ubi servantur.


''Pene'', quod est coniunctio, per .e.; poena, quod est supplicium, per .oe.. Similiter et Poenus, id est Afer.


''Praegnantem'' cum scripto dividis, .g. secundae syllabae nectis; pignus et pugna similiter, et cetera huiusmodi.


''Propter'', in divisione scribendi, .p. secundae syllabae iungis; prospere, .s. secundae.


''Partio'', populo, praedo: activo genere nonnumquam proferuntur. Item haec ipsa communis generis verba saepius inveniuntur: partior, populor, praedor.


''Pono'' simpliciter aliquid statuens. Dispono aliquid operis impensioris vel consilii facturus; est etiam disponere foederis ineundi. Propono nonnumquam ad interrogandum pertinet et quaestionem. Adpono adiectionis est; impono insuendi. Superpono aliquem consum vel laborem unicuique indicens. Praepono aliquid praeferens; sic et antepono. Postpono aliquid inferius iudicans. Compono ornandi aut eloquii aut artificii est; sepono separandi. Suppono aliquid subtus inducens. Depono labefactandi est vel vita excedendi.


''Peregrinus'' nomen saepe socium habet et coniunctum sibi nomen aliud dativi casus, ut «Sancti dicuntur peregrini huic saeculo».


''Praestolari'', non praestulari, quia venit a verbo praesto sum.


''Puppis'' accusativum casum in .em. et in .im. mittit, ablativum in .e. et in .i..


''Psallo'' perfectum facit psallui.


''Potior'', potitus sum et perfruor, perfructus sum ex uno graeco venit, quod est ἀπολαύω.


''Praecello'' aliis.


''Pascuas'' genere feminino et pascua neutro pluraliter dicimus.


''Primitiae'' numero tantum plurali dicuntur, sed aliquotiens singularis intellegentiae, ut in Psalmo, «primitias omnis laboris»; in graeco enim singulariter ἀπαρχήν habes. Sic et in Apostolo, «primitiae Christus». 

==Q ==
''Quod'' et quia et cur et quare verbis subiuncta aliquando indicativum verbum trahunt, aliquando coniunctivum. Gregorius: «Noverat quia sine culpa esse vix possunt». Et rursum: «Noverat quia diluendi sunt sacrificiis». Et rursum: «Recessit a malo, non quod faciendo contigit, sed quod inveniendo reprobavit». Item: «Dictum est quod hoc numero requies designatur». Item: «Nonnulli sese intrinsecus, quod per eos purgationis gratia derivatur, extollunt».


''Quoties'', toties, septies – sine .n..


''Quicquid'' in priore syllaba per .c. scribendum; quanquam in priore per .n..


''Querela'' per unum .l..


''Quatenus'' adverbium loci vel temporis (id est, quousque) per .e.; quatinus coniunctio causalis (id est, ut) per .i. scribendum.


''Quaeritur'' de inquirendo, queritur de plorando; quaestus lucri, questus lacrimarum.


''Querimonia'' quoque per simplicem .e. scribenda.


''Quicquam'' per .c., non quidquam scribendum per .d..


''Quorundam'', sicut eorundem, per .n. scribendum, non per .m..


''Queror'' de te, queror tibi de illo; item conqueror.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Quo'' vadis?» ad quem locum significat; «qua vadis?» qua via dicitur.


''Quo'' aliquando pro ubi ponitur. Augustinus: «Invenis domum famosam, quo boni habitant», id est ubi habitant.


''Quot'' ad numerum pertinet, sicut et tot; quanti et tanti ad mensuram. Sed nostri auctores aliquoties quantos pro numero ponunt: Gregorius, «Sed cum rete magnis piscibus plenum dicitur, additur et quantis, scilicet centum quinquaginta tribus».


''Quantus'' quam magnus dicitur, quotus cuius aetatis; unde et quota luna dicitur. Augustinus: «Quotus quisque apparere et existere potest, qui non convincatur esse peccator?» id est in qua aetate, quo dierum vel annorum numero.

==R ==
''Radius'' masculino, non radium neutro.


''Rubor'' coloris est; robur virtutis; robor arboris.


''Rapio'' tibi pecunias.


''Redoleo'' unguentum.


''Regium'' dicitur quod regis fuit; regale quod rege dignum est.


''Rabies'' tantum numero singulari.


''Reliquiae'' et rostra, ubi contionantur, tantum pluraliter.


''Remedium'' submovet imminentia pericula; medicamentum sanat inlata. Remedium itaque ne periclitemur; medicamentum ad subita pericula aptatur.


''Roseum'' per se, rosaceum mixtum.


''Rudis'' comparativum et superlativum non habet, sed pro his utimur adverbio magis et maxime: «magis rudis», et «maxime rudis».


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Recens'' feci» dicimus, non recenter – utentes nomine pro adverbio.


''Rhythmus'' graece, latine modulatio (rhythmizo, modulor). 

==S ==
'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Super''» praepositio modo ponitur pro «de», ut «Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa». Modo et pro praepositione «pro», ut «Nihil super imperio moveor...». Et pro «insuper» et «amplius», ut [Virgilius] «Cui neque apud Danaos usquam locus et super ipsi / D[ardaniae]. i[nfensi]. p[oemas]. c[um]. s[anguine]. p[oscunt].?» Et pro «desuper», ut [Virgilius] «Haec super e vallo conspectant Troes». Et pro «superest», ut [Virgilius] «Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli». Interdum et ultra significat, ut [Virgilius] «Super et Garamantas et Indos / Proferet imperium».


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Sub''» praepositio significat modo «supra», ut [Virgilius] «Corpora saltu / Subiciunt in equos» (id est, «supra iaciunt»); modo praepositionem «in», ut [Virgilius] «Namque sub ingenti lustrat dum singula templo» (id est, «in templo»). Significat et «prope», ut [Virgilius] «...classemque sub ipsa / Antandro». Ponitur nonnumquam et pro «clam», ut «subripuit» (id est, «clam rapuit»).


''Similis'' sum tui moribus, similis tibi facie.


''Studio'' tui feci, id est dum studeo tibi; studio tuo feci, id est te studente.


''Sartrix'' vel sertrix est quae sarcit; sarcinatrix quae sarcinas servat.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Subigo'' hostem» perfectae formae est; subigito frequentitivae.


''Salubre'' ad locum refertur et ad cibum; salutare consilium est. Ita salubre non necet, salutare prodest.


''Supellex'', sanies, socordia, sitis, et in neutro sulphur, scrupulum, sinapi, siler, singularia tantum sunt; sed Virgilius, «sulphura viva», et Terentius, «masculine scrupulum», rettulit.


''Sentes'' (id est, spinae) et sarcinae (cum vasa significant) et sarcinae (id est, auxilia) et scopae et scalae et salinae et in neutro sponsalia semper pluralia; sed nostri «scalam» dixerunt.


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Sponte'' mea venio» non habet plurales casus.


''Si'' amem, ames, amet declinatio est verbi coniunctivi, sicut cum dicimus «cum amen», ames, amet.


''Scylla'' habet nomen a spoliando sive vexando nautas; spolio enim et vexo latine, graece dicitur scyllo.


''Sanno'', sannis, sannui. hoc sannium, querela.


''Sors'', sortis et sors, sordis dicitur. Ambrosius: «Mundat vasa, ne sors aliqua vini gratiam decoloret», tametsi negant quidam sordem nominativum singularem habere.


''Si'' vel etsi nonnumquam indicativum verbum trahunt. Gregorius: «Frusta miraculum foris ostenditur, si deest quod intus operetur». Item: «Quae etsi ad perfectionem non permanent, fidem tamen tenent».


''Sensus'' nomen est quartae declinationis; et sensus participium est praeteriti temporis a verbo passivo, quod est sentior. Cuius etiam perfectum est sensus sum, es, est – non sentitus.


''Secturus'', non secaturus, a verbo quod est seco.


''Scamna'' sunt quae lectis altioribus apponuntur; scabelli qui lectis parulis vel sellis ob ascensum apponuntur. Scabellum autem et subpedaneum dicitur, quod sub pedibus sit.


''Sterceratos'' agros, non stercoratos dicas, quibus stercus ad fecundandum infertur.


''Sollemne'' cum dicis sive scribis, .m. sequenti syllabae conectis. Somnium similiter.


''Saevus'', saevio, saevi, saevisti, per .ae. diphthongon; sero, sevi, sevisti, per .e. simplicem.


''Sagena'' per .e. cum retia significat; sagina per .i. pastum et pinguedinem.


''Sol'' utroque numero declinatur. Sed singulariter sol ipsum luminare significat; at soles ipsos dies nominamus in quibus sol totum inluminat polum. Nonnulli tamen veterum ipsa carmina «soles» nominavere, sicut Horatius in principio cuiusdam voluminis ita exorsus est: «Soles meos omni ecclesiae vestrae commendo». Et Maro [''bucol. 9, 51'']: « . . . Saepe ego longos / Cantando puerum memini me condere soles».


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Secundum''» praepositio est imitationis, post temporis sive ordinis.


''Segnities'' vitii est, segnitia frigoris.


''Subscribo'' epistolis; supplico similiter, ut supplico divinae pietati.


''Simplex'' ablativum et in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.; ut ab hoc simplice et simplici, horum simplicum et simplicium. suavis ablativum casum in .e. at in .i. mittit.


''Stachys'' graece, latine spica.


''Sandalin'' graece, neutro genere; caliga latine.


''Sertum'' et corona ex uno graeco transferuntur, id est στέφανος.


''Solium'' proprie sedes regalis est, unde graece basilicos, «thronos», vocatur.


''Senex'' et senior superlativum gradum non habent.


''Sobrius'' nec comparativum recipit nec superlativum, sed pro his dicimus «magis sobrius» et «maxime sobrius».


''Senecta'' et senium duo nomina senectutis sunt et discernuntur a Graecis, apud quos aliud nomen habet gravitas post inventutem, aliud post ipsam gravitatem veniens ultima aetas. Nam presbyter dicitur gravis, et geron senex. Quia vero in latina lingua duorum istorum nominum distinctio deficit, de senectute ambo sunt posita, senecta et senium. Haec Augustinus. At Gregorius, «Undecima vero», inquit, «est aetas quae decrepita vel veterana dicitur, unde Graeci valde seniores non gerontas, sed presbyteros appellant, ut plusquam senes esse insinuent quos provectiores vocant».


''Suspiro'' verbum trahit nomen dativi casus et accusativi, ut «Suspiramus patriae caelesti», et «Suspiramus regnum Dei», et praepositione addita, «Suspiramus ad vitam immortalem».


''Subducimus'' et quae retro subtrahimus et quae in promptu offerimus.


''Supremus'', summus, et ultimus et superiorem et inferiorem significat.


''Super'' est quod eminet; supra quod substratum aliquid habet; subter est quod re aliqua superiore premitur; subtus quod demissum altius non tangitur.


''Servitium'' multitudo est servorum, servitus condicio serviendi. Sed veteres indifferenter servitium et pro servitute posuerunt.


''Sinapi'', sicut et gummi, graecum est; et Plautus dixit, «Teritur sinapi», cuius genetivus cum .s. profertur. Ceteri casus similes sunt nominativo.


''Sibilus'' dici oportet. Virgilius: «Nam neque me tantum venientis sibilus austri». Sed et neutro genere quidam dixerunt, ut Cornelius Severus, «Et sua concordant sibila saeva dracones», et Macer, Theriacon, «Longo resonantia sibila collo».


''Sal'' et masculino genere et neutro dicitur.


''Saturitas'' in cibo tantum dicitur, in ceteris vero satietas; sed Virgilius: «Odiis exsaturata quievit».


''Simiam'' auctores dixerunt etiam in masculino genere.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Strigem'' hanc» in significatione avis dicas; striga autem castrense vocabulum est, intervallum turmarum significans in quo equi stringuntur. Unde etiam strigosi dicuntur corpore macilento.


''Stirps'' in significatione subolis feminino genere dicitur; sed cum materiam significat, masculino modo: «stirpem recisum». Dixerunt tamen etiam in significatione subolis masculino genere, ut Pacuvius: «Qui stirpem occidit meum».


''Sero'' rumores (id est, divulgo) [serui]; sero fruges, sevi; sero (id est, claudo), unde sera dicta, seravi. Terentius: «Tutavi atque obseravi ostium».


''Suffragor'', non suffrago; et suffragatus sum, non suffragavi.


''Sorbeo'', sorbui, non sorpsi.


''Somnio'', non somnior; et somniavi, non somniatus sum.


''Sanguis'' est dum manet; effusus vero «cruor».


''Sumimus'' ipsi, accipimus ab alio. Sic cui damus, dicendum «Accipe»; cum permittimus ipsi tollere, dicendum «Sume».


''Scorpio'' bellica res est, at «scorpius» animal.


''Scribo'', scripsi, scriptum: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans, .p..


''Sacer'' et venerandus et execrandus. Virgilius: «Auri sacra fames».


''Suffragia'' populi et quae honorant dicuntur et quae damnant. 

==T ==
''Testor'' aliquid confirmans sententia; contestor cum quadam auctoritate adfirmans; protestor manifeste cavenda denuntians; obtestor aliquem iurare compellens; adtestor ad testimonium vocans, qui sit dignitate vel auctoritate eminens; detestor aliquid execrandum respuens.


''Trux'' ablativum in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.: ab hoc et ab hac truce et truci, horum et harum trucum et trucium.


''Therion'' graece, latine fera; unde theriaca, quia feraliter occidit.


''Taciturnitas'' loquelae contraria est; silentium confusis vocibus sive tumultibus. Verum sciendum quia sileo et taceo et reticeo et conticeo ab uno graeco veniunt σιωπῶ.


''Tenax'' beneficii, id est memor gratiae.


''Torques'' nomen generis communis, nam et in Mario Livius genere masculino et Cicero feminino torquem posuere.


''Triumphat'' hostem qui superat; triumphat nos Deus cum superandi hostes auxilium tribuit. «Deo», inquit [Apostolus], «gratias, qui semper triumphat nos in Christo Iesu». Et iterum, «Expolians principatus et potestates, triumphans illos in semetipso».


''Transmigro'' verbum duplicem significationem habet. Transmigro enim cum de loco ad locum iter facio; item transmigro dicitur cum additamento accusativi casus cum aliquem de loco ad locum transfero ut, «Nabuchodonosor transmigravit Iudaeos de Hierusalem», et «Emigrabit te de tabernaculo tuo». Porro exemplum verbi superioris, «Transmigravi in montem sicut passer». Transmigrans participium aeque dupliciter et de loco ad locum transiens aliquis et alium de loco ad locum transferens intellegitur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Turtur'' et masculino genere et feminino profertur.


&lt;nowiki&gt;''Tunc''&lt;/nowiki&gt; temporis adverbium est, tum ordinis.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Terga&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; hominum sunt tantum, singulariter tergum; tergus quadrupedum, pluraliter facit tergora, id est coria.


&lt;nowiki&gt;''Tinguere''&lt;/nowiki&gt; dicendum, non tingere.


&lt;nowiki&gt;''Temeritas''&lt;/nowiki&gt; sine consilio, audacia post consilium.


&lt;nowiki&gt;''Temperantia''&lt;/nowiki&gt; animorum, temperatio rerum, temperies aurarum.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Tapete&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, tapetis, tapeti a tapeti; et pluraliter tapetia, tapetium, tapetibus. Virgilius: «Qui forte tapetibus altis». Sed et hoc tapetum, huius tapeti, huic tapeto; pluraliter haec tapeta, tapetorum, tapetis. Virgilius: «Instratos ostro alipedes pictisque tapetis». Sed et masculino genere dicit: «Pictosque tapetos».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Turbo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, si sit proprium, Turbonis facit; si appellativum, turbinis. Nam sive ventus sive quo ludunt pueri, hic turbo dicitur. Virgilius: «Torto sub verbere turbo».


&lt;nowiki&gt;''Tumulus''&lt;/nowiki&gt; et tumens tellus et mons brevis et sepulcrum aeque vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Teloneum''&lt;/nowiki&gt;, non theloneum, id est per .t. simplicem, non aspiratione addita. Est autem graece telon, latine vectigal.


&lt;nowiki&gt;''Tabes''&lt;/nowiki&gt; tantum singulariter dicitur, tendiculae et tenebrae tantum pluraliter. 

==V (U) ==
&lt;nowiki&gt;''Usquequaque''&lt;/nowiki&gt; omnimodo significat, pro quo in Psalmis in graeco ἕως σφόδρα legimus, quod significantius latine potest «usque valde» interpretari.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ut&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, adverbium, est modo temporis et significat «postquam», modo qualitatis et significat «quemadmodum»; modo optandi et significat «utinam», modo mirandi et significat «O quam»; modo coniunctio causalis: «Volo ut ubi ego sum et ipsi sint mecum».


&lt;nowiki&gt;''«Vacat''&lt;/nowiki&gt; mihi» graece σχολάζω. Vaco militia, perfectum vacui.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vulgus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; neutri generis est et pluralem numerum non habet; sed Virgilius et masculine vulgum extulit: «Hinc spargere voces / In vulgum ambiguas».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vas&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, vadis generis masculini de vadimonio; vas, vasis neutri de vasculo.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vis&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; duplicem habet significationem: et virtutis videlicet, quae graece δύναμις dicitur, et violentiae, quae graece βία vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Vecordia''&lt;/nowiki&gt; et virus tantum singulariter efferuntur.


&lt;nowiki&gt;''Vepres''&lt;/nowiki&gt; et verbera et viscera non habent singularem declinationem nisi tantum verbere et viscere. Virgilius et, «Torto volitans sub verbere turbo», et Ovidius, «Viscere diviso»  


&lt;nowiki&gt;''Utor''&lt;/nowiki&gt; divitiis de divitias.


&lt;nowiki&gt;''Ver''&lt;/nowiki&gt; semper singulariter.


&lt;nowiki&gt;''Verbex''&lt;/nowiki&gt;, id est ovis, ab .v. littera incipiendum.


&lt;nowiki&gt;''Ulterior''&lt;/nowiki&gt; et ultimus positivum gradum non habent.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Verus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; ad naturae tantum veritatem refertur; verax autem dicitur qui non mentitur. Unde et verus daemon dici potest; verax autem non potest.


&lt;nowiki&gt;''Vallestria''&lt;/nowiki&gt; agrorum, sicut et campestria, dicuntur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Veto&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; culpam et veto culpa, id est prohibeo a culpa. Sedulius, «Pomisque vetaret acerbis», id est a pomis; et Fortunatus, «Non veto coniugium, sed praefero virginis alvum».


&lt;nowiki&gt;''Vultus''&lt;/nowiki&gt; mutatur, facies manet.


&lt;nowiki&gt;''Vae''&lt;/nowiki&gt; dativus et accusativus sequi debent, non alius, ut «Vae populo Maurorum», et «Vae populum Maurorum».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Uterque&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; de duobus dicimus; utrique de binis aut de pluribus ex utraque parte positis: uterque venit, utrique venerunt.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Veniunt&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; qui vendunt; veneunt qui venduntur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ultus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;: et vindicatus et punitus.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Velocitas&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; pedum et corporum; celeritas animorum et factorum.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ulcus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; quod nascitur; vulnus quod per alium fit.


&lt;nowiki&gt;''«Vultur''&lt;/nowiki&gt;» dixit Virgilius in Sexto, sed et «vulturius» Lucilius in Primo.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Urgeo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, non urgueo. Virgilius: «Quibusve urgentur poenae».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ungo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, unxi, quomodo pingo, pinxi, utrumque sine .u.; attamen ad nomen derivatum .u. addit, ut «Pinguis unguine ceras». Ita unguentum, non ungentium dicatur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Verbum&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; est omne quod lingua profertur et voce; sermo autem, cuius nomen ex duobus verbis compositum est «serendo» et «monendo», comptior ac diligentior fit. Sententia vero quae sensu concipitur; porro loquela, quando cum quadam eloquentia dictionis ordo protexitur; oratio, quando usque ad manuum artem describendus oratoris sermo pervenit.</text>
      <sha1>bcki0sbanb2l5gg6o56vy4adcgfetzb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267504</id>
      <parentid>267503</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66012" sha1="mumf63v1hk1acvhle90e3rphd9rnkzx" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De orthographia
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Grammatica, lexica
|Editio=Venerabilis Bedae Opera Didascalica
ed. C. W. Jones, Turnholti 1975
|Fons=[https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_orth.html#v Bibliotheca Augustana]
}} 
''(cf. [[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]])''


'''.A. ''' littera etiam nota praenominis est cum Augustum sola significat.
 
'''.B. '''propinqua est .p. litterae qua saepe mutatur, ut supponit, opponit.
 
'''.C. '''nota est praenominis cum Gaium significat; item numeri, cum centum.
 
'''.D. '''littera propinqua est consonantibus his .c. .g. .l. .p. .r. .m. .t. quae succedunt in locum eius, ut accipere, aggere, alliga, appare, arripe, ammitte, attende. Nota praenominis cum Decium sola significat. Item numeri, cum quingentos.
 
'''.L. '''sola Lucium significat.
 
'''.M. '''sola Marcum.
 
'''.N. '''sola Numerum. Praeposita .G. Gnaeum.
 
'''.P. '''sola Publium; et cum .R. populum Romanum; et subiecta .R. rem publicam; et praeposita .C. litterae, patres conscripti sive post consulatum.
 
'''.Q. '''littera etiam nota est praenominis, cum Quintum sola significat; item honoris cum quaestorem; populum cum Quirites.
 
'''.T. '''nota est praenominis cum Titum sola significat.
 
'''.V. '''adiuncta .C., cum virga iacente superposita, vir clarissimus; .V. geminata, cum virga iacente superposita, verbi gratia; .V. geminata cum .C. duplice, viri clarissimi. 
 
==A ==
''Ante'' praepositio multa significat. nam et tempus significat cum dicitur, «Ante me non est formatus Deus et post me non erit»; et praesentiam, ut «Ante conspectum gentium revelavit iustitiam suam», id est «coram gentibus»; et dignitatem, ut «Posuit Effraim ante Manassen», et «Qui post me venit ante me factus est»,id est «mihi praelatus».


''Aula'' latine domus regia est, aula graece «atrium» dicitur. Unde notandum quod in Psalmo ubi legimus, «Adorate dominum in aula sancta eius», non palatium aulae nomine sed atrium graeco vocabulo debet intellegi.


''Ausculto'' suasori et ausculto praecepta magistri. «Ausculto» autem et «audio» ex uno graeco sermone vertuntur, quod est ἀκούω.


''Arra'' latine dicitur, «arrabon» graece; «agon graece, latine «certamen»; «aroura» graece, latine «arvum»; «asphaltos» graece, latine «bitumen».


''Acer'' acerrimus, non acerissimus; agilis agillimus, non agilissimus. Et in adverbiis acerrime et agillime.


''Audeo'' «audes», perfectum facit «ausus sum».


''Adiuvo'' perfectae formae est; «adiuto» frequentativae.


''Acervo'', aggero, accumulo ex uno graeco verbo, σωρεύω. 


''Aeger'' animo, aegrotus corpore; utrumque per .ae. diphthongon scribendum.


''Aboleo'' abolevi, arceo arcui.


''Alibi'' alio loco, «alias» alio tempore, significat. At tamen invenimus «alias» nonnumquam pro «aliter» sive pro «alio loco» positum.


''Abstineo'' me cibo, alienus sum crimine.


''Anteibat'' sapientia Salomon cunctis mortalibus», Iulianus ait.


''Admoneo'' interfectorem caedis et caedem.


''Aequalis'' alterius staturae par est; «aequabile» quod aequari potest.


''Appetens'' cibum et appetens cibi. Ambrosius: «Cancer... ut appetens cibi ita prospiciens est periculi».


''Accuso'' sacrilegum et insimulo ex uno graeco venit, κατηγορῶ.


''Animadverto'' in te et vindico in te, ex uno graeco, κολάζω.


''Aes'' singulari tantum numero gaudet; et quamvis «aera» dicamus, tamen ceteris casibus non utimur.


''Autumnus'' genere masculino et «autumnum» dicitur neutro, utrumque numero singulari.


''Aurichalcum'' et «orichalcum» dicimus et hoc singulariter tantum. Sic et cetera metallica.


''Ab'' et ex praepositiones, si sequens verbum a vocali incipiat, integrae efferuntur, ut «ex oppido», «ab illo»; si consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut «e foro», «a sacerdote». Hae autem praepositiones ita differunt: cum dicit quis «a theatro» se venire, non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro se venire significat; qui vero «ex theatro» se venire dicit, ex ipso theatro significat.


''Ad'' et in praefatis praepositionibus pares, sed contraria potestate sunt, quia «in forum» ire est in ipsum forum intrare, «ad forum» autem ire ad locum foro proximum; ut «in tribunal» et «ad tribunal» venire non unum est, quia ad tribunal venit litigator, in tribunal vero praetor aut index.


''Ancillor'', blandior, et adulor unum significant, quod est graece κολακεύω, et dativum casum trahunt.


''Aufero&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; eximo, adimo, demo, subtraho, subduco ex uno graeco transferuntur, id est ἀφαιροῦμαι.


''Abdico'' verbum potest accusativum nomen sive pronomen cum dativo trahere. Ambrosius: «Qui se abdicant saecularibus inlecebris».


''Alius'' nomen dativum dupliciter effert, et «alii» et «alio». Habes in sacra scriptura, «Et dico huic: Vade et vadit; et alio: Veni et venit»; et rursum, «Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum».


''Aegyptum&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;,&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; cum in scriptura dividere vis, .p. sequenti syllabae iungis; aspectum .c. sequenti syllaba; affectum similiter, et afflictum ceteraque huiuscemodi.


''Assuere'' et assumentum panni per .s., non per .d. scribendum; similiter assumere per .s., appropriat per .p. scribendum, apponit similiter, accurri per .c., amministrat» per .m., «applicat» per .p., alligat per .l., assequor per .s., allevat per .l., assidue per .s., aggredior per .g..


''Assarius'' ab antiquis dicebatur; nunc «as» dicitur, non «assis». Sane «assis» genetivus est.


''Alium'' et dolium per .i. scribendum, non per .e., sicut «oleum». Vergilius, «alia serpyllumque», per .i. dixit.


''Ambo'' et «duo» neutraliter, «ambos» et «duos» masculine; nonnulli tamen graecos secuti dicunt «hos duo» et «hos ambo», quia illi τούς δύο et τούς ἄμφω dicunt. Vergilius: «Verum ubi ductores acie revocaveris ambo».


''Anguis'' cum sit masculini generis, dixerunt tamen et feminini Ovidius, Varro, et Acinius.


''Acer'' facit pluralem «acri»; «acris» pluralem «acres».


''Absconditus&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; non «absconsus».


''Alter'' de duobus, unus ex pluribus, quamvis legamus «unus ex duobus».


''Audacter'' latinum est; sed audaciter melius, quia nomina .x. littera terminata in adverbiis «iter» adsumunt, ut «atrox atrociter», «ferox ferociter».


''Accersit'' qui evocat; arcessit qui accusat.


''Acervus'' moles est; acerbus inmaturus aut asper.


''Adficimur'' honore et adficimur iniuria.


''Apparet'' qui videtur; «adparet» qui obsequitur, non regulae ratione sed discernendi gratia intellectus.


''Arbor'' omne lignum dicitur; «arbusta» non nisi fructifera.


''Avenae'' sterile germen; «habenae» retinacula iumentorum. Hoc de habendi potestate; illud de occupandi aviditate dictum.


''Accidunt'' mala; contingunt bona; eveniunt utraque.


''Advocatur'' daturus patrocinium; «evocatur» praebiturus obsequium; «invocatur» praestaturus auxilium.


''Adportare'' est aliquid adferre; «conportare» in unum locum conferre; «deportare», deponere; «exportare», tollere.


''Agnoscimus'' quae a nobis excederant; «cognoscimus» ignorata et invisa.


''Altum'' et sursum et deorsum significat.


''Aquatam'' potionem recte dicimus quae aquam aliunde recipiat; «aquosum» autem locum qui ex se aquam fundat.


''Album'' naturae tantum est; «candidum» frequenter et studii, nam et corpori et animo aliquotiens adsignatur. «albos» ergo «capillos», «carnem candidam» recte dicimus.


''Alvus'' virorum recte dicitur; uterus mulierum; venter in utroque sexu.


''Acceptor'' et accipiter: Virgilius enim «accipiter» dicit, Lucilius autem «acceptoris et ungues».


''Apud'' per .d. scribendum; «caput» per .t., quia facit «capitis».


''Armarium'' locus ubi quarumcumque artium instrumenta ponuntur; «armamentarium» ubi tantum tela armorum.


''Accedit'' per .e. ab ambulando; «accidit» per .i. ab eventu.

==B ==
''Belzebub'', non «Belzebul» aut «Belzebud». «Belial», non «Beliar».


''βύρσα'' graece, latine «corium».


''Bellus'' bellissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum «magis bellus» et e contrario «minus bellus», id est minus pulcher.


''Bucina'' est qua signum dat bucinator; «bucinus» ipse canor ex hac editus. «Bucina» pastoralis est et cornu recurvo fit, unde et κεράτιον graece vocatur. «Tuba» autem de aere vel argento efficitur et sollemnitatibus concrepat.


''Baptismus'' baptismi genere masculino, et «baptisma baptismatis» neutro, et «baptismum baptismi» aeque neutro.


''Barbam'' hominis, «barbas» pecudum dicimus.


''Buxus'' arbor erit, «buxum» materia ipsa.


''Balneum'' veteres dixerunt sive «balineum», nihil enim differt; sed in privatis. Publicis autem feminini generis, et quidem numero semper plurali – frequenter «balneas».


''Baluae'', id est thyrae, per .b. incipiant.


''Baratrum'' singulariter tantum effertur. sic autem vocabant gentiles locum apud inferos.


''Blanditiae'' et «bigae», sicut et «trigae» et «quadrigae», pluraliter tantum. Sed in nostrorum litteris scriptorum et bigam et quadrigam.

==C ==
''Cana'' et «Simon Cananaeus» per simplicem .c.; «Chanaan» et «mulier Chananaea» adspiratione addita.


''Cynomia'' per .y. scripta «caninam muscam» significat, κύων enim graece «canis» dicitur; «coenomia» per diphthongon .oe. «communem muscam»; κοινός enim graece «commune» est, unde «coenobium» a communi vita nomen accepit. Quod in Exodo et in Psalterio in primis translatum esse arbitramur, ut omnis generis musca significaretur; sed similitudine soni per incuriam contigisse ut «cynomia» pro «coenomia» scriberetur.


''Coitus'' generaliter omnis coeuntia sive itineris sive concordiae sive conubiorum.


''Carduus'' trium syllabarum est, ut «arduus», «fatuus», «mortuus», ideoque similiter declinandum est: «huius cardui», «huic carduo», et «hunc carduum», pluraliter «hi cardui», «carduorum», «carduis».


''Cubicularius'' custos cubiculi; «cubicularis» vero lectus cubiculo aptus, ut «caligarius artifex», «caligaris clavus».


''Clunes'' feminino genere dixit Melissus, sed Verrius Flaccus masculino genere dici probat.


''Commodamus'' amico pro tempore equum, vestem, servum – hanc ipsam rem quam dedimus recepturi; «mutuo damus» pecuniam, triticum, vinum, et his similia, quae mutata recipi necesse est.


''Canities'', non «canitia», dicenda.


''Camara'' dicitur, ut Verrius Flaccus adfirmat, non «camera» per .e.. Sed Lucretius, «cameris ex teretibus» dicendo, etiam «cameram» dici posse ostendit.


''Curriculus'' masculine diminutio est «currus»; «curriculum» autem neutraliter spatium ad currendum aptum vel ipsum currendi officium.


''Clipeus'' masculino genere in significatione scuti ponitur; neutro autem genere imaginem significat. Sed auctoritas utrumque variat.


''Caseus'' masculini generis est, sed Pomponius neutraliter dixit, «caseum molle».


''Cuspis'' cuspidis, non cuspes.


''Capparim'' feminino genere dixit Varro; nam et graece feminino dicitur ἡ κάππαρις.


''Cassidem'' dicimus nos ab eo quod est haec cassis, sed multi cassidam dicunt, ut et Propertius: «Aurea cui postquam nudavit cassida frontem», et Virgilius, «aurea vati cassida».


''Capo'' nunc, sed Varro, De sermone latino, ait: «Ex gallo gallinaceo castrato fit capus».


''Cingula'' hominum generis neutri est; nam et animalium genere feminino «has cingulas» dicimus.


''Capax'' qui facile capit; «capabilis» qui facile capitur.


''Collocat'' per .l. scribendum, non conlocat per .n..


''Calumnia'' est crimen falsum, cum nobis adversarius aut malum quod non fecimus obicit aut bonum quod fecisse probamur in contrarium interpretari conatur.


''Consulo'' tibi, prospicio, provideo ex uno graeco veniunt, quod est προνοῶ σου.


''Contemno'' hostem, despicio, sperno, aspernor ex uno graeco veniunt, quod est καταφρονῶ.


''Commeio'' lectum est et permeio; commixi et permixi.


''Comitor'' amicum et amicis.


''Corinthium'' civem dicimus, Corinthiacum vas.


''Comminus'' gladiis pugnamus; eminus iaculis, quia illud a manibus non recedit, hoc e manibus emittitur.


''Clipeum'' armorum; clupeum imaginis est.


''Cadit'' quis etiam in plano; decidit ex alto.


''Caerulus'' naturae color est, «caeruleus» fingitur; ita alterum est, alterum fit.


''Claritas'' tam luminis est quam perspicuitatis; «claritudo» generis. Prior itaque splendoris, posterior nobilitatis est.


''Cruciatus'' est dolor corporis, vel cum homo ab altero cruciatur; cruciamentum quod cruciat.


''Cerno'' et cresco in eundem perfectum cadunt, crevi.


''Caedo'' cecidi per .ae. diphthongon: «Caeditur et tilia ante iugo levis» – Virgilius; cedo cessi per .e. simplicem.


''Cupio'' cupivi facit et cupii: Cicero in Pro Cluentio, «Et filium et hunc cum maxime filium interfectum cupit» – pro cupivit.


''Calumnior'' innocenti, non innocentem; tametsi quidam interpretum graecam locutionem secuti accusativum posuerint dicentes, «Et orate pro persequentibus et calumniantibus vos».


''Cur'' adverbium saepius indicativum verbum trahit: Gregorius, «Discutiendum est cur quadam die factum aliquid coram Domino dicitur».


''Clavus'' singulariter, quae est purpurata vestis, et declinatur genere feminino.


''Callum'' quoque et «caenum» et «crocum» neutro, sed Virgilius masculino, «crocumque rubentem».


''Cani'', cancelli, et casses singularem numerum non habent (casses autem «retia» dicuntur). Caulae similiter, caerimoniae, cunae, et compedes, et in neutro genere castra, cibaria, crepundia, cunabula.


''Cruor'' pluralem non habet: Virgilius plurali cruores, «Atque atros siccabat veste cruores».


''Contagium'' et contagia neutro genere dicenda; et haec contagio feminino.


''Comoedia'' carmina quae in conviviis canuntur, quia comessatio graece κῶμος dicitur.


''Cartallos'' graece, latine fiscella. κάλαμος graece, latine arundo. κανών graece, latine regula. κάδος graece, latine situla.


''Cunabula'' sunt panni infantiae, sed Iohannes Constantinopolitanus episcopus scribit Lazarum in monumento cunabulis involutum.


''Cantator'' et cantatrix a verbo canto, et cantor atque cantrix a verbo cano, recte dicitur.


''Comburo'' per .m. scribendum, non per .n.; comparo similiter et compono ceteraque huiusmodi.


''Conspectus'', cum in scriptura dividendum est, .c. sequenti syllabae iungis.


''Complaceo'', non conplaceo; commoratus, non conmoratus; comprehendo per .m..


''Camelus'' per unum .l. scribendum.


''Commodat'' et commendat per .m.; computrescit per .m.; complures per .m..


''Columna'' cum scripto dividenda est, .m. sequenti syllabae nectis; calumnia similiter.


''Celo'' celas (id est, abscondo) per simplicem .e. scribendum; caelo caelas, cum picturam significat, per diphthongon .ae. proferendum. Unde caelum melius intellegitur dictum ab eo quod caelati instar multifaria sit siderum varietate depictum quam quod invisibilia et incerta mortalibus celet arcana.


''Cantarus'' animal est; cantarum camara domus.


''Clamo'' clamoris simplicis est; «conclamo» simul cum multis. Est etiam «acclamo», cum falso aliquem accuso, sicut Cicero, de Prasio, «Solis innocens acclamationibus punitus est»; «reclamo», aliquem exeuntem vocitans; «inclamo» et «succlamo», murmurandi est; «proclamo», laudandi vel deprecandi exaltatio; «declamo», rhetorizandi; «exclamo», quando pro viribus vocem elevo.


''Curro'' hoc tantum significat, quod in itinere positus nullam facio comperendinationem; «curso» autem, paulo citius aliqua necessitate extorquente festinare cogor; «cursito» vero, quando hoste me insequente fugio.


''Circa'' ad visibilem materiam vel locum pertinet; erga autem ad animum spectat, maxime cum aliquem propensiorem affectum gerat proximorum. Circa ad tempus refertur circiter ad numerum.


''Carcer'' ubi homines coercentur singulariter semper; carcares unde currus effunduntur pluraliter dicuntur, utrumque masculine.


''Cepit'' de capiendo scribimus; «coepit» de incipiendo.


''Coepta'' per diphthongon; «incepta» per simplicem .e..


''Columbae'' quae mansuefieri possunt et domibus adsuescere; palumbes ferae et saxis silvisque inhabitantes.


''Conscribere'' est multa simul scribere; «exscribere» quod alibi scriptum sit transferre; «transcribere», cum ius nostrum in alium transit; «inscribere» accusationis est; «adscribere» adsignationis; «describere» dictionis vel ordinationis.


''Consuescimus'' bona; insuescimus mala; adsuescimus utraque.


''Crassari'' corporis est et saginae; «grassari» animi et crudelitatis.

==D ==
''Dilibuit'' unguento, non delibuit.


''Disertus'' orator est; desertus derelictus.


''Delator'' qui defert ad accusandum; dilator qui differt ad proferendum.


''Deluit'' purgat; diluit temperat.


''Deduco'' de amico producendo; diduco autem est distraho.


''Dimidiatum'' calicem bibi, non dimidium dicere debemus; non enim ipsum vas bibis sed quod intra vas est.


''Donamus'' et illud quod damus et illum cui damus.


''Delictum'' peccatum aliquod dicimus; delectum militiae aut alicuius examinis electionem appellabimus. Nam et diligi affectionis est, deligi iudicii.


''Daemon'' per diphthongon notandus; deus per .e. solam.


''Damnatus'' et addictus et absolutus: Virgilius, «Quem damnet labor» – id est, virtus sua absolvat aut victorem faciat.


''Dolium'' per .i. scribendum, non doleum per .e..


''Dilectio'' et diligo per .i. et quae declinantur sive derivantur ex his; delectatio et delector et quae declinantur ex eis per .e. scribenda.


''Domuncula'' conclavium, domus domicilium, nidum avis.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Descendo'' montes» dicere potes, id est, per montes vel in montes; «descendo scalas» aut «piscinam», id est per scalas et per piscinam. degredior monte dicimus recte et significamus «de monte».


''Discrucior'' et crucior animi et animo et animum.


''Decus'' honoris, decor formae est.


''Deliciae'' et divitiae non habent numerum singularem.


''Denarius'' latine masculini generis est; denarion graece neutri.


''Dialogos'' graece; disputatio latine.


''Drama'' graece neutri generis; latine fabula.


''Defunctus'' cum scripto dividitur, .c. sequenti syllabae iugenda.


''Didymus'', id est geminus, prima syllaba per .i., secunda per .y. scribitur.


''Deliramentum'', non deleramentum, quia a verbo liro, id est sulco, originem trahit; et sicut boves, cum a recto sulcandi actu declinant, delirare dicuntur, sic et homines qui de bonis ad mala corda divertunt.


''Diluculum'', non deluculum, quia modicam diei lucem ostendit.


''Desiderium'' est rerum absentium et nondum adeptarum, concupiscentia utrorumque; concupiscuntur enim quae habentur et quae non habentur. Nam concupiscendo fruitur homo rebus quas habet; desiderando autem absentia concupiscit.


''Dito'' et divito idem et locupleto, graece πλουτίζω.


''Decurio'' decuravi et decumo decumavi unum est, graece δεκατῶ.


''Dimittere'' est derelinquere; demittere deorsum mittere, velut, «Quis demisit lapidem angularem eius?»  


''Dominor'' tui et dominor tibi.


''Dogmata'' graece; latine decreta. Dogmatizo, decerno, sive censeo.


''Dum'' coniunctio aliquando indicativum verbum trahit: Gregorius, «Ne scientia, dum novit et non diligit, inflet, ut, dum intuetur quod illa aliquando non habuit, temperet dolorem, quod amisit».


''Doleo'' vicem tui et tuam et doleo tibi: Gregorius papa de Benedicto patre, «Cum persecutorem suum amaret, magis illi quam sibi doluit».


''Dum'' coniunctio aliquando modum coniunctivum, aliquando trahit indicativum, ut, «Dum anxiaretur cor meum», et, «Dum dicitur mihi cotidie: ubi est deus tuus?» et beatus papa Gregorius, «Amici ergo beati Iob, dum percussionum genera distinguere nesciunt, percussum pro culpa crediderunt». Item aliquotiens «dum ut» significat, ut poeta: «Tityre, dum redeo, brevis est via, pasce capellas».


''Desperatus'' per .e. scribendum, dispersus per .i.. Discedo per .i., descendo per .e..


''Diastole'' graece, latine interdictum. Est autem nota ad pedem litterae posita, quae male coniuncta separet, ne puer legens erret, ut: «Liber a,per,uit reos movit vestigia campos».


''Domus'' ablativum casum dupliciter effert, et in .o. videlicet et in .u.. Sed a domo genetivus pluralis fit domorum, a domu domuum.

==E ==
''Egeo'' victus et victum et victu.


''Eripio'' flammae hominem.


''Egredior'' domo et civitate.


''Error'' est rei vitium, ut amor, dolor; erratio certae viae; erratrix personam respicit, ut venatrix; erratica hedera, vitis.


''Eloquentia'' et eligantia singularia semper.


''Exuvia'', exequiae, excubiae, quae graece νυκτοφυλάκια dicuntur, exta quoque tantum pluralia.


''Emporia'' feminino genere et est graecum; latine mercatus.


''Emolumentum'' per .e. simplicem scribendum; aemulatio per .ae. diphthongon.


''Equo'' sedeo dativo casu et ablativo sine praepositione dicendum; et equum sedeo accusativo, et in equo et super equum similiter.


''Emanat'' fons sive terra aquam, id est gignit et producit; et emanat aqua de terra sive fonte, id est profluit. Gregorius: «Qui locus a romana urbe quadraginta fere milibus distans frigidas atque perspicuas emanat aquas». Et iterum: «De eodem sepulchro illius fraglantia suavitatis emanavit».


''Exprobrat'' qui commemorat quae praestitit; obprobrat qui obprobrium obiectat, hoc est vitium.


''Expectatur'' venturus; spectatur qui videtur vel probatur.


''Exercitus'' laboribus, exercitatus studiis.


''Exstruere'' est in altum struere; instruere aciem vel actionem; adstruere adfirmare; construere in struendo coniungere; substruere re aliqua supra posita subter struere.


''Excubiae'' per .b., exuviae per .u. scribendae.


''Eorundem'' et earundem per .n. exprimenda, non per .m..

==F ==
''Fimbria'' genere feminino, et fimbrium dicitur neutro.


''Fides'' fidei, de credulitate; fides fidis, de chorda. Utraque .es. longa.


''Flemina'' sunt, ubi abundant crura sanguine; plemina, cum in manibus vel in pedibus callosis sulci sunt.


''Fastus'', de superbia, facit fastuum genetivo plurali; fastus, de libris, facit fastorum.


''Fungi'' agere est; defungi peragere.


''Fremor'' est murmur hominum; fremitus ferarum.


''Flavum'' dicimus rubeum, sicut «flava Ceres»; furvum nigrum. Fulvum nigro rubeum, sicut fulvum leonem dicimus; fulvam aquilam et fulvum aurum et «fulva pugnas de nube tuentem», quae haberet igneum aliquid de caelesti et sordidum de lugubri. Fulvum certe aurum, cui ad decorem splendoris sui nigelli aliquid additur.


''Forum'' neutro genere dicimus locum rebus agendis destinatum, vel cum commercium significamus; foros masculine tabulata navium, ubi remiges sedent, et semper pluraliter.


''Fornax'' genere feminino dici debet, quia per deminutionem facit fornacula, non fornaculus.


''Falanx'' militum dicitur; falanga fustis cui quid deligatur.


''Fedus'', quod est deformis, per .e. solam scribendum; foedus, quod est pactum, per .oe. diphthongon.


''Formosus'' sine .n., sicut speciosus.


''Fructum'' cum dicis sive scribis, .c. secundae syllabae iungis; factum et fictum similiter, ceteraque huiusmodi.


''Falso'' et nomen et verbum et adverbium est. Nomen ablativi casus, ab hoc falso; verbum primae coniugationis, falso falsas; adverbium, ut falso loqueris.


''Flagitia'' quae in deum peccamus; facinora quae in hominem.


''Flagro'' amore et ardeo amore ex uno graeco venit καίομαι.


''Fidens'' sum animi et animo: fidus amicus erit, fidelem famulum dicito. Item fidelis fit ut domino servus, fidus natura; ita alter tempore cognoscitur, alter semper invenitur.


''Fimus'' et fumus pluralem numerum non habent; fames similiter, faenum, et fel.


''Furfures'' et freni masculina semper pluralia, sed et frena et frenum invenimus.


''Far'', frumentum, et cetera frugum nomina semper singularia, quamvis frumenta et hordea legamus.


''Fauces'' singularem non habent, quamvis et faux inveniamus.


''Fidus'' fidissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum magis fidus itemque e contrario minus fidus.


''Facilis'' facillimus, non facilissimus, sic et difficillimus; et in adverbiis facile facillime, difficile difficilius difficillime. Nec dicimus faciliter aut difficiliter, tametsi veteres dixerunt.


''Fulgeo'' et fulcio eundem habent perfectum, fulsi. Frico fricas fricui, frigo frigis frixi.


''Facinus'' et facinora non solum peccata, sed aliquando etiam bona opera designant. Nomen a faciendo figuratum.


''Fratres'' dicuntur non solum mares ex isdem parentibus nati, sed etiam masculus et femina sive plures utriusque sexus eodem patre vel matre eadem generati fratres promiscue vocantur. 

==G ==
''Gula'' dicendum non gyla, quia .y. litteram nulla vox nostra adsciscit.


''Gobius'' piscis nonnumquam gobio legitur.


''Gaudium'' animi, laetitia et exultatio etiam verborum atque membrorum.


''Gremium'' dicimus interius accinctae vestis secretum; sinum exterius sinuatae vestis receptaculum.


''Gluten'' neutro genere, glutinis, glutini; sed et glutinum Sallustius dicit, glutini, glutino.


''Git'' monoptoton et pluralem numerum non habet. Est autem neutri generis et per omnes casus declinatur.


''Gracilis'' gracillimus, non gracilissimus.


''Gaudeo'' gaudes perfectum habet gavisus sum.

==H ==
''Hilarus'' facit pluralem hilari, hilaris pluralem hilares.


''Hospes'' et qui recipit et qui recipitur.


''Horrendum'' dicimus et despicabile aliquid et admirandum. Virgilius: «Oculos horrenda in virgine fixos».


''Herbidum'' locum dicimus in quo herba est, etiamsi aridus esse consueverit; herbosum qui herbam facile generat, etiamsi ad tempus aridus sit.


''Haurio'' et haustus per aspirationem scribendum.


''Harena'' per adspirationem quia ab haerendo vel ab hauriendo aquam dicta est.


''Hebescit'' quia naturae usu tepescit; hebetescit qui amittit aciem.


''Hi'' pronomen plurale per unum .i. scribendum; his similiter per unum .i..


''Holocaustoma'' numero singulari, holocaustomata plurali.


''Hamo'', hamas, et nomen hamus cum adspiratione scribenda; sic et inhamo et perfectum inhamavi.


''Herbescit'' ager cum herbam generat, sicut adolescit et pubescit cum spicae proximant.


''Humilis'' et contrarius superbo dicitur, quod est virtutis animi, et contrarius sublimi, quod est condicionis. Sed et locus humilior, qui inferius iacet, solet appellari. Humiliatus etiam in pressuris afflictus appellatur. 

==I ==
''Intempesta'' nox est media nox, quando quiescendum est, hinc utique dicta, quia inoportuna est actioni vigilantium; tempestivum enim veteres dixerunt oportunum et intempestivum inoportunum ducto a tempore vocabulo, non a perturbatione aeris, quae consuete tempestas vocatur, quamquam isto verbo licenter utantur historici, ut dicant «ea tempestate» quod volunt eo tempore intellegi. Inmaturitas nocturnum tempus est, quod non est maturum, id est oportunum ut agatur aliquid vigilando; quod etiam vulgo dici solet hora inportuna, graece ἀωρία. «praeveni inmaturitate» ἐν ἀωρίαι. Nihil vero interest ad sententiam, utrum inmaturitate an in inmaturitate dicatur, quomodo nihil distat, utrum quis dicat egisse se aliquid galli cantu an in galli cantu.


''Iuventus'' sicut et senectus plurali numero non flectitur. Iuvenis et iuvenior non recipiunt superlativum, sicut nec senex et senior; solent autem iunior et senior ad se invicem dici minor et maior, etsi neuter ipsorum senili accessit aut propinquavit aetati. Ambrosius: «Iunior est herbis sol, iunior faeno».


''Interior'' et intimus non habent positivum gradum; inferior et infimus similiter.


''Ipsum'' neutro genere dicendum non ipsud, ut illud et istud, quoniam veteres nominativum masculinum non ipse dicebant sed ipsus.


''Inpingo'' facit perfectum inpinxi et inpegi.


''Inmunes'' periculi et inmunes a periculo.


''Indigus'' et prodigus per unum .u. scribenda; indiga et prodiga sine .u.. Augustinus: «Avaritia pecuniam congregat, luxuria spargit, ista indiga, illa prodiga».


''Incredibile'' quod credi non potest; incredulus qui credere non vult.


''In'' praepositio significat modo id quod est valde et vim verbi cui praeponitur auget, ut increpuit, insonuit, infregit; modo idem quod non, ut invalidus, infirmus; modo ponitur pro eo quod est inter, ut «Benedicta tu in mulieribus»; modo pro adversus ut, «Duo in tres et tres in duos dividentur»; modo pro spatio temporali, cum significat usque, ut dicimus, «A mane in noctem», at volumus intellegi «usque in noctem».


''Interest'' et refert producta re unum idemque significat, quod graece dicitur διαφέρει. Dicimusque ita interest mea et refert mea, interest eius et refert illius, interest et refert nostra interest et refert illorum.


''Impleor'' vini et vino.


''Invado'' te et in te; intueor te et in te; incurro te et in te.


''Incurri'' et incucurri.


''Invideo'' divitem, invideo ei pulchritudinem.


''Iratus'' ex offensa est, iracundus natura; itaque ira repentino motu nascitur, iracundia perpes vitium est. 


''Ignis'' ablativum casum et in .e. et in .i. mittit.


''Iuga'' montium pluraliter semper, iugum enim iumentorum; sed Virgilius, «Hoc superate iugum».


''Intestina'' et incunabula pluralia tantum. Ius, id est aequitas, non habet pluralem nisi iura tantum. Iocum singulariter neutrale, pluraliter hi ioci et haec ioca.


''Instar'' illius rei dicere debemus, non ad instar.


''Inluvies'' sordium est, ingluvies ventris: illud a non lavando, hoc ab ingluendo dictum.


''Iuventus'' multi iuvenes dicuntur; iuventas unius hominis, aetas; Iuventa ipsa dea ut Graeci dicunt aut poetae Iunonis filia, uxor Herculis, a qua Iunium mensem appellatum in libris Fastorum legimus.


''Insita'' arbor est cui incisae alienum germen includitur; adsita cui incolumi aliud quod sustineat adiungitur.


''Invideo'' tibi divitiis, non divitias.


''Inermus'' facit pluralem inermi, inermis pluralem inermes.


''Illius'' similis ad mores refertur, illi similis ad vultum.


''Invidus'' qui invidet; invidiosus qui invidiam sustinet.


''Idem'' correpte neutrum; idem producte masculinum in utroque numero.


''Interpretor'', et quae derivantur sive declinantur ab eo, per simplicem .e. scribenda.


''Inberbi'' dicuntur, non inberbes. sic etenim Varro, «inberbi iuvenes», sed et Cicero «inberbum» dixit, non inberbem; Titus Livius autem «inberbis» singulariter.


''Imputribile'' per .m. scribendum, non per .n.; impono similiter et huiusmodi similia; immitto, non inmitto; irrigo, non inrigo; impleo, non inpleo; immundus, non inmundus.


''Inquilini'' non habentes propriam domum, sed habitantes in alieno. Incolae sive advenae utique adventicii perhibentur, quae cuncta ex uno graeco, quod est πάροικος in sacris litteris interpretata habemus. Ex his derivantur nomina incolatus et inquilinatus. Trahit autem inquilinus, sicut et peregrinus, nonnumquam nomen dativi casus, ut Augustinus de reprobis, «Sunt autem et ipsi peregrini et inquilini non huic terrae, sed populo Dei».


''Imponere'' est rem aliquam, sive corporalem seu incorporalem, alteri rei superponere; sed et imponere pro fraudem facere aliquando dicitur, unde impostura vocatur, cum argentum vel aurum viliori metallo adulteratur, et qui hoc facit impostor vocatur. Unde etiam vulgo qui aliquid fraudis facit aut simulationis impostor solet appellari. Gregorius papa: «Coepit illum simulatorem et verbo rustico impostorem clamare». Unde habes in sacra scriptura: «Quare imposuisti mihi? Nonne pro Rachel servivi tibi?» Et in Regum: «Quare imposuisti mihi? Tu es enim Saul», hoc est «Quare me simulatione decipere et fraudem facere voluisti?» Et Augustinus: «Et ideo sibi miser imponit; sibi enim fraudem facit qui perdit meliora amando peiora». 

==L ==
''Large'' et largiter: Iulius Modestus utrumque recte dici ait, sed large esse qualitatis, largiter quantitatis.


''Libidinosus'' a libidine per .b.. Lividus a livore per .v. proferendus. Larba per .b..


''Ludificor'' stultum et deludor, quod venit ex uno graeco ἐμπαίζω. Praeterito perfecto ludificatus sum, veteres vero ludificavi dixerunt.


''Labium'' superius dicitur, labrum inferius; rostrum nonnisi quod incurvum est.


''Latere'' et absconsum esse aliquid dicimus et late patere. Virgilius: «Et scuta latentia condunt».


''Lepus'' animal est, lepos iucunditas voluptatis; unde et gratum aliquid lepidum dicimus.


''Limen'' aedium est, limes regionum.


''Largitas'' humanitatis est, largitio ambitionis.


''Ligat'' quis vinculo, legat testamento.


''Loqui'' hominis est, obloqui obtrectatoris, sicut obicit opponit; adloqui persuadentis hortantisque vel iubentis, eloqui oratoris.


''Laurentius'' Caelius et talia plura, quae nominativum casum in .ius. habent, genetivum singularem et nominativum pluralem in duplicem .i. mittunt, vocativum singularem in simplicem .i., ut hic Laurentius Caelius, huius Laurentii Caelii, hi Laurentii Caelii, o Laurenti Caeli. Sic et hic filius, huius filii, hi filii, o fili. aut certe vocativum in .ie., ut hic impius, huius impii, o impie. Notandum sane in Actibus Apostolorum, ubi Cornelius vidit angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi «Corneli». Hic vocativus in latino recte per simplicem .i. profertur, in graeco autem per .ie., «Cornelie», scriptum est.


''Limus'', lux, labes, letum, pluralem numerum non habent.


''Liberi'', quando filios significant, et «latebrae» singularem non habent.


''Lac'', liquamen, lenticula, lens, singularia semper.


''Locus'' singulariter masculinum, pluraliter haec loca.


''Luter'' graecum masculini generis, latinum labrum.


''Luceo'' et lugeo in eundem perfectum deveniunt, luxi.


''Libero'' te periculo, liberor molestia.


''Lino'' facit perfectum linui et linivi. 

==M ==
''Margarita'' femino genere et margaritum neutro dicendum. In Proverbiis, «Inauris aurea et margaritum fulgens».


''Malogranatum'' et malum granatum consuete dicimus, et utroque modo declinantur: hoc malogranatum, huius malogranati, et haec malogranata, horum malogranatorum, his malogranatis, et cetera; et rursum hoc malum granatum, huius mali granati, et haec mala granata, horum malorum granatorum, et cetera.


''Miseret'' me senis, et misereor senis, et miseror senem. Misertus pauperis per genetivum, miseratus pauperem per accusativum. Misereor autem compatior significat. Denique graece dicitur συμπάσχω.


''Mereo'' honorem et mereor, et miles meret stipendium.


''Memini'' et memor sum honoris et honorem.


''Maritima'' sunt loca mari vicina, marina navis vel belua.


''Metu'' tui et tuo.


''Materies'' artificiorum est, materia consiliorum. Alii contra referunt materiem esse animi, materiam arboris; materiem qualitatem ingenii, materiam fabris aptam.


''Mas'' in positione; masculus in diminutione, non mascellus, ut quidam.


''Muscus'', herba quae in parietibus vel in corticibus arborum haeret, singulariter tantum effertur; memoria, malitia, murmur, similiter.


''Minae'', manubiae, moenia, mapalia, quae sunt casae afrorum, pluralia semper.


''Mare'' pluralem numerum non habet nisi tantum maria.


''Mel'' et mulsum et muria (id est, garos), et cetera liquida pretiosa tantum singularia, quamvis mella et vina legamus.


''Mature'', maturius, maturissime dicendum; invenimus tamen apud auctores etiam maturrime dictum.


''Munio'' munis perfectum facit munii et munivi.


''Memini'', meministi, meminit, meminimus, meministis, meminerunt; et praesenti tempore et praeterito perfecto uno eodemque modo declinatur. Ideo corruptum sive defectivum vocatur.


''Mulceo'' et mulgeo in unum perfectum veniunt, mulsi.


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Maiestas''» cum scribis aut dicis, .s. secundae syllabae complicari debet. Sic in similibus.


''Miramur'' opera, admiramur virtutes.


''Minores'' esse res aliquas aut homines dicimus; minoris emptum aut aestimatum quippiam recte scribimus.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Memini'' me facere» dicere debemus, non «Memini me fecisse»; nam memini sermo est totus praeteriti temporis, qui ante actam rem in praesens revocat, et si dixeris, «Memini me fecisse», duo praeterita simul iungis. Virgilius uno tantum loco: «Namque sub Oebaliae memini me turribus altis / Corycium vidisse senem». Quod poetae pro necessitate metri usurpare licuit.


''Meracam'' potionem dicimus quae merum aliunde recepit; merosum autem vinum appellamus.


''Muliebre'' dicitur a mulieribus aliquid factum; mulierarium per mulieres ordinatum et per viros gestum.


''Merula'' non merulus dicendum.


''Matthaeus'' et matthias per duo .t. scribenda, quia Graeci per .τ. et .θ. scribunt.


''Maestum'' animo, tristem aspectu dicimus.


''Malus'' (navis) masculinum; «malus» (arbor frugifera) femininum est.


''Mendum'' neutraliter. Varro in Admirandis dixit, «Magnum mendum»; sed Ovidius feminine, «Nocte latent mendae». Item: «Eximet ipse dies omnis e corpore mendas». Ergo mendum in mendacii significatione dicitur, menda in culpa operis vel corporis.


''Munificus'' est tamquam beneficus et maleficus; «munifex» autem tamquam opifex et artifex. itaque munificus munera largitur; munifex autem munere fungitur. morticina non dicuntur nisi mortuorum; 


''Mortalia'' vero etiam viventium corporum nomen est. 

==N ==
''Nimis'' dicitur quicquid plus fuerit quam oportet; nam parum est quod minus est quam oportet, nimium plus quam oportet. Et horum in medio modus est, quod dicitur «satis est». Cum itaque utile sit in vita et moribus ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus, profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis», fateri potius quam negare debemus. sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur ut «nimis» pro eo quod est valde, et positum inveniamus in litteris sacris, et ponamus in sermonibus nostris; nam et in Psalmo, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis», non nisi «valde» intellegimus, si recte intellegimus, et «Nimis te diligo», si alicui carissimo dicimus non utique plus quam oportet, sed valde nos diligere intellegi volumus. denique illa graeca sententia, «Ne quid nimis», non habet hoc verbum quod hic legitur. Ibi enim est ἄγαν, quod est «nimis», hic autem est σφόδρα quod est «valde». Sed aliquando, ut dixi, [«nimis»] pro eo quod est valde et dictum invenimus et dicimus. Unde etiam nonnulli latini non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis».


''Noceo'', obsum, incommodo, malefacio, officio, in una significatione ponuntur, quod graece dicitur βλάπτω, et cuncta dativum casum trahunt.


''Nullus'' est tam in re quam in persona; nemo in persona dicitur ut ne homo.


''Natales'' (id est, nobilitates), nuptiae, Nonae, nares, nundinae, nugae, neniae, pluralia tantum. Et nar invenimus. Nenias autem dicunt epitaphia, id est carmina quae in memoriam mortuorum in tumbis scribuntur.


''Nequam'' et nugas omnis generis et numeri sunt et per omnes casus currunt semper aequaliter dicta, quamvis Augustinus dicat nugae, nugarum, nugis. Ferunt autem quae nugas hebraeus sermo sit et idem apud eos quod apud nos significet, id est, levis et pravae mentis homines.


''Novi'', nosti, novit, novimus, nostis, noverunt: sic declinatur et praesenti et praeterito perfecto. Cui similia sunt odi et memini.


''Noceor'', noceris, recte dicitur, quamvis aliqui grammatici asseverent non debere dici noceor, sed nocetur mihi. Neque enim Hieronymus grammaticorum regulam ignorabat, qui in propheta Abacuc ita transferre non timuit, «Et non salvabis, dum noceor».


''Necto'' nexi praeterito.


''Noctu'' temporis est adverbium; nocte nomen est.


''Nubunt'' feminae: vir enim ducit, mulier nubit, quia pallio obnubit caput genasque.


''Nongentos'', non nungentos, ab novem.


''Nequam'' non malum significat sed inutilem.


''Nubo'', nupsi, nuptiae: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans .p..


''Nascitur'' quod utero decidit; enascitur quod de terra aut de aqua exsurgit.


''Nihil'' adverbium est, nihili nomen. Homo enim nullius momenti nihili dicitur.


''Navis'' unius ratis nomen est; navigium omnis classica profectio; nauclerus omnis consortii navalis exercitus; navigator ipse primarius profectionis; nauta vero omnis qui laborem facit navigandi. Navis ablativum per .e. et per .i. effert. 

==O ==
''Organum'' unius musici proprie nomen est, sed generaliter omnia musicorum vasa organa possunt dici. Iohannes Constantinopolitanus episcopus: «In salicibus in medio eius suspendimus organa nostra», id est citharam, psalterium, lyram, et cetera. Organarius autem est qui utitur organo.


''Obryza'', obryzae genere feminino; et obryzum, obryzi neutro.


''Origo'', originis initium est; origo, origonis neutrum est, ut est velum navis, et habet in plurali numero origona.


''Obtineo'' laudem et impetro ex uno graeco venit ἐπιτυγχάνω.


''Obiurgo'', increpo, corripio, ex uno graeco transferuntur ἐπιπλήσσω.


''Omelia'' graecum est; latine sermo vel colloquium.


''Otium'' et silentium ex uno graeco venit, id est ἡσυχία.


''Ordibor'' et ordiar telam, utroque modo dixerunt.


''Ostrea'' feminino genere, non ostreum neutrali.


''Ocimum'' consuetudo neutraliter dicit; sed Aemilius Macer ait: «Inter praeteritas numerabitur ocimus herbas».


''Ordior'' hanc rem, et ingredior, et incipio ex uno graeco venit, quod est ἄρχομαι.


''Onus'' iumentorum, sarcina est hominum.


''Optumates'', qui graece dicuntur πρωτοπολῖται, pluraliter solum proferuntur.


''Oblitus'' nostri, non nos; veteres tamen et hoc modo dixerunt.


''Oliva'' arbor est, olea fetus, oleum liquor.


''Odi'', odisti, odit, odimus, odistis, oderunt: et praesenti tempore et praeterito perfecto sic declinatur. Ideo defectivum dicitur. 

==P ==
''Petra'' et graecum et latinum nomen est, unum idemque in utraque lingua significans. Unde et Petri apostoli nomen in utraque lingua eandem invictae fidei significantiam a petra derivatam continet.


''Platea'' similiter in utraque lingua unum idemque significat; sed ut etymologiae ratio probat, a graeca origine nomen tractum atque a latitudine derivatum, quoniam graece πλατύ dicitur latum.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Pro''» praepositio significat et «ante», ut [Virgilius]: «Soli pro portis Messapus et acer Atinas / Sustentant aciem». Ponitur et «pro» praepositione «in», ut dicimus «pro rostris», «pro tribunali», et pro eo quod est anti apud Graecos, ut «Pro dulci Ascanio veniat», et pro eo quod est ὑπέρ, ut [Virgilius] «Unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum / Praedicam».


''Pudet'' me amoris; paenitet me muneris; piget me profectionis; patiens sum laboris; pertaesum est me iniuriae; plenus sum bonorum et bonis.


''Praeeo'' illi; palpo et palpor equo; praecurro praetori.


''Procuro'' pupillo et curo pupillum.


''Potior'' fructus et fructu dicitur; apud antiquos potior hanc rem.


''Praeda'' victos spoliat; rapina subito venit.


''Pax'' singulariter solum effertur. Sallustius paces rettulit: «...iudicia, bella atque paces».


''Prosapia'', id est ingenuitas, quae graece vocatur εὐγένεια, singulari tantum numero gaudet. Pelagus similiter.


''Pugillares'', proceres, primores, posteri pluralia tantum, sed nostri auctores pugillarem singulariter dixerunt. Sic et in genere feminino plagae (id est, retes) et primitiae, et in neutro praecordia, palaria (cum milites ad palos exercentur), procastria (quae ante castra sunt).


''Porrum'' singulariter neutrale; pluraliter hi porri.


''Proverbium'' latine, graece παροιμία generis feminini – inde nomen apud interpretes septuaginta libri Salomonis.


''Pius'' et piissimus comparativum gradum non recipiunt.


''Potior'' et potissimus positivum non habent.


''Proprius'' non habet comparativum aut superlativum, sed pro his magis et maxime, magis proprius, maxime proprius. Sic et e contrario minus et minime.


''Paveo'' et pasco in eundem concurrunt perfectum pavi.


''Pendeo'', pendes, pependi. Sin autem habuerit praepositionem non sic declinatur, sed suspendo, suspendis, suspendi.


''Passim'' ubique significat; ex uno enim graeco declinantur, quod est πανταχοῦ.


''Perinde'' aequaliter similiter ex uno graeco ὁμοίως.


''Pello'', pelli, et pepuli; depello, depuli.


''Peto'', petivi, et petii.


''Prospiciens'' periculi. Vice nominis ponitur participium et prospiciens periculum.


''Perendie'' dicitur, sicut hodie vel cras; perendinus dies, sicut hodiernus, hesternus, crastinus.


''Potamus'' eum cui potum porrigimus, et potamus vinum quod bibimus.


''Probo'' verbum duplicem significationem habet, probamus enim quae eligimus, id est approbamus, probamus quae qualia sint temptamus, ut «Proba me, Deus, et scito cor meum».


''Pecto'' caput, non pectino; pexum, non pectinatum; «pexi memet» et «pectam cras».


''Praesagio'', praesagis, praesagiunt.


''Pauperies'' damnum est; paupertas ipsa condicio.


''Patrium'' dicis a patria, paternum a patre.


''Pinnas'' murorum; pennas avium dicimus.


''Pecus'' omne animal excepto homine vocitatum est.


''Polenta'', non pulenta, dicendum est, eo quod ad usus hominum poliatur.


''Praemium'' cum diphthongo. Pretium, premo, precor per simplicem .e.; prehendo quoque et interpretor.


''Precari'' est rogare; deprecari excusare vel purgare. Virgilius: «Equidem merui, nec deprecor inquit».


''Pluris'' dicimus quod marioe summa taxatur; plures vero de multitudine. Plures comparativi gradus est, cuius positivus multi.


''Poculum'' vas est, potio quod hauritur.


''Pignera'' rerum, pignora filiorum et affectionum.


''Procul'' et longe dicitur et prope: «...clipeo excussa sagitta proculque Antorem egregium».


''Pertinacia'' malae rei perseverantia dicitur; constantia bonae.


''Percussum'' corpore dicimus, perculsum animo.


''Periculum'' ad discrimen pertinet, periclum ad experimentum.


''Postulatur'' aliquid honeste, poscitur improbe. Cicero in Frumentaria: «...Incipiunt postulare, poscere, minari».


''Pubes'' cum in iuventutis significatione et lanuginis et eius partis in qua pubertas est ponitur, huius pubis facit; at cum aetatem significat, huius puberis. Nec tamen adiecta praepositione dicimus inpuberis, sed inpubis: «...comitemque inpubis Iuli», Virgilius dixit. Sed Cicero ait, «Filiumque eius inpuberem».


''Pulmentum'' et pulmentarium dicitur; nam Cato, Originum III, «laserpiceum» pro «pulmentario» habet; idem «multo pulmento usi».


''Podagrosus'' a podagra dicitur, sed et podagricus a pedum aegrotatione.


''Pugillares'' et masculino genere et semper pluraliter dicas, quia pugillus est qui plures tabulas continet. Item Laberius in Piscatore singulariter hoc pugillar dixit.


''Pavus'' pavi, et pavo pavonis.


''Paniculae'' πρωτότυπον pannus est. Lucilius: «Subteminis pannus».


''Paropsides'' feminino genere dicuntur, a pulmentario videlicet, quod ὄψον vocant.


''Palumbes'' Virgilius feminino genere dixit: «Aeriae quo concessere palumbes»; sed Lucilius masculine: «Macrosque palumbos». Varro autem, in Scauro, «palumbi» dicit, quod consuetudo quoque usurpavit.


''Pometa'' dicimus ubi poma nascuntur, ut oliveta; pomaria autem ubi servantur.


''Pene'', quod est coniunctio, per .e.; poena, quod est supplicium, per .oe.. Similiter et Poenus, id est Afer.


''Praegnantem'' cum scripto dividis, .g. secundae syllabae nectis; pignus et pugna similiter, et cetera huiusmodi.


''Propter'', in divisione scribendi, .p. secundae syllabae iungis; prospere, .s. secundae.


''Partio'', populo, praedo: activo genere nonnumquam proferuntur. Item haec ipsa communis generis verba saepius inveniuntur: partior, populor, praedor.


''Pono'' simpliciter aliquid statuens. Dispono aliquid operis impensioris vel consilii facturus; est etiam disponere foederis ineundi. Propono nonnumquam ad interrogandum pertinet et quaestionem. Adpono adiectionis est; impono insuendi. Superpono aliquem consum vel laborem unicuique indicens. Praepono aliquid praeferens; sic et antepono. Postpono aliquid inferius iudicans. Compono ornandi aut eloquii aut artificii est; sepono separandi. Suppono aliquid subtus inducens. Depono labefactandi est vel vita excedendi.


''Peregrinus'' nomen saepe socium habet et coniunctum sibi nomen aliud dativi casus, ut «Sancti dicuntur peregrini huic saeculo».


''Praestolari'', non praestulari, quia venit a verbo praesto sum.


''Puppis'' accusativum casum in .em. et in .im. mittit, ablativum in .e. et in .i..


''Psallo'' perfectum facit psallui.


''Potior'', potitus sum et perfruor, perfructus sum ex uno graeco venit, quod est ἀπολαύω.


''Praecello'' aliis.


''Pascuas'' genere feminino et pascua neutro pluraliter dicimus.


''Primitiae'' numero tantum plurali dicuntur, sed aliquotiens singularis intellegentiae, ut in Psalmo, «primitias omnis laboris»; in graeco enim singulariter ἀπαρχήν habes. Sic et in Apostolo, «primitiae Christus». 

==Q ==
''Quod'' et quia et cur et quare verbis subiuncta aliquando indicativum verbum trahunt, aliquando coniunctivum. Gregorius: «Noverat quia sine culpa esse vix possunt». Et rursum: «Noverat quia diluendi sunt sacrificiis». Et rursum: «Recessit a malo, non quod faciendo contigit, sed quod inveniendo reprobavit». Item: «Dictum est quod hoc numero requies designatur». Item: «Nonnulli sese intrinsecus, quod per eos purgationis gratia derivatur, extollunt».


''Quoties'', toties, septies – sine .n..


''Quicquid'' in priore syllaba per .c. scribendum; quanquam in priore per .n..


''Querela'' per unum .l..


''Quatenus'' adverbium loci vel temporis (id est, quousque) per .e.; quatinus coniunctio causalis (id est, ut) per .i. scribendum.


''Quaeritur'' de inquirendo, queritur de plorando; quaestus lucri, questus lacrimarum.


''Querimonia'' quoque per simplicem .e. scribenda.


''Quicquam'' per .c., non quidquam scribendum per .d..


''Quorundam'', sicut eorundem, per .n. scribendum, non per .m..


''Queror'' de te, queror tibi de illo; item conqueror.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Quo'' vadis?» ad quem locum significat; «qua vadis?» qua via dicitur.


''Quo'' aliquando pro ubi ponitur. Augustinus: «Invenis domum famosam, quo boni habitant», id est ubi habitant.


''Quot'' ad numerum pertinet, sicut et tot; quanti et tanti ad mensuram. Sed nostri auctores aliquoties quantos pro numero ponunt: Gregorius, «Sed cum rete magnis piscibus plenum dicitur, additur et quantis, scilicet centum quinquaginta tribus».


''Quantus'' quam magnus dicitur, quotus cuius aetatis; unde et quota luna dicitur. Augustinus: «Quotus quisque apparere et existere potest, qui non convincatur esse peccator?» id est in qua aetate, quo dierum vel annorum numero.

==R ==
''Radius'' masculino, non radium neutro.


''Rubor'' coloris est; robur virtutis; robor arboris.


''Rapio'' tibi pecunias.


''Redoleo'' unguentum.


''Regium'' dicitur quod regis fuit; regale quod rege dignum est.


''Rabies'' tantum numero singulari.


''Reliquiae'' et rostra, ubi contionantur, tantum pluraliter.


''Remedium'' submovet imminentia pericula; medicamentum sanat inlata. Remedium itaque ne periclitemur; medicamentum ad subita pericula aptatur.


''Roseum'' per se, rosaceum mixtum.


''Rudis'' comparativum et superlativum non habet, sed pro his utimur adverbio magis et maxime: «magis rudis», et «maxime rudis».


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Recens'' feci» dicimus, non recenter – utentes nomine pro adverbio.


''Rhythmus'' graece, latine modulatio (rhythmizo, modulor). 

==S ==
'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Super''» praepositio modo ponitur pro «de», ut «Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa». Modo et pro praepositione «pro», ut «Nihil super imperio moveor...». Et pro «insuper» et «amplius», ut [Virgilius] «Cui neque apud Danaos usquam locus et super ipsi / D[ardaniae]. i[nfensi]. p[oemas]. c[um]. s[anguine]. p[oscunt].?» Et pro «desuper», ut [Virgilius] «Haec super e vallo conspectant Troes». Et pro «superest», ut [Virgilius] «Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli». Interdum et ultra significat, ut [Virgilius] «Super et Garamantas et Indos / Proferet imperium».


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Sub''» praepositio significat modo «supra», ut [Virgilius] «Corpora saltu / Subiciunt in equos» (id est, «supra iaciunt»); modo praepositionem «in», ut [Virgilius] «Namque sub ingenti lustrat dum singula templo» (id est, «in templo»). Significat et «prope», ut [Virgilius] «...classemque sub ipsa / Antandro». Ponitur nonnumquam et pro «clam», ut «subripuit» (id est, «clam rapuit»).


''Similis'' sum tui moribus, similis tibi facie.


''Studio'' tui feci, id est dum studeo tibi; studio tuo feci, id est te studente.


''Sartrix'' vel sertrix est quae sarcit; sarcinatrix quae sarcinas servat.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Subigo'' hostem» perfectae formae est; subigito frequentitivae.


''Salubre'' ad locum refertur et ad cibum; salutare consilium est. Ita salubre non necet, salutare prodest.


''Supellex'', sanies, socordia, sitis, et in neutro sulphur, scrupulum, sinapi, siler, singularia tantum sunt; sed Virgilius, «sulphura viva», et Terentius, «masculine scrupulum», rettulit.


''Sentes'' (id est, spinae) et sarcinae (cum vasa significant) et sarcinae (id est, auxilia) et scopae et scalae et salinae et in neutro sponsalia semper pluralia; sed nostri «scalam» dixerunt.


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Sponte'' mea venio» non habet plurales casus.


''Si'' amem, ames, amet declinatio est verbi coniunctivi, sicut cum dicimus «cum amen», ames, amet.


''Scylla'' habet nomen a spoliando sive vexando nautas; spolio enim et vexo latine, graece dicitur scyllo.


''Sanno'', sannis, sannui. hoc sannium, querela.


''Sors'', sortis et sors, sordis dicitur. Ambrosius: «Mundat vasa, ne sors aliqua vini gratiam decoloret», tametsi negant quidam sordem nominativum singularem habere.


''Si'' vel etsi nonnumquam indicativum verbum trahunt. Gregorius: «Frusta miraculum foris ostenditur, si deest quod intus operetur». Item: «Quae etsi ad perfectionem non permanent, fidem tamen tenent».


''Sensus'' nomen est quartae declinationis; et sensus participium est praeteriti temporis a verbo passivo, quod est sentior. Cuius etiam perfectum est sensus sum, es, est – non sentitus.


''Secturus'', non secaturus, a verbo quod est seco.


''Scamna'' sunt quae lectis altioribus apponuntur; scabelli qui lectis parulis vel sellis ob ascensum apponuntur. Scabellum autem et subpedaneum dicitur, quod sub pedibus sit.


''Sterceratos'' agros, non stercoratos dicas, quibus stercus ad fecundandum infertur.


''Sollemne'' cum dicis sive scribis, .m. sequenti syllabae conectis. Somnium similiter.


''Saevus'', saevio, saevi, saevisti, per .ae. diphthongon; sero, sevi, sevisti, per .e. simplicem.


''Sagena'' per .e. cum retia significat; sagina per .i. pastum et pinguedinem.


''Sol'' utroque numero declinatur. Sed singulariter sol ipsum luminare significat; at soles ipsos dies nominamus in quibus sol totum inluminat polum. Nonnulli tamen veterum ipsa carmina «soles» nominavere, sicut Horatius in principio cuiusdam voluminis ita exorsus est: «Soles meos omni ecclesiae vestrae commendo». Et Maro [''bucol. 9, 51'']: « . . . Saepe ego longos / Cantando puerum memini me condere soles».


&lt;nowiki&gt;''''&lt;/nowiki&gt;«Secundum''» praepositio est imitationis, post temporis sive ordinis.


''Segnities'' vitii est, segnitia frigoris.


''Subscribo'' epistolis; supplico similiter, ut supplico divinae pietati.


''Simplex'' ablativum et in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.; ut ab hoc simplice et simplici, horum simplicum et simplicium. suavis ablativum casum in .e. at in .i. mittit.


''Stachys'' graece, latine spica.


''Sandalin'' graece, neutro genere; caliga latine.


''Sertum'' et corona ex uno graeco transferuntur, id est στέφανος.


''Solium'' proprie sedes regalis est, unde graece basilicos, «thronos», vocatur.


''Senex'' et senior superlativum gradum non habent.


''Sobrius'' nec comparativum recipit nec superlativum, sed pro his dicimus «magis sobrius» et «maxime sobrius».


''Senecta'' et senium duo nomina senectutis sunt et discernuntur a Graecis, apud quos aliud nomen habet gravitas post inventutem, aliud post ipsam gravitatem veniens ultima aetas. Nam presbyter dicitur gravis, et geron senex. Quia vero in latina lingua duorum istorum nominum distinctio deficit, de senectute ambo sunt posita, senecta et senium. Haec Augustinus. At Gregorius, «Undecima vero», inquit, «est aetas quae decrepita vel veterana dicitur, unde Graeci valde seniores non gerontas, sed presbyteros appellant, ut plusquam senes esse insinuent quos provectiores vocant».


''Suspiro'' verbum trahit nomen dativi casus et accusativi, ut «Suspiramus patriae caelesti», et «Suspiramus regnum Dei», et praepositione addita, «Suspiramus ad vitam immortalem».


''Subducimus'' et quae retro subtrahimus et quae in promptu offerimus.


''Supremus'', summus, et ultimus et superiorem et inferiorem significat.


''Super'' est quod eminet; supra quod substratum aliquid habet; subter est quod re aliqua superiore premitur; subtus quod demissum altius non tangitur.


''Servitium'' multitudo est servorum, servitus condicio serviendi. Sed veteres indifferenter servitium et pro servitute posuerunt.


''Sinapi'', sicut et gummi, graecum est; et Plautus dixit, «Teritur sinapi», cuius genetivus cum .s. profertur. Ceteri casus similes sunt nominativo.


''Sibilus'' dici oportet. Virgilius: «Nam neque me tantum venientis sibilus austri». Sed et neutro genere quidam dixerunt, ut Cornelius Severus, «Et sua concordant sibila saeva dracones», et Macer, Theriacon, «Longo resonantia sibila collo».


''Sal'' et masculino genere et neutro dicitur.


''Saturitas'' in cibo tantum dicitur, in ceteris vero satietas; sed Virgilius: «Odiis exsaturata quievit».


''Simiam'' auctores dixerunt etiam in masculino genere.


'&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;«Strigem'' hanc» in significatione avis dicas; striga autem castrense vocabulum est, intervallum turmarum significans in quo equi stringuntur. Unde etiam strigosi dicuntur corpore macilento.


''Stirps'' in significatione subolis feminino genere dicitur; sed cum materiam significat, masculino modo: «stirpem recisum». Dixerunt tamen etiam in significatione subolis masculino genere, ut Pacuvius: «Qui stirpem occidit meum».


''Sero'' rumores (id est, divulgo) [serui]; sero fruges, sevi; sero (id est, claudo), unde sera dicta, seravi. Terentius: «Tutavi atque obseravi ostium».


''Suffragor'', non suffrago; et suffragatus sum, non suffragavi.


''Sorbeo'', sorbui, non sorpsi.


''Somnio'', non somnior; et somniavi, non somniatus sum.


''Sanguis'' est dum manet; effusus vero «cruor».


''Sumimus'' ipsi, accipimus ab alio. Sic cui damus, dicendum «Accipe»; cum permittimus ipsi tollere, dicendum «Sume».


''Scorpio'' bellica res est, at «scorpius» animal.


''Scribo'', scripsi, scriptum: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans, .p..


''Sacer'' et venerandus et execrandus. Virgilius: «Auri sacra fames».


''Suffragia'' populi et quae honorant dicuntur et quae damnant. 

==T ==
''Testor'' aliquid confirmans sententia; contestor cum quadam auctoritate adfirmans; protestor manifeste cavenda denuntians; obtestor aliquem iurare compellens; adtestor ad testimonium vocans, qui sit dignitate vel auctoritate eminens; detestor aliquid execrandum respuens.


''Trux'' ablativum in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.: ab hoc et ab hac truce et truci, horum et harum trucum et trucium.


''Therion'' graece, latine fera; unde theriaca, quia feraliter occidit.


''Taciturnitas'' loquelae contraria est; silentium confusis vocibus sive tumultibus. Verum sciendum quia sileo et taceo et reticeo et conticeo ab uno graeco veniunt σιωπῶ.


''Tenax'' beneficii, id est memor gratiae.


''Torques'' nomen generis communis, nam et in Mario Livius genere masculino et Cicero feminino torquem posuere.


''Triumphat'' hostem qui superat; triumphat nos Deus cum superandi hostes auxilium tribuit. «Deo», inquit [Apostolus], «gratias, qui semper triumphat nos in Christo Iesu». Et iterum, «Expolians principatus et potestates, triumphans illos in semetipso».


''Transmigro'' verbum duplicem significationem habet. Transmigro enim cum de loco ad locum iter facio; item transmigro dicitur cum additamento accusativi casus cum aliquem de loco ad locum transfero ut, «Nabuchodonosor transmigravit Iudaeos de Hierusalem», et «Emigrabit te de tabernaculo tuo». Porro exemplum verbi superioris, «Transmigravi in montem sicut passer». Transmigrans participium aeque dupliciter et de loco ad locum transiens aliquis et alium de loco ad locum transferens intellegitur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Turtur'' et masculino genere et feminino profertur.


&lt;nowiki&gt;''Tunc''&lt;/nowiki&gt; temporis adverbium est, tum ordinis.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Terga&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; hominum sunt tantum, singulariter tergum; tergus quadrupedum, pluraliter facit tergora, id est coria.


&lt;nowiki&gt;''Tinguere''&lt;/nowiki&gt; dicendum, non tingere.


&lt;nowiki&gt;''Temeritas''&lt;/nowiki&gt; sine consilio, audacia post consilium.


&lt;nowiki&gt;''Temperantia''&lt;/nowiki&gt; animorum, temperatio rerum, temperies aurarum.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Tapete&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, tapetis, tapeti a tapeti; et pluraliter tapetia, tapetium, tapetibus. Virgilius: «Qui forte tapetibus altis». Sed et hoc tapetum, huius tapeti, huic tapeto; pluraliter haec tapeta, tapetorum, tapetis. Virgilius: «Instratos ostro alipedes pictisque tapetis». Sed et masculino genere dicit: «Pictosque tapetos».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Turbo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, si sit proprium, Turbonis facit; si appellativum, turbinis. Nam sive ventus sive quo ludunt pueri, hic turbo dicitur. Virgilius: «Torto sub verbere turbo».


&lt;nowiki&gt;''Tumulus''&lt;/nowiki&gt; et tumens tellus et mons brevis et sepulcrum aeque vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Teloneum''&lt;/nowiki&gt;, non theloneum, id est per .t. simplicem, non aspiratione addita. Est autem graece telon, latine vectigal.


&lt;nowiki&gt;''Tabes''&lt;/nowiki&gt; tantum singulariter dicitur, tendiculae et tenebrae tantum pluraliter. 

==V (U) ==
&lt;nowiki&gt;''Usquequaque''&lt;/nowiki&gt; omnimodo significat, pro quo in Psalmis in graeco ἕως σφόδρα legimus, quod significantius latine potest «usque valde» interpretari.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ut&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, adverbium, est modo temporis et significat «postquam», modo qualitatis et significat «quemadmodum»; modo optandi et significat «utinam», modo mirandi et significat «O quam»; modo coniunctio causalis: «Volo ut ubi ego sum et ipsi sint mecum».


&lt;nowiki&gt;''«Vacat''&lt;/nowiki&gt; mihi» graece σχολάζω. Vaco militia, perfectum vacui.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vulgus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; neutri generis est et pluralem numerum non habet; sed Virgilius et masculine vulgum extulit: «Hinc spargere voces / In vulgum ambiguas».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vas&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, vadis generis masculini de vadimonio; vas, vasis neutri de vasculo.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vis&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; duplicem habet significationem: et virtutis videlicet, quae graece δύναμις dicitur, et violentiae, quae graece βία vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Vecordia''&lt;/nowiki&gt; et virus tantum singulariter efferuntur.


&lt;nowiki&gt;''Vepres''&lt;/nowiki&gt; et verbera et viscera non habent singularem declinationem nisi tantum verbere et viscere. Virgilius et, «Torto volitans sub verbere turbo», et Ovidius, «Viscere diviso»  


&lt;nowiki&gt;''Utor''&lt;/nowiki&gt; divitiis de divitias.


&lt;nowiki&gt;''Ver''&lt;/nowiki&gt; semper singulariter.


&lt;nowiki&gt;''Verbex''&lt;/nowiki&gt;, id est ovis, ab .v. littera incipiendum.


&lt;nowiki&gt;''Ulterior''&lt;/nowiki&gt; et ultimus positivum gradum non habent.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Verus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; ad naturae tantum veritatem refertur; verax autem dicitur qui non mentitur. Unde et verus daemon dici potest; verax autem non potest.


&lt;nowiki&gt;''Vallestria''&lt;/nowiki&gt; agrorum, sicut et campestria, dicuntur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Veto&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; culpam et veto culpa, id est prohibeo a culpa. Sedulius, «Pomisque vetaret acerbis», id est a pomis; et Fortunatus, «Non veto coniugium, sed praefero virginis alvum».


&lt;nowiki&gt;''Vultus''&lt;/nowiki&gt; mutatur, facies manet.


&lt;nowiki&gt;''Vae''&lt;/nowiki&gt; dativus et accusativus sequi debent, non alius, ut «Vae populo Maurorum», et «Vae populum Maurorum».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Uterque&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; de duobus dicimus; utrique de binis aut de pluribus ex utraque parte positis: uterque venit, utrique venerunt.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Veniunt&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; qui vendunt; veneunt qui venduntur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ultus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;: et vindicatus et punitus.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Velocitas&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; pedum et corporum; celeritas animorum et factorum.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ulcus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; quod nascitur; vulnus quod per alium fit.


&lt;nowiki&gt;''«Vultur''&lt;/nowiki&gt;» dixit Virgilius in Sexto, sed et «vulturius» Lucilius in Primo.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Urgeo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, non urgueo. Virgilius: «Quibusve urgentur poenae».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ungo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, unxi, quomodo pingo, pinxi, utrumque sine .u.; attamen ad nomen derivatum .u. addit, ut «Pinguis unguine ceras». Ita unguentum, non ungentium dicatur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Verbum&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; est omne quod lingua profertur et voce; sermo autem, cuius nomen ex duobus verbis compositum est «serendo» et «monendo», comptior ac diligentior fit. Sententia vero quae sensu concipitur; porro loquela, quando cum quadam eloquentia dictionis ordo protexitur; oratio, quando usque ad manuum artem describendus oratoris sermo pervenit.</text>
      <sha1>mumf63v1hk1acvhle90e3rphd9rnkzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267505</id>
      <parentid>267504</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65792" sha1="ns3x1unl7jlnrtupp9fli1t7iwlyix6" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De orthographia
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Grammatica, lexica
|Editio=Venerabilis Bedae Opera Didascalica
ed. C. W. Jones, Turnholti 1975
|Fons=[https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_orth.html#v Bibliotheca Augustana]
}} 
''(cf. [[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]])''


'''.A. ''' littera etiam nota praenominis est cum Augustum sola significat.
 
'''.B. '''propinqua est .p. litterae qua saepe mutatur, ut supponit, opponit.
 
'''.C. '''nota est praenominis cum Gaium significat; item numeri, cum centum.
 
'''.D. '''littera propinqua est consonantibus his .c. .g. .l. .p. .r. .m. .t. quae succedunt in locum eius, ut accipere, aggere, alliga, appare, arripe, ammitte, attende. Nota praenominis cum Decium sola significat. Item numeri, cum quingentos.
 
'''.L. '''sola Lucium significat.
 
'''.M. '''sola Marcum.
 
'''.N. '''sola Numerum. Praeposita .G. Gnaeum.
 
'''.P. '''sola Publium; et cum .R. populum Romanum; et subiecta .R. rem publicam; et praeposita .C. litterae, patres conscripti sive post consulatum.
 
'''.Q. '''littera etiam nota est praenominis, cum Quintum sola significat; item honoris cum quaestorem; populum cum Quirites.
 
'''.T. '''nota est praenominis cum Titum sola significat.
 
'''.V. '''adiuncta .C., cum virga iacente superposita, vir clarissimus; .V. geminata, cum virga iacente superposita, verbi gratia; .V. geminata cum .C. duplice, viri clarissimi. 
 
==A ==
''Ante'' praepositio multa significat. nam et tempus significat cum dicitur, «Ante me non est formatus Deus et post me non erit»; et praesentiam, ut «Ante conspectum gentium revelavit iustitiam suam», id est «coram gentibus»; et dignitatem, ut «Posuit Effraim ante Manassen», et «Qui post me venit ante me factus est»,id est «mihi praelatus».


''Aula'' latine domus regia est, aula graece «atrium» dicitur. Unde notandum quod in Psalmo ubi legimus, «Adorate dominum in aula sancta eius», non palatium aulae nomine sed atrium graeco vocabulo debet intellegi.


''Ausculto'' suasori et ausculto praecepta magistri. «Ausculto» autem et «audio» ex uno graeco sermone vertuntur, quod est ἀκούω.


''Arra'' latine dicitur, «arrabon» graece; «agon graece, latine «certamen»; «aroura» graece, latine «arvum»; «asphaltos» graece, latine «bitumen».


''Acer'' acerrimus, non acerissimus; agilis agillimus, non agilissimus. Et in adverbiis acerrime et agillime.


''Audeo'' «audes», perfectum facit «ausus sum».


''Adiuvo'' perfectae formae est; «adiuto» frequentativae.


''Acervo'', aggero, accumulo ex uno graeco verbo, σωρεύω. 


''Aeger'' animo, aegrotus corpore; utrumque per .ae. diphthongon scribendum.


''Aboleo'' abolevi, arceo arcui.


''Alibi'' alio loco, «alias» alio tempore, significat. At tamen invenimus «alias» nonnumquam pro «aliter» sive pro «alio loco» positum.


''Abstineo'' me cibo, alienus sum crimine.


''Anteibat'' sapientia Salomon cunctis mortalibus», Iulianus ait.


''Admoneo'' interfectorem caedis et caedem.


''Aequalis'' alterius staturae par est; «aequabile» quod aequari potest.


''Appetens'' cibum et appetens cibi. Ambrosius: «Cancer... ut appetens cibi ita prospiciens est periculi».


''Accuso'' sacrilegum et insimulo ex uno graeco venit, κατηγορῶ.


''Animadverto'' in te et vindico in te, ex uno graeco, κολάζω.


''Aes'' singulari tantum numero gaudet; et quamvis «aera» dicamus, tamen ceteris casibus non utimur.


''Autumnus'' genere masculino et «autumnum» dicitur neutro, utrumque numero singulari.


''Aurichalcum'' et «orichalcum» dicimus et hoc singulariter tantum. Sic et cetera metallica.


''Ab'' et ex praepositiones, si sequens verbum a vocali incipiat, integrae efferuntur, ut «ex oppido», «ab illo»; si consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut «e foro», «a sacerdote». Hae autem praepositiones ita differunt: cum dicit quis «a theatro» se venire, non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro se venire significat; qui vero «ex theatro» se venire dicit, ex ipso theatro significat.


''Ad'' et in praefatis praepositionibus pares, sed contraria potestate sunt, quia «in forum» ire est in ipsum forum intrare, «ad forum» autem ire ad locum foro proximum; ut «in tribunal» et «ad tribunal» venire non unum est, quia ad tribunal venit litigator, in tribunal vero praetor aut index.


''Ancillor'', blandior, et adulor unum significant, quod est graece κολακεύω, et dativum casum trahunt.


''Aufero&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; eximo, adimo, demo, subtraho, subduco ex uno graeco transferuntur, id est ἀφαιροῦμαι.


''Abdico'' verbum potest accusativum nomen sive pronomen cum dativo trahere. Ambrosius: «Qui se abdicant saecularibus inlecebris».


''Alius'' nomen dativum dupliciter effert, et «alii» et «alio». Habes in sacra scriptura, «Et dico huic: Vade et vadit; et alio: Veni et venit»; et rursum, «Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum».


''Aegyptum&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;,&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; cum in scriptura dividere vis, .p. sequenti syllabae iungis; aspectum .c. sequenti syllaba; affectum similiter, et afflictum ceteraque huiuscemodi.


''Assuere'' et assumentum panni per .s., non per .d. scribendum; similiter assumere per .s., appropriat per .p. scribendum, apponit similiter, accurri per .c., amministrat» per .m., «applicat» per .p., alligat per .l., assequor per .s., allevat per .l., assidue per .s., aggredior per .g..


''Assarius'' ab antiquis dicebatur; nunc «as» dicitur, non «assis». Sane «assis» genetivus est.


''Alium'' et dolium per .i. scribendum, non per .e., sicut «oleum». Vergilius, «alia serpyllumque», per .i. dixit.


''Ambo'' et «duo» neutraliter, «ambos» et «duos» masculine; nonnulli tamen graecos secuti dicunt «hos duo» et «hos ambo», quia illi τούς δύο et τούς ἄμφω dicunt. Vergilius: «Verum ubi ductores acie revocaveris ambo».


''Anguis'' cum sit masculini generis, dixerunt tamen et feminini Ovidius, Varro, et Acinius.


''Acer'' facit pluralem «acri»; «acris» pluralem «acres».


''Absconditus&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; non «absconsus».


''Alter'' de duobus, unus ex pluribus, quamvis legamus «unus ex duobus».


''Audacter'' latinum est; sed audaciter melius, quia nomina .x. littera terminata in adverbiis «iter» adsumunt, ut «atrox atrociter», «ferox ferociter».


''Accersit'' qui evocat; arcessit qui accusat.


''Acervus'' moles est; acerbus inmaturus aut asper.


''Adficimur'' honore et adficimur iniuria.


''Apparet'' qui videtur; «adparet» qui obsequitur, non regulae ratione sed discernendi gratia intellectus.


''Arbor'' omne lignum dicitur; «arbusta» non nisi fructifera.


''Avenae'' sterile germen; «habenae» retinacula iumentorum. Hoc de habendi potestate; illud de occupandi aviditate dictum.


''Accidunt'' mala; contingunt bona; eveniunt utraque.


''Advocatur'' daturus patrocinium; «evocatur» praebiturus obsequium; «invocatur» praestaturus auxilium.


''Adportare'' est aliquid adferre; «conportare» in unum locum conferre; «deportare», deponere; «exportare», tollere.


''Agnoscimus'' quae a nobis excederant; «cognoscimus» ignorata et invisa.


''Altum'' et sursum et deorsum significat.


''Aquatam'' potionem recte dicimus quae aquam aliunde recipiat; «aquosum» autem locum qui ex se aquam fundat.


''Album'' naturae tantum est; «candidum» frequenter et studii, nam et corpori et animo aliquotiens adsignatur. «albos» ergo «capillos», «carnem candidam» recte dicimus.


''Alvus'' virorum recte dicitur; uterus mulierum; venter in utroque sexu.


''Acceptor'' et accipiter: Virgilius enim «accipiter» dicit, Lucilius autem «acceptoris et ungues».


''Apud'' per .d. scribendum; «caput» per .t., quia facit «capitis».


''Armarium'' locus ubi quarumcumque artium instrumenta ponuntur; «armamentarium» ubi tantum tela armorum.


''Accedit'' per .e. ab ambulando; «accidit» per .i. ab eventu.

==B ==
''Belzebub'', non «Belzebul» aut «Belzebud». «Belial», non «Beliar».


''βύρσα'' graece, latine «corium».


''Bellus'' bellissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum «magis bellus» et e contrario «minus bellus», id est minus pulcher.


''Bucina'' est qua signum dat bucinator; «bucinus» ipse canor ex hac editus. «Bucina» pastoralis est et cornu recurvo fit, unde et κεράτιον graece vocatur. «Tuba» autem de aere vel argento efficitur et sollemnitatibus concrepat.


''Baptismus'' baptismi genere masculino, et «baptisma baptismatis» neutro, et «baptismum baptismi» aeque neutro.


''Barbam'' hominis, «barbas» pecudum dicimus.


''Buxus'' arbor erit, «buxum» materia ipsa.


''Balneum'' veteres dixerunt sive «balineum», nihil enim differt; sed in privatis. Publicis autem feminini generis, et quidem numero semper plurali – frequenter «balneas».


''Baluae'', id est thyrae, per .b. incipiant.


''Baratrum'' singulariter tantum effertur. sic autem vocabant gentiles locum apud inferos.


''Blanditiae'' et «bigae», sicut et «trigae» et «quadrigae», pluraliter tantum. Sed in nostrorum litteris scriptorum et bigam et quadrigam.

==C ==
''Cana'' et «Simon Cananaeus» per simplicem .c.; «Chanaan» et «mulier Chananaea» adspiratione addita.


''Cynomia'' per .y. scripta «caninam muscam» significat, κύων enim graece «canis» dicitur; «coenomia» per diphthongon .oe. «communem muscam»; κοινός enim graece «commune» est, unde «coenobium» a communi vita nomen accepit. Quod in Exodo et in Psalterio in primis translatum esse arbitramur, ut omnis generis musca significaretur; sed similitudine soni per incuriam contigisse ut «cynomia» pro «coenomia» scriberetur.


''Coitus'' generaliter omnis coeuntia sive itineris sive concordiae sive conubiorum.


''Carduus'' trium syllabarum est, ut «arduus», «fatuus», «mortuus», ideoque similiter declinandum est: «huius cardui», «huic carduo», et «hunc carduum», pluraliter «hi cardui», «carduorum», «carduis».


''Cubicularius'' custos cubiculi; «cubicularis» vero lectus cubiculo aptus, ut «caligarius artifex», «caligaris clavus».


''Clunes'' feminino genere dixit Melissus, sed Verrius Flaccus masculino genere dici probat.


''Commodamus'' amico pro tempore equum, vestem, servum – hanc ipsam rem quam dedimus recepturi; «mutuo damus» pecuniam, triticum, vinum, et his similia, quae mutata recipi necesse est.


''Canities'', non «canitia», dicenda.


''Camara'' dicitur, ut Verrius Flaccus adfirmat, non «camera» per .e.. Sed Lucretius, «cameris ex teretibus» dicendo, etiam «cameram» dici posse ostendit.


''Curriculus'' masculine diminutio est «currus»; «curriculum» autem neutraliter spatium ad currendum aptum vel ipsum currendi officium.


''Clipeus'' masculino genere in significatione scuti ponitur; neutro autem genere imaginem significat. Sed auctoritas utrumque variat.


''Caseus'' masculini generis est, sed Pomponius neutraliter dixit, «caseum molle».


''Cuspis'' cuspidis, non cuspes.


''Capparim'' feminino genere dixit Varro; nam et graece feminino dicitur ἡ κάππαρις.


''Cassidem'' dicimus nos ab eo quod est haec cassis, sed multi cassidam dicunt, ut et Propertius: «Aurea cui postquam nudavit cassida frontem», et Virgilius, «aurea vati cassida».


''Capo'' nunc, sed Varro, De sermone latino, ait: «Ex gallo gallinaceo castrato fit capus».


''Cingula'' hominum generis neutri est; nam et animalium genere feminino «has cingulas» dicimus.


''Capax'' qui facile capit; «capabilis» qui facile capitur.


''Collocat'' per .l. scribendum, non conlocat per .n..


''Calumnia'' est crimen falsum, cum nobis adversarius aut malum quod non fecimus obicit aut bonum quod fecisse probamur in contrarium interpretari conatur.


''Consulo'' tibi, prospicio, provideo ex uno graeco veniunt, quod est προνοῶ σου.


''Contemno'' hostem, despicio, sperno, aspernor ex uno graeco veniunt, quod est καταφρονῶ.


''Commeio'' lectum est et permeio; commixi et permixi.


''Comitor'' amicum et amicis.


''Corinthium'' civem dicimus, Corinthiacum vas.


''Comminus'' gladiis pugnamus; eminus iaculis, quia illud a manibus non recedit, hoc e manibus emittitur.


''Clipeum'' armorum; clupeum imaginis est.


''Cadit'' quis etiam in plano; decidit ex alto.


''Caerulus'' naturae color est, «caeruleus» fingitur; ita alterum est, alterum fit.


''Claritas'' tam luminis est quam perspicuitatis; «claritudo» generis. Prior itaque splendoris, posterior nobilitatis est.


''Cruciatus'' est dolor corporis, vel cum homo ab altero cruciatur; cruciamentum quod cruciat.


''Cerno'' et cresco in eundem perfectum cadunt, crevi.


''Caedo'' cecidi per .ae. diphthongon: «Caeditur et tilia ante iugo levis» – Virgilius; cedo cessi per .e. simplicem.


''Cupio'' cupivi facit et cupii: Cicero in Pro Cluentio, «Et filium et hunc cum maxime filium interfectum cupit» – pro cupivit.


''Calumnior'' innocenti, non innocentem; tametsi quidam interpretum graecam locutionem secuti accusativum posuerint dicentes, «Et orate pro persequentibus et calumniantibus vos».


''Cur'' adverbium saepius indicativum verbum trahit: Gregorius, «Discutiendum est cur quadam die factum aliquid coram Domino dicitur».


''Clavus'' singulariter, quae est purpurata vestis, et declinatur genere feminino.


''Callum'' quoque et «caenum» et «crocum» neutro, sed Virgilius masculino, «crocumque rubentem».


''Cani'', cancelli, et casses singularem numerum non habent (casses autem «retia» dicuntur). Caulae similiter, caerimoniae, cunae, et compedes, et in neutro genere castra, cibaria, crepundia, cunabula.


''Cruor'' pluralem non habet: Virgilius plurali cruores, «Atque atros siccabat veste cruores».


''Contagium'' et contagia neutro genere dicenda; et haec contagio feminino.


''Comoedia'' carmina quae in conviviis canuntur, quia comessatio graece κῶμος dicitur.


''Cartallos'' graece, latine fiscella. κάλαμος graece, latine arundo. κανών graece, latine regula. κάδος graece, latine situla.


''Cunabula'' sunt panni infantiae, sed Iohannes Constantinopolitanus episcopus scribit Lazarum in monumento cunabulis involutum.


''Cantator'' et cantatrix a verbo canto, et cantor atque cantrix a verbo cano, recte dicitur.


''Comburo'' per .m. scribendum, non per .n.; comparo similiter et compono ceteraque huiusmodi.


''Conspectus'', cum in scriptura dividendum est, .c. sequenti syllabae iungis.


''Complaceo'', non conplaceo; commoratus, non conmoratus; comprehendo per .m..


''Camelus'' per unum .l. scribendum.


''Commodat'' et commendat per .m.; computrescit per .m.; complures per .m..


''Columna'' cum scripto dividenda est, .m. sequenti syllabae nectis; calumnia similiter.


''Celo'' celas (id est, abscondo) per simplicem .e. scribendum; caelo caelas, cum picturam significat, per diphthongon .ae. proferendum. Unde caelum melius intellegitur dictum ab eo quod caelati instar multifaria sit siderum varietate depictum quam quod invisibilia et incerta mortalibus celet arcana.


''Cantarus'' animal est; cantarum camara domus.


''Clamo'' clamoris simplicis est; «conclamo» simul cum multis. Est etiam «acclamo», cum falso aliquem accuso, sicut Cicero, de Prasio, «Solis innocens acclamationibus punitus est»; «reclamo», aliquem exeuntem vocitans; «inclamo» et «succlamo», murmurandi est; «proclamo», laudandi vel deprecandi exaltatio; «declamo», rhetorizandi; «exclamo», quando pro viribus vocem elevo.


''Curro'' hoc tantum significat, quod in itinere positus nullam facio comperendinationem; «curso» autem, paulo citius aliqua necessitate extorquente festinare cogor; «cursito» vero, quando hoste me insequente fugio.


''Circa'' ad visibilem materiam vel locum pertinet; erga autem ad animum spectat, maxime cum aliquem propensiorem affectum gerat proximorum. Circa ad tempus refertur circiter ad numerum.


''Carcer'' ubi homines coercentur singulariter semper; carcares unde currus effunduntur pluraliter dicuntur, utrumque masculine.


''Cepit'' de capiendo scribimus; «coepit» de incipiendo.


''Coepta'' per diphthongon; «incepta» per simplicem .e..


''Columbae'' quae mansuefieri possunt et domibus adsuescere; palumbes ferae et saxis silvisque inhabitantes.


''Conscribere'' est multa simul scribere; «exscribere» quod alibi scriptum sit transferre; «transcribere», cum ius nostrum in alium transit; «inscribere» accusationis est; «adscribere» adsignationis; «describere» dictionis vel ordinationis.


''Consuescimus'' bona; insuescimus mala; adsuescimus utraque.


''Crassari'' corporis est et saginae; «grassari» animi et crudelitatis.

==D ==
''Dilibuit'' unguento, non delibuit.


''Disertus'' orator est; desertus derelictus.


''Delator'' qui defert ad accusandum; dilator qui differt ad proferendum.


''Deluit'' purgat; diluit temperat.


''Deduco'' de amico producendo; diduco autem est distraho.


''Dimidiatum'' calicem bibi, non dimidium dicere debemus; non enim ipsum vas bibis sed quod intra vas est.


''Donamus'' et illud quod damus et illum cui damus.


''Delictum'' peccatum aliquod dicimus; delectum militiae aut alicuius examinis electionem appellabimus. Nam et diligi affectionis est, deligi iudicii.


''Daemon'' per diphthongon notandus; deus per .e. solam.


''Damnatus'' et addictus et absolutus: Virgilius, «Quem damnet labor» – id est, virtus sua absolvat aut victorem faciat.


''Dolium'' per .i. scribendum, non doleum per .e..


''Dilectio'' et diligo per .i. et quae declinantur sive derivantur ex his; delectatio et delector et quae declinantur ex eis per .e. scribenda.


''Domuncula'' conclavium, domus domicilium, nidum avis.


'''«Descendo'' montes» dicere potes, id est, per montes vel in montes; «descendo scalas» aut «piscinam», id est per scalas et per piscinam. degredior monte dicimus recte et significamus «de monte».


''Discrucior'' et crucior animi et animo et animum.


''Decus'' honoris, decor formae est.


''Deliciae'' et divitiae non habent numerum singularem.


''Denarius'' latine masculini generis est; denarion graece neutri.


''Dialogos'' graece; disputatio latine.


''Drama'' graece neutri generis; latine fabula.


''Defunctus'' cum scripto dividitur, .c. sequenti syllabae iugenda.


''Didymus'', id est geminus, prima syllaba per .i., secunda per .y. scribitur.


''Deliramentum'', non deleramentum, quia a verbo liro, id est sulco, originem trahit; et sicut boves, cum a recto sulcandi actu declinant, delirare dicuntur, sic et homines qui de bonis ad mala corda divertunt.


''Diluculum'', non deluculum, quia modicam diei lucem ostendit.


''Desiderium'' est rerum absentium et nondum adeptarum, concupiscentia utrorumque; concupiscuntur enim quae habentur et quae non habentur. Nam concupiscendo fruitur homo rebus quas habet; desiderando autem absentia concupiscit.


''Dito'' et divito idem et locupleto, graece πλουτίζω.


''Decurio'' decuravi et decumo decumavi unum est, graece δεκατῶ.


''Dimittere'' est derelinquere; demittere deorsum mittere, velut, «Quis demisit lapidem angularem eius?»  


''Dominor'' tui et dominor tibi.


''Dogmata'' graece; latine decreta. Dogmatizo, decerno, sive censeo.


''Dum'' coniunctio aliquando indicativum verbum trahit: Gregorius, «Ne scientia, dum novit et non diligit, inflet, ut, dum intuetur quod illa aliquando non habuit, temperet dolorem, quod amisit».


''Doleo'' vicem tui et tuam et doleo tibi: Gregorius papa de Benedicto patre, «Cum persecutorem suum amaret, magis illi quam sibi doluit».


''Dum'' coniunctio aliquando modum coniunctivum, aliquando trahit indicativum, ut, «Dum anxiaretur cor meum», et, «Dum dicitur mihi cotidie: ubi est deus tuus?» et beatus papa Gregorius, «Amici ergo beati Iob, dum percussionum genera distinguere nesciunt, percussum pro culpa crediderunt». Item aliquotiens «dum ut» significat, ut poeta: «Tityre, dum redeo, brevis est via, pasce capellas».


''Desperatus'' per .e. scribendum, dispersus per .i.. Discedo per .i., descendo per .e..


''Diastole'' graece, latine interdictum. Est autem nota ad pedem litterae posita, quae male coniuncta separet, ne puer legens erret, ut: «Liber a,per,uit reos movit vestigia campos».


''Domus'' ablativum casum dupliciter effert, et in .o. videlicet et in .u.. Sed a domo genetivus pluralis fit domorum, a domu domuum.

==E ==
''Egeo'' victus et victum et victu.


''Eripio'' flammae hominem.


''Egredior'' domo et civitate.


''Error'' est rei vitium, ut amor, dolor; erratio certae viae; erratrix personam respicit, ut venatrix; erratica hedera, vitis.


''Eloquentia'' et eligantia singularia semper.


''Exuvia'', exequiae, excubiae, quae graece νυκτοφυλάκια dicuntur, exta quoque tantum pluralia.


''Emporia'' feminino genere et est graecum; latine mercatus.


''Emolumentum'' per .e. simplicem scribendum; aemulatio per .ae. diphthongon.


''Equo'' sedeo dativo casu et ablativo sine praepositione dicendum; et equum sedeo accusativo, et in equo et super equum similiter.


''Emanat'' fons sive terra aquam, id est gignit et producit; et emanat aqua de terra sive fonte, id est profluit. Gregorius: «Qui locus a romana urbe quadraginta fere milibus distans frigidas atque perspicuas emanat aquas». Et iterum: «De eodem sepulchro illius fraglantia suavitatis emanavit».


''Exprobrat'' qui commemorat quae praestitit; obprobrat qui obprobrium obiectat, hoc est vitium.


''Expectatur'' venturus; spectatur qui videtur vel probatur.


''Exercitus'' laboribus, exercitatus studiis.


''Exstruere'' est in altum struere; instruere aciem vel actionem; adstruere adfirmare; construere in struendo coniungere; substruere re aliqua supra posita subter struere.


''Excubiae'' per .b., exuviae per .u. scribendae.


''Eorundem'' et earundem per .n. exprimenda, non per .m..

==F ==
''Fimbria'' genere feminino, et fimbrium dicitur neutro.


''Fides'' fidei, de credulitate; fides fidis, de chorda. Utraque .es. longa.


''Flemina'' sunt, ubi abundant crura sanguine; plemina, cum in manibus vel in pedibus callosis sulci sunt.


''Fastus'', de superbia, facit fastuum genetivo plurali; fastus, de libris, facit fastorum.


''Fungi'' agere est; defungi peragere.


''Fremor'' est murmur hominum; fremitus ferarum.


''Flavum'' dicimus rubeum, sicut «flava Ceres»; furvum nigrum. Fulvum nigro rubeum, sicut fulvum leonem dicimus; fulvam aquilam et fulvum aurum et «fulva pugnas de nube tuentem», quae haberet igneum aliquid de caelesti et sordidum de lugubri. Fulvum certe aurum, cui ad decorem splendoris sui nigelli aliquid additur.


''Forum'' neutro genere dicimus locum rebus agendis destinatum, vel cum commercium significamus; foros masculine tabulata navium, ubi remiges sedent, et semper pluraliter.


''Fornax'' genere feminino dici debet, quia per deminutionem facit fornacula, non fornaculus.


''Falanx'' militum dicitur; falanga fustis cui quid deligatur.


''Fedus'', quod est deformis, per .e. solam scribendum; foedus, quod est pactum, per .oe. diphthongon.


''Formosus'' sine .n., sicut speciosus.


''Fructum'' cum dicis sive scribis, .c. secundae syllabae iungis; factum et fictum similiter, ceteraque huiusmodi.


''Falso'' et nomen et verbum et adverbium est. Nomen ablativi casus, ab hoc falso; verbum primae coniugationis, falso falsas; adverbium, ut falso loqueris.


''Flagitia'' quae in deum peccamus; facinora quae in hominem.


''Flagro'' amore et ardeo amore ex uno graeco venit καίομαι.


''Fidens'' sum animi et animo: fidus amicus erit, fidelem famulum dicito. Item fidelis fit ut domino servus, fidus natura; ita alter tempore cognoscitur, alter semper invenitur.


''Fimus'' et fumus pluralem numerum non habent; fames similiter, faenum, et fel.


''Furfures'' et freni masculina semper pluralia, sed et frena et frenum invenimus.


''Far'', frumentum, et cetera frugum nomina semper singularia, quamvis frumenta et hordea legamus.


''Fauces'' singularem non habent, quamvis et faux inveniamus.


''Fidus'' fidissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum magis fidus itemque e contrario minus fidus.


''Facilis'' facillimus, non facilissimus, sic et difficillimus; et in adverbiis facile facillime, difficile difficilius difficillime. Nec dicimus faciliter aut difficiliter, tametsi veteres dixerunt.


''Fulgeo'' et fulcio eundem habent perfectum, fulsi. Frico fricas fricui, frigo frigis frixi.


''Facinus'' et facinora non solum peccata, sed aliquando etiam bona opera designant. Nomen a faciendo figuratum.


''Fratres'' dicuntur non solum mares ex isdem parentibus nati, sed etiam masculus et femina sive plures utriusque sexus eodem patre vel matre eadem generati fratres promiscue vocantur. 

==G ==
''Gula'' dicendum non gyla, quia .y. litteram nulla vox nostra adsciscit.


''Gobius'' piscis nonnumquam gobio legitur.


''Gaudium'' animi, laetitia et exultatio etiam verborum atque membrorum.


''Gremium'' dicimus interius accinctae vestis secretum; sinum exterius sinuatae vestis receptaculum.


''Gluten'' neutro genere, glutinis, glutini; sed et glutinum Sallustius dicit, glutini, glutino.


''Git'' monoptoton et pluralem numerum non habet. Est autem neutri generis et per omnes casus declinatur.


''Gracilis'' gracillimus, non gracilissimus.


''Gaudeo'' gaudes perfectum habet gavisus sum.

==H ==
''Hilarus'' facit pluralem hilari, hilaris pluralem hilares.


''Hospes'' et qui recipit et qui recipitur.


''Horrendum'' dicimus et despicabile aliquid et admirandum. Virgilius: «Oculos horrenda in virgine fixos».


''Herbidum'' locum dicimus in quo herba est, etiamsi aridus esse consueverit; herbosum qui herbam facile generat, etiamsi ad tempus aridus sit.


''Haurio'' et haustus per aspirationem scribendum.


''Harena'' per adspirationem quia ab haerendo vel ab hauriendo aquam dicta est.


''Hebescit'' quia naturae usu tepescit; hebetescit qui amittit aciem.


''Hi'' pronomen plurale per unum .i. scribendum; his similiter per unum .i..


''Holocaustoma'' numero singulari, holocaustomata plurali.


''Hamo'', hamas, et nomen hamus cum adspiratione scribenda; sic et inhamo et perfectum inhamavi.


''Herbescit'' ager cum herbam generat, sicut adolescit et pubescit cum spicae proximant.


''Humilis'' et contrarius superbo dicitur, quod est virtutis animi, et contrarius sublimi, quod est condicionis. Sed et locus humilior, qui inferius iacet, solet appellari. Humiliatus etiam in pressuris afflictus appellatur. 

==I ==
''Intempesta'' nox est media nox, quando quiescendum est, hinc utique dicta, quia inoportuna est actioni vigilantium; tempestivum enim veteres dixerunt oportunum et intempestivum inoportunum ducto a tempore vocabulo, non a perturbatione aeris, quae consuete tempestas vocatur, quamquam isto verbo licenter utantur historici, ut dicant «ea tempestate» quod volunt eo tempore intellegi. Inmaturitas nocturnum tempus est, quod non est maturum, id est oportunum ut agatur aliquid vigilando; quod etiam vulgo dici solet hora inportuna, graece ἀωρία. «praeveni inmaturitate» ἐν ἀωρίαι. Nihil vero interest ad sententiam, utrum inmaturitate an in inmaturitate dicatur, quomodo nihil distat, utrum quis dicat egisse se aliquid galli cantu an in galli cantu.


''Iuventus'' sicut et senectus plurali numero non flectitur. Iuvenis et iuvenior non recipiunt superlativum, sicut nec senex et senior; solent autem iunior et senior ad se invicem dici minor et maior, etsi neuter ipsorum senili accessit aut propinquavit aetati. Ambrosius: «Iunior est herbis sol, iunior faeno».


''Interior'' et intimus non habent positivum gradum; inferior et infimus similiter.


''Ipsum'' neutro genere dicendum non ipsud, ut illud et istud, quoniam veteres nominativum masculinum non ipse dicebant sed ipsus.


''Inpingo'' facit perfectum inpinxi et inpegi.


''Inmunes'' periculi et inmunes a periculo.


''Indigus'' et prodigus per unum .u. scribenda; indiga et prodiga sine .u.. Augustinus: «Avaritia pecuniam congregat, luxuria spargit, ista indiga, illa prodiga».


''Incredibile'' quod credi non potest; incredulus qui credere non vult.


''In'' praepositio significat modo id quod est valde et vim verbi cui praeponitur auget, ut increpuit, insonuit, infregit; modo idem quod non, ut invalidus, infirmus; modo ponitur pro eo quod est inter, ut «Benedicta tu in mulieribus»; modo pro adversus ut, «Duo in tres et tres in duos dividentur»; modo pro spatio temporali, cum significat usque, ut dicimus, «A mane in noctem», at volumus intellegi «usque in noctem».


''Interest'' et refert producta re unum idemque significat, quod graece dicitur διαφέρει. Dicimusque ita interest mea et refert mea, interest eius et refert illius, interest et refert nostra interest et refert illorum.


''Impleor'' vini et vino.


''Invado'' te et in te; intueor te et in te; incurro te et in te.


''Incurri'' et incucurri.


''Invideo'' divitem, invideo ei pulchritudinem.


''Iratus'' ex offensa est, iracundus natura; itaque ira repentino motu nascitur, iracundia perpes vitium est. 


''Ignis'' ablativum casum et in .e. et in .i. mittit.


''Iuga'' montium pluraliter semper, iugum enim iumentorum; sed Virgilius, «Hoc superate iugum».


''Intestina'' et incunabula pluralia tantum. Ius, id est aequitas, non habet pluralem nisi iura tantum. Iocum singulariter neutrale, pluraliter hi ioci et haec ioca.


''Instar'' illius rei dicere debemus, non ad instar.


''Inluvies'' sordium est, ingluvies ventris: illud a non lavando, hoc ab ingluendo dictum.


''Iuventus'' multi iuvenes dicuntur; iuventas unius hominis, aetas; Iuventa ipsa dea ut Graeci dicunt aut poetae Iunonis filia, uxor Herculis, a qua Iunium mensem appellatum in libris Fastorum legimus.


''Insita'' arbor est cui incisae alienum germen includitur; adsita cui incolumi aliud quod sustineat adiungitur.


''Invideo'' tibi divitiis, non divitias.


''Inermus'' facit pluralem inermi, inermis pluralem inermes.


''Illius'' similis ad mores refertur, illi similis ad vultum.


''Invidus'' qui invidet; invidiosus qui invidiam sustinet.


''Idem'' correpte neutrum; idem producte masculinum in utroque numero.


''Interpretor'', et quae derivantur sive declinantur ab eo, per simplicem .e. scribenda.


''Inberbi'' dicuntur, non inberbes. sic etenim Varro, «inberbi iuvenes», sed et Cicero «inberbum» dixit, non inberbem; Titus Livius autem «inberbis» singulariter.


''Imputribile'' per .m. scribendum, non per .n.; impono similiter et huiusmodi similia; immitto, non inmitto; irrigo, non inrigo; impleo, non inpleo; immundus, non inmundus.


''Inquilini'' non habentes propriam domum, sed habitantes in alieno. Incolae sive advenae utique adventicii perhibentur, quae cuncta ex uno graeco, quod est πάροικος in sacris litteris interpretata habemus. Ex his derivantur nomina incolatus et inquilinatus. Trahit autem inquilinus, sicut et peregrinus, nonnumquam nomen dativi casus, ut Augustinus de reprobis, «Sunt autem et ipsi peregrini et inquilini non huic terrae, sed populo Dei».


''Imponere'' est rem aliquam, sive corporalem seu incorporalem, alteri rei superponere; sed et imponere pro fraudem facere aliquando dicitur, unde impostura vocatur, cum argentum vel aurum viliori metallo adulteratur, et qui hoc facit impostor vocatur. Unde etiam vulgo qui aliquid fraudis facit aut simulationis impostor solet appellari. Gregorius papa: «Coepit illum simulatorem et verbo rustico impostorem clamare». Unde habes in sacra scriptura: «Quare imposuisti mihi? Nonne pro Rachel servivi tibi?» Et in Regum: «Quare imposuisti mihi? Tu es enim Saul», hoc est «Quare me simulatione decipere et fraudem facere voluisti?» Et Augustinus: «Et ideo sibi miser imponit; sibi enim fraudem facit qui perdit meliora amando peiora». 

==L ==
''Large'' et largiter: Iulius Modestus utrumque recte dici ait, sed large esse qualitatis, largiter quantitatis.


''Libidinosus'' a libidine per .b.. Lividus a livore per .v. proferendus. Larba per .b..


''Ludificor'' stultum et deludor, quod venit ex uno graeco ἐμπαίζω. Praeterito perfecto ludificatus sum, veteres vero ludificavi dixerunt.


''Labium'' superius dicitur, labrum inferius; rostrum nonnisi quod incurvum est.


''Latere'' et absconsum esse aliquid dicimus et late patere. Virgilius: «Et scuta latentia condunt».


''Lepus'' animal est, lepos iucunditas voluptatis; unde et gratum aliquid lepidum dicimus.


''Limen'' aedium est, limes regionum.


''Largitas'' humanitatis est, largitio ambitionis.


''Ligat'' quis vinculo, legat testamento.


''Loqui'' hominis est, obloqui obtrectatoris, sicut obicit opponit; adloqui persuadentis hortantisque vel iubentis, eloqui oratoris.


''Laurentius'' Caelius et talia plura, quae nominativum casum in .ius. habent, genetivum singularem et nominativum pluralem in duplicem .i. mittunt, vocativum singularem in simplicem .i., ut hic Laurentius Caelius, huius Laurentii Caelii, hi Laurentii Caelii, o Laurenti Caeli. Sic et hic filius, huius filii, hi filii, o fili. aut certe vocativum in .ie., ut hic impius, huius impii, o impie. Notandum sane in Actibus Apostolorum, ubi Cornelius vidit angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi «Corneli». Hic vocativus in latino recte per simplicem .i. profertur, in graeco autem per .ie., «Cornelie», scriptum est.


''Limus'', lux, labes, letum, pluralem numerum non habent.


''Liberi'', quando filios significant, et «latebrae» singularem non habent.


''Lac'', liquamen, lenticula, lens, singularia semper.


''Locus'' singulariter masculinum, pluraliter haec loca.


''Luter'' graecum masculini generis, latinum labrum.


''Luceo'' et lugeo in eundem perfectum deveniunt, luxi.


''Libero'' te periculo, liberor molestia.


''Lino'' facit perfectum linui et linivi. 

==M ==
''Margarita'' femino genere et margaritum neutro dicendum. In Proverbiis, «Inauris aurea et margaritum fulgens».


''Malogranatum'' et malum granatum consuete dicimus, et utroque modo declinantur: hoc malogranatum, huius malogranati, et haec malogranata, horum malogranatorum, his malogranatis, et cetera; et rursum hoc malum granatum, huius mali granati, et haec mala granata, horum malorum granatorum, et cetera.


''Miseret'' me senis, et misereor senis, et miseror senem. Misertus pauperis per genetivum, miseratus pauperem per accusativum. Misereor autem compatior significat. Denique graece dicitur συμπάσχω.


''Mereo'' honorem et mereor, et miles meret stipendium.


''Memini'' et memor sum honoris et honorem.


''Maritima'' sunt loca mari vicina, marina navis vel belua.


''Metu'' tui et tuo.


''Materies'' artificiorum est, materia consiliorum. Alii contra referunt materiem esse animi, materiam arboris; materiem qualitatem ingenii, materiam fabris aptam.


''Mas'' in positione; masculus in diminutione, non mascellus, ut quidam.


''Muscus'', herba quae in parietibus vel in corticibus arborum haeret, singulariter tantum effertur; memoria, malitia, murmur, similiter.


''Minae'', manubiae, moenia, mapalia, quae sunt casae afrorum, pluralia semper.


''Mare'' pluralem numerum non habet nisi tantum maria.


''Mel'' et mulsum et muria (id est, garos), et cetera liquida pretiosa tantum singularia, quamvis mella et vina legamus.


''Mature'', maturius, maturissime dicendum; invenimus tamen apud auctores etiam maturrime dictum.


''Munio'' munis perfectum facit munii et munivi.


''Memini'', meministi, meminit, meminimus, meministis, meminerunt; et praesenti tempore et praeterito perfecto uno eodemque modo declinatur. Ideo corruptum sive defectivum vocatur.


''Mulceo'' et mulgeo in unum perfectum veniunt, mulsi.


''«Maiestas''» cum scribis aut dicis, .s. secundae syllabae complicari debet. Sic in similibus.


''Miramur'' opera, admiramur virtutes.


''Minores'' esse res aliquas aut homines dicimus; minoris emptum aut aestimatum quippiam recte scribimus.


'''«Memini'' me facere» dicere debemus, non «Memini me fecisse»; nam memini sermo est totus praeteriti temporis, qui ante actam rem in praesens revocat, et si dixeris, «Memini me fecisse», duo praeterita simul iungis. Virgilius uno tantum loco: «Namque sub Oebaliae memini me turribus altis / Corycium vidisse senem». Quod poetae pro necessitate metri usurpare licuit.


''Meracam'' potionem dicimus quae merum aliunde recepit; merosum autem vinum appellamus.


''Muliebre'' dicitur a mulieribus aliquid factum; mulierarium per mulieres ordinatum et per viros gestum.


''Merula'' non merulus dicendum.


''Matthaeus'' et matthias per duo .t. scribenda, quia Graeci per .τ. et .θ. scribunt.


''Maestum'' animo, tristem aspectu dicimus.


''Malus'' (navis) masculinum; «malus» (arbor frugifera) femininum est.


''Mendum'' neutraliter. Varro in Admirandis dixit, «Magnum mendum»; sed Ovidius feminine, «Nocte latent mendae». Item: «Eximet ipse dies omnis e corpore mendas». Ergo mendum in mendacii significatione dicitur, menda in culpa operis vel corporis.


''Munificus'' est tamquam beneficus et maleficus; «munifex» autem tamquam opifex et artifex. itaque munificus munera largitur; munifex autem munere fungitur. morticina non dicuntur nisi mortuorum; 


''Mortalia'' vero etiam viventium corporum nomen est. 

==N ==
''Nimis'' dicitur quicquid plus fuerit quam oportet; nam parum est quod minus est quam oportet, nimium plus quam oportet. Et horum in medio modus est, quod dicitur «satis est». Cum itaque utile sit in vita et moribus ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus, profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis», fateri potius quam negare debemus. sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur ut «nimis» pro eo quod est valde, et positum inveniamus in litteris sacris, et ponamus in sermonibus nostris; nam et in Psalmo, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis», non nisi «valde» intellegimus, si recte intellegimus, et «Nimis te diligo», si alicui carissimo dicimus non utique plus quam oportet, sed valde nos diligere intellegi volumus. denique illa graeca sententia, «Ne quid nimis», non habet hoc verbum quod hic legitur. Ibi enim est ἄγαν, quod est «nimis», hic autem est σφόδρα quod est «valde». Sed aliquando, ut dixi, [«nimis»] pro eo quod est valde et dictum invenimus et dicimus. Unde etiam nonnulli latini non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis».


''Noceo'', obsum, incommodo, malefacio, officio, in una significatione ponuntur, quod graece dicitur βλάπτω, et cuncta dativum casum trahunt.


''Nullus'' est tam in re quam in persona; nemo in persona dicitur ut ne homo.


''Natales'' (id est, nobilitates), nuptiae, Nonae, nares, nundinae, nugae, neniae, pluralia tantum. Et nar invenimus. Nenias autem dicunt epitaphia, id est carmina quae in memoriam mortuorum in tumbis scribuntur.


''Nequam'' et nugas omnis generis et numeri sunt et per omnes casus currunt semper aequaliter dicta, quamvis Augustinus dicat nugae, nugarum, nugis. Ferunt autem quae nugas hebraeus sermo sit et idem apud eos quod apud nos significet, id est, levis et pravae mentis homines.


''Novi'', nosti, novit, novimus, nostis, noverunt: sic declinatur et praesenti et praeterito perfecto. Cui similia sunt odi et memini.


''Noceor'', noceris, recte dicitur, quamvis aliqui grammatici asseverent non debere dici noceor, sed nocetur mihi. Neque enim Hieronymus grammaticorum regulam ignorabat, qui in propheta Abacuc ita transferre non timuit, «Et non salvabis, dum noceor».


''Necto'' nexi praeterito.


''Noctu'' temporis est adverbium; nocte nomen est.


''Nubunt'' feminae: vir enim ducit, mulier nubit, quia pallio obnubit caput genasque.


''Nongentos'', non nungentos, ab novem.


''Nequam'' non malum significat sed inutilem.


''Nubo'', nupsi, nuptiae: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans .p..


''Nascitur'' quod utero decidit; enascitur quod de terra aut de aqua exsurgit.


''Nihil'' adverbium est, nihili nomen. Homo enim nullius momenti nihili dicitur.


''Navis'' unius ratis nomen est; navigium omnis classica profectio; nauclerus omnis consortii navalis exercitus; navigator ipse primarius profectionis; nauta vero omnis qui laborem facit navigandi. Navis ablativum per .e. et per .i. effert. 

==O ==
''Organum'' unius musici proprie nomen est, sed generaliter omnia musicorum vasa organa possunt dici. Iohannes Constantinopolitanus episcopus: «In salicibus in medio eius suspendimus organa nostra», id est citharam, psalterium, lyram, et cetera. Organarius autem est qui utitur organo.


''Obryza'', obryzae genere feminino; et obryzum, obryzi neutro.


''Origo'', originis initium est; origo, origonis neutrum est, ut est velum navis, et habet in plurali numero origona.


''Obtineo'' laudem et impetro ex uno graeco venit ἐπιτυγχάνω.


''Obiurgo'', increpo, corripio, ex uno graeco transferuntur ἐπιπλήσσω.


''Omelia'' graecum est; latine sermo vel colloquium.


''Otium'' et silentium ex uno graeco venit, id est ἡσυχία.


''Ordibor'' et ordiar telam, utroque modo dixerunt.


''Ostrea'' feminino genere, non ostreum neutrali.


''Ocimum'' consuetudo neutraliter dicit; sed Aemilius Macer ait: «Inter praeteritas numerabitur ocimus herbas».


''Ordior'' hanc rem, et ingredior, et incipio ex uno graeco venit, quod est ἄρχομαι.


''Onus'' iumentorum, sarcina est hominum.


''Optumates'', qui graece dicuntur πρωτοπολῖται, pluraliter solum proferuntur.


''Oblitus'' nostri, non nos; veteres tamen et hoc modo dixerunt.


''Oliva'' arbor est, olea fetus, oleum liquor.


''Odi'', odisti, odit, odimus, odistis, oderunt: et praesenti tempore et praeterito perfecto sic declinatur. Ideo defectivum dicitur. 

==P ==
''Petra'' et graecum et latinum nomen est, unum idemque in utraque lingua significans. Unde et Petri apostoli nomen in utraque lingua eandem invictae fidei significantiam a petra derivatam continet.


''Platea'' similiter in utraque lingua unum idemque significat; sed ut etymologiae ratio probat, a graeca origine nomen tractum atque a latitudine derivatum, quoniam graece πλατύ dicitur latum.


'''«Pro''» praepositio significat et «ante», ut [Virgilius]: «Soli pro portis Messapus et acer Atinas / Sustentant aciem». Ponitur et «pro» praepositione «in», ut dicimus «pro rostris», «pro tribunali», et pro eo quod est anti apud Graecos, ut «Pro dulci Ascanio veniat», et pro eo quod est ὑπέρ, ut [Virgilius] «Unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum / Praedicam».


''Pudet'' me amoris; paenitet me muneris; piget me profectionis; patiens sum laboris; pertaesum est me iniuriae; plenus sum bonorum et bonis.


''Praeeo'' illi; palpo et palpor equo; praecurro praetori.


''Procuro'' pupillo et curo pupillum.


''Potior'' fructus et fructu dicitur; apud antiquos potior hanc rem.


''Praeda'' victos spoliat; rapina subito venit.


''Pax'' singulariter solum effertur. Sallustius paces rettulit: «...iudicia, bella atque paces».


''Prosapia'', id est ingenuitas, quae graece vocatur εὐγένεια, singulari tantum numero gaudet. Pelagus similiter.


''Pugillares'', proceres, primores, posteri pluralia tantum, sed nostri auctores pugillarem singulariter dixerunt. Sic et in genere feminino plagae (id est, retes) et primitiae, et in neutro praecordia, palaria (cum milites ad palos exercentur), procastria (quae ante castra sunt).


''Porrum'' singulariter neutrale; pluraliter hi porri.


''Proverbium'' latine, graece παροιμία generis feminini – inde nomen apud interpretes septuaginta libri Salomonis.


''Pius'' et piissimus comparativum gradum non recipiunt.


''Potior'' et potissimus positivum non habent.


''Proprius'' non habet comparativum aut superlativum, sed pro his magis et maxime, magis proprius, maxime proprius. Sic et e contrario minus et minime.


''Paveo'' et pasco in eundem concurrunt perfectum pavi.


''Pendeo'', pendes, pependi. Sin autem habuerit praepositionem non sic declinatur, sed suspendo, suspendis, suspendi.


''Passim'' ubique significat; ex uno enim graeco declinantur, quod est πανταχοῦ.


''Perinde'' aequaliter similiter ex uno graeco ὁμοίως.


''Pello'', pelli, et pepuli; depello, depuli.


''Peto'', petivi, et petii.


''Prospiciens'' periculi. Vice nominis ponitur participium et prospiciens periculum.


''Perendie'' dicitur, sicut hodie vel cras; perendinus dies, sicut hodiernus, hesternus, crastinus.


''Potamus'' eum cui potum porrigimus, et potamus vinum quod bibimus.


''Probo'' verbum duplicem significationem habet, probamus enim quae eligimus, id est approbamus, probamus quae qualia sint temptamus, ut «Proba me, Deus, et scito cor meum».


''Pecto'' caput, non pectino; pexum, non pectinatum; «pexi memet» et «pectam cras».


''Praesagio'', praesagis, praesagiunt.


''Pauperies'' damnum est; paupertas ipsa condicio.


''Patrium'' dicis a patria, paternum a patre.


''Pinnas'' murorum; pennas avium dicimus.


''Pecus'' omne animal excepto homine vocitatum est.


''Polenta'', non pulenta, dicendum est, eo quod ad usus hominum poliatur.


''Praemium'' cum diphthongo. Pretium, premo, precor per simplicem .e.; prehendo quoque et interpretor.


''Precari'' est rogare; deprecari excusare vel purgare. Virgilius: «Equidem merui, nec deprecor inquit».


''Pluris'' dicimus quod marioe summa taxatur; plures vero de multitudine. Plures comparativi gradus est, cuius positivus multi.


''Poculum'' vas est, potio quod hauritur.


''Pignera'' rerum, pignora filiorum et affectionum.


''Procul'' et longe dicitur et prope: «...clipeo excussa sagitta proculque Antorem egregium».


''Pertinacia'' malae rei perseverantia dicitur; constantia bonae.


''Percussum'' corpore dicimus, perculsum animo.


''Periculum'' ad discrimen pertinet, periclum ad experimentum.


''Postulatur'' aliquid honeste, poscitur improbe. Cicero in Frumentaria: «...Incipiunt postulare, poscere, minari».


''Pubes'' cum in iuventutis significatione et lanuginis et eius partis in qua pubertas est ponitur, huius pubis facit; at cum aetatem significat, huius puberis. Nec tamen adiecta praepositione dicimus inpuberis, sed inpubis: «...comitemque inpubis Iuli», Virgilius dixit. Sed Cicero ait, «Filiumque eius inpuberem».


''Pulmentum'' et pulmentarium dicitur; nam Cato, Originum III, «laserpiceum» pro «pulmentario» habet; idem «multo pulmento usi».


''Podagrosus'' a podagra dicitur, sed et podagricus a pedum aegrotatione.


''Pugillares'' et masculino genere et semper pluraliter dicas, quia pugillus est qui plures tabulas continet. Item Laberius in Piscatore singulariter hoc pugillar dixit.


''Pavus'' pavi, et pavo pavonis.


''Paniculae'' πρωτότυπον pannus est. Lucilius: «Subteminis pannus».


''Paropsides'' feminino genere dicuntur, a pulmentario videlicet, quod ὄψον vocant.


''Palumbes'' Virgilius feminino genere dixit: «Aeriae quo concessere palumbes»; sed Lucilius masculine: «Macrosque palumbos». Varro autem, in Scauro, «palumbi» dicit, quod consuetudo quoque usurpavit.


''Pometa'' dicimus ubi poma nascuntur, ut oliveta; pomaria autem ubi servantur.


''Pene'', quod est coniunctio, per .e.; poena, quod est supplicium, per .oe.. Similiter et Poenus, id est Afer.


''Praegnantem'' cum scripto dividis, .g. secundae syllabae nectis; pignus et pugna similiter, et cetera huiusmodi.


''Propter'', in divisione scribendi, .p. secundae syllabae iungis; prospere, .s. secundae.


''Partio'', populo, praedo: activo genere nonnumquam proferuntur. Item haec ipsa communis generis verba saepius inveniuntur: partior, populor, praedor.


''Pono'' simpliciter aliquid statuens. Dispono aliquid operis impensioris vel consilii facturus; est etiam disponere foederis ineundi. Propono nonnumquam ad interrogandum pertinet et quaestionem. Adpono adiectionis est; impono insuendi. Superpono aliquem consum vel laborem unicuique indicens. Praepono aliquid praeferens; sic et antepono. Postpono aliquid inferius iudicans. Compono ornandi aut eloquii aut artificii est; sepono separandi. Suppono aliquid subtus inducens. Depono labefactandi est vel vita excedendi.


''Peregrinus'' nomen saepe socium habet et coniunctum sibi nomen aliud dativi casus, ut «Sancti dicuntur peregrini huic saeculo».


''Praestolari'', non praestulari, quia venit a verbo praesto sum.


''Puppis'' accusativum casum in .em. et in .im. mittit, ablativum in .e. et in .i..


''Psallo'' perfectum facit psallui.


''Potior'', potitus sum et perfruor, perfructus sum ex uno graeco venit, quod est ἀπολαύω.


''Praecello'' aliis.


''Pascuas'' genere feminino et pascua neutro pluraliter dicimus.


''Primitiae'' numero tantum plurali dicuntur, sed aliquotiens singularis intellegentiae, ut in Psalmo, «primitias omnis laboris»; in graeco enim singulariter ἀπαρχήν habes. Sic et in Apostolo, «primitiae Christus». 

==Q ==
''Quod'' et quia et cur et quare verbis subiuncta aliquando indicativum verbum trahunt, aliquando coniunctivum. Gregorius: «Noverat quia sine culpa esse vix possunt». Et rursum: «Noverat quia diluendi sunt sacrificiis». Et rursum: «Recessit a malo, non quod faciendo contigit, sed quod inveniendo reprobavit». Item: «Dictum est quod hoc numero requies designatur». Item: «Nonnulli sese intrinsecus, quod per eos purgationis gratia derivatur, extollunt».


''Quoties'', toties, septies – sine .n..


''Quicquid'' in priore syllaba per .c. scribendum; quanquam in priore per .n..


''Querela'' per unum .l..


''Quatenus'' adverbium loci vel temporis (id est, quousque) per .e.; quatinus coniunctio causalis (id est, ut) per .i. scribendum.


''Quaeritur'' de inquirendo, queritur de plorando; quaestus lucri, questus lacrimarum.


''Querimonia'' quoque per simplicem .e. scribenda.


''Quicquam'' per .c., non quidquam scribendum per .d..


''Quorundam'', sicut eorundem, per .n. scribendum, non per .m..


''Queror'' de te, queror tibi de illo; item conqueror.


'''«Quo'' vadis?» ad quem locum significat; «qua vadis?» qua via dicitur.


''Quo'' aliquando pro ubi ponitur. Augustinus: «Invenis domum famosam, quo boni habitant», id est ubi habitant.


''Quot'' ad numerum pertinet, sicut et tot; quanti et tanti ad mensuram. Sed nostri auctores aliquoties quantos pro numero ponunt: Gregorius, «Sed cum rete magnis piscibus plenum dicitur, additur et quantis, scilicet centum quinquaginta tribus».


''Quantus'' quam magnus dicitur, quotus cuius aetatis; unde et quota luna dicitur. Augustinus: «Quotus quisque apparere et existere potest, qui non convincatur esse peccator?» id est in qua aetate, quo dierum vel annorum numero.

==R ==
''Radius'' masculino, non radium neutro.


''Rubor'' coloris est; robur virtutis; robor arboris.


''Rapio'' tibi pecunias.


''Redoleo'' unguentum.


''Regium'' dicitur quod regis fuit; regale quod rege dignum est.


''Rabies'' tantum numero singulari.


''Reliquiae'' et rostra, ubi contionantur, tantum pluraliter.


''Remedium'' submovet imminentia pericula; medicamentum sanat inlata. Remedium itaque ne periclitemur; medicamentum ad subita pericula aptatur.


''Roseum'' per se, rosaceum mixtum.


''Rudis'' comparativum et superlativum non habet, sed pro his utimur adverbio magis et maxime: «magis rudis», et «maxime rudis».


''«Recens'' feci» dicimus, non recenter – utentes nomine pro adverbio.


''Rhythmus'' graece, latine modulatio (rhythmizo, modulor). 

==S ==
'''«Super''» praepositio modo ponitur pro «de», ut «Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa». Modo et pro praepositione «pro», ut «Nihil super imperio moveor...». Et pro «insuper» et «amplius», ut [Virgilius] «Cui neque apud Danaos usquam locus et super ipsi / D[ardaniae]. i[nfensi]. p[oemas]. c[um]. s[anguine]. p[oscunt].?» Et pro «desuper», ut [Virgilius] «Haec super e vallo conspectant Troes». Et pro «superest», ut [Virgilius] «Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli». Interdum et ultra significat, ut [Virgilius] «Super et Garamantas et Indos / Proferet imperium».


'''«Sub''» praepositio significat modo «supra», ut [Virgilius] «Corpora saltu / Subiciunt in equos» (id est, «supra iaciunt»); modo praepositionem «in», ut [Virgilius] «Namque sub ingenti lustrat dum singula templo» (id est, «in templo»). Significat et «prope», ut [Virgilius] «...classemque sub ipsa / Antandro». Ponitur nonnumquam et pro «clam», ut «subripuit» (id est, «clam rapuit»).


''Similis'' sum tui moribus, similis tibi facie.


''Studio'' tui feci, id est dum studeo tibi; studio tuo feci, id est te studente.


''Sartrix'' vel sertrix est quae sarcit; sarcinatrix quae sarcinas servat.


'''«Subigo'' hostem» perfectae formae est; subigito frequentitivae.


''Salubre'' ad locum refertur et ad cibum; salutare consilium est. Ita salubre non necet, salutare prodest.


''Supellex'', sanies, socordia, sitis, et in neutro sulphur, scrupulum, sinapi, siler, singularia tantum sunt; sed Virgilius, «sulphura viva», et Terentius, «masculine scrupulum», rettulit.


''Sentes'' (id est, spinae) et sarcinae (cum vasa significant) et sarcinae (id est, auxilia) et scopae et scalae et salinae et in neutro sponsalia semper pluralia; sed nostri «scalam» dixerunt.


''«Sponte'' mea venio» non habet plurales casus.


''Si'' amem, ames, amet declinatio est verbi coniunctivi, sicut cum dicimus «cum amen», ames, amet.


''Scylla'' habet nomen a spoliando sive vexando nautas; spolio enim et vexo latine, graece dicitur scyllo.


''Sanno'', sannis, sannui. hoc sannium, querela.


''Sors'', sortis et sors, sordis dicitur. Ambrosius: «Mundat vasa, ne sors aliqua vini gratiam decoloret», tametsi negant quidam sordem nominativum singularem habere.


''Si'' vel etsi nonnumquam indicativum verbum trahunt. Gregorius: «Frusta miraculum foris ostenditur, si deest quod intus operetur». Item: «Quae etsi ad perfectionem non permanent, fidem tamen tenent».


''Sensus'' nomen est quartae declinationis; et sensus participium est praeteriti temporis a verbo passivo, quod est sentior. Cuius etiam perfectum est sensus sum, es, est – non sentitus.


''Secturus'', non secaturus, a verbo quod est seco.


''Scamna'' sunt quae lectis altioribus apponuntur; scabelli qui lectis parulis vel sellis ob ascensum apponuntur. Scabellum autem et subpedaneum dicitur, quod sub pedibus sit.


''Sterceratos'' agros, non stercoratos dicas, quibus stercus ad fecundandum infertur.


''Sollemne'' cum dicis sive scribis, .m. sequenti syllabae conectis. Somnium similiter.


''Saevus'', saevio, saevi, saevisti, per .ae. diphthongon; sero, sevi, sevisti, per .e. simplicem.


''Sagena'' per .e. cum retia significat; sagina per .i. pastum et pinguedinem.


''Sol'' utroque numero declinatur. Sed singulariter sol ipsum luminare significat; at soles ipsos dies nominamus in quibus sol totum inluminat polum. Nonnulli tamen veterum ipsa carmina «soles» nominavere, sicut Horatius in principio cuiusdam voluminis ita exorsus est: «Soles meos omni ecclesiae vestrae commendo». Et Maro [''bucol. 9, 51'']: « . . . Saepe ego longos / Cantando puerum memini me condere soles».


''«Secundum''» praepositio est imitationis, post temporis sive ordinis.


''Segnities'' vitii est, segnitia frigoris.


''Subscribo'' epistolis; supplico similiter, ut supplico divinae pietati.


''Simplex'' ablativum et in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.; ut ab hoc simplice et simplici, horum simplicum et simplicium. suavis ablativum casum in .e. at in .i. mittit.


''Stachys'' graece, latine spica.


''Sandalin'' graece, neutro genere; caliga latine.


''Sertum'' et corona ex uno graeco transferuntur, id est στέφανος.


''Solium'' proprie sedes regalis est, unde graece basilicos, «thronos», vocatur.


''Senex'' et senior superlativum gradum non habent.


''Sobrius'' nec comparativum recipit nec superlativum, sed pro his dicimus «magis sobrius» et «maxime sobrius».


''Senecta'' et senium duo nomina senectutis sunt et discernuntur a Graecis, apud quos aliud nomen habet gravitas post inventutem, aliud post ipsam gravitatem veniens ultima aetas. Nam presbyter dicitur gravis, et geron senex. Quia vero in latina lingua duorum istorum nominum distinctio deficit, de senectute ambo sunt posita, senecta et senium. Haec Augustinus. At Gregorius, «Undecima vero», inquit, «est aetas quae decrepita vel veterana dicitur, unde Graeci valde seniores non gerontas, sed presbyteros appellant, ut plusquam senes esse insinuent quos provectiores vocant».


''Suspiro'' verbum trahit nomen dativi casus et accusativi, ut «Suspiramus patriae caelesti», et «Suspiramus regnum Dei», et praepositione addita, «Suspiramus ad vitam immortalem».


''Subducimus'' et quae retro subtrahimus et quae in promptu offerimus.


''Supremus'', summus, et ultimus et superiorem et inferiorem significat.


''Super'' est quod eminet; supra quod substratum aliquid habet; subter est quod re aliqua superiore premitur; subtus quod demissum altius non tangitur.


''Servitium'' multitudo est servorum, servitus condicio serviendi. Sed veteres indifferenter servitium et pro servitute posuerunt.


''Sinapi'', sicut et gummi, graecum est; et Plautus dixit, «Teritur sinapi», cuius genetivus cum .s. profertur. Ceteri casus similes sunt nominativo.


''Sibilus'' dici oportet. Virgilius: «Nam neque me tantum venientis sibilus austri». Sed et neutro genere quidam dixerunt, ut Cornelius Severus, «Et sua concordant sibila saeva dracones», et Macer, Theriacon, «Longo resonantia sibila collo».


''Sal'' et masculino genere et neutro dicitur.


''Saturitas'' in cibo tantum dicitur, in ceteris vero satietas; sed Virgilius: «Odiis exsaturata quievit».


''Simiam'' auctores dixerunt etiam in masculino genere.


'''«Strigem'' hanc» in significatione avis dicas; striga autem castrense vocabulum est, intervallum turmarum significans in quo equi stringuntur. Unde etiam strigosi dicuntur corpore macilento.


''Stirps'' in significatione subolis feminino genere dicitur; sed cum materiam significat, masculino modo: «stirpem recisum». Dixerunt tamen etiam in significatione subolis masculino genere, ut Pacuvius: «Qui stirpem occidit meum».


''Sero'' rumores (id est, divulgo) [serui]; sero fruges, sevi; sero (id est, claudo), unde sera dicta, seravi. Terentius: «Tutavi atque obseravi ostium».


''Suffragor'', non suffrago; et suffragatus sum, non suffragavi.


''Sorbeo'', sorbui, non sorpsi.


''Somnio'', non somnior; et somniavi, non somniatus sum.


''Sanguis'' est dum manet; effusus vero «cruor».


''Sumimus'' ipsi, accipimus ab alio. Sic cui damus, dicendum «Accipe»; cum permittimus ipsi tollere, dicendum «Sume».


''Scorpio'' bellica res est, at «scorpius» animal.


''Scribo'', scripsi, scriptum: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans, .p..


''Sacer'' et venerandus et execrandus. Virgilius: «Auri sacra fames».


''Suffragia'' populi et quae honorant dicuntur et quae damnant. 

==T ==
''Testor'' aliquid confirmans sententia; contestor cum quadam auctoritate adfirmans; protestor manifeste cavenda denuntians; obtestor aliquem iurare compellens; adtestor ad testimonium vocans, qui sit dignitate vel auctoritate eminens; detestor aliquid execrandum respuens.


''Trux'' ablativum in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.: ab hoc et ab hac truce et truci, horum et harum trucum et trucium.


''Therion'' graece, latine fera; unde theriaca, quia feraliter occidit.


''Taciturnitas'' loquelae contraria est; silentium confusis vocibus sive tumultibus. Verum sciendum quia sileo et taceo et reticeo et conticeo ab uno graeco veniunt σιωπῶ.


''Tenax'' beneficii, id est memor gratiae.


''Torques'' nomen generis communis, nam et in Mario Livius genere masculino et Cicero feminino torquem posuere.


''Triumphat'' hostem qui superat; triumphat nos Deus cum superandi hostes auxilium tribuit. «Deo», inquit [Apostolus], «gratias, qui semper triumphat nos in Christo Iesu». Et iterum, «Expolians principatus et potestates, triumphans illos in semetipso».


''Transmigro'' verbum duplicem significationem habet. Transmigro enim cum de loco ad locum iter facio; item transmigro dicitur cum additamento accusativi casus cum aliquem de loco ad locum transfero ut, «Nabuchodonosor transmigravit Iudaeos de Hierusalem», et «Emigrabit te de tabernaculo tuo». Porro exemplum verbi superioris, «Transmigravi in montem sicut passer». Transmigrans participium aeque dupliciter et de loco ad locum transiens aliquis et alium de loco ad locum transferens intellegitur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Turtur'' et masculino genere et feminino profertur.


&lt;nowiki&gt;''Tunc''&lt;/nowiki&gt; temporis adverbium est, tum ordinis.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Terga&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; hominum sunt tantum, singulariter tergum; tergus quadrupedum, pluraliter facit tergora, id est coria.


&lt;nowiki&gt;''Tinguere''&lt;/nowiki&gt; dicendum, non tingere.


&lt;nowiki&gt;''Temeritas''&lt;/nowiki&gt; sine consilio, audacia post consilium.


&lt;nowiki&gt;''Temperantia''&lt;/nowiki&gt; animorum, temperatio rerum, temperies aurarum.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Tapete&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, tapetis, tapeti a tapeti; et pluraliter tapetia, tapetium, tapetibus. Virgilius: «Qui forte tapetibus altis». Sed et hoc tapetum, huius tapeti, huic tapeto; pluraliter haec tapeta, tapetorum, tapetis. Virgilius: «Instratos ostro alipedes pictisque tapetis». Sed et masculino genere dicit: «Pictosque tapetos».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Turbo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, si sit proprium, Turbonis facit; si appellativum, turbinis. Nam sive ventus sive quo ludunt pueri, hic turbo dicitur. Virgilius: «Torto sub verbere turbo».


&lt;nowiki&gt;''Tumulus''&lt;/nowiki&gt; et tumens tellus et mons brevis et sepulcrum aeque vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Teloneum''&lt;/nowiki&gt;, non theloneum, id est per .t. simplicem, non aspiratione addita. Est autem graece telon, latine vectigal.


&lt;nowiki&gt;''Tabes''&lt;/nowiki&gt; tantum singulariter dicitur, tendiculae et tenebrae tantum pluraliter. 

==V (U) ==
&lt;nowiki&gt;''Usquequaque''&lt;/nowiki&gt; omnimodo significat, pro quo in Psalmis in graeco ἕως σφόδρα legimus, quod significantius latine potest «usque valde» interpretari.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ut&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, adverbium, est modo temporis et significat «postquam», modo qualitatis et significat «quemadmodum»; modo optandi et significat «utinam», modo mirandi et significat «O quam»; modo coniunctio causalis: «Volo ut ubi ego sum et ipsi sint mecum».


&lt;nowiki&gt;''«Vacat''&lt;/nowiki&gt; mihi» graece σχολάζω. Vaco militia, perfectum vacui.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vulgus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; neutri generis est et pluralem numerum non habet; sed Virgilius et masculine vulgum extulit: «Hinc spargere voces / In vulgum ambiguas».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vas&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, vadis generis masculini de vadimonio; vas, vasis neutri de vasculo.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Vis&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; duplicem habet significationem: et virtutis videlicet, quae graece δύναμις dicitur, et violentiae, quae graece βία vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Vecordia''&lt;/nowiki&gt; et virus tantum singulariter efferuntur.


&lt;nowiki&gt;''Vepres''&lt;/nowiki&gt; et verbera et viscera non habent singularem declinationem nisi tantum verbere et viscere. Virgilius et, «Torto volitans sub verbere turbo», et Ovidius, «Viscere diviso»  


&lt;nowiki&gt;''Utor''&lt;/nowiki&gt; divitiis de divitias.


&lt;nowiki&gt;''Ver''&lt;/nowiki&gt; semper singulariter.


&lt;nowiki&gt;''Verbex''&lt;/nowiki&gt;, id est ovis, ab .v. littera incipiendum.


&lt;nowiki&gt;''Ulterior''&lt;/nowiki&gt; et ultimus positivum gradum non habent.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Verus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; ad naturae tantum veritatem refertur; verax autem dicitur qui non mentitur. Unde et verus daemon dici potest; verax autem non potest.


&lt;nowiki&gt;''Vallestria''&lt;/nowiki&gt; agrorum, sicut et campestria, dicuntur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Veto&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; culpam et veto culpa, id est prohibeo a culpa. Sedulius, «Pomisque vetaret acerbis», id est a pomis; et Fortunatus, «Non veto coniugium, sed praefero virginis alvum».


&lt;nowiki&gt;''Vultus''&lt;/nowiki&gt; mutatur, facies manet.


&lt;nowiki&gt;''Vae''&lt;/nowiki&gt; dativus et accusativus sequi debent, non alius, ut «Vae populo Maurorum», et «Vae populum Maurorum».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Uterque&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; de duobus dicimus; utrique de binis aut de pluribus ex utraque parte positis: uterque venit, utrique venerunt.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Veniunt&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; qui vendunt; veneunt qui venduntur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ultus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;: et vindicatus et punitus.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Velocitas&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; pedum et corporum; celeritas animorum et factorum.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ulcus&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; quod nascitur; vulnus quod per alium fit.


&lt;nowiki&gt;''«Vultur''&lt;/nowiki&gt;» dixit Virgilius in Sexto, sed et «vulturius» Lucilius in Primo.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Urgeo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, non urgueo. Virgilius: «Quibusve urgentur poenae».


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Ungo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, unxi, quomodo pingo, pinxi, utrumque sine .u.; attamen ad nomen derivatum .u. addit, ut «Pinguis unguine ceras». Ita unguentum, non ungentium dicatur.


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Verbum&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; est omne quod lingua profertur et voce; sermo autem, cuius nomen ex duobus verbis compositum est «serendo» et «monendo», comptior ac diligentior fit. Sententia vero quae sensu concipitur; porro loquela, quando cum quadam eloquentia dictionis ordo protexitur; oratio, quando usque ad manuum artem describendus oratoris sermo pervenit.</text>
      <sha1>ns3x1unl7jlnrtupp9fli1t7iwlyix6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267506</id>
      <parentid>267505</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65163" sha1="al4ibs1lul4tlninczaul5d0stezhb6" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De orthographia
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Grammatica, lexica
|Editio=Venerabilis Bedae Opera Didascalica
ed. C. W. Jones, Turnholti 1975
|Fons=[https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_orth.html#v Bibliotheca Augustana]
}} 
''(cf. [[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]])''


'''.A. ''' littera etiam nota praenominis est cum Augustum sola significat.
 
'''.B. '''propinqua est .p. litterae qua saepe mutatur, ut supponit, opponit.
 
'''.C. '''nota est praenominis cum Gaium significat; item numeri, cum centum.
 
'''.D. '''littera propinqua est consonantibus his .c. .g. .l. .p. .r. .m. .t. quae succedunt in locum eius, ut accipere, aggere, alliga, appare, arripe, ammitte, attende. Nota praenominis cum Decium sola significat. Item numeri, cum quingentos.
 
'''.L. '''sola Lucium significat.
 
'''.M. '''sola Marcum.
 
'''.N. '''sola Numerum. Praeposita .G. Gnaeum.
 
'''.P. '''sola Publium; et cum .R. populum Romanum; et subiecta .R. rem publicam; et praeposita .C. litterae, patres conscripti sive post consulatum.
 
'''.Q. '''littera etiam nota est praenominis, cum Quintum sola significat; item honoris cum quaestorem; populum cum Quirites.
 
'''.T. '''nota est praenominis cum Titum sola significat.
 
'''.V. '''adiuncta .C., cum virga iacente superposita, vir clarissimus; .V. geminata, cum virga iacente superposita, verbi gratia; .V. geminata cum .C. duplice, viri clarissimi. 
 
==A ==
''Ante'' praepositio multa significat. nam et tempus significat cum dicitur, «Ante me non est formatus Deus et post me non erit»; et praesentiam, ut «Ante conspectum gentium revelavit iustitiam suam», id est «coram gentibus»; et dignitatem, ut «Posuit Effraim ante Manassen», et «Qui post me venit ante me factus est»,id est «mihi praelatus».


''Aula'' latine domus regia est, aula graece «atrium» dicitur. Unde notandum quod in Psalmo ubi legimus, «Adorate dominum in aula sancta eius», non palatium aulae nomine sed atrium graeco vocabulo debet intellegi.


''Ausculto'' suasori et ausculto praecepta magistri. «Ausculto» autem et «audio» ex uno graeco sermone vertuntur, quod est ἀκούω.


''Arra'' latine dicitur, «arrabon» graece; «agon graece, latine «certamen»; «aroura» graece, latine «arvum»; «asphaltos» graece, latine «bitumen».


''Acer'' acerrimus, non acerissimus; agilis agillimus, non agilissimus. Et in adverbiis acerrime et agillime.


''Audeo'' «audes», perfectum facit «ausus sum».


''Adiuvo'' perfectae formae est; «adiuto» frequentativae.


''Acervo'', aggero, accumulo ex uno graeco verbo, σωρεύω. 


''Aeger'' animo, aegrotus corpore; utrumque per .ae. diphthongon scribendum.


''Aboleo'' abolevi, arceo arcui.


''Alibi'' alio loco, «alias» alio tempore, significat. At tamen invenimus «alias» nonnumquam pro «aliter» sive pro «alio loco» positum.


''Abstineo'' me cibo, alienus sum crimine.


''Anteibat'' sapientia Salomon cunctis mortalibus», Iulianus ait.


''Admoneo'' interfectorem caedis et caedem.


''Aequalis'' alterius staturae par est; «aequabile» quod aequari potest.


''Appetens'' cibum et appetens cibi. Ambrosius: «Cancer... ut appetens cibi ita prospiciens est periculi».


''Accuso'' sacrilegum et insimulo ex uno graeco venit, κατηγορῶ.


''Animadverto'' in te et vindico in te, ex uno graeco, κολάζω.


''Aes'' singulari tantum numero gaudet; et quamvis «aera» dicamus, tamen ceteris casibus non utimur.


''Autumnus'' genere masculino et «autumnum» dicitur neutro, utrumque numero singulari.


''Aurichalcum'' et «orichalcum» dicimus et hoc singulariter tantum. Sic et cetera metallica.


''Ab'' et ex praepositiones, si sequens verbum a vocali incipiat, integrae efferuntur, ut «ex oppido», «ab illo»; si consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut «e foro», «a sacerdote». Hae autem praepositiones ita differunt: cum dicit quis «a theatro» se venire, non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro se venire significat; qui vero «ex theatro» se venire dicit, ex ipso theatro significat.


''Ad'' et in praefatis praepositionibus pares, sed contraria potestate sunt, quia «in forum» ire est in ipsum forum intrare, «ad forum» autem ire ad locum foro proximum; ut «in tribunal» et «ad tribunal» venire non unum est, quia ad tribunal venit litigator, in tribunal vero praetor aut index.


''Ancillor'', blandior, et adulor unum significant, quod est graece κολακεύω, et dativum casum trahunt.


''Aufero&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; eximo, adimo, demo, subtraho, subduco ex uno graeco transferuntur, id est ἀφαιροῦμαι.


''Abdico'' verbum potest accusativum nomen sive pronomen cum dativo trahere. Ambrosius: «Qui se abdicant saecularibus inlecebris».


''Alius'' nomen dativum dupliciter effert, et «alii» et «alio». Habes in sacra scriptura, «Et dico huic: Vade et vadit; et alio: Veni et venit»; et rursum, «Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum».


''Aegyptum'','' cum in scriptura dividere vis, .p. sequenti syllabae iungis; aspectum .c. sequenti syllaba; affectum similiter, et afflictum ceteraque huiuscemodi.


''Assuere'' et assumentum panni per .s., non per .d. scribendum; similiter assumere per .s., appropriat per .p. scribendum, apponit similiter, accurri per .c., amministrat» per .m., «applicat» per .p., alligat per .l., assequor per .s., allevat per .l., assidue per .s., aggredior per .g..


''Assarius'' ab antiquis dicebatur; nunc «as» dicitur, non «assis». Sane «assis» genetivus est.


''Alium'' et dolium per .i. scribendum, non per .e., sicut «oleum». Vergilius, «alia serpyllumque», per .i. dixit.


''Ambo'' et «duo» neutraliter, «ambos» et «duos» masculine; nonnulli tamen graecos secuti dicunt «hos duo» et «hos ambo», quia illi τούς δύο et τούς ἄμφω dicunt. Vergilius: «Verum ubi ductores acie revocaveris ambo».


''Anguis'' cum sit masculini generis, dixerunt tamen et feminini Ovidius, Varro, et Acinius.


''Acer'' facit pluralem «acri»; «acris» pluralem «acres».


''Absconditus&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; non «absconsus».


''Alter'' de duobus, unus ex pluribus, quamvis legamus «unus ex duobus».


''Audacter'' latinum est; sed audaciter melius, quia nomina .x. littera terminata in adverbiis «iter» adsumunt, ut «atrox atrociter», «ferox ferociter».


''Accersit'' qui evocat; arcessit qui accusat.


''Acervus'' moles est; acerbus inmaturus aut asper.


''Adficimur'' honore et adficimur iniuria.


''Apparet'' qui videtur; «adparet» qui obsequitur, non regulae ratione sed discernendi gratia intellectus.


''Arbor'' omne lignum dicitur; «arbusta» non nisi fructifera.


''Avenae'' sterile germen; «habenae» retinacula iumentorum. Hoc de habendi potestate; illud de occupandi aviditate dictum.


''Accidunt'' mala; contingunt bona; eveniunt utraque.


''Advocatur'' daturus patrocinium; «evocatur» praebiturus obsequium; «invocatur» praestaturus auxilium.


''Adportare'' est aliquid adferre; «conportare» in unum locum conferre; «deportare», deponere; «exportare», tollere.


''Agnoscimus'' quae a nobis excederant; «cognoscimus» ignorata et invisa.


''Altum'' et sursum et deorsum significat.


''Aquatam'' potionem recte dicimus quae aquam aliunde recipiat; «aquosum» autem locum qui ex se aquam fundat.


''Album'' naturae tantum est; «candidum» frequenter et studii, nam et corpori et animo aliquotiens adsignatur. «albos» ergo «capillos», «carnem candidam» recte dicimus.


''Alvus'' virorum recte dicitur; uterus mulierum; venter in utroque sexu.


''Acceptor'' et accipiter: Virgilius enim «accipiter» dicit, Lucilius autem «acceptoris et ungues».


''Apud'' per .d. scribendum; «caput» per .t., quia facit «capitis».


''Armarium'' locus ubi quarumcumque artium instrumenta ponuntur; «armamentarium» ubi tantum tela armorum.


''Accedit'' per .e. ab ambulando; «accidit» per .i. ab eventu.

==B ==
''Belzebub'', non «Belzebul» aut «Belzebud». «Belial», non «Beliar».


''βύρσα'' graece, latine «corium».


''Bellus'' bellissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum «magis bellus» et e contrario «minus bellus», id est minus pulcher.


''Bucina'' est qua signum dat bucinator; «bucinus» ipse canor ex hac editus. «Bucina» pastoralis est et cornu recurvo fit, unde et κεράτιον graece vocatur. «Tuba» autem de aere vel argento efficitur et sollemnitatibus concrepat.


''Baptismus'' baptismi genere masculino, et «baptisma baptismatis» neutro, et «baptismum baptismi» aeque neutro.


''Barbam'' hominis, «barbas» pecudum dicimus.


''Buxus'' arbor erit, «buxum» materia ipsa.


''Balneum'' veteres dixerunt sive «balineum», nihil enim differt; sed in privatis. Publicis autem feminini generis, et quidem numero semper plurali – frequenter «balneas».


''Baluae'', id est thyrae, per .b. incipiant.


''Baratrum'' singulariter tantum effertur. sic autem vocabant gentiles locum apud inferos.


''Blanditiae'' et «bigae», sicut et «trigae» et «quadrigae», pluraliter tantum. Sed in nostrorum litteris scriptorum et bigam et quadrigam.

==C ==
''Cana'' et «Simon Cananaeus» per simplicem .c.; «Chanaan» et «mulier Chananaea» adspiratione addita.


''Cynomia'' per .y. scripta «caninam muscam» significat, κύων enim graece «canis» dicitur; «coenomia» per diphthongon .oe. «communem muscam»; κοινός enim graece «commune» est, unde «coenobium» a communi vita nomen accepit. Quod in Exodo et in Psalterio in primis translatum esse arbitramur, ut omnis generis musca significaretur; sed similitudine soni per incuriam contigisse ut «cynomia» pro «coenomia» scriberetur.


''Coitus'' generaliter omnis coeuntia sive itineris sive concordiae sive conubiorum.


''Carduus'' trium syllabarum est, ut «arduus», «fatuus», «mortuus», ideoque similiter declinandum est: «huius cardui», «huic carduo», et «hunc carduum», pluraliter «hi cardui», «carduorum», «carduis».


''Cubicularius'' custos cubiculi; «cubicularis» vero lectus cubiculo aptus, ut «caligarius artifex», «caligaris clavus».


''Clunes'' feminino genere dixit Melissus, sed Verrius Flaccus masculino genere dici probat.


''Commodamus'' amico pro tempore equum, vestem, servum – hanc ipsam rem quam dedimus recepturi; «mutuo damus» pecuniam, triticum, vinum, et his similia, quae mutata recipi necesse est.


''Canities'', non «canitia», dicenda.


''Camara'' dicitur, ut Verrius Flaccus adfirmat, non «camera» per .e.. Sed Lucretius, «cameris ex teretibus» dicendo, etiam «cameram» dici posse ostendit.


''Curriculus'' masculine diminutio est «currus»; «curriculum» autem neutraliter spatium ad currendum aptum vel ipsum currendi officium.


''Clipeus'' masculino genere in significatione scuti ponitur; neutro autem genere imaginem significat. Sed auctoritas utrumque variat.


''Caseus'' masculini generis est, sed Pomponius neutraliter dixit, «caseum molle».


''Cuspis'' cuspidis, non cuspes.


''Capparim'' feminino genere dixit Varro; nam et graece feminino dicitur ἡ κάππαρις.


''Cassidem'' dicimus nos ab eo quod est haec cassis, sed multi cassidam dicunt, ut et Propertius: «Aurea cui postquam nudavit cassida frontem», et Virgilius, «aurea vati cassida».


''Capo'' nunc, sed Varro, De sermone latino, ait: «Ex gallo gallinaceo castrato fit capus».


''Cingula'' hominum generis neutri est; nam et animalium genere feminino «has cingulas» dicimus.


''Capax'' qui facile capit; «capabilis» qui facile capitur.


''Collocat'' per .l. scribendum, non conlocat per .n..


''Calumnia'' est crimen falsum, cum nobis adversarius aut malum quod non fecimus obicit aut bonum quod fecisse probamur in contrarium interpretari conatur.


''Consulo'' tibi, prospicio, provideo ex uno graeco veniunt, quod est προνοῶ σου.


''Contemno'' hostem, despicio, sperno, aspernor ex uno graeco veniunt, quod est καταφρονῶ.


''Commeio'' lectum est et permeio; commixi et permixi.


''Comitor'' amicum et amicis.


''Corinthium'' civem dicimus, Corinthiacum vas.


''Comminus'' gladiis pugnamus; eminus iaculis, quia illud a manibus non recedit, hoc e manibus emittitur.


''Clipeum'' armorum; clupeum imaginis est.


''Cadit'' quis etiam in plano; decidit ex alto.


''Caerulus'' naturae color est, «caeruleus» fingitur; ita alterum est, alterum fit.


''Claritas'' tam luminis est quam perspicuitatis; «claritudo» generis. Prior itaque splendoris, posterior nobilitatis est.


''Cruciatus'' est dolor corporis, vel cum homo ab altero cruciatur; cruciamentum quod cruciat.


''Cerno'' et cresco in eundem perfectum cadunt, crevi.


''Caedo'' cecidi per .ae. diphthongon: «Caeditur et tilia ante iugo levis» – Virgilius; cedo cessi per .e. simplicem.


''Cupio'' cupivi facit et cupii: Cicero in Pro Cluentio, «Et filium et hunc cum maxime filium interfectum cupit» – pro cupivit.


''Calumnior'' innocenti, non innocentem; tametsi quidam interpretum graecam locutionem secuti accusativum posuerint dicentes, «Et orate pro persequentibus et calumniantibus vos».


''Cur'' adverbium saepius indicativum verbum trahit: Gregorius, «Discutiendum est cur quadam die factum aliquid coram Domino dicitur».


''Clavus'' singulariter, quae est purpurata vestis, et declinatur genere feminino.


''Callum'' quoque et «caenum» et «crocum» neutro, sed Virgilius masculino, «crocumque rubentem».


''Cani'', cancelli, et casses singularem numerum non habent (casses autem «retia» dicuntur). Caulae similiter, caerimoniae, cunae, et compedes, et in neutro genere castra, cibaria, crepundia, cunabula.


''Cruor'' pluralem non habet: Virgilius plurali cruores, «Atque atros siccabat veste cruores».


''Contagium'' et contagia neutro genere dicenda; et haec contagio feminino.


''Comoedia'' carmina quae in conviviis canuntur, quia comessatio graece κῶμος dicitur.


''Cartallos'' graece, latine fiscella. κάλαμος graece, latine arundo. κανών graece, latine regula. κάδος graece, latine situla.


''Cunabula'' sunt panni infantiae, sed Iohannes Constantinopolitanus episcopus scribit Lazarum in monumento cunabulis involutum.


''Cantator'' et cantatrix a verbo canto, et cantor atque cantrix a verbo cano, recte dicitur.


''Comburo'' per .m. scribendum, non per .n.; comparo similiter et compono ceteraque huiusmodi.


''Conspectus'', cum in scriptura dividendum est, .c. sequenti syllabae iungis.


''Complaceo'', non conplaceo; commoratus, non conmoratus; comprehendo per .m..


''Camelus'' per unum .l. scribendum.


''Commodat'' et commendat per .m.; computrescit per .m.; complures per .m..


''Columna'' cum scripto dividenda est, .m. sequenti syllabae nectis; calumnia similiter.


''Celo'' celas (id est, abscondo) per simplicem .e. scribendum; caelo caelas, cum picturam significat, per diphthongon .ae. proferendum. Unde caelum melius intellegitur dictum ab eo quod caelati instar multifaria sit siderum varietate depictum quam quod invisibilia et incerta mortalibus celet arcana.


''Cantarus'' animal est; cantarum camara domus.


''Clamo'' clamoris simplicis est; «conclamo» simul cum multis. Est etiam «acclamo», cum falso aliquem accuso, sicut Cicero, de Prasio, «Solis innocens acclamationibus punitus est»; «reclamo», aliquem exeuntem vocitans; «inclamo» et «succlamo», murmurandi est; «proclamo», laudandi vel deprecandi exaltatio; «declamo», rhetorizandi; «exclamo», quando pro viribus vocem elevo.


''Curro'' hoc tantum significat, quod in itinere positus nullam facio comperendinationem; «curso» autem, paulo citius aliqua necessitate extorquente festinare cogor; «cursito» vero, quando hoste me insequente fugio.


''Circa'' ad visibilem materiam vel locum pertinet; erga autem ad animum spectat, maxime cum aliquem propensiorem affectum gerat proximorum. Circa ad tempus refertur circiter ad numerum.


''Carcer'' ubi homines coercentur singulariter semper; carcares unde currus effunduntur pluraliter dicuntur, utrumque masculine.


''Cepit'' de capiendo scribimus; «coepit» de incipiendo.


''Coepta'' per diphthongon; «incepta» per simplicem .e..


''Columbae'' quae mansuefieri possunt et domibus adsuescere; palumbes ferae et saxis silvisque inhabitantes.


''Conscribere'' est multa simul scribere; «exscribere» quod alibi scriptum sit transferre; «transcribere», cum ius nostrum in alium transit; «inscribere» accusationis est; «adscribere» adsignationis; «describere» dictionis vel ordinationis.


''Consuescimus'' bona; insuescimus mala; adsuescimus utraque.


''Crassari'' corporis est et saginae; «grassari» animi et crudelitatis.

==D ==
''Dilibuit'' unguento, non delibuit.


''Disertus'' orator est; desertus derelictus.


''Delator'' qui defert ad accusandum; dilator qui differt ad proferendum.


''Deluit'' purgat; diluit temperat.


''Deduco'' de amico producendo; diduco autem est distraho.


''Dimidiatum'' calicem bibi, non dimidium dicere debemus; non enim ipsum vas bibis sed quod intra vas est.


''Donamus'' et illud quod damus et illum cui damus.


''Delictum'' peccatum aliquod dicimus; delectum militiae aut alicuius examinis electionem appellabimus. Nam et diligi affectionis est, deligi iudicii.


''Daemon'' per diphthongon notandus; deus per .e. solam.


''Damnatus'' et addictus et absolutus: Virgilius, «Quem damnet labor» – id est, virtus sua absolvat aut victorem faciat.


''Dolium'' per .i. scribendum, non doleum per .e..


''Dilectio'' et diligo per .i. et quae declinantur sive derivantur ex his; delectatio et delector et quae declinantur ex eis per .e. scribenda.


''Domuncula'' conclavium, domus domicilium, nidum avis.


'''«Descendo'' montes» dicere potes, id est, per montes vel in montes; «descendo scalas» aut «piscinam», id est per scalas et per piscinam. degredior monte dicimus recte et significamus «de monte».


''Discrucior'' et crucior animi et animo et animum.


''Decus'' honoris, decor formae est.


''Deliciae'' et divitiae non habent numerum singularem.


''Denarius'' latine masculini generis est; denarion graece neutri.


''Dialogos'' graece; disputatio latine.


''Drama'' graece neutri generis; latine fabula.


''Defunctus'' cum scripto dividitur, .c. sequenti syllabae iugenda.


''Didymus'', id est geminus, prima syllaba per .i., secunda per .y. scribitur.


''Deliramentum'', non deleramentum, quia a verbo liro, id est sulco, originem trahit; et sicut boves, cum a recto sulcandi actu declinant, delirare dicuntur, sic et homines qui de bonis ad mala corda divertunt.


''Diluculum'', non deluculum, quia modicam diei lucem ostendit.


''Desiderium'' est rerum absentium et nondum adeptarum, concupiscentia utrorumque; concupiscuntur enim quae habentur et quae non habentur. Nam concupiscendo fruitur homo rebus quas habet; desiderando autem absentia concupiscit.


''Dito'' et divito idem et locupleto, graece πλουτίζω.


''Decurio'' decuravi et decumo decumavi unum est, graece δεκατῶ.


''Dimittere'' est derelinquere; demittere deorsum mittere, velut, «Quis demisit lapidem angularem eius?»  


''Dominor'' tui et dominor tibi.


''Dogmata'' graece; latine decreta. Dogmatizo, decerno, sive censeo.


''Dum'' coniunctio aliquando indicativum verbum trahit: Gregorius, «Ne scientia, dum novit et non diligit, inflet, ut, dum intuetur quod illa aliquando non habuit, temperet dolorem, quod amisit».


''Doleo'' vicem tui et tuam et doleo tibi: Gregorius papa de Benedicto patre, «Cum persecutorem suum amaret, magis illi quam sibi doluit».


''Dum'' coniunctio aliquando modum coniunctivum, aliquando trahit indicativum, ut, «Dum anxiaretur cor meum», et, «Dum dicitur mihi cotidie: ubi est deus tuus?» et beatus papa Gregorius, «Amici ergo beati Iob, dum percussionum genera distinguere nesciunt, percussum pro culpa crediderunt». Item aliquotiens «dum ut» significat, ut poeta: «Tityre, dum redeo, brevis est via, pasce capellas».


''Desperatus'' per .e. scribendum, dispersus per .i.. Discedo per .i., descendo per .e..


''Diastole'' graece, latine interdictum. Est autem nota ad pedem litterae posita, quae male coniuncta separet, ne puer legens erret, ut: «Liber a,per,uit reos movit vestigia campos».


''Domus'' ablativum casum dupliciter effert, et in .o. videlicet et in .u.. Sed a domo genetivus pluralis fit domorum, a domu domuum.

==E ==
''Egeo'' victus et victum et victu.


''Eripio'' flammae hominem.


''Egredior'' domo et civitate.


''Error'' est rei vitium, ut amor, dolor; erratio certae viae; erratrix personam respicit, ut venatrix; erratica hedera, vitis.


''Eloquentia'' et eligantia singularia semper.


''Exuvia'', exequiae, excubiae, quae graece νυκτοφυλάκια dicuntur, exta quoque tantum pluralia.


''Emporia'' feminino genere et est graecum; latine mercatus.


''Emolumentum'' per .e. simplicem scribendum; aemulatio per .ae. diphthongon.


''Equo'' sedeo dativo casu et ablativo sine praepositione dicendum; et equum sedeo accusativo, et in equo et super equum similiter.


''Emanat'' fons sive terra aquam, id est gignit et producit; et emanat aqua de terra sive fonte, id est profluit. Gregorius: «Qui locus a romana urbe quadraginta fere milibus distans frigidas atque perspicuas emanat aquas». Et iterum: «De eodem sepulchro illius fraglantia suavitatis emanavit».


''Exprobrat'' qui commemorat quae praestitit; obprobrat qui obprobrium obiectat, hoc est vitium.


''Expectatur'' venturus; spectatur qui videtur vel probatur.


''Exercitus'' laboribus, exercitatus studiis.


''Exstruere'' est in altum struere; instruere aciem vel actionem; adstruere adfirmare; construere in struendo coniungere; substruere re aliqua supra posita subter struere.


''Excubiae'' per .b., exuviae per .u. scribendae.


''Eorundem'' et earundem per .n. exprimenda, non per .m..

==F ==
''Fimbria'' genere feminino, et fimbrium dicitur neutro.


''Fides'' fidei, de credulitate; fides fidis, de chorda. Utraque .es. longa.


''Flemina'' sunt, ubi abundant crura sanguine; plemina, cum in manibus vel in pedibus callosis sulci sunt.


''Fastus'', de superbia, facit fastuum genetivo plurali; fastus, de libris, facit fastorum.


''Fungi'' agere est; defungi peragere.


''Fremor'' est murmur hominum; fremitus ferarum.


''Flavum'' dicimus rubeum, sicut «flava Ceres»; furvum nigrum. Fulvum nigro rubeum, sicut fulvum leonem dicimus; fulvam aquilam et fulvum aurum et «fulva pugnas de nube tuentem», quae haberet igneum aliquid de caelesti et sordidum de lugubri. Fulvum certe aurum, cui ad decorem splendoris sui nigelli aliquid additur.


''Forum'' neutro genere dicimus locum rebus agendis destinatum, vel cum commercium significamus; foros masculine tabulata navium, ubi remiges sedent, et semper pluraliter.


''Fornax'' genere feminino dici debet, quia per deminutionem facit fornacula, non fornaculus.


''Falanx'' militum dicitur; falanga fustis cui quid deligatur.


''Fedus'', quod est deformis, per .e. solam scribendum; foedus, quod est pactum, per .oe. diphthongon.


''Formosus'' sine .n., sicut speciosus.


''Fructum'' cum dicis sive scribis, .c. secundae syllabae iungis; factum et fictum similiter, ceteraque huiusmodi.


''Falso'' et nomen et verbum et adverbium est. Nomen ablativi casus, ab hoc falso; verbum primae coniugationis, falso falsas; adverbium, ut falso loqueris.


''Flagitia'' quae in deum peccamus; facinora quae in hominem.


''Flagro'' amore et ardeo amore ex uno graeco venit καίομαι.


''Fidens'' sum animi et animo: fidus amicus erit, fidelem famulum dicito. Item fidelis fit ut domino servus, fidus natura; ita alter tempore cognoscitur, alter semper invenitur.


''Fimus'' et fumus pluralem numerum non habent; fames similiter, faenum, et fel.


''Furfures'' et freni masculina semper pluralia, sed et frena et frenum invenimus.


''Far'', frumentum, et cetera frugum nomina semper singularia, quamvis frumenta et hordea legamus.


''Fauces'' singularem non habent, quamvis et faux inveniamus.


''Fidus'' fidissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum magis fidus itemque e contrario minus fidus.


''Facilis'' facillimus, non facilissimus, sic et difficillimus; et in adverbiis facile facillime, difficile difficilius difficillime. Nec dicimus faciliter aut difficiliter, tametsi veteres dixerunt.


''Fulgeo'' et fulcio eundem habent perfectum, fulsi. Frico fricas fricui, frigo frigis frixi.


''Facinus'' et facinora non solum peccata, sed aliquando etiam bona opera designant. Nomen a faciendo figuratum.


''Fratres'' dicuntur non solum mares ex isdem parentibus nati, sed etiam masculus et femina sive plures utriusque sexus eodem patre vel matre eadem generati fratres promiscue vocantur. 

==G ==
''Gula'' dicendum non gyla, quia .y. litteram nulla vox nostra adsciscit.


''Gobius'' piscis nonnumquam gobio legitur.


''Gaudium'' animi, laetitia et exultatio etiam verborum atque membrorum.


''Gremium'' dicimus interius accinctae vestis secretum; sinum exterius sinuatae vestis receptaculum.


''Gluten'' neutro genere, glutinis, glutini; sed et glutinum Sallustius dicit, glutini, glutino.


''Git'' monoptoton et pluralem numerum non habet. Est autem neutri generis et per omnes casus declinatur.


''Gracilis'' gracillimus, non gracilissimus.


''Gaudeo'' gaudes perfectum habet gavisus sum.

==H ==
''Hilarus'' facit pluralem hilari, hilaris pluralem hilares.


''Hospes'' et qui recipit et qui recipitur.


''Horrendum'' dicimus et despicabile aliquid et admirandum. Virgilius: «Oculos horrenda in virgine fixos».


''Herbidum'' locum dicimus in quo herba est, etiamsi aridus esse consueverit; herbosum qui herbam facile generat, etiamsi ad tempus aridus sit.


''Haurio'' et haustus per aspirationem scribendum.


''Harena'' per adspirationem quia ab haerendo vel ab hauriendo aquam dicta est.


''Hebescit'' quia naturae usu tepescit; hebetescit qui amittit aciem.


''Hi'' pronomen plurale per unum .i. scribendum; his similiter per unum .i..


''Holocaustoma'' numero singulari, holocaustomata plurali.


''Hamo'', hamas, et nomen hamus cum adspiratione scribenda; sic et inhamo et perfectum inhamavi.


''Herbescit'' ager cum herbam generat, sicut adolescit et pubescit cum spicae proximant.


''Humilis'' et contrarius superbo dicitur, quod est virtutis animi, et contrarius sublimi, quod est condicionis. Sed et locus humilior, qui inferius iacet, solet appellari. Humiliatus etiam in pressuris afflictus appellatur. 

==I ==
''Intempesta'' nox est media nox, quando quiescendum est, hinc utique dicta, quia inoportuna est actioni vigilantium; tempestivum enim veteres dixerunt oportunum et intempestivum inoportunum ducto a tempore vocabulo, non a perturbatione aeris, quae consuete tempestas vocatur, quamquam isto verbo licenter utantur historici, ut dicant «ea tempestate» quod volunt eo tempore intellegi. Inmaturitas nocturnum tempus est, quod non est maturum, id est oportunum ut agatur aliquid vigilando; quod etiam vulgo dici solet hora inportuna, graece ἀωρία. «praeveni inmaturitate» ἐν ἀωρίαι. Nihil vero interest ad sententiam, utrum inmaturitate an in inmaturitate dicatur, quomodo nihil distat, utrum quis dicat egisse se aliquid galli cantu an in galli cantu.


''Iuventus'' sicut et senectus plurali numero non flectitur. Iuvenis et iuvenior non recipiunt superlativum, sicut nec senex et senior; solent autem iunior et senior ad se invicem dici minor et maior, etsi neuter ipsorum senili accessit aut propinquavit aetati. Ambrosius: «Iunior est herbis sol, iunior faeno».


''Interior'' et intimus non habent positivum gradum; inferior et infimus similiter.


''Ipsum'' neutro genere dicendum non ipsud, ut illud et istud, quoniam veteres nominativum masculinum non ipse dicebant sed ipsus.


''Inpingo'' facit perfectum inpinxi et inpegi.


''Inmunes'' periculi et inmunes a periculo.


''Indigus'' et prodigus per unum .u. scribenda; indiga et prodiga sine .u.. Augustinus: «Avaritia pecuniam congregat, luxuria spargit, ista indiga, illa prodiga».


''Incredibile'' quod credi non potest; incredulus qui credere non vult.


''In'' praepositio significat modo id quod est valde et vim verbi cui praeponitur auget, ut increpuit, insonuit, infregit; modo idem quod non, ut invalidus, infirmus; modo ponitur pro eo quod est inter, ut «Benedicta tu in mulieribus»; modo pro adversus ut, «Duo in tres et tres in duos dividentur»; modo pro spatio temporali, cum significat usque, ut dicimus, «A mane in noctem», at volumus intellegi «usque in noctem».


''Interest'' et refert producta re unum idemque significat, quod graece dicitur διαφέρει. Dicimusque ita interest mea et refert mea, interest eius et refert illius, interest et refert nostra interest et refert illorum.


''Impleor'' vini et vino.


''Invado'' te et in te; intueor te et in te; incurro te et in te.


''Incurri'' et incucurri.


''Invideo'' divitem, invideo ei pulchritudinem.


''Iratus'' ex offensa est, iracundus natura; itaque ira repentino motu nascitur, iracundia perpes vitium est. 


''Ignis'' ablativum casum et in .e. et in .i. mittit.


''Iuga'' montium pluraliter semper, iugum enim iumentorum; sed Virgilius, «Hoc superate iugum».


''Intestina'' et incunabula pluralia tantum. Ius, id est aequitas, non habet pluralem nisi iura tantum. Iocum singulariter neutrale, pluraliter hi ioci et haec ioca.


''Instar'' illius rei dicere debemus, non ad instar.


''Inluvies'' sordium est, ingluvies ventris: illud a non lavando, hoc ab ingluendo dictum.


''Iuventus'' multi iuvenes dicuntur; iuventas unius hominis, aetas; Iuventa ipsa dea ut Graeci dicunt aut poetae Iunonis filia, uxor Herculis, a qua Iunium mensem appellatum in libris Fastorum legimus.


''Insita'' arbor est cui incisae alienum germen includitur; adsita cui incolumi aliud quod sustineat adiungitur.


''Invideo'' tibi divitiis, non divitias.


''Inermus'' facit pluralem inermi, inermis pluralem inermes.


''Illius'' similis ad mores refertur, illi similis ad vultum.


''Invidus'' qui invidet; invidiosus qui invidiam sustinet.


''Idem'' correpte neutrum; idem producte masculinum in utroque numero.


''Interpretor'', et quae derivantur sive declinantur ab eo, per simplicem .e. scribenda.


''Inberbi'' dicuntur, non inberbes. sic etenim Varro, «inberbi iuvenes», sed et Cicero «inberbum» dixit, non inberbem; Titus Livius autem «inberbis» singulariter.


''Imputribile'' per .m. scribendum, non per .n.; impono similiter et huiusmodi similia; immitto, non inmitto; irrigo, non inrigo; impleo, non inpleo; immundus, non inmundus.


''Inquilini'' non habentes propriam domum, sed habitantes in alieno. Incolae sive advenae utique adventicii perhibentur, quae cuncta ex uno graeco, quod est πάροικος in sacris litteris interpretata habemus. Ex his derivantur nomina incolatus et inquilinatus. Trahit autem inquilinus, sicut et peregrinus, nonnumquam nomen dativi casus, ut Augustinus de reprobis, «Sunt autem et ipsi peregrini et inquilini non huic terrae, sed populo Dei».


''Imponere'' est rem aliquam, sive corporalem seu incorporalem, alteri rei superponere; sed et imponere pro fraudem facere aliquando dicitur, unde impostura vocatur, cum argentum vel aurum viliori metallo adulteratur, et qui hoc facit impostor vocatur. Unde etiam vulgo qui aliquid fraudis facit aut simulationis impostor solet appellari. Gregorius papa: «Coepit illum simulatorem et verbo rustico impostorem clamare». Unde habes in sacra scriptura: «Quare imposuisti mihi? Nonne pro Rachel servivi tibi?» Et in Regum: «Quare imposuisti mihi? Tu es enim Saul», hoc est «Quare me simulatione decipere et fraudem facere voluisti?» Et Augustinus: «Et ideo sibi miser imponit; sibi enim fraudem facit qui perdit meliora amando peiora». 

==L ==
''Large'' et largiter: Iulius Modestus utrumque recte dici ait, sed large esse qualitatis, largiter quantitatis.


''Libidinosus'' a libidine per .b.. Lividus a livore per .v. proferendus. Larba per .b..


''Ludificor'' stultum et deludor, quod venit ex uno graeco ἐμπαίζω. Praeterito perfecto ludificatus sum, veteres vero ludificavi dixerunt.


''Labium'' superius dicitur, labrum inferius; rostrum nonnisi quod incurvum est.


''Latere'' et absconsum esse aliquid dicimus et late patere. Virgilius: «Et scuta latentia condunt».


''Lepus'' animal est, lepos iucunditas voluptatis; unde et gratum aliquid lepidum dicimus.


''Limen'' aedium est, limes regionum.


''Largitas'' humanitatis est, largitio ambitionis.


''Ligat'' quis vinculo, legat testamento.


''Loqui'' hominis est, obloqui obtrectatoris, sicut obicit opponit; adloqui persuadentis hortantisque vel iubentis, eloqui oratoris.


''Laurentius'' Caelius et talia plura, quae nominativum casum in .ius. habent, genetivum singularem et nominativum pluralem in duplicem .i. mittunt, vocativum singularem in simplicem .i., ut hic Laurentius Caelius, huius Laurentii Caelii, hi Laurentii Caelii, o Laurenti Caeli. Sic et hic filius, huius filii, hi filii, o fili. aut certe vocativum in .ie., ut hic impius, huius impii, o impie. Notandum sane in Actibus Apostolorum, ubi Cornelius vidit angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi «Corneli». Hic vocativus in latino recte per simplicem .i. profertur, in graeco autem per .ie., «Cornelie», scriptum est.


''Limus'', lux, labes, letum, pluralem numerum non habent.


''Liberi'', quando filios significant, et «latebrae» singularem non habent.


''Lac'', liquamen, lenticula, lens, singularia semper.


''Locus'' singulariter masculinum, pluraliter haec loca.


''Luter'' graecum masculini generis, latinum labrum.


''Luceo'' et lugeo in eundem perfectum deveniunt, luxi.


''Libero'' te periculo, liberor molestia.


''Lino'' facit perfectum linui et linivi. 

==M ==
''Margarita'' femino genere et margaritum neutro dicendum. In Proverbiis, «Inauris aurea et margaritum fulgens».


''Malogranatum'' et malum granatum consuete dicimus, et utroque modo declinantur: hoc malogranatum, huius malogranati, et haec malogranata, horum malogranatorum, his malogranatis, et cetera; et rursum hoc malum granatum, huius mali granati, et haec mala granata, horum malorum granatorum, et cetera.


''Miseret'' me senis, et misereor senis, et miseror senem. Misertus pauperis per genetivum, miseratus pauperem per accusativum. Misereor autem compatior significat. Denique graece dicitur συμπάσχω.


''Mereo'' honorem et mereor, et miles meret stipendium.


''Memini'' et memor sum honoris et honorem.


''Maritima'' sunt loca mari vicina, marina navis vel belua.


''Metu'' tui et tuo.


''Materies'' artificiorum est, materia consiliorum. Alii contra referunt materiem esse animi, materiam arboris; materiem qualitatem ingenii, materiam fabris aptam.


''Mas'' in positione; masculus in diminutione, non mascellus, ut quidam.


''Muscus'', herba quae in parietibus vel in corticibus arborum haeret, singulariter tantum effertur; memoria, malitia, murmur, similiter.


''Minae'', manubiae, moenia, mapalia, quae sunt casae afrorum, pluralia semper.


''Mare'' pluralem numerum non habet nisi tantum maria.


''Mel'' et mulsum et muria (id est, garos), et cetera liquida pretiosa tantum singularia, quamvis mella et vina legamus.


''Mature'', maturius, maturissime dicendum; invenimus tamen apud auctores etiam maturrime dictum.


''Munio'' munis perfectum facit munii et munivi.


''Memini'', meministi, meminit, meminimus, meministis, meminerunt; et praesenti tempore et praeterito perfecto uno eodemque modo declinatur. Ideo corruptum sive defectivum vocatur.


''Mulceo'' et mulgeo in unum perfectum veniunt, mulsi.


''«Maiestas''» cum scribis aut dicis, .s. secundae syllabae complicari debet. Sic in similibus.


''Miramur'' opera, admiramur virtutes.


''Minores'' esse res aliquas aut homines dicimus; minoris emptum aut aestimatum quippiam recte scribimus.


'''«Memini'' me facere» dicere debemus, non «Memini me fecisse»; nam memini sermo est totus praeteriti temporis, qui ante actam rem in praesens revocat, et si dixeris, «Memini me fecisse», duo praeterita simul iungis. Virgilius uno tantum loco: «Namque sub Oebaliae memini me turribus altis / Corycium vidisse senem». Quod poetae pro necessitate metri usurpare licuit.


''Meracam'' potionem dicimus quae merum aliunde recepit; merosum autem vinum appellamus.


''Muliebre'' dicitur a mulieribus aliquid factum; mulierarium per mulieres ordinatum et per viros gestum.


''Merula'' non merulus dicendum.


''Matthaeus'' et matthias per duo .t. scribenda, quia Graeci per .τ. et .θ. scribunt.


''Maestum'' animo, tristem aspectu dicimus.


''Malus'' (navis) masculinum; «malus» (arbor frugifera) femininum est.


''Mendum'' neutraliter. Varro in Admirandis dixit, «Magnum mendum»; sed Ovidius feminine, «Nocte latent mendae». Item: «Eximet ipse dies omnis e corpore mendas». Ergo mendum in mendacii significatione dicitur, menda in culpa operis vel corporis.


''Munificus'' est tamquam beneficus et maleficus; «munifex» autem tamquam opifex et artifex. itaque munificus munera largitur; munifex autem munere fungitur. morticina non dicuntur nisi mortuorum; 


''Mortalia'' vero etiam viventium corporum nomen est. 

==N ==
''Nimis'' dicitur quicquid plus fuerit quam oportet; nam parum est quod minus est quam oportet, nimium plus quam oportet. Et horum in medio modus est, quod dicitur «satis est». Cum itaque utile sit in vita et moribus ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus, profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis», fateri potius quam negare debemus. sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur ut «nimis» pro eo quod est valde, et positum inveniamus in litteris sacris, et ponamus in sermonibus nostris; nam et in Psalmo, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis», non nisi «valde» intellegimus, si recte intellegimus, et «Nimis te diligo», si alicui carissimo dicimus non utique plus quam oportet, sed valde nos diligere intellegi volumus. denique illa graeca sententia, «Ne quid nimis», non habet hoc verbum quod hic legitur. Ibi enim est ἄγαν, quod est «nimis», hic autem est σφόδρα quod est «valde». Sed aliquando, ut dixi, [«nimis»] pro eo quod est valde et dictum invenimus et dicimus. Unde etiam nonnulli latini non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis».


''Noceo'', obsum, incommodo, malefacio, officio, in una significatione ponuntur, quod graece dicitur βλάπτω, et cuncta dativum casum trahunt.


''Nullus'' est tam in re quam in persona; nemo in persona dicitur ut ne homo.


''Natales'' (id est, nobilitates), nuptiae, Nonae, nares, nundinae, nugae, neniae, pluralia tantum. Et nar invenimus. Nenias autem dicunt epitaphia, id est carmina quae in memoriam mortuorum in tumbis scribuntur.


''Nequam'' et nugas omnis generis et numeri sunt et per omnes casus currunt semper aequaliter dicta, quamvis Augustinus dicat nugae, nugarum, nugis. Ferunt autem quae nugas hebraeus sermo sit et idem apud eos quod apud nos significet, id est, levis et pravae mentis homines.


''Novi'', nosti, novit, novimus, nostis, noverunt: sic declinatur et praesenti et praeterito perfecto. Cui similia sunt odi et memini.


''Noceor'', noceris, recte dicitur, quamvis aliqui grammatici asseverent non debere dici noceor, sed nocetur mihi. Neque enim Hieronymus grammaticorum regulam ignorabat, qui in propheta Abacuc ita transferre non timuit, «Et non salvabis, dum noceor».


''Necto'' nexi praeterito.


''Noctu'' temporis est adverbium; nocte nomen est.


''Nubunt'' feminae: vir enim ducit, mulier nubit, quia pallio obnubit caput genasque.


''Nongentos'', non nungentos, ab novem.


''Nequam'' non malum significat sed inutilem.


''Nubo'', nupsi, nuptiae: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans .p..


''Nascitur'' quod utero decidit; enascitur quod de terra aut de aqua exsurgit.


''Nihil'' adverbium est, nihili nomen. Homo enim nullius momenti nihili dicitur.


''Navis'' unius ratis nomen est; navigium omnis classica profectio; nauclerus omnis consortii navalis exercitus; navigator ipse primarius profectionis; nauta vero omnis qui laborem facit navigandi. Navis ablativum per .e. et per .i. effert. 

==O ==
''Organum'' unius musici proprie nomen est, sed generaliter omnia musicorum vasa organa possunt dici. Iohannes Constantinopolitanus episcopus: «In salicibus in medio eius suspendimus organa nostra», id est citharam, psalterium, lyram, et cetera. Organarius autem est qui utitur organo.


''Obryza'', obryzae genere feminino; et obryzum, obryzi neutro.


''Origo'', originis initium est; origo, origonis neutrum est, ut est velum navis, et habet in plurali numero origona.


''Obtineo'' laudem et impetro ex uno graeco venit ἐπιτυγχάνω.


''Obiurgo'', increpo, corripio, ex uno graeco transferuntur ἐπιπλήσσω.


''Omelia'' graecum est; latine sermo vel colloquium.


''Otium'' et silentium ex uno graeco venit, id est ἡσυχία.


''Ordibor'' et ordiar telam, utroque modo dixerunt.


''Ostrea'' feminino genere, non ostreum neutrali.


''Ocimum'' consuetudo neutraliter dicit; sed Aemilius Macer ait: «Inter praeteritas numerabitur ocimus herbas».


''Ordior'' hanc rem, et ingredior, et incipio ex uno graeco venit, quod est ἄρχομαι.


''Onus'' iumentorum, sarcina est hominum.


''Optumates'', qui graece dicuntur πρωτοπολῖται, pluraliter solum proferuntur.


''Oblitus'' nostri, non nos; veteres tamen et hoc modo dixerunt.


''Oliva'' arbor est, olea fetus, oleum liquor.


''Odi'', odisti, odit, odimus, odistis, oderunt: et praesenti tempore et praeterito perfecto sic declinatur. Ideo defectivum dicitur. 

==P ==
''Petra'' et graecum et latinum nomen est, unum idemque in utraque lingua significans. Unde et Petri apostoli nomen in utraque lingua eandem invictae fidei significantiam a petra derivatam continet.


''Platea'' similiter in utraque lingua unum idemque significat; sed ut etymologiae ratio probat, a graeca origine nomen tractum atque a latitudine derivatum, quoniam graece πλατύ dicitur latum.


'''«Pro''» praepositio significat et «ante», ut [Virgilius]: «Soli pro portis Messapus et acer Atinas / Sustentant aciem». Ponitur et «pro» praepositione «in», ut dicimus «pro rostris», «pro tribunali», et pro eo quod est anti apud Graecos, ut «Pro dulci Ascanio veniat», et pro eo quod est ὑπέρ, ut [Virgilius] «Unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum / Praedicam».


''Pudet'' me amoris; paenitet me muneris; piget me profectionis; patiens sum laboris; pertaesum est me iniuriae; plenus sum bonorum et bonis.


''Praeeo'' illi; palpo et palpor equo; praecurro praetori.


''Procuro'' pupillo et curo pupillum.


''Potior'' fructus et fructu dicitur; apud antiquos potior hanc rem.


''Praeda'' victos spoliat; rapina subito venit.


''Pax'' singulariter solum effertur. Sallustius paces rettulit: «...iudicia, bella atque paces».


''Prosapia'', id est ingenuitas, quae graece vocatur εὐγένεια, singulari tantum numero gaudet. Pelagus similiter.


''Pugillares'', proceres, primores, posteri pluralia tantum, sed nostri auctores pugillarem singulariter dixerunt. Sic et in genere feminino plagae (id est, retes) et primitiae, et in neutro praecordia, palaria (cum milites ad palos exercentur), procastria (quae ante castra sunt).


''Porrum'' singulariter neutrale; pluraliter hi porri.


''Proverbium'' latine, graece παροιμία generis feminini – inde nomen apud interpretes septuaginta libri Salomonis.


''Pius'' et piissimus comparativum gradum non recipiunt.


''Potior'' et potissimus positivum non habent.


''Proprius'' non habet comparativum aut superlativum, sed pro his magis et maxime, magis proprius, maxime proprius. Sic et e contrario minus et minime.


''Paveo'' et pasco in eundem concurrunt perfectum pavi.


''Pendeo'', pendes, pependi. Sin autem habuerit praepositionem non sic declinatur, sed suspendo, suspendis, suspendi.


''Passim'' ubique significat; ex uno enim graeco declinantur, quod est πανταχοῦ.


''Perinde'' aequaliter similiter ex uno graeco ὁμοίως.


''Pello'', pelli, et pepuli; depello, depuli.


''Peto'', petivi, et petii.


''Prospiciens'' periculi. Vice nominis ponitur participium et prospiciens periculum.


''Perendie'' dicitur, sicut hodie vel cras; perendinus dies, sicut hodiernus, hesternus, crastinus.


''Potamus'' eum cui potum porrigimus, et potamus vinum quod bibimus.


''Probo'' verbum duplicem significationem habet, probamus enim quae eligimus, id est approbamus, probamus quae qualia sint temptamus, ut «Proba me, Deus, et scito cor meum».


''Pecto'' caput, non pectino; pexum, non pectinatum; «pexi memet» et «pectam cras».


''Praesagio'', praesagis, praesagiunt.


''Pauperies'' damnum est; paupertas ipsa condicio.


''Patrium'' dicis a patria, paternum a patre.


''Pinnas'' murorum; pennas avium dicimus.


''Pecus'' omne animal excepto homine vocitatum est.


''Polenta'', non pulenta, dicendum est, eo quod ad usus hominum poliatur.


''Praemium'' cum diphthongo. Pretium, premo, precor per simplicem .e.; prehendo quoque et interpretor.


''Precari'' est rogare; deprecari excusare vel purgare. Virgilius: «Equidem merui, nec deprecor inquit».


''Pluris'' dicimus quod marioe summa taxatur; plures vero de multitudine. Plures comparativi gradus est, cuius positivus multi.


''Poculum'' vas est, potio quod hauritur.


''Pignera'' rerum, pignora filiorum et affectionum.


''Procul'' et longe dicitur et prope: «...clipeo excussa sagitta proculque Antorem egregium».


''Pertinacia'' malae rei perseverantia dicitur; constantia bonae.


''Percussum'' corpore dicimus, perculsum animo.


''Periculum'' ad discrimen pertinet, periclum ad experimentum.


''Postulatur'' aliquid honeste, poscitur improbe. Cicero in Frumentaria: «...Incipiunt postulare, poscere, minari».


''Pubes'' cum in iuventutis significatione et lanuginis et eius partis in qua pubertas est ponitur, huius pubis facit; at cum aetatem significat, huius puberis. Nec tamen adiecta praepositione dicimus inpuberis, sed inpubis: «...comitemque inpubis Iuli», Virgilius dixit. Sed Cicero ait, «Filiumque eius inpuberem».


''Pulmentum'' et pulmentarium dicitur; nam Cato, Originum III, «laserpiceum» pro «pulmentario» habet; idem «multo pulmento usi».


''Podagrosus'' a podagra dicitur, sed et podagricus a pedum aegrotatione.


''Pugillares'' et masculino genere et semper pluraliter dicas, quia pugillus est qui plures tabulas continet. Item Laberius in Piscatore singulariter hoc pugillar dixit.


''Pavus'' pavi, et pavo pavonis.


''Paniculae'' πρωτότυπον pannus est. Lucilius: «Subteminis pannus».


''Paropsides'' feminino genere dicuntur, a pulmentario videlicet, quod ὄψον vocant.


''Palumbes'' Virgilius feminino genere dixit: «Aeriae quo concessere palumbes»; sed Lucilius masculine: «Macrosque palumbos». Varro autem, in Scauro, «palumbi» dicit, quod consuetudo quoque usurpavit.


''Pometa'' dicimus ubi poma nascuntur, ut oliveta; pomaria autem ubi servantur.


''Pene'', quod est coniunctio, per .e.; poena, quod est supplicium, per .oe.. Similiter et Poenus, id est Afer.


''Praegnantem'' cum scripto dividis, .g. secundae syllabae nectis; pignus et pugna similiter, et cetera huiusmodi.


''Propter'', in divisione scribendi, .p. secundae syllabae iungis; prospere, .s. secundae.


''Partio'', populo, praedo: activo genere nonnumquam proferuntur. Item haec ipsa communis generis verba saepius inveniuntur: partior, populor, praedor.


''Pono'' simpliciter aliquid statuens. Dispono aliquid operis impensioris vel consilii facturus; est etiam disponere foederis ineundi. Propono nonnumquam ad interrogandum pertinet et quaestionem. Adpono adiectionis est; impono insuendi. Superpono aliquem consum vel laborem unicuique indicens. Praepono aliquid praeferens; sic et antepono. Postpono aliquid inferius iudicans. Compono ornandi aut eloquii aut artificii est; sepono separandi. Suppono aliquid subtus inducens. Depono labefactandi est vel vita excedendi.


''Peregrinus'' nomen saepe socium habet et coniunctum sibi nomen aliud dativi casus, ut «Sancti dicuntur peregrini huic saeculo».


''Praestolari'', non praestulari, quia venit a verbo praesto sum.


''Puppis'' accusativum casum in .em. et in .im. mittit, ablativum in .e. et in .i..


''Psallo'' perfectum facit psallui.


''Potior'', potitus sum et perfruor, perfructus sum ex uno graeco venit, quod est ἀπολαύω.


''Praecello'' aliis.


''Pascuas'' genere feminino et pascua neutro pluraliter dicimus.


''Primitiae'' numero tantum plurali dicuntur, sed aliquotiens singularis intellegentiae, ut in Psalmo, «primitias omnis laboris»; in graeco enim singulariter ἀπαρχήν habes. Sic et in Apostolo, «primitiae Christus». 

==Q ==
''Quod'' et quia et cur et quare verbis subiuncta aliquando indicativum verbum trahunt, aliquando coniunctivum. Gregorius: «Noverat quia sine culpa esse vix possunt». Et rursum: «Noverat quia diluendi sunt sacrificiis». Et rursum: «Recessit a malo, non quod faciendo contigit, sed quod inveniendo reprobavit». Item: «Dictum est quod hoc numero requies designatur». Item: «Nonnulli sese intrinsecus, quod per eos purgationis gratia derivatur, extollunt».


''Quoties'', toties, septies – sine .n..


''Quicquid'' in priore syllaba per .c. scribendum; quanquam in priore per .n..


''Querela'' per unum .l..


''Quatenus'' adverbium loci vel temporis (id est, quousque) per .e.; quatinus coniunctio causalis (id est, ut) per .i. scribendum.


''Quaeritur'' de inquirendo, queritur de plorando; quaestus lucri, questus lacrimarum.


''Querimonia'' quoque per simplicem .e. scribenda.


''Quicquam'' per .c., non quidquam scribendum per .d..


''Quorundam'', sicut eorundem, per .n. scribendum, non per .m..


''Queror'' de te, queror tibi de illo; item conqueror.


'''«Quo'' vadis?» ad quem locum significat; «qua vadis?» qua via dicitur.


''Quo'' aliquando pro ubi ponitur. Augustinus: «Invenis domum famosam, quo boni habitant», id est ubi habitant.


''Quot'' ad numerum pertinet, sicut et tot; quanti et tanti ad mensuram. Sed nostri auctores aliquoties quantos pro numero ponunt: Gregorius, «Sed cum rete magnis piscibus plenum dicitur, additur et quantis, scilicet centum quinquaginta tribus».


''Quantus'' quam magnus dicitur, quotus cuius aetatis; unde et quota luna dicitur. Augustinus: «Quotus quisque apparere et existere potest, qui non convincatur esse peccator?» id est in qua aetate, quo dierum vel annorum numero.

==R ==
''Radius'' masculino, non radium neutro.


''Rubor'' coloris est; robur virtutis; robor arboris.


''Rapio'' tibi pecunias.


''Redoleo'' unguentum.


''Regium'' dicitur quod regis fuit; regale quod rege dignum est.


''Rabies'' tantum numero singulari.


''Reliquiae'' et rostra, ubi contionantur, tantum pluraliter.


''Remedium'' submovet imminentia pericula; medicamentum sanat inlata. Remedium itaque ne periclitemur; medicamentum ad subita pericula aptatur.


''Roseum'' per se, rosaceum mixtum.


''Rudis'' comparativum et superlativum non habet, sed pro his utimur adverbio magis et maxime: «magis rudis», et «maxime rudis».


''«Recens'' feci» dicimus, non recenter – utentes nomine pro adverbio.


''Rhythmus'' graece, latine modulatio (rhythmizo, modulor). 

==S ==
'''«Super''» praepositio modo ponitur pro «de», ut «Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa». Modo et pro praepositione «pro», ut «Nihil super imperio moveor...». Et pro «insuper» et «amplius», ut [Virgilius] «Cui neque apud Danaos usquam locus et super ipsi / D[ardaniae]. i[nfensi]. p[oemas]. c[um]. s[anguine]. p[oscunt].?» Et pro «desuper», ut [Virgilius] «Haec super e vallo conspectant Troes». Et pro «superest», ut [Virgilius] «Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli». Interdum et ultra significat, ut [Virgilius] «Super et Garamantas et Indos / Proferet imperium».


'''«Sub''» praepositio significat modo «supra», ut [Virgilius] «Corpora saltu / Subiciunt in equos» (id est, «supra iaciunt»); modo praepositionem «in», ut [Virgilius] «Namque sub ingenti lustrat dum singula templo» (id est, «in templo»). Significat et «prope», ut [Virgilius] «...classemque sub ipsa / Antandro». Ponitur nonnumquam et pro «clam», ut «subripuit» (id est, «clam rapuit»).


''Similis'' sum tui moribus, similis tibi facie.


''Studio'' tui feci, id est dum studeo tibi; studio tuo feci, id est te studente.


''Sartrix'' vel sertrix est quae sarcit; sarcinatrix quae sarcinas servat.


'''«Subigo'' hostem» perfectae formae est; subigito frequentitivae.


''Salubre'' ad locum refertur et ad cibum; salutare consilium est. Ita salubre non necet, salutare prodest.


''Supellex'', sanies, socordia, sitis, et in neutro sulphur, scrupulum, sinapi, siler, singularia tantum sunt; sed Virgilius, «sulphura viva», et Terentius, «masculine scrupulum», rettulit.


''Sentes'' (id est, spinae) et sarcinae (cum vasa significant) et sarcinae (id est, auxilia) et scopae et scalae et salinae et in neutro sponsalia semper pluralia; sed nostri «scalam» dixerunt.


''«Sponte'' mea venio» non habet plurales casus.


''Si'' amem, ames, amet declinatio est verbi coniunctivi, sicut cum dicimus «cum amen», ames, amet.


''Scylla'' habet nomen a spoliando sive vexando nautas; spolio enim et vexo latine, graece dicitur scyllo.


''Sanno'', sannis, sannui. hoc sannium, querela.


''Sors'', sortis et sors, sordis dicitur. Ambrosius: «Mundat vasa, ne sors aliqua vini gratiam decoloret», tametsi negant quidam sordem nominativum singularem habere.


''Si'' vel etsi nonnumquam indicativum verbum trahunt. Gregorius: «Frusta miraculum foris ostenditur, si deest quod intus operetur». Item: «Quae etsi ad perfectionem non permanent, fidem tamen tenent».


''Sensus'' nomen est quartae declinationis; et sensus participium est praeteriti temporis a verbo passivo, quod est sentior. Cuius etiam perfectum est sensus sum, es, est – non sentitus.


''Secturus'', non secaturus, a verbo quod est seco.


''Scamna'' sunt quae lectis altioribus apponuntur; scabelli qui lectis parulis vel sellis ob ascensum apponuntur. Scabellum autem et subpedaneum dicitur, quod sub pedibus sit.


''Sterceratos'' agros, non stercoratos dicas, quibus stercus ad fecundandum infertur.


''Sollemne'' cum dicis sive scribis, .m. sequenti syllabae conectis. Somnium similiter.


''Saevus'', saevio, saevi, saevisti, per .ae. diphthongon; sero, sevi, sevisti, per .e. simplicem.


''Sagena'' per .e. cum retia significat; sagina per .i. pastum et pinguedinem.


''Sol'' utroque numero declinatur. Sed singulariter sol ipsum luminare significat; at soles ipsos dies nominamus in quibus sol totum inluminat polum. Nonnulli tamen veterum ipsa carmina «soles» nominavere, sicut Horatius in principio cuiusdam voluminis ita exorsus est: «Soles meos omni ecclesiae vestrae commendo». Et Maro [''bucol. 9, 51'']: « . . . Saepe ego longos / Cantando puerum memini me condere soles».


''«Secundum''» praepositio est imitationis, post temporis sive ordinis.


''Segnities'' vitii est, segnitia frigoris.


''Subscribo'' epistolis; supplico similiter, ut supplico divinae pietati.


''Simplex'' ablativum et in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.; ut ab hoc simplice et simplici, horum simplicum et simplicium. suavis ablativum casum in .e. at in .i. mittit.


''Stachys'' graece, latine spica.


''Sandalin'' graece, neutro genere; caliga latine.


''Sertum'' et corona ex uno graeco transferuntur, id est στέφανος.


''Solium'' proprie sedes regalis est, unde graece basilicos, «thronos», vocatur.


''Senex'' et senior superlativum gradum non habent.


''Sobrius'' nec comparativum recipit nec superlativum, sed pro his dicimus «magis sobrius» et «maxime sobrius».


''Senecta'' et senium duo nomina senectutis sunt et discernuntur a Graecis, apud quos aliud nomen habet gravitas post inventutem, aliud post ipsam gravitatem veniens ultima aetas. Nam presbyter dicitur gravis, et geron senex. Quia vero in latina lingua duorum istorum nominum distinctio deficit, de senectute ambo sunt posita, senecta et senium. Haec Augustinus. At Gregorius, «Undecima vero», inquit, «est aetas quae decrepita vel veterana dicitur, unde Graeci valde seniores non gerontas, sed presbyteros appellant, ut plusquam senes esse insinuent quos provectiores vocant».


''Suspiro'' verbum trahit nomen dativi casus et accusativi, ut «Suspiramus patriae caelesti», et «Suspiramus regnum Dei», et praepositione addita, «Suspiramus ad vitam immortalem».


''Subducimus'' et quae retro subtrahimus et quae in promptu offerimus.


''Supremus'', summus, et ultimus et superiorem et inferiorem significat.


''Super'' est quod eminet; supra quod substratum aliquid habet; subter est quod re aliqua superiore premitur; subtus quod demissum altius non tangitur.


''Servitium'' multitudo est servorum, servitus condicio serviendi. Sed veteres indifferenter servitium et pro servitute posuerunt.


''Sinapi'', sicut et gummi, graecum est; et Plautus dixit, «Teritur sinapi», cuius genetivus cum .s. profertur. Ceteri casus similes sunt nominativo.


''Sibilus'' dici oportet. Virgilius: «Nam neque me tantum venientis sibilus austri». Sed et neutro genere quidam dixerunt, ut Cornelius Severus, «Et sua concordant sibila saeva dracones», et Macer, Theriacon, «Longo resonantia sibila collo».


''Sal'' et masculino genere et neutro dicitur.


''Saturitas'' in cibo tantum dicitur, in ceteris vero satietas; sed Virgilius: «Odiis exsaturata quievit».


''Simiam'' auctores dixerunt etiam in masculino genere.


'''«Strigem'' hanc» in significatione avis dicas; striga autem castrense vocabulum est, intervallum turmarum significans in quo equi stringuntur. Unde etiam strigosi dicuntur corpore macilento.


''Stirps'' in significatione subolis feminino genere dicitur; sed cum materiam significat, masculino modo: «stirpem recisum». Dixerunt tamen etiam in significatione subolis masculino genere, ut Pacuvius: «Qui stirpem occidit meum».


''Sero'' rumores (id est, divulgo) [serui]; sero fruges, sevi; sero (id est, claudo), unde sera dicta, seravi. Terentius: «Tutavi atque obseravi ostium».


''Suffragor'', non suffrago; et suffragatus sum, non suffragavi.


''Sorbeo'', sorbui, non sorpsi.


''Somnio'', non somnior; et somniavi, non somniatus sum.


''Sanguis'' est dum manet; effusus vero «cruor».


''Sumimus'' ipsi, accipimus ab alio. Sic cui damus, dicendum «Accipe»; cum permittimus ipsi tollere, dicendum «Sume».


''Scorpio'' bellica res est, at «scorpius» animal.


''Scribo'', scripsi, scriptum: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans, .p..


''Sacer'' et venerandus et execrandus. Virgilius: «Auri sacra fames».


''Suffragia'' populi et quae honorant dicuntur et quae damnant. 

==T ==
''Testor'' aliquid confirmans sententia; contestor cum quadam auctoritate adfirmans; protestor manifeste cavenda denuntians; obtestor aliquem iurare compellens; adtestor ad testimonium vocans, qui sit dignitate vel auctoritate eminens; detestor aliquid execrandum respuens.


''Trux'' ablativum in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.: ab hoc et ab hac truce et truci, horum et harum trucum et trucium.


''Therion'' graece, latine fera; unde theriaca, quia feraliter occidit.


''Taciturnitas'' loquelae contraria est; silentium confusis vocibus sive tumultibus. Verum sciendum quia sileo et taceo et reticeo et conticeo ab uno graeco veniunt σιωπῶ.


''Tenax'' beneficii, id est memor gratiae.


''Torques'' nomen generis communis, nam et in Mario Livius genere masculino et Cicero feminino torquem posuere.


''Triumphat'' hostem qui superat; triumphat nos Deus cum superandi hostes auxilium tribuit. «Deo», inquit [Apostolus], «gratias, qui semper triumphat nos in Christo Iesu». Et iterum, «Expolians principatus et potestates, triumphans illos in semetipso».


''Transmigro'' verbum duplicem significationem habet. Transmigro enim cum de loco ad locum iter facio; item transmigro dicitur cum additamento accusativi casus cum aliquem de loco ad locum transfero ut, «Nabuchodonosor transmigravit Iudaeos de Hierusalem», et «Emigrabit te de tabernaculo tuo». Porro exemplum verbi superioris, «Transmigravi in montem sicut passer». Transmigrans participium aeque dupliciter et de loco ad locum transiens aliquis et alium de loco ad locum transferens intellegitur.


''Turtur'' et masculino genere et feminino profertur.


&lt;nowiki&gt;''Tunc''&lt;/nowiki&gt; temporis adverbium est, tum ordinis.


''Terga'' hominum sunt tantum, singulariter tergum; tergus quadrupedum, pluraliter facit tergora, id est coria.


&lt;nowiki&gt;''Tinguere''&lt;/nowiki&gt; dicendum, non tingere.


&lt;nowiki&gt;''Temeritas''&lt;/nowiki&gt; sine consilio, audacia post consilium.


&lt;nowiki&gt;''Temperantia''&lt;/nowiki&gt; animorum, temperatio rerum, temperies aurarum.


''Tapete'', tapetis, tapeti a tapeti; et pluraliter tapetia, tapetium, tapetibus. Virgilius: «Qui forte tapetibus altis». Sed et hoc tapetum, huius tapeti, huic tapeto; pluraliter haec tapeta, tapetorum, tapetis. Virgilius: «Instratos ostro alipedes pictisque tapetis». Sed et masculino genere dicit: «Pictosque tapetos».


''Turbo'', si sit proprium, Turbonis facit; si appellativum, turbinis. Nam sive ventus sive quo ludunt pueri, hic turbo dicitur. Virgilius: «Torto sub verbere turbo».


&lt;nowiki&gt;''Tumulus''&lt;/nowiki&gt; et tumens tellus et mons brevis et sepulcrum aeque vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Teloneum''&lt;/nowiki&gt;, non theloneum, id est per .t. simplicem, non aspiratione addita. Est autem graece telon, latine vectigal.


&lt;nowiki&gt;''Tabes''&lt;/nowiki&gt; tantum singulariter dicitur, tendiculae et tenebrae tantum pluraliter. 

==V (U) ==
&lt;nowiki&gt;''Usquequaque''&lt;/nowiki&gt; omnimodo significat, pro quo in Psalmis in graeco ἕως σφόδρα legimus, quod significantius latine potest «usque valde» interpretari.


''Ut'', adverbium, est modo temporis et significat «postquam», modo qualitatis et significat «quemadmodum»; modo optandi et significat «utinam», modo mirandi et significat «O quam»; modo coniunctio causalis: «Volo ut ubi ego sum et ipsi sint mecum».


&lt;nowiki&gt;''«Vacat''&lt;/nowiki&gt; mihi» graece σχολάζω. Vaco militia, perfectum vacui.


''Vulgus'' neutri generis est et pluralem numerum non habet; sed Virgilius et masculine vulgum extulit: «Hinc spargere voces / In vulgum ambiguas».


''Vas'', vadis generis masculini de vadimonio; vas, vasis neutri de vasculo.


''Vis'' duplicem habet significationem: et virtutis videlicet, quae graece δύναμις dicitur, et violentiae, quae graece βία vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Vecordia''&lt;/nowiki&gt; et virus tantum singulariter efferuntur.


&lt;nowiki&gt;''Vepres''&lt;/nowiki&gt; et verbera et viscera non habent singularem declinationem nisi tantum verbere et viscere. Virgilius et, «Torto volitans sub verbere turbo», et Ovidius, «Viscere diviso»  


&lt;nowiki&gt;''Utor''&lt;/nowiki&gt; divitiis de divitias.


&lt;nowiki&gt;''Ver''&lt;/nowiki&gt; semper singulariter.


&lt;nowiki&gt;''Verbex''&lt;/nowiki&gt;, id est ovis, ab .v. littera incipiendum.


&lt;nowiki&gt;''Ulterior''&lt;/nowiki&gt; et ultimus positivum gradum non habent.


''Verus'' ad naturae tantum veritatem refertur; verax autem dicitur qui non mentitur. Unde et verus daemon dici potest; verax autem non potest.


&lt;nowiki&gt;''Vallestria''&lt;/nowiki&gt; agrorum, sicut et campestria, dicuntur.


''Veto'' culpam et veto culpa, id est prohibeo a culpa. Sedulius, «Pomisque vetaret acerbis», id est a pomis; et Fortunatus, «Non veto coniugium, sed praefero virginis alvum».


&lt;nowiki&gt;''Vultus''&lt;/nowiki&gt; mutatur, facies manet.


&lt;nowiki&gt;''Vae''&lt;/nowiki&gt; dativus et accusativus sequi debent, non alius, ut «Vae populo Maurorum», et «Vae populum Maurorum».


''Uterque'' de duobus dicimus; utrique de binis aut de pluribus ex utraque parte positis: uterque venit, utrique venerunt.


''Veniunt'' qui vendunt; veneunt qui venduntur.


''Ultus'': et vindicatus et punitus.


''Velocitas'' pedum et corporum; celeritas animorum et factorum.


''Ulcus'' quod nascitur; vulnus quod per alium fit.


&lt;nowiki&gt;''«Vultur''&lt;/nowiki&gt;» dixit Virgilius in Sexto, sed et «vulturius» Lucilius in Primo.


''Urgeo'', non urgueo. Virgilius: «Quibusve urgentur poenae».


''Ungo'', unxi, quomodo pingo, pinxi, utrumque sine .u.; attamen ad nomen derivatum .u. addit, ut «Pinguis unguine ceras». Ita unguentum, non ungentium dicatur.


''Verbum'' est omne quod lingua profertur et voce; sermo autem, cuius nomen ex duobus verbis compositum est «serendo» et «monendo», comptior ac diligentior fit. Sententia vero quae sensu concipitur; porro loquela, quando cum quadam eloquentia dictionis ordo protexitur; oratio, quando usque ad manuum artem describendus oratoris sermo pervenit.</text>
      <sha1>al4ibs1lul4tlninczaul5d0stezhb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267507</id>
      <parentid>267506</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65161" sha1="cdgegbqn3oywtm8e7ay3hx5z298t0t9" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De orthographia
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Grammatica, lexica
|Editio=Venerabilis Bedae Opera Didascalica
ed. C. W. Jones, Turnholti 1975
|Fons=[https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_orth.html#v Bibliotheca Augustana]
}} 
''(cf. [[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]])''


'''.A. ''' littera etiam nota praenominis est cum Augustum sola significat.
 
'''.B. '''propinqua est .p. litterae qua saepe mutatur, ut supponit, opponit.
 
'''.C. '''nota est praenominis cum Gaium significat; item numeri, cum centum.
 
'''.D. '''littera propinqua est consonantibus his .c. .g. .l. .p. .r. .m. .t. quae succedunt in locum eius, ut accipere, aggere, alliga, appare, arripe, ammitte, attende. Nota praenominis cum Decium sola significat. Item numeri, cum quingentos.
 
'''.L. '''sola Lucium significat.
 
'''.M. '''sola Marcum.
 
'''.N. '''sola Numerum. Praeposita .G. Gnaeum.
 
'''.P. '''sola Publium; et cum .R. populum Romanum; et subiecta .R. rem publicam; et praeposita .C. litterae, patres conscripti sive post consulatum.
 
'''.Q. '''littera etiam nota est praenominis, cum Quintum sola significat; item honoris cum quaestorem; populum cum Quirites.
 
'''.T. '''nota est praenominis cum Titum sola significat.
 
'''.V. '''adiuncta .C., cum virga iacente superposita, vir clarissimus; .V. geminata, cum virga iacente superposita, verbi gratia; .V. geminata cum .C. duplice, viri clarissimi. 
 
==A ==
''Ante'' praepositio multa significat. nam et tempus significat cum dicitur, «Ante me non est formatus Deus et post me non erit»; et praesentiam, ut «Ante conspectum gentium revelavit iustitiam suam», id est «coram gentibus»; et dignitatem, ut «Posuit Effraim ante Manassen», et «Qui post me venit ante me factus est»,id est «mihi praelatus».


''Aula'' latine domus regia est, aula graece «atrium» dicitur. Unde notandum quod in Psalmo ubi legimus, «Adorate dominum in aula sancta eius», non palatium aulae nomine sed atrium graeco vocabulo debet intellegi.


''Ausculto'' suasori et ausculto praecepta magistri. «Ausculto» autem et «audio» ex uno graeco sermone vertuntur, quod est ἀκούω.


''Arra'' latine dicitur, «arrabon» graece; «agon graece, latine «certamen»; «aroura» graece, latine «arvum»; «asphaltos» graece, latine «bitumen».


''Acer'' acerrimus, non acerissimus; agilis agillimus, non agilissimus. Et in adverbiis acerrime et agillime.


''Audeo'' «audes», perfectum facit «ausus sum».


''Adiuvo'' perfectae formae est; «adiuto» frequentativae.


''Acervo'', aggero, accumulo ex uno graeco verbo, σωρεύω. 


''Aeger'' animo, aegrotus corpore; utrumque per .ae. diphthongon scribendum.


''Aboleo'' abolevi, arceo arcui.


''Alibi'' alio loco, «alias» alio tempore, significat. At tamen invenimus «alias» nonnumquam pro «aliter» sive pro «alio loco» positum.


''Abstineo'' me cibo, alienus sum crimine.


''Anteibat'' sapientia Salomon cunctis mortalibus», Iulianus ait.


''Admoneo'' interfectorem caedis et caedem.


''Aequalis'' alterius staturae par est; «aequabile» quod aequari potest.


''Appetens'' cibum et appetens cibi. Ambrosius: «Cancer... ut appetens cibi ita prospiciens est periculi».


''Accuso'' sacrilegum et insimulo ex uno graeco venit, κατηγορῶ.


''Animadverto'' in te et vindico in te, ex uno graeco, κολάζω.


''Aes'' singulari tantum numero gaudet; et quamvis «aera» dicamus, tamen ceteris casibus non utimur.


''Autumnus'' genere masculino et «autumnum» dicitur neutro, utrumque numero singulari.


''Aurichalcum'' et «orichalcum» dicimus et hoc singulariter tantum. Sic et cetera metallica.


''Ab'' et ex praepositiones, si sequens verbum a vocali incipiat, integrae efferuntur, ut «ex oppido», «ab illo»; si consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut «e foro», «a sacerdote». Hae autem praepositiones ita differunt: cum dicit quis «a theatro» se venire, non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro se venire significat; qui vero «ex theatro» se venire dicit, ex ipso theatro significat.


''Ad'' et in praefatis praepositionibus pares, sed contraria potestate sunt, quia «in forum» ire est in ipsum forum intrare, «ad forum» autem ire ad locum foro proximum; ut «in tribunal» et «ad tribunal» venire non unum est, quia ad tribunal venit litigator, in tribunal vero praetor aut index.


''Ancillor'', blandior, et adulor unum significant, quod est graece κολακεύω, et dativum casum trahunt.


''Aufero&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; eximo, adimo, demo, subtraho, subduco ex uno graeco transferuntur, id est ἀφαιροῦμαι.


''Abdico'' verbum potest accusativum nomen sive pronomen cum dativo trahere. Ambrosius: «Qui se abdicant saecularibus inlecebris».


''Alius'' nomen dativum dupliciter effert, et «alii» et «alio». Habes in sacra scriptura, «Et dico huic: Vade et vadit; et alio: Veni et venit»; et rursum, «Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum».


''Aegyptum'','' cum in scriptura dividere vis, .p. sequenti syllabae iungis; aspectum .c. sequenti syllaba; affectum similiter, et afflictum ceteraque huiuscemodi.


''Assuere'' et assumentum panni per .s., non per .d. scribendum; similiter assumere per .s., appropriat per .p. scribendum, apponit similiter, accurri per .c., amministrat» per .m., «applicat» per .p., alligat per .l., assequor per .s., allevat per .l., assidue per .s., aggredior per .g..


''Assarius'' ab antiquis dicebatur; nunc «as» dicitur, non «assis». Sane «assis» genetivus est.


''Alium'' et dolium per .i. scribendum, non per .e., sicut «oleum». Vergilius, «alia serpyllumque», per .i. dixit.


''Ambo'' et «duo» neutraliter, «ambos» et «duos» masculine; nonnulli tamen graecos secuti dicunt «hos duo» et «hos ambo», quia illi τούς δύο et τούς ἄμφω dicunt. Vergilius: «Verum ubi ductores acie revocaveris ambo».


''Anguis'' cum sit masculini generis, dixerunt tamen et feminini Ovidius, Varro, et Acinius.


''Acer'' facit pluralem «acri»; «acris» pluralem «acres».


''Absconditus&lt;nowiki&gt;'',''&lt;/nowiki&gt; non «absconsus».


''Alter'' de duobus, unus ex pluribus, quamvis legamus «unus ex duobus».


''Audacter'' latinum est; sed audaciter melius, quia nomina .x. littera terminata in adverbiis «iter» adsumunt, ut «atrox atrociter», «ferox ferociter».


''Accersit'' qui evocat; arcessit qui accusat.


''Acervus'' moles est; acerbus inmaturus aut asper.


''Adficimur'' honore et adficimur iniuria.


''Apparet'' qui videtur; «adparet» qui obsequitur, non regulae ratione sed discernendi gratia intellectus.


''Arbor'' omne lignum dicitur; «arbusta» non nisi fructifera.


''Avenae'' sterile germen; «habenae» retinacula iumentorum. Hoc de habendi potestate; illud de occupandi aviditate dictum.


''Accidunt'' mala; contingunt bona; eveniunt utraque.


''Advocatur'' daturus patrocinium; «evocatur» praebiturus obsequium; «invocatur» praestaturus auxilium.


''Adportare'' est aliquid adferre; «conportare» in unum locum conferre; «deportare», deponere; «exportare», tollere.


''Agnoscimus'' quae a nobis excederant; «cognoscimus» ignorata et invisa.


''Altum'' et sursum et deorsum significat.


''Aquatam'' potionem recte dicimus quae aquam aliunde recipiat; «aquosum» autem locum qui ex se aquam fundat.


''Album'' naturae tantum est; «candidum» frequenter et studii, nam et corpori et animo aliquotiens adsignatur. «albos» ergo «capillos», «carnem candidam» recte dicimus.


''Alvus'' virorum recte dicitur; uterus mulierum; venter in utroque sexu.


''Acceptor'' et accipiter: Virgilius enim «accipiter» dicit, Lucilius autem «acceptoris et ungues».


''Apud'' per .d. scribendum; «caput» per .t., quia facit «capitis».


''Armarium'' locus ubi quarumcumque artium instrumenta ponuntur; «armamentarium» ubi tantum tela armorum.


''Accedit'' per .e. ab ambulando; «accidit» per .i. ab eventu.

==B ==
''Belzebub'', non «Belzebul» aut «Belzebud». «Belial», non «Beliar».


''βύρσα'' graece, latine «corium».


''Bellus'' bellissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum «magis bellus» et e contrario «minus bellus», id est minus pulcher.


''Bucina'' est qua signum dat bucinator; «bucinus» ipse canor ex hac editus. «Bucina» pastoralis est et cornu recurvo fit, unde et κεράτιον graece vocatur. «Tuba» autem de aere vel argento efficitur et sollemnitatibus concrepat.


''Baptismus'' baptismi genere masculino, et «baptisma baptismatis» neutro, et «baptismum baptismi» aeque neutro.


''Barbam'' hominis, «barbas» pecudum dicimus.


''Buxus'' arbor erit, «buxum» materia ipsa.


''Balneum'' veteres dixerunt sive «balineum», nihil enim differt; sed in privatis. Publicis autem feminini generis, et quidem numero semper plurali – frequenter «balneas».


''Baluae'', id est thyrae, per .b. incipiant.


''Baratrum'' singulariter tantum effertur. sic autem vocabant gentiles locum apud inferos.


''Blanditiae'' et «bigae», sicut et «trigae» et «quadrigae», pluraliter tantum. Sed in nostrorum litteris scriptorum et bigam et quadrigam.

==C ==
''Cana'' et «Simon Cananaeus» per simplicem .c.; «Chanaan» et «mulier Chananaea» adspiratione addita.


''Cynomia'' per .y. scripta «caninam muscam» significat, κύων enim graece «canis» dicitur; «coenomia» per diphthongon .oe. «communem muscam»; κοινός enim graece «commune» est, unde «coenobium» a communi vita nomen accepit. Quod in Exodo et in Psalterio in primis translatum esse arbitramur, ut omnis generis musca significaretur; sed similitudine soni per incuriam contigisse ut «cynomia» pro «coenomia» scriberetur.


''Coitus'' generaliter omnis coeuntia sive itineris sive concordiae sive conubiorum.


''Carduus'' trium syllabarum est, ut «arduus», «fatuus», «mortuus», ideoque similiter declinandum est: «huius cardui», «huic carduo», et «hunc carduum», pluraliter «hi cardui», «carduorum», «carduis».


''Cubicularius'' custos cubiculi; «cubicularis» vero lectus cubiculo aptus, ut «caligarius artifex», «caligaris clavus».


''Clunes'' feminino genere dixit Melissus, sed Verrius Flaccus masculino genere dici probat.


''Commodamus'' amico pro tempore equum, vestem, servum – hanc ipsam rem quam dedimus recepturi; «mutuo damus» pecuniam, triticum, vinum, et his similia, quae mutata recipi necesse est.


''Canities'', non «canitia», dicenda.


''Camara'' dicitur, ut Verrius Flaccus adfirmat, non «camera» per .e.. Sed Lucretius, «cameris ex teretibus» dicendo, etiam «cameram» dici posse ostendit.


''Curriculus'' masculine diminutio est «currus»; «curriculum» autem neutraliter spatium ad currendum aptum vel ipsum currendi officium.


''Clipeus'' masculino genere in significatione scuti ponitur; neutro autem genere imaginem significat. Sed auctoritas utrumque variat.


''Caseus'' masculini generis est, sed Pomponius neutraliter dixit, «caseum molle».


''Cuspis'' cuspidis, non cuspes.


''Capparim'' feminino genere dixit Varro; nam et graece feminino dicitur ἡ κάππαρις.


''Cassidem'' dicimus nos ab eo quod est haec cassis, sed multi cassidam dicunt, ut et Propertius: «Aurea cui postquam nudavit cassida frontem», et Virgilius, «aurea vati cassida».


''Capo'' nunc, sed Varro, De sermone latino, ait: «Ex gallo gallinaceo castrato fit capus».


''Cingula'' hominum generis neutri est; nam et animalium genere feminino «has cingulas» dicimus.


''Capax'' qui facile capit; «capabilis» qui facile capitur.


''Collocat'' per .l. scribendum, non conlocat per .n..


''Calumnia'' est crimen falsum, cum nobis adversarius aut malum quod non fecimus obicit aut bonum quod fecisse probamur in contrarium interpretari conatur.


''Consulo'' tibi, prospicio, provideo ex uno graeco veniunt, quod est προνοῶ σου.


''Contemno'' hostem, despicio, sperno, aspernor ex uno graeco veniunt, quod est καταφρονῶ.


''Commeio'' lectum est et permeio; commixi et permixi.


''Comitor'' amicum et amicis.


''Corinthium'' civem dicimus, Corinthiacum vas.


''Comminus'' gladiis pugnamus; eminus iaculis, quia illud a manibus non recedit, hoc e manibus emittitur.


''Clipeum'' armorum; clupeum imaginis est.


''Cadit'' quis etiam in plano; decidit ex alto.


''Caerulus'' naturae color est, «caeruleus» fingitur; ita alterum est, alterum fit.


''Claritas'' tam luminis est quam perspicuitatis; «claritudo» generis. Prior itaque splendoris, posterior nobilitatis est.


''Cruciatus'' est dolor corporis, vel cum homo ab altero cruciatur; cruciamentum quod cruciat.


''Cerno'' et cresco in eundem perfectum cadunt, crevi.


''Caedo'' cecidi per .ae. diphthongon: «Caeditur et tilia ante iugo levis» – Virgilius; cedo cessi per .e. simplicem.


''Cupio'' cupivi facit et cupii: Cicero in Pro Cluentio, «Et filium et hunc cum maxime filium interfectum cupit» – pro cupivit.


''Calumnior'' innocenti, non innocentem; tametsi quidam interpretum graecam locutionem secuti accusativum posuerint dicentes, «Et orate pro persequentibus et calumniantibus vos».


''Cur'' adverbium saepius indicativum verbum trahit: Gregorius, «Discutiendum est cur quadam die factum aliquid coram Domino dicitur».


''Clavus'' singulariter, quae est purpurata vestis, et declinatur genere feminino.


''Callum'' quoque et «caenum» et «crocum» neutro, sed Virgilius masculino, «crocumque rubentem».


''Cani'', cancelli, et casses singularem numerum non habent (casses autem «retia» dicuntur). Caulae similiter, caerimoniae, cunae, et compedes, et in neutro genere castra, cibaria, crepundia, cunabula.


''Cruor'' pluralem non habet: Virgilius plurali cruores, «Atque atros siccabat veste cruores».


''Contagium'' et contagia neutro genere dicenda; et haec contagio feminino.


''Comoedia'' carmina quae in conviviis canuntur, quia comessatio graece κῶμος dicitur.


''Cartallos'' graece, latine fiscella. κάλαμος graece, latine arundo. κανών graece, latine regula. κάδος graece, latine situla.


''Cunabula'' sunt panni infantiae, sed Iohannes Constantinopolitanus episcopus scribit Lazarum in monumento cunabulis involutum.


''Cantator'' et cantatrix a verbo canto, et cantor atque cantrix a verbo cano, recte dicitur.


''Comburo'' per .m. scribendum, non per .n.; comparo similiter et compono ceteraque huiusmodi.


''Conspectus'', cum in scriptura dividendum est, .c. sequenti syllabae iungis.


''Complaceo'', non conplaceo; commoratus, non conmoratus; comprehendo per .m..


''Camelus'' per unum .l. scribendum.


''Commodat'' et commendat per .m.; computrescit per .m.; complures per .m..


''Columna'' cum scripto dividenda est, .m. sequenti syllabae nectis; calumnia similiter.


''Celo'' celas (id est, abscondo) per simplicem .e. scribendum; caelo caelas, cum picturam significat, per diphthongon .ae. proferendum. Unde caelum melius intellegitur dictum ab eo quod caelati instar multifaria sit siderum varietate depictum quam quod invisibilia et incerta mortalibus celet arcana.


''Cantarus'' animal est; cantarum camara domus.


''Clamo'' clamoris simplicis est; «conclamo» simul cum multis. Est etiam «acclamo», cum falso aliquem accuso, sicut Cicero, de Prasio, «Solis innocens acclamationibus punitus est»; «reclamo», aliquem exeuntem vocitans; «inclamo» et «succlamo», murmurandi est; «proclamo», laudandi vel deprecandi exaltatio; «declamo», rhetorizandi; «exclamo», quando pro viribus vocem elevo.


''Curro'' hoc tantum significat, quod in itinere positus nullam facio comperendinationem; «curso» autem, paulo citius aliqua necessitate extorquente festinare cogor; «cursito» vero, quando hoste me insequente fugio.


''Circa'' ad visibilem materiam vel locum pertinet; erga autem ad animum spectat, maxime cum aliquem propensiorem affectum gerat proximorum. Circa ad tempus refertur circiter ad numerum.


''Carcer'' ubi homines coercentur singulariter semper; carcares unde currus effunduntur pluraliter dicuntur, utrumque masculine.


''Cepit'' de capiendo scribimus; «coepit» de incipiendo.


''Coepta'' per diphthongon; «incepta» per simplicem .e..


''Columbae'' quae mansuefieri possunt et domibus adsuescere; palumbes ferae et saxis silvisque inhabitantes.


''Conscribere'' est multa simul scribere; «exscribere» quod alibi scriptum sit transferre; «transcribere», cum ius nostrum in alium transit; «inscribere» accusationis est; «adscribere» adsignationis; «describere» dictionis vel ordinationis.


''Consuescimus'' bona; insuescimus mala; adsuescimus utraque.


''Crassari'' corporis est et saginae; «grassari» animi et crudelitatis.

==D ==
''Dilibuit'' unguento, non delibuit.


''Disertus'' orator est; desertus derelictus.


''Delator'' qui defert ad accusandum; dilator qui differt ad proferendum.


''Deluit'' purgat; diluit temperat.


''Deduco'' de amico producendo; diduco autem est distraho.


''Dimidiatum'' calicem bibi, non dimidium dicere debemus; non enim ipsum vas bibis sed quod intra vas est.


''Donamus'' et illud quod damus et illum cui damus.


''Delictum'' peccatum aliquod dicimus; delectum militiae aut alicuius examinis electionem appellabimus. Nam et diligi affectionis est, deligi iudicii.


''Daemon'' per diphthongon notandus; deus per .e. solam.


''Damnatus'' et addictus et absolutus: Virgilius, «Quem damnet labor» – id est, virtus sua absolvat aut victorem faciat.


''Dolium'' per .i. scribendum, non doleum per .e..


''Dilectio'' et diligo per .i. et quae declinantur sive derivantur ex his; delectatio et delector et quae declinantur ex eis per .e. scribenda.


''Domuncula'' conclavium, domus domicilium, nidum avis.


'''«Descendo'' montes» dicere potes, id est, per montes vel in montes; «descendo scalas» aut «piscinam», id est per scalas et per piscinam. degredior monte dicimus recte et significamus «de monte».


''Discrucior'' et crucior animi et animo et animum.


''Decus'' honoris, decor formae est.


''Deliciae'' et divitiae non habent numerum singularem.


''Denarius'' latine masculini generis est; denarion graece neutri.


''Dialogos'' graece; disputatio latine.


''Drama'' graece neutri generis; latine fabula.


''Defunctus'' cum scripto dividitur, .c. sequenti syllabae iugenda.


''Didymus'', id est geminus, prima syllaba per .i., secunda per .y. scribitur.


''Deliramentum'', non deleramentum, quia a verbo liro, id est sulco, originem trahit; et sicut boves, cum a recto sulcandi actu declinant, delirare dicuntur, sic et homines qui de bonis ad mala corda divertunt.


''Diluculum'', non deluculum, quia modicam diei lucem ostendit.


''Desiderium'' est rerum absentium et nondum adeptarum, concupiscentia utrorumque; concupiscuntur enim quae habentur et quae non habentur. Nam concupiscendo fruitur homo rebus quas habet; desiderando autem absentia concupiscit.


''Dito'' et divito idem et locupleto, graece πλουτίζω.


''Decurio'' decuravi et decumo decumavi unum est, graece δεκατῶ.


''Dimittere'' est derelinquere; demittere deorsum mittere, velut, «Quis demisit lapidem angularem eius?»  


''Dominor'' tui et dominor tibi.


''Dogmata'' graece; latine decreta. Dogmatizo, decerno, sive censeo.


''Dum'' coniunctio aliquando indicativum verbum trahit: Gregorius, «Ne scientia, dum novit et non diligit, inflet, ut, dum intuetur quod illa aliquando non habuit, temperet dolorem, quod amisit».


''Doleo'' vicem tui et tuam et doleo tibi: Gregorius papa de Benedicto patre, «Cum persecutorem suum amaret, magis illi quam sibi doluit».


''Dum'' coniunctio aliquando modum coniunctivum, aliquando trahit indicativum, ut, «Dum anxiaretur cor meum», et, «Dum dicitur mihi cotidie: ubi est deus tuus?» et beatus papa Gregorius, «Amici ergo beati Iob, dum percussionum genera distinguere nesciunt, percussum pro culpa crediderunt». Item aliquotiens «dum ut» significat, ut poeta: «Tityre, dum redeo, brevis est via, pasce capellas».


''Desperatus'' per .e. scribendum, dispersus per .i.. Discedo per .i., descendo per .e..


''Diastole'' graece, latine interdictum. Est autem nota ad pedem litterae posita, quae male coniuncta separet, ne puer legens erret, ut: «Liber a,per,uit reos movit vestigia campos».


''Domus'' ablativum casum dupliciter effert, et in .o. videlicet et in .u.. Sed a domo genetivus pluralis fit domorum, a domu domuum.

==E ==
''Egeo'' victus et victum et victu.


''Eripio'' flammae hominem.


''Egredior'' domo et civitate.


''Error'' est rei vitium, ut amor, dolor; erratio certae viae; erratrix personam respicit, ut venatrix; erratica hedera, vitis.


''Eloquentia'' et eligantia singularia semper.


''Exuvia'', exequiae, excubiae, quae graece νυκτοφυλάκια dicuntur, exta quoque tantum pluralia.


''Emporia'' feminino genere et est graecum; latine mercatus.


''Emolumentum'' per .e. simplicem scribendum; aemulatio per .ae. diphthongon.


''Equo'' sedeo dativo casu et ablativo sine praepositione dicendum; et equum sedeo accusativo, et in equo et super equum similiter.


''Emanat'' fons sive terra aquam, id est gignit et producit; et emanat aqua de terra sive fonte, id est profluit. Gregorius: «Qui locus a romana urbe quadraginta fere milibus distans frigidas atque perspicuas emanat aquas». Et iterum: «De eodem sepulchro illius fraglantia suavitatis emanavit».


''Exprobrat'' qui commemorat quae praestitit; obprobrat qui obprobrium obiectat, hoc est vitium.


''Expectatur'' venturus; spectatur qui videtur vel probatur.


''Exercitus'' laboribus, exercitatus studiis.


''Exstruere'' est in altum struere; instruere aciem vel actionem; adstruere adfirmare; construere in struendo coniungere; substruere re aliqua supra posita subter struere.


''Excubiae'' per .b., exuviae per .u. scribendae.


''Eorundem'' et earundem per .n. exprimenda, non per .m..

==F ==
''Fimbria'' genere feminino, et fimbrium dicitur neutro.


''Fides'' fidei, de credulitate; fides fidis, de chorda. Utraque .es. longa.


''Flemina'' sunt, ubi abundant crura sanguine; plemina, cum in manibus vel in pedibus callosis sulci sunt.


''Fastus'', de superbia, facit fastuum genetivo plurali; fastus, de libris, facit fastorum.


''Fungi'' agere est; defungi peragere.


''Fremor'' est murmur hominum; fremitus ferarum.


''Flavum'' dicimus rubeum, sicut «flava Ceres»; furvum nigrum. Fulvum nigro rubeum, sicut fulvum leonem dicimus; fulvam aquilam et fulvum aurum et «fulva pugnas de nube tuentem», quae haberet igneum aliquid de caelesti et sordidum de lugubri. Fulvum certe aurum, cui ad decorem splendoris sui nigelli aliquid additur.


''Forum'' neutro genere dicimus locum rebus agendis destinatum, vel cum commercium significamus; foros masculine tabulata navium, ubi remiges sedent, et semper pluraliter.


''Fornax'' genere feminino dici debet, quia per deminutionem facit fornacula, non fornaculus.


''Falanx'' militum dicitur; falanga fustis cui quid deligatur.


''Fedus'', quod est deformis, per .e. solam scribendum; foedus, quod est pactum, per .oe. diphthongon.


''Formosus'' sine .n., sicut speciosus.


''Fructum'' cum dicis sive scribis, .c. secundae syllabae iungis; factum et fictum similiter, ceteraque huiusmodi.


''Falso'' et nomen et verbum et adverbium est. Nomen ablativi casus, ab hoc falso; verbum primae coniugationis, falso falsas; adverbium, ut falso loqueris.


''Flagitia'' quae in deum peccamus; facinora quae in hominem.


''Flagro'' amore et ardeo amore ex uno graeco venit καίομαι.


''Fidens'' sum animi et animo: fidus amicus erit, fidelem famulum dicito. Item fidelis fit ut domino servus, fidus natura; ita alter tempore cognoscitur, alter semper invenitur.


''Fimus'' et fumus pluralem numerum non habent; fames similiter, faenum, et fel.


''Furfures'' et freni masculina semper pluralia, sed et frena et frenum invenimus.


''Far'', frumentum, et cetera frugum nomina semper singularia, quamvis frumenta et hordea legamus.


''Fauces'' singularem non habent, quamvis et faux inveniamus.


''Fidus'' fidissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum magis fidus itemque e contrario minus fidus.


''Facilis'' facillimus, non facilissimus, sic et difficillimus; et in adverbiis facile facillime, difficile difficilius difficillime. Nec dicimus faciliter aut difficiliter, tametsi veteres dixerunt.


''Fulgeo'' et fulcio eundem habent perfectum, fulsi. Frico fricas fricui, frigo frigis frixi.


''Facinus'' et facinora non solum peccata, sed aliquando etiam bona opera designant. Nomen a faciendo figuratum.


''Fratres'' dicuntur non solum mares ex isdem parentibus nati, sed etiam masculus et femina sive plures utriusque sexus eodem patre vel matre eadem generati fratres promiscue vocantur. 

==G ==
''Gula'' dicendum non gyla, quia .y. litteram nulla vox nostra adsciscit.


''Gobius'' piscis nonnumquam gobio legitur.


''Gaudium'' animi, laetitia et exultatio etiam verborum atque membrorum.


''Gremium'' dicimus interius accinctae vestis secretum; sinum exterius sinuatae vestis receptaculum.


''Gluten'' neutro genere, glutinis, glutini; sed et glutinum Sallustius dicit, glutini, glutino.


''Git'' monoptoton et pluralem numerum non habet. Est autem neutri generis et per omnes casus declinatur.


''Gracilis'' gracillimus, non gracilissimus.


''Gaudeo'' gaudes perfectum habet gavisus sum.

==H ==
''Hilarus'' facit pluralem hilari, hilaris pluralem hilares.


''Hospes'' et qui recipit et qui recipitur.


''Horrendum'' dicimus et despicabile aliquid et admirandum. Virgilius: «Oculos horrenda in virgine fixos».


''Herbidum'' locum dicimus in quo herba est, etiamsi aridus esse consueverit; herbosum qui herbam facile generat, etiamsi ad tempus aridus sit.


''Haurio'' et haustus per aspirationem scribendum.


''Harena'' per adspirationem quia ab haerendo vel ab hauriendo aquam dicta est.


''Hebescit'' quia naturae usu tepescit; hebetescit qui amittit aciem.


''Hi'' pronomen plurale per unum .i. scribendum; his similiter per unum .i..


''Holocaustoma'' numero singulari, holocaustomata plurali.


''Hamo'', hamas, et nomen hamus cum adspiratione scribenda; sic et inhamo et perfectum inhamavi.


''Herbescit'' ager cum herbam generat, sicut adolescit et pubescit cum spicae proximant.


''Humilis'' et contrarius superbo dicitur, quod est virtutis animi, et contrarius sublimi, quod est condicionis. Sed et locus humilior, qui inferius iacet, solet appellari. Humiliatus etiam in pressuris afflictus appellatur. 

==I ==
''Intempesta'' nox est media nox, quando quiescendum est, hinc utique dicta, quia inoportuna est actioni vigilantium; tempestivum enim veteres dixerunt oportunum et intempestivum inoportunum ducto a tempore vocabulo, non a perturbatione aeris, quae consuete tempestas vocatur, quamquam isto verbo licenter utantur historici, ut dicant «ea tempestate» quod volunt eo tempore intellegi. Inmaturitas nocturnum tempus est, quod non est maturum, id est oportunum ut agatur aliquid vigilando; quod etiam vulgo dici solet hora inportuna, graece ἀωρία. «praeveni inmaturitate» ἐν ἀωρίαι. Nihil vero interest ad sententiam, utrum inmaturitate an in inmaturitate dicatur, quomodo nihil distat, utrum quis dicat egisse se aliquid galli cantu an in galli cantu.


''Iuventus'' sicut et senectus plurali numero non flectitur. Iuvenis et iuvenior non recipiunt superlativum, sicut nec senex et senior; solent autem iunior et senior ad se invicem dici minor et maior, etsi neuter ipsorum senili accessit aut propinquavit aetati. Ambrosius: «Iunior est herbis sol, iunior faeno».


''Interior'' et intimus non habent positivum gradum; inferior et infimus similiter.


''Ipsum'' neutro genere dicendum non ipsud, ut illud et istud, quoniam veteres nominativum masculinum non ipse dicebant sed ipsus.


''Inpingo'' facit perfectum inpinxi et inpegi.


''Inmunes'' periculi et inmunes a periculo.


''Indigus'' et prodigus per unum .u. scribenda; indiga et prodiga sine .u.. Augustinus: «Avaritia pecuniam congregat, luxuria spargit, ista indiga, illa prodiga».


''Incredibile'' quod credi non potest; incredulus qui credere non vult.


''In'' praepositio significat modo id quod est valde et vim verbi cui praeponitur auget, ut increpuit, insonuit, infregit; modo idem quod non, ut invalidus, infirmus; modo ponitur pro eo quod est inter, ut «Benedicta tu in mulieribus»; modo pro adversus ut, «Duo in tres et tres in duos dividentur»; modo pro spatio temporali, cum significat usque, ut dicimus, «A mane in noctem», at volumus intellegi «usque in noctem».


''Interest'' et refert producta re unum idemque significat, quod graece dicitur διαφέρει. Dicimusque ita interest mea et refert mea, interest eius et refert illius, interest et refert nostra interest et refert illorum.


''Impleor'' vini et vino.


''Invado'' te et in te; intueor te et in te; incurro te et in te.


''Incurri'' et incucurri.


''Invideo'' divitem, invideo ei pulchritudinem.


''Iratus'' ex offensa est, iracundus natura; itaque ira repentino motu nascitur, iracundia perpes vitium est. 


''Ignis'' ablativum casum et in .e. et in .i. mittit.


''Iuga'' montium pluraliter semper, iugum enim iumentorum; sed Virgilius, «Hoc superate iugum».


''Intestina'' et incunabula pluralia tantum. Ius, id est aequitas, non habet pluralem nisi iura tantum. Iocum singulariter neutrale, pluraliter hi ioci et haec ioca.


''Instar'' illius rei dicere debemus, non ad instar.


''Inluvies'' sordium est, ingluvies ventris: illud a non lavando, hoc ab ingluendo dictum.


''Iuventus'' multi iuvenes dicuntur; iuventas unius hominis, aetas; Iuventa ipsa dea ut Graeci dicunt aut poetae Iunonis filia, uxor Herculis, a qua Iunium mensem appellatum in libris Fastorum legimus.


''Insita'' arbor est cui incisae alienum germen includitur; adsita cui incolumi aliud quod sustineat adiungitur.


''Invideo'' tibi divitiis, non divitias.


''Inermus'' facit pluralem inermi, inermis pluralem inermes.


''Illius'' similis ad mores refertur, illi similis ad vultum.


''Invidus'' qui invidet; invidiosus qui invidiam sustinet.


''Idem'' correpte neutrum; idem producte masculinum in utroque numero.


''Interpretor'', et quae derivantur sive declinantur ab eo, per simplicem .e. scribenda.


''Inberbi'' dicuntur, non inberbes. sic etenim Varro, «inberbi iuvenes», sed et Cicero «inberbum» dixit, non inberbem; Titus Livius autem «inberbis» singulariter.


''Imputribile'' per .m. scribendum, non per .n.; impono similiter et huiusmodi similia; immitto, non inmitto; irrigo, non inrigo; impleo, non inpleo; immundus, non inmundus.


''Inquilini'' non habentes propriam domum, sed habitantes in alieno. Incolae sive advenae utique adventicii perhibentur, quae cuncta ex uno graeco, quod est πάροικος in sacris litteris interpretata habemus. Ex his derivantur nomina incolatus et inquilinatus. Trahit autem inquilinus, sicut et peregrinus, nonnumquam nomen dativi casus, ut Augustinus de reprobis, «Sunt autem et ipsi peregrini et inquilini non huic terrae, sed populo Dei».


''Imponere'' est rem aliquam, sive corporalem seu incorporalem, alteri rei superponere; sed et imponere pro fraudem facere aliquando dicitur, unde impostura vocatur, cum argentum vel aurum viliori metallo adulteratur, et qui hoc facit impostor vocatur. Unde etiam vulgo qui aliquid fraudis facit aut simulationis impostor solet appellari. Gregorius papa: «Coepit illum simulatorem et verbo rustico impostorem clamare». Unde habes in sacra scriptura: «Quare imposuisti mihi? Nonne pro Rachel servivi tibi?» Et in Regum: «Quare imposuisti mihi? Tu es enim Saul», hoc est «Quare me simulatione decipere et fraudem facere voluisti?» Et Augustinus: «Et ideo sibi miser imponit; sibi enim fraudem facit qui perdit meliora amando peiora». 

==L ==
''Large'' et largiter: Iulius Modestus utrumque recte dici ait, sed large esse qualitatis, largiter quantitatis.


''Libidinosus'' a libidine per .b.. Lividus a livore per .v. proferendus. Larba per .b..


''Ludificor'' stultum et deludor, quod venit ex uno graeco ἐμπαίζω. Praeterito perfecto ludificatus sum, veteres vero ludificavi dixerunt.


''Labium'' superius dicitur, labrum inferius; rostrum nonnisi quod incurvum est.


''Latere'' et absconsum esse aliquid dicimus et late patere. Virgilius: «Et scuta latentia condunt».


''Lepus'' animal est, lepos iucunditas voluptatis; unde et gratum aliquid lepidum dicimus.


''Limen'' aedium est, limes regionum.


''Largitas'' humanitatis est, largitio ambitionis.


''Ligat'' quis vinculo, legat testamento.


''Loqui'' hominis est, obloqui obtrectatoris, sicut obicit opponit; adloqui persuadentis hortantisque vel iubentis, eloqui oratoris.


''Laurentius'' Caelius et talia plura, quae nominativum casum in .ius. habent, genetivum singularem et nominativum pluralem in duplicem .i. mittunt, vocativum singularem in simplicem .i., ut hic Laurentius Caelius, huius Laurentii Caelii, hi Laurentii Caelii, o Laurenti Caeli. Sic et hic filius, huius filii, hi filii, o fili. aut certe vocativum in .ie., ut hic impius, huius impii, o impie. Notandum sane in Actibus Apostolorum, ubi Cornelius vidit angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi «Corneli». Hic vocativus in latino recte per simplicem .i. profertur, in graeco autem per .ie., «Cornelie», scriptum est.


''Limus'', lux, labes, letum, pluralem numerum non habent.


''Liberi'', quando filios significant, et «latebrae» singularem non habent.


''Lac'', liquamen, lenticula, lens, singularia semper.


''Locus'' singulariter masculinum, pluraliter haec loca.


''Luter'' graecum masculini generis, latinum labrum.


''Luceo'' et lugeo in eundem perfectum deveniunt, luxi.


''Libero'' te periculo, liberor molestia.


''Lino'' facit perfectum linui et linivi. 

==M ==
''Margarita'' femino genere et margaritum neutro dicendum. In Proverbiis, «Inauris aurea et margaritum fulgens».


''Malogranatum'' et malum granatum consuete dicimus, et utroque modo declinantur: hoc malogranatum, huius malogranati, et haec malogranata, horum malogranatorum, his malogranatis, et cetera; et rursum hoc malum granatum, huius mali granati, et haec mala granata, horum malorum granatorum, et cetera.


''Miseret'' me senis, et misereor senis, et miseror senem. Misertus pauperis per genetivum, miseratus pauperem per accusativum. Misereor autem compatior significat. Denique graece dicitur συμπάσχω.


''Mereo'' honorem et mereor, et miles meret stipendium.


''Memini'' et memor sum honoris et honorem.


''Maritima'' sunt loca mari vicina, marina navis vel belua.


''Metu'' tui et tuo.


''Materies'' artificiorum est, materia consiliorum. Alii contra referunt materiem esse animi, materiam arboris; materiem qualitatem ingenii, materiam fabris aptam.


''Mas'' in positione; masculus in diminutione, non mascellus, ut quidam.


''Muscus'', herba quae in parietibus vel in corticibus arborum haeret, singulariter tantum effertur; memoria, malitia, murmur, similiter.


''Minae'', manubiae, moenia, mapalia, quae sunt casae afrorum, pluralia semper.


''Mare'' pluralem numerum non habet nisi tantum maria.


''Mel'' et mulsum et muria (id est, garos), et cetera liquida pretiosa tantum singularia, quamvis mella et vina legamus.


''Mature'', maturius, maturissime dicendum; invenimus tamen apud auctores etiam maturrime dictum.


''Munio'' munis perfectum facit munii et munivi.


''Memini'', meministi, meminit, meminimus, meministis, meminerunt; et praesenti tempore et praeterito perfecto uno eodemque modo declinatur. Ideo corruptum sive defectivum vocatur.


''Mulceo'' et mulgeo in unum perfectum veniunt, mulsi.


''«Maiestas''» cum scribis aut dicis, .s. secundae syllabae complicari debet. Sic in similibus.


''Miramur'' opera, admiramur virtutes.


''Minores'' esse res aliquas aut homines dicimus; minoris emptum aut aestimatum quippiam recte scribimus.


'''«Memini'' me facere» dicere debemus, non «Memini me fecisse»; nam memini sermo est totus praeteriti temporis, qui ante actam rem in praesens revocat, et si dixeris, «Memini me fecisse», duo praeterita simul iungis. Virgilius uno tantum loco: «Namque sub Oebaliae memini me turribus altis / Corycium vidisse senem». Quod poetae pro necessitate metri usurpare licuit.


''Meracam'' potionem dicimus quae merum aliunde recepit; merosum autem vinum appellamus.


''Muliebre'' dicitur a mulieribus aliquid factum; mulierarium per mulieres ordinatum et per viros gestum.


''Merula'' non merulus dicendum.


''Matthaeus'' et matthias per duo .t. scribenda, quia Graeci per .τ. et .θ. scribunt.


''Maestum'' animo, tristem aspectu dicimus.


''Malus'' (navis) masculinum; «malus» (arbor frugifera) femininum est.


''Mendum'' neutraliter. Varro in Admirandis dixit, «Magnum mendum»; sed Ovidius feminine, «Nocte latent mendae». Item: «Eximet ipse dies omnis e corpore mendas». Ergo mendum in mendacii significatione dicitur, menda in culpa operis vel corporis.


''Munificus'' est tamquam beneficus et maleficus; «munifex» autem tamquam opifex et artifex. itaque munificus munera largitur; munifex autem munere fungitur. morticina non dicuntur nisi mortuorum; 


''Mortalia'' vero etiam viventium corporum nomen est. 

==N ==
''Nimis'' dicitur quicquid plus fuerit quam oportet; nam parum est quod minus est quam oportet, nimium plus quam oportet. Et horum in medio modus est, quod dicitur «satis est». Cum itaque utile sit in vita et moribus ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus, profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis», fateri potius quam negare debemus. sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur ut «nimis» pro eo quod est valde, et positum inveniamus in litteris sacris, et ponamus in sermonibus nostris; nam et in Psalmo, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis», non nisi «valde» intellegimus, si recte intellegimus, et «Nimis te diligo», si alicui carissimo dicimus non utique plus quam oportet, sed valde nos diligere intellegi volumus. denique illa graeca sententia, «Ne quid nimis», non habet hoc verbum quod hic legitur. Ibi enim est ἄγαν, quod est «nimis», hic autem est σφόδρα quod est «valde». Sed aliquando, ut dixi, [«nimis»] pro eo quod est valde et dictum invenimus et dicimus. Unde etiam nonnulli latini non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis».


''Noceo'', obsum, incommodo, malefacio, officio, in una significatione ponuntur, quod graece dicitur βλάπτω, et cuncta dativum casum trahunt.


''Nullus'' est tam in re quam in persona; nemo in persona dicitur ut ne homo.


''Natales'' (id est, nobilitates), nuptiae, Nonae, nares, nundinae, nugae, neniae, pluralia tantum. Et nar invenimus. Nenias autem dicunt epitaphia, id est carmina quae in memoriam mortuorum in tumbis scribuntur.


''Nequam'' et nugas omnis generis et numeri sunt et per omnes casus currunt semper aequaliter dicta, quamvis Augustinus dicat nugae, nugarum, nugis. Ferunt autem quae nugas hebraeus sermo sit et idem apud eos quod apud nos significet, id est, levis et pravae mentis homines.


''Novi'', nosti, novit, novimus, nostis, noverunt: sic declinatur et praesenti et praeterito perfecto. Cui similia sunt odi et memini.


''Noceor'', noceris, recte dicitur, quamvis aliqui grammatici asseverent non debere dici noceor, sed nocetur mihi. Neque enim Hieronymus grammaticorum regulam ignorabat, qui in propheta Abacuc ita transferre non timuit, «Et non salvabis, dum noceor».


''Necto'' nexi praeterito.


''Noctu'' temporis est adverbium; nocte nomen est.


''Nubunt'' feminae: vir enim ducit, mulier nubit, quia pallio obnubit caput genasque.


''Nongentos'', non nungentos, ab novem.


''Nequam'' non malum significat sed inutilem.


''Nubo'', nupsi, nuptiae: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans .p..


''Nascitur'' quod utero decidit; enascitur quod de terra aut de aqua exsurgit.


''Nihil'' adverbium est, nihili nomen. Homo enim nullius momenti nihili dicitur.


''Navis'' unius ratis nomen est; navigium omnis classica profectio; nauclerus omnis consortii navalis exercitus; navigator ipse primarius profectionis; nauta vero omnis qui laborem facit navigandi. Navis ablativum per .e. et per .i. effert. 

==O ==
''Organum'' unius musici proprie nomen est, sed generaliter omnia musicorum vasa organa possunt dici. Iohannes Constantinopolitanus episcopus: «In salicibus in medio eius suspendimus organa nostra», id est citharam, psalterium, lyram, et cetera. Organarius autem est qui utitur organo.


''Obryza'', obryzae genere feminino; et obryzum, obryzi neutro.


''Origo'', originis initium est; origo, origonis neutrum est, ut est velum navis, et habet in plurali numero origona.


''Obtineo'' laudem et impetro ex uno graeco venit ἐπιτυγχάνω.


''Obiurgo'', increpo, corripio, ex uno graeco transferuntur ἐπιπλήσσω.


''Omelia'' graecum est; latine sermo vel colloquium.


''Otium'' et silentium ex uno graeco venit, id est ἡσυχία.


''Ordibor'' et ordiar telam, utroque modo dixerunt.


''Ostrea'' feminino genere, non ostreum neutrali.


''Ocimum'' consuetudo neutraliter dicit; sed Aemilius Macer ait: «Inter praeteritas numerabitur ocimus herbas».


''Ordior'' hanc rem, et ingredior, et incipio ex uno graeco venit, quod est ἄρχομαι.


''Onus'' iumentorum, sarcina est hominum.


''Optumates'', qui graece dicuntur πρωτοπολῖται, pluraliter solum proferuntur.


''Oblitus'' nostri, non nos; veteres tamen et hoc modo dixerunt.


''Oliva'' arbor est, olea fetus, oleum liquor.


''Odi'', odisti, odit, odimus, odistis, oderunt: et praesenti tempore et praeterito perfecto sic declinatur. Ideo defectivum dicitur. 

==P ==
''Petra'' et graecum et latinum nomen est, unum idemque in utraque lingua significans. Unde et Petri apostoli nomen in utraque lingua eandem invictae fidei significantiam a petra derivatam continet.


''Platea'' similiter in utraque lingua unum idemque significat; sed ut etymologiae ratio probat, a graeca origine nomen tractum atque a latitudine derivatum, quoniam graece πλατύ dicitur latum.


'''«Pro''» praepositio significat et «ante», ut [Virgilius]: «Soli pro portis Messapus et acer Atinas / Sustentant aciem». Ponitur et «pro» praepositione «in», ut dicimus «pro rostris», «pro tribunali», et pro eo quod est anti apud Graecos, ut «Pro dulci Ascanio veniat», et pro eo quod est ὑπέρ, ut [Virgilius] «Unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum / Praedicam».


''Pudet'' me amoris; paenitet me muneris; piget me profectionis; patiens sum laboris; pertaesum est me iniuriae; plenus sum bonorum et bonis.


''Praeeo'' illi; palpo et palpor equo; praecurro praetori.


''Procuro'' pupillo et curo pupillum.


''Potior'' fructus et fructu dicitur; apud antiquos potior hanc rem.


''Praeda'' victos spoliat; rapina subito venit.


''Pax'' singulariter solum effertur. Sallustius paces rettulit: «...iudicia, bella atque paces».


''Prosapia'', id est ingenuitas, quae graece vocatur εὐγένεια, singulari tantum numero gaudet. Pelagus similiter.


''Pugillares'', proceres, primores, posteri pluralia tantum, sed nostri auctores pugillarem singulariter dixerunt. Sic et in genere feminino plagae (id est, retes) et primitiae, et in neutro praecordia, palaria (cum milites ad palos exercentur), procastria (quae ante castra sunt).


''Porrum'' singulariter neutrale; pluraliter hi porri.


''Proverbium'' latine, graece παροιμία generis feminini – inde nomen apud interpretes septuaginta libri Salomonis.


''Pius'' et piissimus comparativum gradum non recipiunt.


''Potior'' et potissimus positivum non habent.


''Proprius'' non habet comparativum aut superlativum, sed pro his magis et maxime, magis proprius, maxime proprius. Sic et e contrario minus et minime.


''Paveo'' et pasco in eundem concurrunt perfectum pavi.


''Pendeo'', pendes, pependi. Sin autem habuerit praepositionem non sic declinatur, sed suspendo, suspendis, suspendi.


''Passim'' ubique significat; ex uno enim graeco declinantur, quod est πανταχοῦ.


''Perinde'' aequaliter similiter ex uno graeco ὁμοίως.


''Pello'', pelli, et pepuli; depello, depuli.


''Peto'', petivi, et petii.


''Prospiciens'' periculi. Vice nominis ponitur participium et prospiciens periculum.


''Perendie'' dicitur, sicut hodie vel cras; perendinus dies, sicut hodiernus, hesternus, crastinus.


''Potamus'' eum cui potum porrigimus, et potamus vinum quod bibimus.


''Probo'' verbum duplicem significationem habet, probamus enim quae eligimus, id est approbamus, probamus quae qualia sint temptamus, ut «Proba me, Deus, et scito cor meum».


''Pecto'' caput, non pectino; pexum, non pectinatum; «pexi memet» et «pectam cras».


''Praesagio'', praesagis, praesagiunt.


''Pauperies'' damnum est; paupertas ipsa condicio.


''Patrium'' dicis a patria, paternum a patre.


''Pinnas'' murorum; pennas avium dicimus.


''Pecus'' omne animal excepto homine vocitatum est.


''Polenta'', non pulenta, dicendum est, eo quod ad usus hominum poliatur.


''Praemium'' cum diphthongo. Pretium, premo, precor per simplicem .e.; prehendo quoque et interpretor.


''Precari'' est rogare; deprecari excusare vel purgare. Virgilius: «Equidem merui, nec deprecor inquit».


''Pluris'' dicimus quod marioe summa taxatur; plures vero de multitudine. Plures comparativi gradus est, cuius positivus multi.


''Poculum'' vas est, potio quod hauritur.


''Pignera'' rerum, pignora filiorum et affectionum.


''Procul'' et longe dicitur et prope: «...clipeo excussa sagitta proculque Antorem egregium».


''Pertinacia'' malae rei perseverantia dicitur; constantia bonae.


''Percussum'' corpore dicimus, perculsum animo.


''Periculum'' ad discrimen pertinet, periclum ad experimentum.


''Postulatur'' aliquid honeste, poscitur improbe. Cicero in Frumentaria: «...Incipiunt postulare, poscere, minari».


''Pubes'' cum in iuventutis significatione et lanuginis et eius partis in qua pubertas est ponitur, huius pubis facit; at cum aetatem significat, huius puberis. Nec tamen adiecta praepositione dicimus inpuberis, sed inpubis: «...comitemque inpubis Iuli», Virgilius dixit. Sed Cicero ait, «Filiumque eius inpuberem».


''Pulmentum'' et pulmentarium dicitur; nam Cato, Originum III, «laserpiceum» pro «pulmentario» habet; idem «multo pulmento usi».


''Podagrosus'' a podagra dicitur, sed et podagricus a pedum aegrotatione.


''Pugillares'' et masculino genere et semper pluraliter dicas, quia pugillus est qui plures tabulas continet. Item Laberius in Piscatore singulariter hoc pugillar dixit.


''Pavus'' pavi, et pavo pavonis.


''Paniculae'' πρωτότυπον pannus est. Lucilius: «Subteminis pannus».


''Paropsides'' feminino genere dicuntur, a pulmentario videlicet, quod ὄψον vocant.


''Palumbes'' Virgilius feminino genere dixit: «Aeriae quo concessere palumbes»; sed Lucilius masculine: «Macrosque palumbos». Varro autem, in Scauro, «palumbi» dicit, quod consuetudo quoque usurpavit.


''Pometa'' dicimus ubi poma nascuntur, ut oliveta; pomaria autem ubi servantur.


''Pene'', quod est coniunctio, per .e.; poena, quod est supplicium, per .oe.. Similiter et Poenus, id est Afer.


''Praegnantem'' cum scripto dividis, .g. secundae syllabae nectis; pignus et pugna similiter, et cetera huiusmodi.


''Propter'', in divisione scribendi, .p. secundae syllabae iungis; prospere, .s. secundae.


''Partio'', populo, praedo: activo genere nonnumquam proferuntur. Item haec ipsa communis generis verba saepius inveniuntur: partior, populor, praedor.


''Pono'' simpliciter aliquid statuens. Dispono aliquid operis impensioris vel consilii facturus; est etiam disponere foederis ineundi. Propono nonnumquam ad interrogandum pertinet et quaestionem. Adpono adiectionis est; impono insuendi. Superpono aliquem consum vel laborem unicuique indicens. Praepono aliquid praeferens; sic et antepono. Postpono aliquid inferius iudicans. Compono ornandi aut eloquii aut artificii est; sepono separandi. Suppono aliquid subtus inducens. Depono labefactandi est vel vita excedendi.


''Peregrinus'' nomen saepe socium habet et coniunctum sibi nomen aliud dativi casus, ut «Sancti dicuntur peregrini huic saeculo».


''Praestolari'', non praestulari, quia venit a verbo praesto sum.


''Puppis'' accusativum casum in .em. et in .im. mittit, ablativum in .e. et in .i..


''Psallo'' perfectum facit psallui.


''Potior'', potitus sum et perfruor, perfructus sum ex uno graeco venit, quod est ἀπολαύω.


''Praecello'' aliis.


''Pascuas'' genere feminino et pascua neutro pluraliter dicimus.


''Primitiae'' numero tantum plurali dicuntur, sed aliquotiens singularis intellegentiae, ut in Psalmo, «primitias omnis laboris»; in graeco enim singulariter ἀπαρχήν habes. Sic et in Apostolo, «primitiae Christus». 

==Q ==
''Quod'' et quia et cur et quare verbis subiuncta aliquando indicativum verbum trahunt, aliquando coniunctivum. Gregorius: «Noverat quia sine culpa esse vix possunt». Et rursum: «Noverat quia diluendi sunt sacrificiis». Et rursum: «Recessit a malo, non quod faciendo contigit, sed quod inveniendo reprobavit». Item: «Dictum est quod hoc numero requies designatur». Item: «Nonnulli sese intrinsecus, quod per eos purgationis gratia derivatur, extollunt».


''Quoties'', toties, septies – sine .n..


''Quicquid'' in priore syllaba per .c. scribendum; quanquam in priore per .n..


''Querela'' per unum .l..


''Quatenus'' adverbium loci vel temporis (id est, quousque) per .e.; quatinus coniunctio causalis (id est, ut) per .i. scribendum.


''Quaeritur'' de inquirendo, queritur de plorando; quaestus lucri, questus lacrimarum.


''Querimonia'' quoque per simplicem .e. scribenda.


''Quicquam'' per .c., non quidquam scribendum per .d..


''Quorundam'', sicut eorundem, per .n. scribendum, non per .m..


''Queror'' de te, queror tibi de illo; item conqueror.


'''«Quo'' vadis?» ad quem locum significat; «qua vadis?» qua via dicitur.


''Quo'' aliquando pro ubi ponitur. Augustinus: «Invenis domum famosam, quo boni habitant», id est ubi habitant.


''Quot'' ad numerum pertinet, sicut et tot; quanti et tanti ad mensuram. Sed nostri auctores aliquoties quantos pro numero ponunt: Gregorius, «Sed cum rete magnis piscibus plenum dicitur, additur et quantis, scilicet centum quinquaginta tribus».


''Quantus'' quam magnus dicitur, quotus cuius aetatis; unde et quota luna dicitur. Augustinus: «Quotus quisque apparere et existere potest, qui non convincatur esse peccator?» id est in qua aetate, quo dierum vel annorum numero.

==R ==
''Radius'' masculino, non radium neutro.


''Rubor'' coloris est; robur virtutis; robor arboris.


''Rapio'' tibi pecunias.


''Redoleo'' unguentum.


''Regium'' dicitur quod regis fuit; regale quod rege dignum est.


''Rabies'' tantum numero singulari.


''Reliquiae'' et rostra, ubi contionantur, tantum pluraliter.


''Remedium'' submovet imminentia pericula; medicamentum sanat inlata. Remedium itaque ne periclitemur; medicamentum ad subita pericula aptatur.


''Roseum'' per se, rosaceum mixtum.


''Rudis'' comparativum et superlativum non habet, sed pro his utimur adverbio magis et maxime: «magis rudis», et «maxime rudis».


''«Recens'' feci» dicimus, non recenter – utentes nomine pro adverbio.


''Rhythmus'' graece, latine modulatio (rhythmizo, modulor). 

==S ==
'''«Super''» praepositio modo ponitur pro «de», ut «Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa». Modo et pro praepositione «pro», ut «Nihil super imperio moveor...». Et pro «insuper» et «amplius», ut [Virgilius] «Cui neque apud Danaos usquam locus et super ipsi / D[ardaniae]. i[nfensi]. p[oemas]. c[um]. s[anguine]. p[oscunt].?» Et pro «desuper», ut [Virgilius] «Haec super e vallo conspectant Troes». Et pro «superest», ut [Virgilius] «Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli». Interdum et ultra significat, ut [Virgilius] «Super et Garamantas et Indos / Proferet imperium».


'''«Sub''» praepositio significat modo «supra», ut [Virgilius] «Corpora saltu / Subiciunt in equos» (id est, «supra iaciunt»); modo praepositionem «in», ut [Virgilius] «Namque sub ingenti lustrat dum singula templo» (id est, «in templo»). Significat et «prope», ut [Virgilius] «...classemque sub ipsa / Antandro». Ponitur nonnumquam et pro «clam», ut «subripuit» (id est, «clam rapuit»).


''Similis'' sum tui moribus, similis tibi facie.


''Studio'' tui feci, id est dum studeo tibi; studio tuo feci, id est te studente.


''Sartrix'' vel sertrix est quae sarcit; sarcinatrix quae sarcinas servat.


''«Subigo'' hostem» perfectae formae est; subigito frequentitivae.


''Salubre'' ad locum refertur et ad cibum; salutare consilium est. Ita salubre non necet, salutare prodest.


''Supellex'', sanies, socordia, sitis, et in neutro sulphur, scrupulum, sinapi, siler, singularia tantum sunt; sed Virgilius, «sulphura viva», et Terentius, «masculine scrupulum», rettulit.


''Sentes'' (id est, spinae) et sarcinae (cum vasa significant) et sarcinae (id est, auxilia) et scopae et scalae et salinae et in neutro sponsalia semper pluralia; sed nostri «scalam» dixerunt.


''«Sponte'' mea venio» non habet plurales casus.


''Si'' amem, ames, amet declinatio est verbi coniunctivi, sicut cum dicimus «cum amen», ames, amet.


''Scylla'' habet nomen a spoliando sive vexando nautas; spolio enim et vexo latine, graece dicitur scyllo.


''Sanno'', sannis, sannui. hoc sannium, querela.


''Sors'', sortis et sors, sordis dicitur. Ambrosius: «Mundat vasa, ne sors aliqua vini gratiam decoloret», tametsi negant quidam sordem nominativum singularem habere.


''Si'' vel etsi nonnumquam indicativum verbum trahunt. Gregorius: «Frusta miraculum foris ostenditur, si deest quod intus operetur». Item: «Quae etsi ad perfectionem non permanent, fidem tamen tenent».


''Sensus'' nomen est quartae declinationis; et sensus participium est praeteriti temporis a verbo passivo, quod est sentior. Cuius etiam perfectum est sensus sum, es, est – non sentitus.


''Secturus'', non secaturus, a verbo quod est seco.


''Scamna'' sunt quae lectis altioribus apponuntur; scabelli qui lectis parulis vel sellis ob ascensum apponuntur. Scabellum autem et subpedaneum dicitur, quod sub pedibus sit.


''Sterceratos'' agros, non stercoratos dicas, quibus stercus ad fecundandum infertur.


''Sollemne'' cum dicis sive scribis, .m. sequenti syllabae conectis. Somnium similiter.


''Saevus'', saevio, saevi, saevisti, per .ae. diphthongon; sero, sevi, sevisti, per .e. simplicem.


''Sagena'' per .e. cum retia significat; sagina per .i. pastum et pinguedinem.


''Sol'' utroque numero declinatur. Sed singulariter sol ipsum luminare significat; at soles ipsos dies nominamus in quibus sol totum inluminat polum. Nonnulli tamen veterum ipsa carmina «soles» nominavere, sicut Horatius in principio cuiusdam voluminis ita exorsus est: «Soles meos omni ecclesiae vestrae commendo». Et Maro [''bucol. 9, 51'']: « . . . Saepe ego longos / Cantando puerum memini me condere soles».


''«Secundum''» praepositio est imitationis, post temporis sive ordinis.


''Segnities'' vitii est, segnitia frigoris.


''Subscribo'' epistolis; supplico similiter, ut supplico divinae pietati.


''Simplex'' ablativum et in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.; ut ab hoc simplice et simplici, horum simplicum et simplicium. suavis ablativum casum in .e. at in .i. mittit.


''Stachys'' graece, latine spica.


''Sandalin'' graece, neutro genere; caliga latine.


''Sertum'' et corona ex uno graeco transferuntur, id est στέφανος.


''Solium'' proprie sedes regalis est, unde graece basilicos, «thronos», vocatur.


''Senex'' et senior superlativum gradum non habent.


''Sobrius'' nec comparativum recipit nec superlativum, sed pro his dicimus «magis sobrius» et «maxime sobrius».


''Senecta'' et senium duo nomina senectutis sunt et discernuntur a Graecis, apud quos aliud nomen habet gravitas post inventutem, aliud post ipsam gravitatem veniens ultima aetas. Nam presbyter dicitur gravis, et geron senex. Quia vero in latina lingua duorum istorum nominum distinctio deficit, de senectute ambo sunt posita, senecta et senium. Haec Augustinus. At Gregorius, «Undecima vero», inquit, «est aetas quae decrepita vel veterana dicitur, unde Graeci valde seniores non gerontas, sed presbyteros appellant, ut plusquam senes esse insinuent quos provectiores vocant».


''Suspiro'' verbum trahit nomen dativi casus et accusativi, ut «Suspiramus patriae caelesti», et «Suspiramus regnum Dei», et praepositione addita, «Suspiramus ad vitam immortalem».


''Subducimus'' et quae retro subtrahimus et quae in promptu offerimus.


''Supremus'', summus, et ultimus et superiorem et inferiorem significat.


''Super'' est quod eminet; supra quod substratum aliquid habet; subter est quod re aliqua superiore premitur; subtus quod demissum altius non tangitur.


''Servitium'' multitudo est servorum, servitus condicio serviendi. Sed veteres indifferenter servitium et pro servitute posuerunt.


''Sinapi'', sicut et gummi, graecum est; et Plautus dixit, «Teritur sinapi», cuius genetivus cum .s. profertur. Ceteri casus similes sunt nominativo.


''Sibilus'' dici oportet. Virgilius: «Nam neque me tantum venientis sibilus austri». Sed et neutro genere quidam dixerunt, ut Cornelius Severus, «Et sua concordant sibila saeva dracones», et Macer, Theriacon, «Longo resonantia sibila collo».


''Sal'' et masculino genere et neutro dicitur.


''Saturitas'' in cibo tantum dicitur, in ceteris vero satietas; sed Virgilius: «Odiis exsaturata quievit».


''Simiam'' auctores dixerunt etiam in masculino genere.


''«Strigem'' hanc» in significatione avis dicas; striga autem castrense vocabulum est, intervallum turmarum significans in quo equi stringuntur. Unde etiam strigosi dicuntur corpore macilento.


''Stirps'' in significatione subolis feminino genere dicitur; sed cum materiam significat, masculino modo: «stirpem recisum». Dixerunt tamen etiam in significatione subolis masculino genere, ut Pacuvius: «Qui stirpem occidit meum».


''Sero'' rumores (id est, divulgo) [serui]; sero fruges, sevi; sero (id est, claudo), unde sera dicta, seravi. Terentius: «Tutavi atque obseravi ostium».


''Suffragor'', non suffrago; et suffragatus sum, non suffragavi.


''Sorbeo'', sorbui, non sorpsi.


''Somnio'', non somnior; et somniavi, non somniatus sum.


''Sanguis'' est dum manet; effusus vero «cruor».


''Sumimus'' ipsi, accipimus ab alio. Sic cui damus, dicendum «Accipe»; cum permittimus ipsi tollere, dicendum «Sume».


''Scorpio'' bellica res est, at «scorpius» animal.


''Scribo'', scripsi, scriptum: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans, .p..


''Sacer'' et venerandus et execrandus. Virgilius: «Auri sacra fames».


''Suffragia'' populi et quae honorant dicuntur et quae damnant. 

==T ==
''Testor'' aliquid confirmans sententia; contestor cum quadam auctoritate adfirmans; protestor manifeste cavenda denuntians; obtestor aliquem iurare compellens; adtestor ad testimonium vocans, qui sit dignitate vel auctoritate eminens; detestor aliquid execrandum respuens.


''Trux'' ablativum in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.: ab hoc et ab hac truce et truci, horum et harum trucum et trucium.


''Therion'' graece, latine fera; unde theriaca, quia feraliter occidit.


''Taciturnitas'' loquelae contraria est; silentium confusis vocibus sive tumultibus. Verum sciendum quia sileo et taceo et reticeo et conticeo ab uno graeco veniunt σιωπῶ.


''Tenax'' beneficii, id est memor gratiae.


''Torques'' nomen generis communis, nam et in Mario Livius genere masculino et Cicero feminino torquem posuere.


''Triumphat'' hostem qui superat; triumphat nos Deus cum superandi hostes auxilium tribuit. «Deo», inquit [Apostolus], «gratias, qui semper triumphat nos in Christo Iesu». Et iterum, «Expolians principatus et potestates, triumphans illos in semetipso».


''Transmigro'' verbum duplicem significationem habet. Transmigro enim cum de loco ad locum iter facio; item transmigro dicitur cum additamento accusativi casus cum aliquem de loco ad locum transfero ut, «Nabuchodonosor transmigravit Iudaeos de Hierusalem», et «Emigrabit te de tabernaculo tuo». Porro exemplum verbi superioris, «Transmigravi in montem sicut passer». Transmigrans participium aeque dupliciter et de loco ad locum transiens aliquis et alium de loco ad locum transferens intellegitur.


''Turtur'' et masculino genere et feminino profertur.


&lt;nowiki&gt;''Tunc''&lt;/nowiki&gt; temporis adverbium est, tum ordinis.


''Terga'' hominum sunt tantum, singulariter tergum; tergus quadrupedum, pluraliter facit tergora, id est coria.


&lt;nowiki&gt;''Tinguere''&lt;/nowiki&gt; dicendum, non tingere.


&lt;nowiki&gt;''Temeritas''&lt;/nowiki&gt; sine consilio, audacia post consilium.


&lt;nowiki&gt;''Temperantia''&lt;/nowiki&gt; animorum, temperatio rerum, temperies aurarum.


''Tapete'', tapetis, tapeti a tapeti; et pluraliter tapetia, tapetium, tapetibus. Virgilius: «Qui forte tapetibus altis». Sed et hoc tapetum, huius tapeti, huic tapeto; pluraliter haec tapeta, tapetorum, tapetis. Virgilius: «Instratos ostro alipedes pictisque tapetis». Sed et masculino genere dicit: «Pictosque tapetos».


''Turbo'', si sit proprium, Turbonis facit; si appellativum, turbinis. Nam sive ventus sive quo ludunt pueri, hic turbo dicitur. Virgilius: «Torto sub verbere turbo».


&lt;nowiki&gt;''Tumulus''&lt;/nowiki&gt; et tumens tellus et mons brevis et sepulcrum aeque vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Teloneum''&lt;/nowiki&gt;, non theloneum, id est per .t. simplicem, non aspiratione addita. Est autem graece telon, latine vectigal.


&lt;nowiki&gt;''Tabes''&lt;/nowiki&gt; tantum singulariter dicitur, tendiculae et tenebrae tantum pluraliter. 

==V (U) ==
&lt;nowiki&gt;''Usquequaque''&lt;/nowiki&gt; omnimodo significat, pro quo in Psalmis in graeco ἕως σφόδρα legimus, quod significantius latine potest «usque valde» interpretari.


''Ut'', adverbium, est modo temporis et significat «postquam», modo qualitatis et significat «quemadmodum»; modo optandi et significat «utinam», modo mirandi et significat «O quam»; modo coniunctio causalis: «Volo ut ubi ego sum et ipsi sint mecum».


&lt;nowiki&gt;''«Vacat''&lt;/nowiki&gt; mihi» graece σχολάζω. Vaco militia, perfectum vacui.


''Vulgus'' neutri generis est et pluralem numerum non habet; sed Virgilius et masculine vulgum extulit: «Hinc spargere voces / In vulgum ambiguas».


''Vas'', vadis generis masculini de vadimonio; vas, vasis neutri de vasculo.


''Vis'' duplicem habet significationem: et virtutis videlicet, quae graece δύναμις dicitur, et violentiae, quae graece βία vocatur.


&lt;nowiki&gt;''Vecordia''&lt;/nowiki&gt; et virus tantum singulariter efferuntur.


&lt;nowiki&gt;''Vepres''&lt;/nowiki&gt; et verbera et viscera non habent singularem declinationem nisi tantum verbere et viscere. Virgilius et, «Torto volitans sub verbere turbo», et Ovidius, «Viscere diviso»  


&lt;nowiki&gt;''Utor''&lt;/nowiki&gt; divitiis de divitias.


&lt;nowiki&gt;''Ver''&lt;/nowiki&gt; semper singulariter.


&lt;nowiki&gt;''Verbex''&lt;/nowiki&gt;, id est ovis, ab .v. littera incipiendum.


&lt;nowiki&gt;''Ulterior''&lt;/nowiki&gt; et ultimus positivum gradum non habent.


''Verus'' ad naturae tantum veritatem refertur; verax autem dicitur qui non mentitur. Unde et verus daemon dici potest; verax autem non potest.


&lt;nowiki&gt;''Vallestria''&lt;/nowiki&gt; agrorum, sicut et campestria, dicuntur.


''Veto'' culpam et veto culpa, id est prohibeo a culpa. Sedulius, «Pomisque vetaret acerbis», id est a pomis; et Fortunatus, «Non veto coniugium, sed praefero virginis alvum».


&lt;nowiki&gt;''Vultus''&lt;/nowiki&gt; mutatur, facies manet.


&lt;nowiki&gt;''Vae''&lt;/nowiki&gt; dativus et accusativus sequi debent, non alius, ut «Vae populo Maurorum», et «Vae populum Maurorum».


''Uterque'' de duobus dicimus; utrique de binis aut de pluribus ex utraque parte positis: uterque venit, utrique venerunt.


''Veniunt'' qui vendunt; veneunt qui venduntur.


''Ultus'': et vindicatus et punitus.


''Velocitas'' pedum et corporum; celeritas animorum et factorum.


''Ulcus'' quod nascitur; vulnus quod per alium fit.


&lt;nowiki&gt;''«Vultur''&lt;/nowiki&gt;» dixit Virgilius in Sexto, sed et «vulturius» Lucilius in Primo.


''Urgeo'', non urgueo. Virgilius: «Quibusve urgentur poenae».


''Ungo'', unxi, quomodo pingo, pinxi, utrumque sine .u.; attamen ad nomen derivatum .u. addit, ut «Pinguis unguine ceras». Ita unguentum, non ungentium dicatur.


''Verbum'' est omne quod lingua profertur et voce; sermo autem, cuius nomen ex duobus verbis compositum est «serendo» et «monendo», comptior ac diligentior fit. Sententia vero quae sensu concipitur; porro loquela, quando cum quadam eloquentia dictionis ordo protexitur; oratio, quando usque ad manuum artem describendus oratoris sermo pervenit.</text>
      <sha1>cdgegbqn3oywtm8e7ay3hx5z298t0t9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267508</id>
      <parentid>267507</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64804" sha1="p2hlhlzbnldti6c8jolzulkgqh0zco1" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De orthographia
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Grammatica, lexica
|Editio=Venerabilis Bedae Opera Didascalica
ed. C. W. Jones, Turnholti 1975
|Fons=[https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_orth.html#v Bibliotheca Augustana]
}} 
''(cf. [[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]])''


'''.A. ''' littera etiam nota praenominis est cum Augustum sola significat.
 
'''.B. '''propinqua est .p. litterae qua saepe mutatur, ut supponit, opponit.
 
'''.C. '''nota est praenominis cum Gaium significat; item numeri, cum centum.
 
'''.D. '''littera propinqua est consonantibus his .c. .g. .l. .p. .r. .m. .t. quae succedunt in locum eius, ut accipere, aggere, alliga, appare, arripe, ammitte, attende. Nota praenominis cum Decium sola significat. Item numeri, cum quingentos.
 
'''.L. '''sola Lucium significat.
 
'''.M. '''sola Marcum.
 
'''.N. '''sola Numerum. Praeposita .G. Gnaeum.
 
'''.P. '''sola Publium; et cum .R. populum Romanum; et subiecta .R. rem publicam; et praeposita .C. litterae, patres conscripti sive post consulatum.
 
'''.Q. '''littera etiam nota est praenominis, cum Quintum sola significat; item honoris cum quaestorem; populum cum Quirites.
 
'''.T. '''nota est praenominis cum Titum sola significat.
 
'''.V. '''adiuncta .C., cum virga iacente superposita, vir clarissimus; .V. geminata, cum virga iacente superposita, verbi gratia; .V. geminata cum .C. duplice, viri clarissimi. 
 
==A ==
''Ante'' praepositio multa significat. nam et tempus significat cum dicitur, «Ante me non est formatus Deus et post me non erit»; et praesentiam, ut «Ante conspectum gentium revelavit iustitiam suam», id est «coram gentibus»; et dignitatem, ut «Posuit Effraim ante Manassen», et «Qui post me venit ante me factus est»,id est «mihi praelatus».


''Aula'' latine domus regia est, aula graece «atrium» dicitur. Unde notandum quod in Psalmo ubi legimus, «Adorate dominum in aula sancta eius», non palatium aulae nomine sed atrium graeco vocabulo debet intellegi.


''Ausculto'' suasori et ausculto praecepta magistri. «Ausculto» autem et «audio» ex uno graeco sermone vertuntur, quod est ἀκούω.


''Arra'' latine dicitur, «arrabon» graece; «agon graece, latine «certamen»; «aroura» graece, latine «arvum»; «asphaltos» graece, latine «bitumen».


''Acer'' acerrimus, non acerissimus; agilis agillimus, non agilissimus. Et in adverbiis acerrime et agillime.


''Audeo'' «audes», perfectum facit «ausus sum».


''Adiuvo'' perfectae formae est; «adiuto» frequentativae.


''Acervo'', aggero, accumulo ex uno graeco verbo, σωρεύω. 


''Aeger'' animo, aegrotus corpore; utrumque per .ae. diphthongon scribendum.


''Aboleo'' abolevi, arceo arcui.


''Alibi'' alio loco, «alias» alio tempore, significat. At tamen invenimus «alias» nonnumquam pro «aliter» sive pro «alio loco» positum.


''Abstineo'' me cibo, alienus sum crimine.


''Anteibat'' sapientia Salomon cunctis mortalibus», Iulianus ait.


''Admoneo'' interfectorem caedis et caedem.


''Aequalis'' alterius staturae par est; «aequabile» quod aequari potest.


''Appetens'' cibum et appetens cibi. Ambrosius: «Cancer... ut appetens cibi ita prospiciens est periculi».


''Accuso'' sacrilegum et insimulo ex uno graeco venit, κατηγορῶ.


''Animadverto'' in te et vindico in te, ex uno graeco, κολάζω.


''Aes'' singulari tantum numero gaudet; et quamvis «aera» dicamus, tamen ceteris casibus non utimur.


''Autumnus'' genere masculino et «autumnum» dicitur neutro, utrumque numero singulari.


''Aurichalcum'' et «orichalcum» dicimus et hoc singulariter tantum. Sic et cetera metallica.


''Ab'' et ex praepositiones, si sequens verbum a vocali incipiat, integrae efferuntur, ut «ex oppido», «ab illo»; si consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut «e foro», «a sacerdote». Hae autem praepositiones ita differunt: cum dicit quis «a theatro» se venire, non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro se venire significat; qui vero «ex theatro» se venire dicit, ex ipso theatro significat.


''Ad'' et in praefatis praepositionibus pares, sed contraria potestate sunt, quia «in forum» ire est in ipsum forum intrare, «ad forum» autem ire ad locum foro proximum; ut «in tribunal» et «ad tribunal» venire non unum est, quia ad tribunal venit litigator, in tribunal vero praetor aut index.


''Ancillor'', blandior, et adulor unum significant, quod est graece κολακεύω, et dativum casum trahunt.


''Aufero'','' eximo, adimo, demo, subtraho, subduco ex uno graeco transferuntur, id est ἀφαιροῦμαι.


''Abdico'' verbum potest accusativum nomen sive pronomen cum dativo trahere. Ambrosius: «Qui se abdicant saecularibus inlecebris».


''Alius'' nomen dativum dupliciter effert, et «alii» et «alio». Habes in sacra scriptura, «Et dico huic: Vade et vadit; et alio: Veni et venit»; et rursum, «Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum».


''Aegyptum'','' cum in scriptura dividere vis, .p. sequenti syllabae iungis; aspectum .c. sequenti syllaba; affectum similiter, et afflictum ceteraque huiuscemodi.


''Assuere'' et assumentum panni per .s., non per .d. scribendum; similiter assumere per .s., appropriat per .p. scribendum, apponit similiter, accurri per .c., amministrat» per .m., «applicat» per .p., alligat per .l., assequor per .s., allevat per .l., assidue per .s., aggredior per .g..


''Assarius'' ab antiquis dicebatur; nunc «as» dicitur, non «assis». Sane «assis» genetivus est.


''Alium'' et dolium per .i. scribendum, non per .e., sicut «oleum». Vergilius, «alia serpyllumque», per .i. dixit.


''Ambo'' et «duo» neutraliter, «ambos» et «duos» masculine; nonnulli tamen graecos secuti dicunt «hos duo» et «hos ambo», quia illi τούς δύο et τούς ἄμφω dicunt. Vergilius: «Verum ubi ductores acie revocaveris ambo».


''Anguis'' cum sit masculini generis, dixerunt tamen et feminini Ovidius, Varro, et Acinius.


''Acer'' facit pluralem «acri»; «acris» pluralem «acres».


''Absconditus'','' non «absconsus».


''Alter'' de duobus, unus ex pluribus, quamvis legamus «unus ex duobus».


''Audacter'' latinum est; sed audaciter melius, quia nomina .x. littera terminata in adverbiis «iter» adsumunt, ut «atrox atrociter», «ferox ferociter».


''Accersit'' qui evocat; arcessit qui accusat.


''Acervus'' moles est; acerbus inmaturus aut asper.


''Adficimur'' honore et adficimur iniuria.


''Apparet'' qui videtur; «adparet» qui obsequitur, non regulae ratione sed discernendi gratia intellectus.


''Arbor'' omne lignum dicitur; «arbusta» non nisi fructifera.


''Avenae'' sterile germen; «habenae» retinacula iumentorum. Hoc de habendi potestate; illud de occupandi aviditate dictum.


''Accidunt'' mala; contingunt bona; eveniunt utraque.


''Advocatur'' daturus patrocinium; «evocatur» praebiturus obsequium; «invocatur» praestaturus auxilium.


''Adportare'' est aliquid adferre; «conportare» in unum locum conferre; «deportare», deponere; «exportare», tollere.


''Agnoscimus'' quae a nobis excederant; «cognoscimus» ignorata et invisa.


''Altum'' et sursum et deorsum significat.


''Aquatam'' potionem recte dicimus quae aquam aliunde recipiat; «aquosum» autem locum qui ex se aquam fundat.


''Album'' naturae tantum est; «candidum» frequenter et studii, nam et corpori et animo aliquotiens adsignatur. «albos» ergo «capillos», «carnem candidam» recte dicimus.


''Alvus'' virorum recte dicitur; uterus mulierum; venter in utroque sexu.


''Acceptor'' et accipiter: Virgilius enim «accipiter» dicit, Lucilius autem «acceptoris et ungues».


''Apud'' per .d. scribendum; «caput» per .t., quia facit «capitis».


''Armarium'' locus ubi quarumcumque artium instrumenta ponuntur; «armamentarium» ubi tantum tela armorum.


''Accedit'' per .e. ab ambulando; «accidit» per .i. ab eventu.

==B ==
''Belzebub'', non «Belzebul» aut «Belzebud». «Belial», non «Beliar».


''βύρσα'' graece, latine «corium».


''Bellus'' bellissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum «magis bellus» et e contrario «minus bellus», id est minus pulcher.


''Bucina'' est qua signum dat bucinator; «bucinus» ipse canor ex hac editus. «Bucina» pastoralis est et cornu recurvo fit, unde et κεράτιον graece vocatur. «Tuba» autem de aere vel argento efficitur et sollemnitatibus concrepat.


''Baptismus'' baptismi genere masculino, et «baptisma baptismatis» neutro, et «baptismum baptismi» aeque neutro.


''Barbam'' hominis, «barbas» pecudum dicimus.


''Buxus'' arbor erit, «buxum» materia ipsa.


''Balneum'' veteres dixerunt sive «balineum», nihil enim differt; sed in privatis. Publicis autem feminini generis, et quidem numero semper plurali – frequenter «balneas».


''Baluae'', id est thyrae, per .b. incipiant.


''Baratrum'' singulariter tantum effertur. sic autem vocabant gentiles locum apud inferos.


''Blanditiae'' et «bigae», sicut et «trigae» et «quadrigae», pluraliter tantum. Sed in nostrorum litteris scriptorum et bigam et quadrigam.

==C ==
''Cana'' et «Simon Cananaeus» per simplicem .c.; «Chanaan» et «mulier Chananaea» adspiratione addita.


''Cynomia'' per .y. scripta «caninam muscam» significat, κύων enim graece «canis» dicitur; «coenomia» per diphthongon .oe. «communem muscam»; κοινός enim graece «commune» est, unde «coenobium» a communi vita nomen accepit. Quod in Exodo et in Psalterio in primis translatum esse arbitramur, ut omnis generis musca significaretur; sed similitudine soni per incuriam contigisse ut «cynomia» pro «coenomia» scriberetur.


''Coitus'' generaliter omnis coeuntia sive itineris sive concordiae sive conubiorum.


''Carduus'' trium syllabarum est, ut «arduus», «fatuus», «mortuus», ideoque similiter declinandum est: «huius cardui», «huic carduo», et «hunc carduum», pluraliter «hi cardui», «carduorum», «carduis».


''Cubicularius'' custos cubiculi; «cubicularis» vero lectus cubiculo aptus, ut «caligarius artifex», «caligaris clavus».


''Clunes'' feminino genere dixit Melissus, sed Verrius Flaccus masculino genere dici probat.


''Commodamus'' amico pro tempore equum, vestem, servum – hanc ipsam rem quam dedimus recepturi; «mutuo damus» pecuniam, triticum, vinum, et his similia, quae mutata recipi necesse est.


''Canities'', non «canitia», dicenda.


''Camara'' dicitur, ut Verrius Flaccus adfirmat, non «camera» per .e.. Sed Lucretius, «cameris ex teretibus» dicendo, etiam «cameram» dici posse ostendit.


''Curriculus'' masculine diminutio est «currus»; «curriculum» autem neutraliter spatium ad currendum aptum vel ipsum currendi officium.


''Clipeus'' masculino genere in significatione scuti ponitur; neutro autem genere imaginem significat. Sed auctoritas utrumque variat.


''Caseus'' masculini generis est, sed Pomponius neutraliter dixit, «caseum molle».


''Cuspis'' cuspidis, non cuspes.


''Capparim'' feminino genere dixit Varro; nam et graece feminino dicitur ἡ κάππαρις.


''Cassidem'' dicimus nos ab eo quod est haec cassis, sed multi cassidam dicunt, ut et Propertius: «Aurea cui postquam nudavit cassida frontem», et Virgilius, «aurea vati cassida».


''Capo'' nunc, sed Varro, De sermone latino, ait: «Ex gallo gallinaceo castrato fit capus».


''Cingula'' hominum generis neutri est; nam et animalium genere feminino «has cingulas» dicimus.


''Capax'' qui facile capit; «capabilis» qui facile capitur.


''Collocat'' per .l. scribendum, non conlocat per .n..


''Calumnia'' est crimen falsum, cum nobis adversarius aut malum quod non fecimus obicit aut bonum quod fecisse probamur in contrarium interpretari conatur.


''Consulo'' tibi, prospicio, provideo ex uno graeco veniunt, quod est προνοῶ σου.


''Contemno'' hostem, despicio, sperno, aspernor ex uno graeco veniunt, quod est καταφρονῶ.


''Commeio'' lectum est et permeio; commixi et permixi.


''Comitor'' amicum et amicis.


''Corinthium'' civem dicimus, Corinthiacum vas.


''Comminus'' gladiis pugnamus; eminus iaculis, quia illud a manibus non recedit, hoc e manibus emittitur.


''Clipeum'' armorum; clupeum imaginis est.


''Cadit'' quis etiam in plano; decidit ex alto.


''Caerulus'' naturae color est, «caeruleus» fingitur; ita alterum est, alterum fit.


''Claritas'' tam luminis est quam perspicuitatis; «claritudo» generis. Prior itaque splendoris, posterior nobilitatis est.


''Cruciatus'' est dolor corporis, vel cum homo ab altero cruciatur; cruciamentum quod cruciat.


''Cerno'' et cresco in eundem perfectum cadunt, crevi.


''Caedo'' cecidi per .ae. diphthongon: «Caeditur et tilia ante iugo levis» – Virgilius; cedo cessi per .e. simplicem.


''Cupio'' cupivi facit et cupii: Cicero in Pro Cluentio, «Et filium et hunc cum maxime filium interfectum cupit» – pro cupivit.


''Calumnior'' innocenti, non innocentem; tametsi quidam interpretum graecam locutionem secuti accusativum posuerint dicentes, «Et orate pro persequentibus et calumniantibus vos».


''Cur'' adverbium saepius indicativum verbum trahit: Gregorius, «Discutiendum est cur quadam die factum aliquid coram Domino dicitur».


''Clavus'' singulariter, quae est purpurata vestis, et declinatur genere feminino.


''Callum'' quoque et «caenum» et «crocum» neutro, sed Virgilius masculino, «crocumque rubentem».


''Cani'', cancelli, et casses singularem numerum non habent (casses autem «retia» dicuntur). Caulae similiter, caerimoniae, cunae, et compedes, et in neutro genere castra, cibaria, crepundia, cunabula.


''Cruor'' pluralem non habet: Virgilius plurali cruores, «Atque atros siccabat veste cruores».


''Contagium'' et contagia neutro genere dicenda; et haec contagio feminino.


''Comoedia'' carmina quae in conviviis canuntur, quia comessatio graece κῶμος dicitur.


''Cartallos'' graece, latine fiscella. κάλαμος graece, latine arundo. κανών graece, latine regula. κάδος graece, latine situla.


''Cunabula'' sunt panni infantiae, sed Iohannes Constantinopolitanus episcopus scribit Lazarum in monumento cunabulis involutum.


''Cantator'' et cantatrix a verbo canto, et cantor atque cantrix a verbo cano, recte dicitur.


''Comburo'' per .m. scribendum, non per .n.; comparo similiter et compono ceteraque huiusmodi.


''Conspectus'', cum in scriptura dividendum est, .c. sequenti syllabae iungis.


''Complaceo'', non conplaceo; commoratus, non conmoratus; comprehendo per .m..


''Camelus'' per unum .l. scribendum.


''Commodat'' et commendat per .m.; computrescit per .m.; complures per .m..


''Columna'' cum scripto dividenda est, .m. sequenti syllabae nectis; calumnia similiter.


''Celo'' celas (id est, abscondo) per simplicem .e. scribendum; caelo caelas, cum picturam significat, per diphthongon .ae. proferendum. Unde caelum melius intellegitur dictum ab eo quod caelati instar multifaria sit siderum varietate depictum quam quod invisibilia et incerta mortalibus celet arcana.


''Cantarus'' animal est; cantarum camara domus.


''Clamo'' clamoris simplicis est; «conclamo» simul cum multis. Est etiam «acclamo», cum falso aliquem accuso, sicut Cicero, de Prasio, «Solis innocens acclamationibus punitus est»; «reclamo», aliquem exeuntem vocitans; «inclamo» et «succlamo», murmurandi est; «proclamo», laudandi vel deprecandi exaltatio; «declamo», rhetorizandi; «exclamo», quando pro viribus vocem elevo.


''Curro'' hoc tantum significat, quod in itinere positus nullam facio comperendinationem; «curso» autem, paulo citius aliqua necessitate extorquente festinare cogor; «cursito» vero, quando hoste me insequente fugio.


''Circa'' ad visibilem materiam vel locum pertinet; erga autem ad animum spectat, maxime cum aliquem propensiorem affectum gerat proximorum. Circa ad tempus refertur circiter ad numerum.


''Carcer'' ubi homines coercentur singulariter semper; carcares unde currus effunduntur pluraliter dicuntur, utrumque masculine.


''Cepit'' de capiendo scribimus; «coepit» de incipiendo.


''Coepta'' per diphthongon; «incepta» per simplicem .e..


''Columbae'' quae mansuefieri possunt et domibus adsuescere; palumbes ferae et saxis silvisque inhabitantes.


''Conscribere'' est multa simul scribere; «exscribere» quod alibi scriptum sit transferre; «transcribere», cum ius nostrum in alium transit; «inscribere» accusationis est; «adscribere» adsignationis; «describere» dictionis vel ordinationis.


''Consuescimus'' bona; insuescimus mala; adsuescimus utraque.


''Crassari'' corporis est et saginae; «grassari» animi et crudelitatis.

==D ==
''Dilibuit'' unguento, non delibuit.


''Disertus'' orator est; desertus derelictus.


''Delator'' qui defert ad accusandum; dilator qui differt ad proferendum.


''Deluit'' purgat; diluit temperat.


''Deduco'' de amico producendo; diduco autem est distraho.


''Dimidiatum'' calicem bibi, non dimidium dicere debemus; non enim ipsum vas bibis sed quod intra vas est.


''Donamus'' et illud quod damus et illum cui damus.


''Delictum'' peccatum aliquod dicimus; delectum militiae aut alicuius examinis electionem appellabimus. Nam et diligi affectionis est, deligi iudicii.


''Daemon'' per diphthongon notandus; deus per .e. solam.


''Damnatus'' et addictus et absolutus: Virgilius, «Quem damnet labor» – id est, virtus sua absolvat aut victorem faciat.


''Dolium'' per .i. scribendum, non doleum per .e..


''Dilectio'' et diligo per .i. et quae declinantur sive derivantur ex his; delectatio et delector et quae declinantur ex eis per .e. scribenda.


''Domuncula'' conclavium, domus domicilium, nidum avis.


'''«Descendo'' montes» dicere potes, id est, per montes vel in montes; «descendo scalas» aut «piscinam», id est per scalas et per piscinam. degredior monte dicimus recte et significamus «de monte».


''Discrucior'' et crucior animi et animo et animum.


''Decus'' honoris, decor formae est.


''Deliciae'' et divitiae non habent numerum singularem.


''Denarius'' latine masculini generis est; denarion graece neutri.


''Dialogos'' graece; disputatio latine.


''Drama'' graece neutri generis; latine fabula.


''Defunctus'' cum scripto dividitur, .c. sequenti syllabae iugenda.


''Didymus'', id est geminus, prima syllaba per .i., secunda per .y. scribitur.


''Deliramentum'', non deleramentum, quia a verbo liro, id est sulco, originem trahit; et sicut boves, cum a recto sulcandi actu declinant, delirare dicuntur, sic et homines qui de bonis ad mala corda divertunt.


''Diluculum'', non deluculum, quia modicam diei lucem ostendit.


''Desiderium'' est rerum absentium et nondum adeptarum, concupiscentia utrorumque; concupiscuntur enim quae habentur et quae non habentur. Nam concupiscendo fruitur homo rebus quas habet; desiderando autem absentia concupiscit.


''Dito'' et divito idem et locupleto, graece πλουτίζω.


''Decurio'' decuravi et decumo decumavi unum est, graece δεκατῶ.


''Dimittere'' est derelinquere; demittere deorsum mittere, velut, «Quis demisit lapidem angularem eius?»  


''Dominor'' tui et dominor tibi.


''Dogmata'' graece; latine decreta. Dogmatizo, decerno, sive censeo.


''Dum'' coniunctio aliquando indicativum verbum trahit: Gregorius, «Ne scientia, dum novit et non diligit, inflet, ut, dum intuetur quod illa aliquando non habuit, temperet dolorem, quod amisit».


''Doleo'' vicem tui et tuam et doleo tibi: Gregorius papa de Benedicto patre, «Cum persecutorem suum amaret, magis illi quam sibi doluit».


''Dum'' coniunctio aliquando modum coniunctivum, aliquando trahit indicativum, ut, «Dum anxiaretur cor meum», et, «Dum dicitur mihi cotidie: ubi est deus tuus?» et beatus papa Gregorius, «Amici ergo beati Iob, dum percussionum genera distinguere nesciunt, percussum pro culpa crediderunt». Item aliquotiens «dum ut» significat, ut poeta: «Tityre, dum redeo, brevis est via, pasce capellas».


''Desperatus'' per .e. scribendum, dispersus per .i.. Discedo per .i., descendo per .e..


''Diastole'' graece, latine interdictum. Est autem nota ad pedem litterae posita, quae male coniuncta separet, ne puer legens erret, ut: «Liber a,per,uit reos movit vestigia campos».


''Domus'' ablativum casum dupliciter effert, et in .o. videlicet et in .u.. Sed a domo genetivus pluralis fit domorum, a domu domuum.

==E ==
''Egeo'' victus et victum et victu.


''Eripio'' flammae hominem.


''Egredior'' domo et civitate.


''Error'' est rei vitium, ut amor, dolor; erratio certae viae; erratrix personam respicit, ut venatrix; erratica hedera, vitis.


''Eloquentia'' et eligantia singularia semper.


''Exuvia'', exequiae, excubiae, quae graece νυκτοφυλάκια dicuntur, exta quoque tantum pluralia.


''Emporia'' feminino genere et est graecum; latine mercatus.


''Emolumentum'' per .e. simplicem scribendum; aemulatio per .ae. diphthongon.


''Equo'' sedeo dativo casu et ablativo sine praepositione dicendum; et equum sedeo accusativo, et in equo et super equum similiter.


''Emanat'' fons sive terra aquam, id est gignit et producit; et emanat aqua de terra sive fonte, id est profluit. Gregorius: «Qui locus a romana urbe quadraginta fere milibus distans frigidas atque perspicuas emanat aquas». Et iterum: «De eodem sepulchro illius fraglantia suavitatis emanavit».


''Exprobrat'' qui commemorat quae praestitit; obprobrat qui obprobrium obiectat, hoc est vitium.


''Expectatur'' venturus; spectatur qui videtur vel probatur.


''Exercitus'' laboribus, exercitatus studiis.


''Exstruere'' est in altum struere; instruere aciem vel actionem; adstruere adfirmare; construere in struendo coniungere; substruere re aliqua supra posita subter struere.


''Excubiae'' per .b., exuviae per .u. scribendae.


''Eorundem'' et earundem per .n. exprimenda, non per .m..

==F ==
''Fimbria'' genere feminino, et fimbrium dicitur neutro.


''Fides'' fidei, de credulitate; fides fidis, de chorda. Utraque .es. longa.


''Flemina'' sunt, ubi abundant crura sanguine; plemina, cum in manibus vel in pedibus callosis sulci sunt.


''Fastus'', de superbia, facit fastuum genetivo plurali; fastus, de libris, facit fastorum.


''Fungi'' agere est; defungi peragere.


''Fremor'' est murmur hominum; fremitus ferarum.


''Flavum'' dicimus rubeum, sicut «flava Ceres»; furvum nigrum. Fulvum nigro rubeum, sicut fulvum leonem dicimus; fulvam aquilam et fulvum aurum et «fulva pugnas de nube tuentem», quae haberet igneum aliquid de caelesti et sordidum de lugubri. Fulvum certe aurum, cui ad decorem splendoris sui nigelli aliquid additur.


''Forum'' neutro genere dicimus locum rebus agendis destinatum, vel cum commercium significamus; foros masculine tabulata navium, ubi remiges sedent, et semper pluraliter.


''Fornax'' genere feminino dici debet, quia per deminutionem facit fornacula, non fornaculus.


''Falanx'' militum dicitur; falanga fustis cui quid deligatur.


''Fedus'', quod est deformis, per .e. solam scribendum; foedus, quod est pactum, per .oe. diphthongon.


''Formosus'' sine .n., sicut speciosus.


''Fructum'' cum dicis sive scribis, .c. secundae syllabae iungis; factum et fictum similiter, ceteraque huiusmodi.


''Falso'' et nomen et verbum et adverbium est. Nomen ablativi casus, ab hoc falso; verbum primae coniugationis, falso falsas; adverbium, ut falso loqueris.


''Flagitia'' quae in deum peccamus; facinora quae in hominem.


''Flagro'' amore et ardeo amore ex uno graeco venit καίομαι.


''Fidens'' sum animi et animo: fidus amicus erit, fidelem famulum dicito. Item fidelis fit ut domino servus, fidus natura; ita alter tempore cognoscitur, alter semper invenitur.


''Fimus'' et fumus pluralem numerum non habent; fames similiter, faenum, et fel.


''Furfures'' et freni masculina semper pluralia, sed et frena et frenum invenimus.


''Far'', frumentum, et cetera frugum nomina semper singularia, quamvis frumenta et hordea legamus.


''Fauces'' singularem non habent, quamvis et faux inveniamus.


''Fidus'' fidissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum magis fidus itemque e contrario minus fidus.


''Facilis'' facillimus, non facilissimus, sic et difficillimus; et in adverbiis facile facillime, difficile difficilius difficillime. Nec dicimus faciliter aut difficiliter, tametsi veteres dixerunt.


''Fulgeo'' et fulcio eundem habent perfectum, fulsi. Frico fricas fricui, frigo frigis frixi.


''Facinus'' et facinora non solum peccata, sed aliquando etiam bona opera designant. Nomen a faciendo figuratum.


''Fratres'' dicuntur non solum mares ex isdem parentibus nati, sed etiam masculus et femina sive plures utriusque sexus eodem patre vel matre eadem generati fratres promiscue vocantur. 

==G ==
''Gula'' dicendum non gyla, quia .y. litteram nulla vox nostra adsciscit.


''Gobius'' piscis nonnumquam gobio legitur.


''Gaudium'' animi, laetitia et exultatio etiam verborum atque membrorum.


''Gremium'' dicimus interius accinctae vestis secretum; sinum exterius sinuatae vestis receptaculum.


''Gluten'' neutro genere, glutinis, glutini; sed et glutinum Sallustius dicit, glutini, glutino.


''Git'' monoptoton et pluralem numerum non habet. Est autem neutri generis et per omnes casus declinatur.


''Gracilis'' gracillimus, non gracilissimus.


''Gaudeo'' gaudes perfectum habet gavisus sum.

==H ==
''Hilarus'' facit pluralem hilari, hilaris pluralem hilares.


''Hospes'' et qui recipit et qui recipitur.


''Horrendum'' dicimus et despicabile aliquid et admirandum. Virgilius: «Oculos horrenda in virgine fixos».


''Herbidum'' locum dicimus in quo herba est, etiamsi aridus esse consueverit; herbosum qui herbam facile generat, etiamsi ad tempus aridus sit.


''Haurio'' et haustus per aspirationem scribendum.


''Harena'' per adspirationem quia ab haerendo vel ab hauriendo aquam dicta est.


''Hebescit'' quia naturae usu tepescit; hebetescit qui amittit aciem.


''Hi'' pronomen plurale per unum .i. scribendum; his similiter per unum .i..


''Holocaustoma'' numero singulari, holocaustomata plurali.


''Hamo'', hamas, et nomen hamus cum adspiratione scribenda; sic et inhamo et perfectum inhamavi.


''Herbescit'' ager cum herbam generat, sicut adolescit et pubescit cum spicae proximant.


''Humilis'' et contrarius superbo dicitur, quod est virtutis animi, et contrarius sublimi, quod est condicionis. Sed et locus humilior, qui inferius iacet, solet appellari. Humiliatus etiam in pressuris afflictus appellatur. 

==I ==
''Intempesta'' nox est media nox, quando quiescendum est, hinc utique dicta, quia inoportuna est actioni vigilantium; tempestivum enim veteres dixerunt oportunum et intempestivum inoportunum ducto a tempore vocabulo, non a perturbatione aeris, quae consuete tempestas vocatur, quamquam isto verbo licenter utantur historici, ut dicant «ea tempestate» quod volunt eo tempore intellegi. Inmaturitas nocturnum tempus est, quod non est maturum, id est oportunum ut agatur aliquid vigilando; quod etiam vulgo dici solet hora inportuna, graece ἀωρία. «praeveni inmaturitate» ἐν ἀωρίαι. Nihil vero interest ad sententiam, utrum inmaturitate an in inmaturitate dicatur, quomodo nihil distat, utrum quis dicat egisse se aliquid galli cantu an in galli cantu.


''Iuventus'' sicut et senectus plurali numero non flectitur. Iuvenis et iuvenior non recipiunt superlativum, sicut nec senex et senior; solent autem iunior et senior ad se invicem dici minor et maior, etsi neuter ipsorum senili accessit aut propinquavit aetati. Ambrosius: «Iunior est herbis sol, iunior faeno».


''Interior'' et intimus non habent positivum gradum; inferior et infimus similiter.


''Ipsum'' neutro genere dicendum non ipsud, ut illud et istud, quoniam veteres nominativum masculinum non ipse dicebant sed ipsus.


''Inpingo'' facit perfectum inpinxi et inpegi.


''Inmunes'' periculi et inmunes a periculo.


''Indigus'' et prodigus per unum .u. scribenda; indiga et prodiga sine .u.. Augustinus: «Avaritia pecuniam congregat, luxuria spargit, ista indiga, illa prodiga».


''Incredibile'' quod credi non potest; incredulus qui credere non vult.


''In'' praepositio significat modo id quod est valde et vim verbi cui praeponitur auget, ut increpuit, insonuit, infregit; modo idem quod non, ut invalidus, infirmus; modo ponitur pro eo quod est inter, ut «Benedicta tu in mulieribus»; modo pro adversus ut, «Duo in tres et tres in duos dividentur»; modo pro spatio temporali, cum significat usque, ut dicimus, «A mane in noctem», at volumus intellegi «usque in noctem».


''Interest'' et refert producta re unum idemque significat, quod graece dicitur διαφέρει. Dicimusque ita interest mea et refert mea, interest eius et refert illius, interest et refert nostra interest et refert illorum.


''Impleor'' vini et vino.


''Invado'' te et in te; intueor te et in te; incurro te et in te.


''Incurri'' et incucurri.


''Invideo'' divitem, invideo ei pulchritudinem.


''Iratus'' ex offensa est, iracundus natura; itaque ira repentino motu nascitur, iracundia perpes vitium est. 


''Ignis'' ablativum casum et in .e. et in .i. mittit.


''Iuga'' montium pluraliter semper, iugum enim iumentorum; sed Virgilius, «Hoc superate iugum».


''Intestina'' et incunabula pluralia tantum. Ius, id est aequitas, non habet pluralem nisi iura tantum. Iocum singulariter neutrale, pluraliter hi ioci et haec ioca.


''Instar'' illius rei dicere debemus, non ad instar.


''Inluvies'' sordium est, ingluvies ventris: illud a non lavando, hoc ab ingluendo dictum.


''Iuventus'' multi iuvenes dicuntur; iuventas unius hominis, aetas; Iuventa ipsa dea ut Graeci dicunt aut poetae Iunonis filia, uxor Herculis, a qua Iunium mensem appellatum in libris Fastorum legimus.


''Insita'' arbor est cui incisae alienum germen includitur; adsita cui incolumi aliud quod sustineat adiungitur.


''Invideo'' tibi divitiis, non divitias.


''Inermus'' facit pluralem inermi, inermis pluralem inermes.


''Illius'' similis ad mores refertur, illi similis ad vultum.


''Invidus'' qui invidet; invidiosus qui invidiam sustinet.


''Idem'' correpte neutrum; idem producte masculinum in utroque numero.


''Interpretor'', et quae derivantur sive declinantur ab eo, per simplicem .e. scribenda.


''Inberbi'' dicuntur, non inberbes. sic etenim Varro, «inberbi iuvenes», sed et Cicero «inberbum» dixit, non inberbem; Titus Livius autem «inberbis» singulariter.


''Imputribile'' per .m. scribendum, non per .n.; impono similiter et huiusmodi similia; immitto, non inmitto; irrigo, non inrigo; impleo, non inpleo; immundus, non inmundus.


''Inquilini'' non habentes propriam domum, sed habitantes in alieno. Incolae sive advenae utique adventicii perhibentur, quae cuncta ex uno graeco, quod est πάροικος in sacris litteris interpretata habemus. Ex his derivantur nomina incolatus et inquilinatus. Trahit autem inquilinus, sicut et peregrinus, nonnumquam nomen dativi casus, ut Augustinus de reprobis, «Sunt autem et ipsi peregrini et inquilini non huic terrae, sed populo Dei».


''Imponere'' est rem aliquam, sive corporalem seu incorporalem, alteri rei superponere; sed et imponere pro fraudem facere aliquando dicitur, unde impostura vocatur, cum argentum vel aurum viliori metallo adulteratur, et qui hoc facit impostor vocatur. Unde etiam vulgo qui aliquid fraudis facit aut simulationis impostor solet appellari. Gregorius papa: «Coepit illum simulatorem et verbo rustico impostorem clamare». Unde habes in sacra scriptura: «Quare imposuisti mihi? Nonne pro Rachel servivi tibi?» Et in Regum: «Quare imposuisti mihi? Tu es enim Saul», hoc est «Quare me simulatione decipere et fraudem facere voluisti?» Et Augustinus: «Et ideo sibi miser imponit; sibi enim fraudem facit qui perdit meliora amando peiora». 

==L ==
''Large'' et largiter: Iulius Modestus utrumque recte dici ait, sed large esse qualitatis, largiter quantitatis.


''Libidinosus'' a libidine per .b.. Lividus a livore per .v. proferendus. Larba per .b..


''Ludificor'' stultum et deludor, quod venit ex uno graeco ἐμπαίζω. Praeterito perfecto ludificatus sum, veteres vero ludificavi dixerunt.


''Labium'' superius dicitur, labrum inferius; rostrum nonnisi quod incurvum est.


''Latere'' et absconsum esse aliquid dicimus et late patere. Virgilius: «Et scuta latentia condunt».


''Lepus'' animal est, lepos iucunditas voluptatis; unde et gratum aliquid lepidum dicimus.


''Limen'' aedium est, limes regionum.


''Largitas'' humanitatis est, largitio ambitionis.


''Ligat'' quis vinculo, legat testamento.


''Loqui'' hominis est, obloqui obtrectatoris, sicut obicit opponit; adloqui persuadentis hortantisque vel iubentis, eloqui oratoris.


''Laurentius'' Caelius et talia plura, quae nominativum casum in .ius. habent, genetivum singularem et nominativum pluralem in duplicem .i. mittunt, vocativum singularem in simplicem .i., ut hic Laurentius Caelius, huius Laurentii Caelii, hi Laurentii Caelii, o Laurenti Caeli. Sic et hic filius, huius filii, hi filii, o fili. aut certe vocativum in .ie., ut hic impius, huius impii, o impie. Notandum sane in Actibus Apostolorum, ubi Cornelius vidit angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi «Corneli». Hic vocativus in latino recte per simplicem .i. profertur, in graeco autem per .ie., «Cornelie», scriptum est.


''Limus'', lux, labes, letum, pluralem numerum non habent.


''Liberi'', quando filios significant, et «latebrae» singularem non habent.


''Lac'', liquamen, lenticula, lens, singularia semper.


''Locus'' singulariter masculinum, pluraliter haec loca.


''Luter'' graecum masculini generis, latinum labrum.


''Luceo'' et lugeo in eundem perfectum deveniunt, luxi.


''Libero'' te periculo, liberor molestia.


''Lino'' facit perfectum linui et linivi. 

==M ==
''Margarita'' femino genere et margaritum neutro dicendum. In Proverbiis, «Inauris aurea et margaritum fulgens».


''Malogranatum'' et malum granatum consuete dicimus, et utroque modo declinantur: hoc malogranatum, huius malogranati, et haec malogranata, horum malogranatorum, his malogranatis, et cetera; et rursum hoc malum granatum, huius mali granati, et haec mala granata, horum malorum granatorum, et cetera.


''Miseret'' me senis, et misereor senis, et miseror senem. Misertus pauperis per genetivum, miseratus pauperem per accusativum. Misereor autem compatior significat. Denique graece dicitur συμπάσχω.


''Mereo'' honorem et mereor, et miles meret stipendium.


''Memini'' et memor sum honoris et honorem.


''Maritima'' sunt loca mari vicina, marina navis vel belua.


''Metu'' tui et tuo.


''Materies'' artificiorum est, materia consiliorum. Alii contra referunt materiem esse animi, materiam arboris; materiem qualitatem ingenii, materiam fabris aptam.


''Mas'' in positione; masculus in diminutione, non mascellus, ut quidam.


''Muscus'', herba quae in parietibus vel in corticibus arborum haeret, singulariter tantum effertur; memoria, malitia, murmur, similiter.


''Minae'', manubiae, moenia, mapalia, quae sunt casae afrorum, pluralia semper.


''Mare'' pluralem numerum non habet nisi tantum maria.


''Mel'' et mulsum et muria (id est, garos), et cetera liquida pretiosa tantum singularia, quamvis mella et vina legamus.


''Mature'', maturius, maturissime dicendum; invenimus tamen apud auctores etiam maturrime dictum.


''Munio'' munis perfectum facit munii et munivi.


''Memini'', meministi, meminit, meminimus, meministis, meminerunt; et praesenti tempore et praeterito perfecto uno eodemque modo declinatur. Ideo corruptum sive defectivum vocatur.


''Mulceo'' et mulgeo in unum perfectum veniunt, mulsi.


''«Maiestas''» cum scribis aut dicis, .s. secundae syllabae complicari debet. Sic in similibus.


''Miramur'' opera, admiramur virtutes.


''Minores'' esse res aliquas aut homines dicimus; minoris emptum aut aestimatum quippiam recte scribimus.


'''«Memini'' me facere» dicere debemus, non «Memini me fecisse»; nam memini sermo est totus praeteriti temporis, qui ante actam rem in praesens revocat, et si dixeris, «Memini me fecisse», duo praeterita simul iungis. Virgilius uno tantum loco: «Namque sub Oebaliae memini me turribus altis / Corycium vidisse senem». Quod poetae pro necessitate metri usurpare licuit.


''Meracam'' potionem dicimus quae merum aliunde recepit; merosum autem vinum appellamus.


''Muliebre'' dicitur a mulieribus aliquid factum; mulierarium per mulieres ordinatum et per viros gestum.


''Merula'' non merulus dicendum.


''Matthaeus'' et matthias per duo .t. scribenda, quia Graeci per .τ. et .θ. scribunt.


''Maestum'' animo, tristem aspectu dicimus.


''Malus'' (navis) masculinum; «malus» (arbor frugifera) femininum est.


''Mendum'' neutraliter. Varro in Admirandis dixit, «Magnum mendum»; sed Ovidius feminine, «Nocte latent mendae». Item: «Eximet ipse dies omnis e corpore mendas». Ergo mendum in mendacii significatione dicitur, menda in culpa operis vel corporis.


''Munificus'' est tamquam beneficus et maleficus; «munifex» autem tamquam opifex et artifex. itaque munificus munera largitur; munifex autem munere fungitur. morticina non dicuntur nisi mortuorum; 


''Mortalia'' vero etiam viventium corporum nomen est. 

==N ==
''Nimis'' dicitur quicquid plus fuerit quam oportet; nam parum est quod minus est quam oportet, nimium plus quam oportet. Et horum in medio modus est, quod dicitur «satis est». Cum itaque utile sit in vita et moribus ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus, profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis», fateri potius quam negare debemus. sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur ut «nimis» pro eo quod est valde, et positum inveniamus in litteris sacris, et ponamus in sermonibus nostris; nam et in Psalmo, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis», non nisi «valde» intellegimus, si recte intellegimus, et «Nimis te diligo», si alicui carissimo dicimus non utique plus quam oportet, sed valde nos diligere intellegi volumus. denique illa graeca sententia, «Ne quid nimis», non habet hoc verbum quod hic legitur. Ibi enim est ἄγαν, quod est «nimis», hic autem est σφόδρα quod est «valde». Sed aliquando, ut dixi, [«nimis»] pro eo quod est valde et dictum invenimus et dicimus. Unde etiam nonnulli latini non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis».


''Noceo'', obsum, incommodo, malefacio, officio, in una significatione ponuntur, quod graece dicitur βλάπτω, et cuncta dativum casum trahunt.


''Nullus'' est tam in re quam in persona; nemo in persona dicitur ut ne homo.


''Natales'' (id est, nobilitates), nuptiae, Nonae, nares, nundinae, nugae, neniae, pluralia tantum. Et nar invenimus. Nenias autem dicunt epitaphia, id est carmina quae in memoriam mortuorum in tumbis scribuntur.


''Nequam'' et nugas omnis generis et numeri sunt et per omnes casus currunt semper aequaliter dicta, quamvis Augustinus dicat nugae, nugarum, nugis. Ferunt autem quae nugas hebraeus sermo sit et idem apud eos quod apud nos significet, id est, levis et pravae mentis homines.


''Novi'', nosti, novit, novimus, nostis, noverunt: sic declinatur et praesenti et praeterito perfecto. Cui similia sunt odi et memini.


''Noceor'', noceris, recte dicitur, quamvis aliqui grammatici asseverent non debere dici noceor, sed nocetur mihi. Neque enim Hieronymus grammaticorum regulam ignorabat, qui in propheta Abacuc ita transferre non timuit, «Et non salvabis, dum noceor».


''Necto'' nexi praeterito.


''Noctu'' temporis est adverbium; nocte nomen est.


''Nubunt'' feminae: vir enim ducit, mulier nubit, quia pallio obnubit caput genasque.


''Nongentos'', non nungentos, ab novem.


''Nequam'' non malum significat sed inutilem.


''Nubo'', nupsi, nuptiae: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans .p..


''Nascitur'' quod utero decidit; enascitur quod de terra aut de aqua exsurgit.


''Nihil'' adverbium est, nihili nomen. Homo enim nullius momenti nihili dicitur.


''Navis'' unius ratis nomen est; navigium omnis classica profectio; nauclerus omnis consortii navalis exercitus; navigator ipse primarius profectionis; nauta vero omnis qui laborem facit navigandi. Navis ablativum per .e. et per .i. effert. 

==O ==
''Organum'' unius musici proprie nomen est, sed generaliter omnia musicorum vasa organa possunt dici. Iohannes Constantinopolitanus episcopus: «In salicibus in medio eius suspendimus organa nostra», id est citharam, psalterium, lyram, et cetera. Organarius autem est qui utitur organo.


''Obryza'', obryzae genere feminino; et obryzum, obryzi neutro.


''Origo'', originis initium est; origo, origonis neutrum est, ut est velum navis, et habet in plurali numero origona.


''Obtineo'' laudem et impetro ex uno graeco venit ἐπιτυγχάνω.


''Obiurgo'', increpo, corripio, ex uno graeco transferuntur ἐπιπλήσσω.


''Omelia'' graecum est; latine sermo vel colloquium.


''Otium'' et silentium ex uno graeco venit, id est ἡσυχία.


''Ordibor'' et ordiar telam, utroque modo dixerunt.


''Ostrea'' feminino genere, non ostreum neutrali.


''Ocimum'' consuetudo neutraliter dicit; sed Aemilius Macer ait: «Inter praeteritas numerabitur ocimus herbas».


''Ordior'' hanc rem, et ingredior, et incipio ex uno graeco venit, quod est ἄρχομαι.


''Onus'' iumentorum, sarcina est hominum.


''Optumates'', qui graece dicuntur πρωτοπολῖται, pluraliter solum proferuntur.


''Oblitus'' nostri, non nos; veteres tamen et hoc modo dixerunt.


''Oliva'' arbor est, olea fetus, oleum liquor.


''Odi'', odisti, odit, odimus, odistis, oderunt: et praesenti tempore et praeterito perfecto sic declinatur. Ideo defectivum dicitur. 

==P ==
''Petra'' et graecum et latinum nomen est, unum idemque in utraque lingua significans. Unde et Petri apostoli nomen in utraque lingua eandem invictae fidei significantiam a petra derivatam continet.


''Platea'' similiter in utraque lingua unum idemque significat; sed ut etymologiae ratio probat, a graeca origine nomen tractum atque a latitudine derivatum, quoniam graece πλατύ dicitur latum.


'''«Pro''» praepositio significat et «ante», ut [Virgilius]: «Soli pro portis Messapus et acer Atinas / Sustentant aciem». Ponitur et «pro» praepositione «in», ut dicimus «pro rostris», «pro tribunali», et pro eo quod est anti apud Graecos, ut «Pro dulci Ascanio veniat», et pro eo quod est ὑπέρ, ut [Virgilius] «Unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum / Praedicam».


''Pudet'' me amoris; paenitet me muneris; piget me profectionis; patiens sum laboris; pertaesum est me iniuriae; plenus sum bonorum et bonis.


''Praeeo'' illi; palpo et palpor equo; praecurro praetori.


''Procuro'' pupillo et curo pupillum.


''Potior'' fructus et fructu dicitur; apud antiquos potior hanc rem.


''Praeda'' victos spoliat; rapina subito venit.


''Pax'' singulariter solum effertur. Sallustius paces rettulit: «...iudicia, bella atque paces».


''Prosapia'', id est ingenuitas, quae graece vocatur εὐγένεια, singulari tantum numero gaudet. Pelagus similiter.


''Pugillares'', proceres, primores, posteri pluralia tantum, sed nostri auctores pugillarem singulariter dixerunt. Sic et in genere feminino plagae (id est, retes) et primitiae, et in neutro praecordia, palaria (cum milites ad palos exercentur), procastria (quae ante castra sunt).


''Porrum'' singulariter neutrale; pluraliter hi porri.


''Proverbium'' latine, graece παροιμία generis feminini – inde nomen apud interpretes septuaginta libri Salomonis.


''Pius'' et piissimus comparativum gradum non recipiunt.


''Potior'' et potissimus positivum non habent.


''Proprius'' non habet comparativum aut superlativum, sed pro his magis et maxime, magis proprius, maxime proprius. Sic et e contrario minus et minime.


''Paveo'' et pasco in eundem concurrunt perfectum pavi.


''Pendeo'', pendes, pependi. Sin autem habuerit praepositionem non sic declinatur, sed suspendo, suspendis, suspendi.


''Passim'' ubique significat; ex uno enim graeco declinantur, quod est πανταχοῦ.


''Perinde'' aequaliter similiter ex uno graeco ὁμοίως.


''Pello'', pelli, et pepuli; depello, depuli.


''Peto'', petivi, et petii.


''Prospiciens'' periculi. Vice nominis ponitur participium et prospiciens periculum.


''Perendie'' dicitur, sicut hodie vel cras; perendinus dies, sicut hodiernus, hesternus, crastinus.


''Potamus'' eum cui potum porrigimus, et potamus vinum quod bibimus.


''Probo'' verbum duplicem significationem habet, probamus enim quae eligimus, id est approbamus, probamus quae qualia sint temptamus, ut «Proba me, Deus, et scito cor meum».


''Pecto'' caput, non pectino; pexum, non pectinatum; «pexi memet» et «pectam cras».


''Praesagio'', praesagis, praesagiunt.


''Pauperies'' damnum est; paupertas ipsa condicio.


''Patrium'' dicis a patria, paternum a patre.


''Pinnas'' murorum; pennas avium dicimus.


''Pecus'' omne animal excepto homine vocitatum est.


''Polenta'', non pulenta, dicendum est, eo quod ad usus hominum poliatur.


''Praemium'' cum diphthongo. Pretium, premo, precor per simplicem .e.; prehendo quoque et interpretor.


''Precari'' est rogare; deprecari excusare vel purgare. Virgilius: «Equidem merui, nec deprecor inquit».


''Pluris'' dicimus quod marioe summa taxatur; plures vero de multitudine. Plures comparativi gradus est, cuius positivus multi.


''Poculum'' vas est, potio quod hauritur.


''Pignera'' rerum, pignora filiorum et affectionum.


''Procul'' et longe dicitur et prope: «...clipeo excussa sagitta proculque Antorem egregium».


''Pertinacia'' malae rei perseverantia dicitur; constantia bonae.


''Percussum'' corpore dicimus, perculsum animo.


''Periculum'' ad discrimen pertinet, periclum ad experimentum.


''Postulatur'' aliquid honeste, poscitur improbe. Cicero in Frumentaria: «...Incipiunt postulare, poscere, minari».


''Pubes'' cum in iuventutis significatione et lanuginis et eius partis in qua pubertas est ponitur, huius pubis facit; at cum aetatem significat, huius puberis. Nec tamen adiecta praepositione dicimus inpuberis, sed inpubis: «...comitemque inpubis Iuli», Virgilius dixit. Sed Cicero ait, «Filiumque eius inpuberem».


''Pulmentum'' et pulmentarium dicitur; nam Cato, Originum III, «laserpiceum» pro «pulmentario» habet; idem «multo pulmento usi».


''Podagrosus'' a podagra dicitur, sed et podagricus a pedum aegrotatione.


''Pugillares'' et masculino genere et semper pluraliter dicas, quia pugillus est qui plures tabulas continet. Item Laberius in Piscatore singulariter hoc pugillar dixit.


''Pavus'' pavi, et pavo pavonis.


''Paniculae'' πρωτότυπον pannus est. Lucilius: «Subteminis pannus».


''Paropsides'' feminino genere dicuntur, a pulmentario videlicet, quod ὄψον vocant.


''Palumbes'' Virgilius feminino genere dixit: «Aeriae quo concessere palumbes»; sed Lucilius masculine: «Macrosque palumbos». Varro autem, in Scauro, «palumbi» dicit, quod consuetudo quoque usurpavit.


''Pometa'' dicimus ubi poma nascuntur, ut oliveta; pomaria autem ubi servantur.


''Pene'', quod est coniunctio, per .e.; poena, quod est supplicium, per .oe.. Similiter et Poenus, id est Afer.


''Praegnantem'' cum scripto dividis, .g. secundae syllabae nectis; pignus et pugna similiter, et cetera huiusmodi.


''Propter'', in divisione scribendi, .p. secundae syllabae iungis; prospere, .s. secundae.


''Partio'', populo, praedo: activo genere nonnumquam proferuntur. Item haec ipsa communis generis verba saepius inveniuntur: partior, populor, praedor.


''Pono'' simpliciter aliquid statuens. Dispono aliquid operis impensioris vel consilii facturus; est etiam disponere foederis ineundi. Propono nonnumquam ad interrogandum pertinet et quaestionem. Adpono adiectionis est; impono insuendi. Superpono aliquem consum vel laborem unicuique indicens. Praepono aliquid praeferens; sic et antepono. Postpono aliquid inferius iudicans. Compono ornandi aut eloquii aut artificii est; sepono separandi. Suppono aliquid subtus inducens. Depono labefactandi est vel vita excedendi.


''Peregrinus'' nomen saepe socium habet et coniunctum sibi nomen aliud dativi casus, ut «Sancti dicuntur peregrini huic saeculo».


''Praestolari'', non praestulari, quia venit a verbo praesto sum.


''Puppis'' accusativum casum in .em. et in .im. mittit, ablativum in .e. et in .i..


''Psallo'' perfectum facit psallui.


''Potior'', potitus sum et perfruor, perfructus sum ex uno graeco venit, quod est ἀπολαύω.


''Praecello'' aliis.


''Pascuas'' genere feminino et pascua neutro pluraliter dicimus.


''Primitiae'' numero tantum plurali dicuntur, sed aliquotiens singularis intellegentiae, ut in Psalmo, «primitias omnis laboris»; in graeco enim singulariter ἀπαρχήν habes. Sic et in Apostolo, «primitiae Christus». 

==Q ==
''Quod'' et quia et cur et quare verbis subiuncta aliquando indicativum verbum trahunt, aliquando coniunctivum. Gregorius: «Noverat quia sine culpa esse vix possunt». Et rursum: «Noverat quia diluendi sunt sacrificiis». Et rursum: «Recessit a malo, non quod faciendo contigit, sed quod inveniendo reprobavit». Item: «Dictum est quod hoc numero requies designatur». Item: «Nonnulli sese intrinsecus, quod per eos purgationis gratia derivatur, extollunt».


''Quoties'', toties, septies – sine .n..


''Quicquid'' in priore syllaba per .c. scribendum; quanquam in priore per .n..


''Querela'' per unum .l..


''Quatenus'' adverbium loci vel temporis (id est, quousque) per .e.; quatinus coniunctio causalis (id est, ut) per .i. scribendum.


''Quaeritur'' de inquirendo, queritur de plorando; quaestus lucri, questus lacrimarum.


''Querimonia'' quoque per simplicem .e. scribenda.


''Quicquam'' per .c., non quidquam scribendum per .d..


''Quorundam'', sicut eorundem, per .n. scribendum, non per .m..


''Queror'' de te, queror tibi de illo; item conqueror.


'''«Quo'' vadis?» ad quem locum significat; «qua vadis?» qua via dicitur.


''Quo'' aliquando pro ubi ponitur. Augustinus: «Invenis domum famosam, quo boni habitant», id est ubi habitant.


''Quot'' ad numerum pertinet, sicut et tot; quanti et tanti ad mensuram. Sed nostri auctores aliquoties quantos pro numero ponunt: Gregorius, «Sed cum rete magnis piscibus plenum dicitur, additur et quantis, scilicet centum quinquaginta tribus».


''Quantus'' quam magnus dicitur, quotus cuius aetatis; unde et quota luna dicitur. Augustinus: «Quotus quisque apparere et existere potest, qui non convincatur esse peccator?» id est in qua aetate, quo dierum vel annorum numero.

==R ==
''Radius'' masculino, non radium neutro.


''Rubor'' coloris est; robur virtutis; robor arboris.


''Rapio'' tibi pecunias.


''Redoleo'' unguentum.


''Regium'' dicitur quod regis fuit; regale quod rege dignum est.


''Rabies'' tantum numero singulari.


''Reliquiae'' et rostra, ubi contionantur, tantum pluraliter.


''Remedium'' submovet imminentia pericula; medicamentum sanat inlata. Remedium itaque ne periclitemur; medicamentum ad subita pericula aptatur.


''Roseum'' per se, rosaceum mixtum.


''Rudis'' comparativum et superlativum non habet, sed pro his utimur adverbio magis et maxime: «magis rudis», et «maxime rudis».


''«Recens'' feci» dicimus, non recenter – utentes nomine pro adverbio.


''Rhythmus'' graece, latine modulatio (rhythmizo, modulor). 

==S ==
'''«Super''» praepositio modo ponitur pro «de», ut «Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa». Modo et pro praepositione «pro», ut «Nihil super imperio moveor...». Et pro «insuper» et «amplius», ut [Virgilius] «Cui neque apud Danaos usquam locus et super ipsi / D[ardaniae]. i[nfensi]. p[oemas]. c[um]. s[anguine]. p[oscunt].?» Et pro «desuper», ut [Virgilius] «Haec super e vallo conspectant Troes». Et pro «superest», ut [Virgilius] «Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli». Interdum et ultra significat, ut [Virgilius] «Super et Garamantas et Indos / Proferet imperium».


'''«Sub''» praepositio significat modo «supra», ut [Virgilius] «Corpora saltu / Subiciunt in equos» (id est, «supra iaciunt»); modo praepositionem «in», ut [Virgilius] «Namque sub ingenti lustrat dum singula templo» (id est, «in templo»). Significat et «prope», ut [Virgilius] «...classemque sub ipsa / Antandro». Ponitur nonnumquam et pro «clam», ut «subripuit» (id est, «clam rapuit»).


''Similis'' sum tui moribus, similis tibi facie.


''Studio'' tui feci, id est dum studeo tibi; studio tuo feci, id est te studente.


''Sartrix'' vel sertrix est quae sarcit; sarcinatrix quae sarcinas servat.


''«Subigo'' hostem» perfectae formae est; subigito frequentitivae.


''Salubre'' ad locum refertur et ad cibum; salutare consilium est. Ita salubre non necet, salutare prodest.


''Supellex'', sanies, socordia, sitis, et in neutro sulphur, scrupulum, sinapi, siler, singularia tantum sunt; sed Virgilius, «sulphura viva», et Terentius, «masculine scrupulum», rettulit.


''Sentes'' (id est, spinae) et sarcinae (cum vasa significant) et sarcinae (id est, auxilia) et scopae et scalae et salinae et in neutro sponsalia semper pluralia; sed nostri «scalam» dixerunt.


''«Sponte'' mea venio» non habet plurales casus.


''Si'' amem, ames, amet declinatio est verbi coniunctivi, sicut cum dicimus «cum amen», ames, amet.


''Scylla'' habet nomen a spoliando sive vexando nautas; spolio enim et vexo latine, graece dicitur scyllo.


''Sanno'', sannis, sannui. hoc sannium, querela.


''Sors'', sortis et sors, sordis dicitur. Ambrosius: «Mundat vasa, ne sors aliqua vini gratiam decoloret», tametsi negant quidam sordem nominativum singularem habere.


''Si'' vel etsi nonnumquam indicativum verbum trahunt. Gregorius: «Frusta miraculum foris ostenditur, si deest quod intus operetur». Item: «Quae etsi ad perfectionem non permanent, fidem tamen tenent».


''Sensus'' nomen est quartae declinationis; et sensus participium est praeteriti temporis a verbo passivo, quod est sentior. Cuius etiam perfectum est sensus sum, es, est – non sentitus.


''Secturus'', non secaturus, a verbo quod est seco.


''Scamna'' sunt quae lectis altioribus apponuntur; scabelli qui lectis parulis vel sellis ob ascensum apponuntur. Scabellum autem et subpedaneum dicitur, quod sub pedibus sit.


''Sterceratos'' agros, non stercoratos dicas, quibus stercus ad fecundandum infertur.


''Sollemne'' cum dicis sive scribis, .m. sequenti syllabae conectis. Somnium similiter.


''Saevus'', saevio, saevi, saevisti, per .ae. diphthongon; sero, sevi, sevisti, per .e. simplicem.


''Sagena'' per .e. cum retia significat; sagina per .i. pastum et pinguedinem.


''Sol'' utroque numero declinatur. Sed singulariter sol ipsum luminare significat; at soles ipsos dies nominamus in quibus sol totum inluminat polum. Nonnulli tamen veterum ipsa carmina «soles» nominavere, sicut Horatius in principio cuiusdam voluminis ita exorsus est: «Soles meos omni ecclesiae vestrae commendo». Et Maro [''bucol. 9, 51'']: « . . . Saepe ego longos / Cantando puerum memini me condere soles».


''«Secundum''» praepositio est imitationis, post temporis sive ordinis.


''Segnities'' vitii est, segnitia frigoris.


''Subscribo'' epistolis; supplico similiter, ut supplico divinae pietati.


''Simplex'' ablativum et in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.; ut ab hoc simplice et simplici, horum simplicum et simplicium. suavis ablativum casum in .e. at in .i. mittit.


''Stachys'' graece, latine spica.


''Sandalin'' graece, neutro genere; caliga latine.


''Sertum'' et corona ex uno graeco transferuntur, id est στέφανος.


''Solium'' proprie sedes regalis est, unde graece basilicos, «thronos», vocatur.


''Senex'' et senior superlativum gradum non habent.


''Sobrius'' nec comparativum recipit nec superlativum, sed pro his dicimus «magis sobrius» et «maxime sobrius».


''Senecta'' et senium duo nomina senectutis sunt et discernuntur a Graecis, apud quos aliud nomen habet gravitas post inventutem, aliud post ipsam gravitatem veniens ultima aetas. Nam presbyter dicitur gravis, et geron senex. Quia vero in latina lingua duorum istorum nominum distinctio deficit, de senectute ambo sunt posita, senecta et senium. Haec Augustinus. At Gregorius, «Undecima vero», inquit, «est aetas quae decrepita vel veterana dicitur, unde Graeci valde seniores non gerontas, sed presbyteros appellant, ut plusquam senes esse insinuent quos provectiores vocant».


''Suspiro'' verbum trahit nomen dativi casus et accusativi, ut «Suspiramus patriae caelesti», et «Suspiramus regnum Dei», et praepositione addita, «Suspiramus ad vitam immortalem».


''Subducimus'' et quae retro subtrahimus et quae in promptu offerimus.


''Supremus'', summus, et ultimus et superiorem et inferiorem significat.


''Super'' est quod eminet; supra quod substratum aliquid habet; subter est quod re aliqua superiore premitur; subtus quod demissum altius non tangitur.


''Servitium'' multitudo est servorum, servitus condicio serviendi. Sed veteres indifferenter servitium et pro servitute posuerunt.


''Sinapi'', sicut et gummi, graecum est; et Plautus dixit, «Teritur sinapi», cuius genetivus cum .s. profertur. Ceteri casus similes sunt nominativo.


''Sibilus'' dici oportet. Virgilius: «Nam neque me tantum venientis sibilus austri». Sed et neutro genere quidam dixerunt, ut Cornelius Severus, «Et sua concordant sibila saeva dracones», et Macer, Theriacon, «Longo resonantia sibila collo».


''Sal'' et masculino genere et neutro dicitur.


''Saturitas'' in cibo tantum dicitur, in ceteris vero satietas; sed Virgilius: «Odiis exsaturata quievit».


''Simiam'' auctores dixerunt etiam in masculino genere.


''«Strigem'' hanc» in significatione avis dicas; striga autem castrense vocabulum est, intervallum turmarum significans in quo equi stringuntur. Unde etiam strigosi dicuntur corpore macilento.


''Stirps'' in significatione subolis feminino genere dicitur; sed cum materiam significat, masculino modo: «stirpem recisum». Dixerunt tamen etiam in significatione subolis masculino genere, ut Pacuvius: «Qui stirpem occidit meum».


''Sero'' rumores (id est, divulgo) [serui]; sero fruges, sevi; sero (id est, claudo), unde sera dicta, seravi. Terentius: «Tutavi atque obseravi ostium».


''Suffragor'', non suffrago; et suffragatus sum, non suffragavi.


''Sorbeo'', sorbui, non sorpsi.


''Somnio'', non somnior; et somniavi, non somniatus sum.


''Sanguis'' est dum manet; effusus vero «cruor».


''Sumimus'' ipsi, accipimus ab alio. Sic cui damus, dicendum «Accipe»; cum permittimus ipsi tollere, dicendum «Sume».


''Scorpio'' bellica res est, at «scorpius» animal.


''Scribo'', scripsi, scriptum: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans, .p..


''Sacer'' et venerandus et execrandus. Virgilius: «Auri sacra fames».


''Suffragia'' populi et quae honorant dicuntur et quae damnant. 

==T ==
''Testor'' aliquid confirmans sententia; contestor cum quadam auctoritate adfirmans; protestor manifeste cavenda denuntians; obtestor aliquem iurare compellens; adtestor ad testimonium vocans, qui sit dignitate vel auctoritate eminens; detestor aliquid execrandum respuens.


''Trux'' ablativum in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.: ab hoc et ab hac truce et truci, horum et harum trucum et trucium.


''Therion'' graece, latine fera; unde theriaca, quia feraliter occidit.


''Taciturnitas'' loquelae contraria est; silentium confusis vocibus sive tumultibus. Verum sciendum quia sileo et taceo et reticeo et conticeo ab uno graeco veniunt σιωπῶ.


''Tenax'' beneficii, id est memor gratiae.


''Torques'' nomen generis communis, nam et in Mario Livius genere masculino et Cicero feminino torquem posuere.


''Triumphat'' hostem qui superat; triumphat nos Deus cum superandi hostes auxilium tribuit. «Deo», inquit [Apostolus], «gratias, qui semper triumphat nos in Christo Iesu». Et iterum, «Expolians principatus et potestates, triumphans illos in semetipso».


''Transmigro'' verbum duplicem significationem habet. Transmigro enim cum de loco ad locum iter facio; item transmigro dicitur cum additamento accusativi casus cum aliquem de loco ad locum transfero ut, «Nabuchodonosor transmigravit Iudaeos de Hierusalem», et «Emigrabit te de tabernaculo tuo». Porro exemplum verbi superioris, «Transmigravi in montem sicut passer». Transmigrans participium aeque dupliciter et de loco ad locum transiens aliquis et alium de loco ad locum transferens intellegitur.


''Turtur'' et masculino genere et feminino profertur.


''Tunc'' temporis adverbium est, tum ordinis.


''Terga'' hominum sunt tantum, singulariter tergum; tergus quadrupedum, pluraliter facit tergora, id est coria.


''Tinguere'' dicendum, non tingere.


''Temeritas'' sine consilio, audacia post consilium.


''Temperantia'' animorum, temperatio rerum, temperies aurarum.


''Tapete'', tapetis, tapeti a tapeti; et pluraliter tapetia, tapetium, tapetibus. Virgilius: «Qui forte tapetibus altis». Sed et hoc tapetum, huius tapeti, huic tapeto; pluraliter haec tapeta, tapetorum, tapetis. Virgilius: «Instratos ostro alipedes pictisque tapetis». Sed et masculino genere dicit: «Pictosque tapetos».


''Turbo'', si sit proprium, Turbonis facit; si appellativum, turbinis. Nam sive ventus sive quo ludunt pueri, hic turbo dicitur. Virgilius: «Torto sub verbere turbo».


''Tumulus'' et tumens tellus et mons brevis et sepulcrum aeque vocatur.


''Teloneum'', non theloneum, id est per .t. simplicem, non aspiratione addita. Est autem graece telon, latine vectigal.


''Tabes'' tantum singulariter dicitur, tendiculae et tenebrae tantum pluraliter. 

==V (U) ==
''Usquequaque'' omnimodo significat, pro quo in Psalmis in graeco ἕως σφόδρα legimus, quod significantius latine potest «usque valde» interpretari.


''Ut'', adverbium, est modo temporis et significat «postquam», modo qualitatis et significat «quemadmodum»; modo optandi et significat «utinam», modo mirandi et significat «O quam»; modo coniunctio causalis: «Volo ut ubi ego sum et ipsi sint mecum».


''«Vacat'' mihi» graece σχολάζω. Vaco militia, perfectum vacui.


''Vulgus'' neutri generis est et pluralem numerum non habet; sed Virgilius et masculine vulgum extulit: «Hinc spargere voces / In vulgum ambiguas».


''Vas'', vadis generis masculini de vadimonio; vas, vasis neutri de vasculo.


''Vis'' duplicem habet significationem: et virtutis videlicet, quae graece δύναμις dicitur, et violentiae, quae graece βία vocatur.


''Vecordia'' et virus tantum singulariter efferuntur.


''Vepres'' et verbera et viscera non habent singularem declinationem nisi tantum verbere et viscere. Virgilius et, «Torto volitans sub verbere turbo», et Ovidius, «Viscere diviso»  


''Utor'' divitiis de divitias.


''Ver'' semper singulariter.


''Verbex'', id est ovis, ab .v. littera incipiendum.


''Ulterior'' et ultimus positivum gradum non habent.


''Verus'' ad naturae tantum veritatem refertur; verax autem dicitur qui non mentitur. Unde et verus daemon dici potest; verax autem non potest.


''Vallestria'' agrorum, sicut et campestria, dicuntur.


''Veto'' culpam et veto culpa, id est prohibeo a culpa. Sedulius, «Pomisque vetaret acerbis», id est a pomis; et Fortunatus, «Non veto coniugium, sed praefero virginis alvum».


''Vultus'' mutatur, facies manet.


''Vae'' dativus et accusativus sequi debent, non alius, ut «Vae populo Maurorum», et «Vae populum Maurorum».


''Uterque'' de duobus dicimus; utrique de binis aut de pluribus ex utraque parte positis: uterque venit, utrique venerunt.


''Veniunt'' qui vendunt; veneunt qui venduntur.


''Ultus'': et vindicatus et punitus.


''Velocitas'' pedum et corporum; celeritas animorum et factorum.


''Ulcus'' quod nascitur; vulnus quod per alium fit.


''«Vultur''» dixit Virgilius in Sexto, sed et «vulturius» Lucilius in Primo.


''Urgeo'', non urgueo. Virgilius: «Quibusve urgentur poenae».


''Ungo'', unxi, quomodo pingo, pinxi, utrumque sine .u.; attamen ad nomen derivatum .u. addit, ut «Pinguis unguine ceras». Ita unguentum, non ungentium dicatur.


''Verbum'' est omne quod lingua profertur et voce; sermo autem, cuius nomen ex duobus verbis compositum est «serendo» et «monendo», comptior ac diligentior fit. Sententia vero quae sensu concipitur; porro loquela, quando cum quadam eloquentia dictionis ordo protexitur; oratio, quando usque ad manuum artem describendus oratoris sermo pervenit.</text>
      <sha1>p2hlhlzbnldti6c8jolzulkgqh0zco1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267509</id>
      <parentid>267508</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T09:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64776" sha1="j2cf1vj8p1335iqvm4ix6ho80aurph8" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De orthographia
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Grammatica, lexica
|Editio=Venerabilis Bedae Opera Didascalica
ed. C. W. Jones, Turnholti 1975
|Fons=[https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost08/Bede/bed_orth.html#v Bibliotheca Augustana]
}} 
''(cf. [[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]])''


''.A. '' littera etiam nota praenominis est cum Augustum sola significat.
 
''.B. ''propinqua est .p. litterae qua saepe mutatur, ut supponit, opponit.
 
''.C. ''nota est praenominis cum Gaium significat; item numeri, cum centum.
 
''.D. ''littera propinqua est consonantibus his .c. .g. .l. .p. .r. .m. .t. quae succedunt in locum eius, ut accipere, aggere, alliga, appare, arripe, ammitte, attende. Nota praenominis cum Decium sola significat. Item numeri, cum quingentos.
 
''.L. ''sola Lucium significat.
 
''.M. ''sola Marcum.
 
''.N. ''sola Numerum. Praeposita .G. Gnaeum.
 
''.P. ''sola Publium; et cum .R. populum Romanum; et subiecta .R. rem publicam; et praeposita .C. litterae, patres conscripti sive post consulatum.
 
''.Q. ''littera etiam nota est praenominis, cum Quintum sola significat; item honoris cum quaestorem; populum cum Quirites.
 
''.T. ''nota est praenominis cum Titum sola significat.
 
''.V. ''adiuncta .C., cum virga iacente superposita, vir clarissimus; .V. geminata, cum virga iacente superposita, verbi gratia; .V. geminata cum .C. duplice, viri clarissimi. 
 
==A ==
''Ante'' praepositio multa significat. nam et tempus significat cum dicitur, «Ante me non est formatus Deus et post me non erit»; et praesentiam, ut «Ante conspectum gentium revelavit iustitiam suam», id est «coram gentibus»; et dignitatem, ut «Posuit Effraim ante Manassen», et «Qui post me venit ante me factus est»,id est «mihi praelatus».


''Aula'' latine domus regia est, aula graece «atrium» dicitur. Unde notandum quod in Psalmo ubi legimus, «Adorate dominum in aula sancta eius», non palatium aulae nomine sed atrium graeco vocabulo debet intellegi.


''Ausculto'' suasori et ausculto praecepta magistri. «Ausculto» autem et «audio» ex uno graeco sermone vertuntur, quod est ἀκούω.


''Arra'' latine dicitur, «arrabon» graece; «agon graece, latine «certamen»; «aroura» graece, latine «arvum»; «asphaltos» graece, latine «bitumen».


''Acer'' acerrimus, non acerissimus; agilis agillimus, non agilissimus. Et in adverbiis acerrime et agillime.


''Audeo'' «audes», perfectum facit «ausus sum».


''Adiuvo'' perfectae formae est; «adiuto» frequentativae.


''Acervo'', aggero, accumulo ex uno graeco verbo, σωρεύω. 


''Aeger'' animo, aegrotus corpore; utrumque per .ae. diphthongon scribendum.


''Aboleo'' abolevi, arceo arcui.


''Alibi'' alio loco, «alias» alio tempore, significat. At tamen invenimus «alias» nonnumquam pro «aliter» sive pro «alio loco» positum.


''Abstineo'' me cibo, alienus sum crimine.


''Anteibat'' sapientia Salomon cunctis mortalibus», Iulianus ait.


''Admoneo'' interfectorem caedis et caedem.


''Aequalis'' alterius staturae par est; «aequabile» quod aequari potest.


''Appetens'' cibum et appetens cibi. Ambrosius: «Cancer... ut appetens cibi ita prospiciens est periculi».


''Accuso'' sacrilegum et insimulo ex uno graeco venit, κατηγορῶ.


''Animadverto'' in te et vindico in te, ex uno graeco, κολάζω.


''Aes'' singulari tantum numero gaudet; et quamvis «aera» dicamus, tamen ceteris casibus non utimur.


''Autumnus'' genere masculino et «autumnum» dicitur neutro, utrumque numero singulari.


''Aurichalcum'' et «orichalcum» dicimus et hoc singulariter tantum. Sic et cetera metallica.


''Ab'' et ex praepositiones, si sequens verbum a vocali incipiat, integrae efferuntur, ut «ex oppido», «ab illo»; si consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut «e foro», «a sacerdote». Hae autem praepositiones ita differunt: cum dicit quis «a theatro» se venire, non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus theatro se venire significat; qui vero «ex theatro» se venire dicit, ex ipso theatro significat.


''Ad'' et in praefatis praepositionibus pares, sed contraria potestate sunt, quia «in forum» ire est in ipsum forum intrare, «ad forum» autem ire ad locum foro proximum; ut «in tribunal» et «ad tribunal» venire non unum est, quia ad tribunal venit litigator, in tribunal vero praetor aut index.


''Ancillor'', blandior, et adulor unum significant, quod est graece κολακεύω, et dativum casum trahunt.


''Aufero'','' eximo, adimo, demo, subtraho, subduco ex uno graeco transferuntur, id est ἀφαιροῦμαι.


''Abdico'' verbum potest accusativum nomen sive pronomen cum dativo trahere. Ambrosius: «Qui se abdicant saecularibus inlecebris».


''Alius'' nomen dativum dupliciter effert, et «alii» et «alio». Habes in sacra scriptura, «Et dico huic: Vade et vadit; et alio: Veni et venit»; et rursum, «Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum».


''Aegyptum'','' cum in scriptura dividere vis, .p. sequenti syllabae iungis; aspectum .c. sequenti syllaba; affectum similiter, et afflictum ceteraque huiuscemodi.


''Assuere'' et assumentum panni per .s., non per .d. scribendum; similiter assumere per .s., appropriat per .p. scribendum, apponit similiter, accurri per .c., amministrat» per .m., «applicat» per .p., alligat per .l., assequor per .s., allevat per .l., assidue per .s., aggredior per .g..


''Assarius'' ab antiquis dicebatur; nunc «as» dicitur, non «assis». Sane «assis» genetivus est.


''Alium'' et dolium per .i. scribendum, non per .e., sicut «oleum». Vergilius, «alia serpyllumque», per .i. dixit.


''Ambo'' et «duo» neutraliter, «ambos» et «duos» masculine; nonnulli tamen graecos secuti dicunt «hos duo» et «hos ambo», quia illi τούς δύο et τούς ἄμφω dicunt. Vergilius: «Verum ubi ductores acie revocaveris ambo».


''Anguis'' cum sit masculini generis, dixerunt tamen et feminini Ovidius, Varro, et Acinius.


''Acer'' facit pluralem «acri»; «acris» pluralem «acres».


''Absconditus'','' non «absconsus».


''Alter'' de duobus, unus ex pluribus, quamvis legamus «unus ex duobus».


''Audacter'' latinum est; sed audaciter melius, quia nomina .x. littera terminata in adverbiis «iter» adsumunt, ut «atrox atrociter», «ferox ferociter».


''Accersit'' qui evocat; arcessit qui accusat.


''Acervus'' moles est; acerbus inmaturus aut asper.


''Adficimur'' honore et adficimur iniuria.


''Apparet'' qui videtur; «adparet» qui obsequitur, non regulae ratione sed discernendi gratia intellectus.


''Arbor'' omne lignum dicitur; «arbusta» non nisi fructifera.


''Avenae'' sterile germen; «habenae» retinacula iumentorum. Hoc de habendi potestate; illud de occupandi aviditate dictum.


''Accidunt'' mala; contingunt bona; eveniunt utraque.


''Advocatur'' daturus patrocinium; «evocatur» praebiturus obsequium; «invocatur» praestaturus auxilium.


''Adportare'' est aliquid adferre; «conportare» in unum locum conferre; «deportare», deponere; «exportare», tollere.


''Agnoscimus'' quae a nobis excederant; «cognoscimus» ignorata et invisa.


''Altum'' et sursum et deorsum significat.


''Aquatam'' potionem recte dicimus quae aquam aliunde recipiat; «aquosum» autem locum qui ex se aquam fundat.


''Album'' naturae tantum est; «candidum» frequenter et studii, nam et corpori et animo aliquotiens adsignatur. «albos» ergo «capillos», «carnem candidam» recte dicimus.


''Alvus'' virorum recte dicitur; uterus mulierum; venter in utroque sexu.


''Acceptor'' et accipiter: Virgilius enim «accipiter» dicit, Lucilius autem «acceptoris et ungues».


''Apud'' per .d. scribendum; «caput» per .t., quia facit «capitis».


''Armarium'' locus ubi quarumcumque artium instrumenta ponuntur; «armamentarium» ubi tantum tela armorum.


''Accedit'' per .e. ab ambulando; «accidit» per .i. ab eventu.

==B ==
''Belzebub'', non «Belzebul» aut «Belzebud». «Belial», non «Beliar».


''βύρσα'' graece, latine «corium».


''Bellus'' bellissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum «magis bellus» et e contrario «minus bellus», id est minus pulcher.


''Bucina'' est qua signum dat bucinator; «bucinus» ipse canor ex hac editus. «Bucina» pastoralis est et cornu recurvo fit, unde et κεράτιον graece vocatur. «Tuba» autem de aere vel argento efficitur et sollemnitatibus concrepat.


''Baptismus'' baptismi genere masculino, et «baptisma baptismatis» neutro, et «baptismum baptismi» aeque neutro.


''Barbam'' hominis, «barbas» pecudum dicimus.


''Buxus'' arbor erit, «buxum» materia ipsa.


''Balneum'' veteres dixerunt sive «balineum», nihil enim differt; sed in privatis. Publicis autem feminini generis, et quidem numero semper plurali – frequenter «balneas».


''Baluae'', id est thyrae, per .b. incipiant.


''Baratrum'' singulariter tantum effertur. sic autem vocabant gentiles locum apud inferos.


''Blanditiae'' et «bigae», sicut et «trigae» et «quadrigae», pluraliter tantum. Sed in nostrorum litteris scriptorum et bigam et quadrigam.

==C ==
''Cana'' et «Simon Cananaeus» per simplicem .c.; «Chanaan» et «mulier Chananaea» adspiratione addita.


''Cynomia'' per .y. scripta «caninam muscam» significat, κύων enim graece «canis» dicitur; «coenomia» per diphthongon .oe. «communem muscam»; κοινός enim graece «commune» est, unde «coenobium» a communi vita nomen accepit. Quod in Exodo et in Psalterio in primis translatum esse arbitramur, ut omnis generis musca significaretur; sed similitudine soni per incuriam contigisse ut «cynomia» pro «coenomia» scriberetur.


''Coitus'' generaliter omnis coeuntia sive itineris sive concordiae sive conubiorum.


''Carduus'' trium syllabarum est, ut «arduus», «fatuus», «mortuus», ideoque similiter declinandum est: «huius cardui», «huic carduo», et «hunc carduum», pluraliter «hi cardui», «carduorum», «carduis».


''Cubicularius'' custos cubiculi; «cubicularis» vero lectus cubiculo aptus, ut «caligarius artifex», «caligaris clavus».


''Clunes'' feminino genere dixit Melissus, sed Verrius Flaccus masculino genere dici probat.


''Commodamus'' amico pro tempore equum, vestem, servum – hanc ipsam rem quam dedimus recepturi; «mutuo damus» pecuniam, triticum, vinum, et his similia, quae mutata recipi necesse est.


''Canities'', non «canitia», dicenda.


''Camara'' dicitur, ut Verrius Flaccus adfirmat, non «camera» per .e.. Sed Lucretius, «cameris ex teretibus» dicendo, etiam «cameram» dici posse ostendit.


''Curriculus'' masculine diminutio est «currus»; «curriculum» autem neutraliter spatium ad currendum aptum vel ipsum currendi officium.


''Clipeus'' masculino genere in significatione scuti ponitur; neutro autem genere imaginem significat. Sed auctoritas utrumque variat.


''Caseus'' masculini generis est, sed Pomponius neutraliter dixit, «caseum molle».


''Cuspis'' cuspidis, non cuspes.


''Capparim'' feminino genere dixit Varro; nam et graece feminino dicitur ἡ κάππαρις.


''Cassidem'' dicimus nos ab eo quod est haec cassis, sed multi cassidam dicunt, ut et Propertius: «Aurea cui postquam nudavit cassida frontem», et Virgilius, «aurea vati cassida».


''Capo'' nunc, sed Varro, De sermone latino, ait: «Ex gallo gallinaceo castrato fit capus».


''Cingula'' hominum generis neutri est; nam et animalium genere feminino «has cingulas» dicimus.


''Capax'' qui facile capit; «capabilis» qui facile capitur.


''Collocat'' per .l. scribendum, non conlocat per .n..


''Calumnia'' est crimen falsum, cum nobis adversarius aut malum quod non fecimus obicit aut bonum quod fecisse probamur in contrarium interpretari conatur.


''Consulo'' tibi, prospicio, provideo ex uno graeco veniunt, quod est προνοῶ σου.


''Contemno'' hostem, despicio, sperno, aspernor ex uno graeco veniunt, quod est καταφρονῶ.


''Commeio'' lectum est et permeio; commixi et permixi.


''Comitor'' amicum et amicis.


''Corinthium'' civem dicimus, Corinthiacum vas.


''Comminus'' gladiis pugnamus; eminus iaculis, quia illud a manibus non recedit, hoc e manibus emittitur.


''Clipeum'' armorum; clupeum imaginis est.


''Cadit'' quis etiam in plano; decidit ex alto.


''Caerulus'' naturae color est, «caeruleus» fingitur; ita alterum est, alterum fit.


''Claritas'' tam luminis est quam perspicuitatis; «claritudo» generis. Prior itaque splendoris, posterior nobilitatis est.


''Cruciatus'' est dolor corporis, vel cum homo ab altero cruciatur; cruciamentum quod cruciat.


''Cerno'' et cresco in eundem perfectum cadunt, crevi.


''Caedo'' cecidi per .ae. diphthongon: «Caeditur et tilia ante iugo levis» – Virgilius; cedo cessi per .e. simplicem.


''Cupio'' cupivi facit et cupii: Cicero in Pro Cluentio, «Et filium et hunc cum maxime filium interfectum cupit» – pro cupivit.


''Calumnior'' innocenti, non innocentem; tametsi quidam interpretum graecam locutionem secuti accusativum posuerint dicentes, «Et orate pro persequentibus et calumniantibus vos».


''Cur'' adverbium saepius indicativum verbum trahit: Gregorius, «Discutiendum est cur quadam die factum aliquid coram Domino dicitur».


''Clavus'' singulariter, quae est purpurata vestis, et declinatur genere feminino.


''Callum'' quoque et «caenum» et «crocum» neutro, sed Virgilius masculino, «crocumque rubentem».


''Cani'', cancelli, et casses singularem numerum non habent (casses autem «retia» dicuntur). Caulae similiter, caerimoniae, cunae, et compedes, et in neutro genere castra, cibaria, crepundia, cunabula.


''Cruor'' pluralem non habet: Virgilius plurali cruores, «Atque atros siccabat veste cruores».


''Contagium'' et contagia neutro genere dicenda; et haec contagio feminino.


''Comoedia'' carmina quae in conviviis canuntur, quia comessatio graece κῶμος dicitur.


''Cartallos'' graece, latine fiscella. κάλαμος graece, latine arundo. κανών graece, latine regula. κάδος graece, latine situla.


''Cunabula'' sunt panni infantiae, sed Iohannes Constantinopolitanus episcopus scribit Lazarum in monumento cunabulis involutum.


''Cantator'' et cantatrix a verbo canto, et cantor atque cantrix a verbo cano, recte dicitur.


''Comburo'' per .m. scribendum, non per .n.; comparo similiter et compono ceteraque huiusmodi.


''Conspectus'', cum in scriptura dividendum est, .c. sequenti syllabae iungis.


''Complaceo'', non conplaceo; commoratus, non conmoratus; comprehendo per .m..


''Camelus'' per unum .l. scribendum.


''Commodat'' et commendat per .m.; computrescit per .m.; complures per .m..


''Columna'' cum scripto dividenda est, .m. sequenti syllabae nectis; calumnia similiter.


''Celo'' celas (id est, abscondo) per simplicem .e. scribendum; caelo caelas, cum picturam significat, per diphthongon .ae. proferendum. Unde caelum melius intellegitur dictum ab eo quod caelati instar multifaria sit siderum varietate depictum quam quod invisibilia et incerta mortalibus celet arcana.


''Cantarus'' animal est; cantarum camara domus.


''Clamo'' clamoris simplicis est; «conclamo» simul cum multis. Est etiam «acclamo», cum falso aliquem accuso, sicut Cicero, de Prasio, «Solis innocens acclamationibus punitus est»; «reclamo», aliquem exeuntem vocitans; «inclamo» et «succlamo», murmurandi est; «proclamo», laudandi vel deprecandi exaltatio; «declamo», rhetorizandi; «exclamo», quando pro viribus vocem elevo.


''Curro'' hoc tantum significat, quod in itinere positus nullam facio comperendinationem; «curso» autem, paulo citius aliqua necessitate extorquente festinare cogor; «cursito» vero, quando hoste me insequente fugio.


''Circa'' ad visibilem materiam vel locum pertinet; erga autem ad animum spectat, maxime cum aliquem propensiorem affectum gerat proximorum. Circa ad tempus refertur circiter ad numerum.


''Carcer'' ubi homines coercentur singulariter semper; carcares unde currus effunduntur pluraliter dicuntur, utrumque masculine.


''Cepit'' de capiendo scribimus; «coepit» de incipiendo.


''Coepta'' per diphthongon; «incepta» per simplicem .e..


''Columbae'' quae mansuefieri possunt et domibus adsuescere; palumbes ferae et saxis silvisque inhabitantes.


''Conscribere'' est multa simul scribere; «exscribere» quod alibi scriptum sit transferre; «transcribere», cum ius nostrum in alium transit; «inscribere» accusationis est; «adscribere» adsignationis; «describere» dictionis vel ordinationis.


''Consuescimus'' bona; insuescimus mala; adsuescimus utraque.


''Crassari'' corporis est et saginae; «grassari» animi et crudelitatis.

==D ==
''Dilibuit'' unguento, non delibuit.


''Disertus'' orator est; desertus derelictus.


''Delator'' qui defert ad accusandum; dilator qui differt ad proferendum.


''Deluit'' purgat; diluit temperat.


''Deduco'' de amico producendo; diduco autem est distraho.


''Dimidiatum'' calicem bibi, non dimidium dicere debemus; non enim ipsum vas bibis sed quod intra vas est.


''Donamus'' et illud quod damus et illum cui damus.


''Delictum'' peccatum aliquod dicimus; delectum militiae aut alicuius examinis electionem appellabimus. Nam et diligi affectionis est, deligi iudicii.


''Daemon'' per diphthongon notandus; deus per .e. solam.


''Damnatus'' et addictus et absolutus: Virgilius, «Quem damnet labor» – id est, virtus sua absolvat aut victorem faciat.


''Dolium'' per .i. scribendum, non doleum per .e..


''Dilectio'' et diligo per .i. et quae declinantur sive derivantur ex his; delectatio et delector et quae declinantur ex eis per .e. scribenda.


''Domuncula'' conclavium, domus domicilium, nidum avis.


''«Descendo'' montes» dicere potes, id est, per montes vel in montes; «descendo scalas» aut «piscinam», id est per scalas et per piscinam. degredior monte dicimus recte et significamus «de monte».


''Discrucior'' et crucior animi et animo et animum.


''Decus'' honoris, decor formae est.


''Deliciae'' et divitiae non habent numerum singularem.


''Denarius'' latine masculini generis est; denarion graece neutri.


''Dialogos'' graece; disputatio latine.


''Drama'' graece neutri generis; latine fabula.


''Defunctus'' cum scripto dividitur, .c. sequenti syllabae iugenda.


''Didymus'', id est geminus, prima syllaba per .i., secunda per .y. scribitur.


''Deliramentum'', non deleramentum, quia a verbo liro, id est sulco, originem trahit; et sicut boves, cum a recto sulcandi actu declinant, delirare dicuntur, sic et homines qui de bonis ad mala corda divertunt.


''Diluculum'', non deluculum, quia modicam diei lucem ostendit.


''Desiderium'' est rerum absentium et nondum adeptarum, concupiscentia utrorumque; concupiscuntur enim quae habentur et quae non habentur. Nam concupiscendo fruitur homo rebus quas habet; desiderando autem absentia concupiscit.


''Dito'' et divito idem et locupleto, graece πλουτίζω.


''Decurio'' decuravi et decumo decumavi unum est, graece δεκατῶ.


''Dimittere'' est derelinquere; demittere deorsum mittere, velut, «Quis demisit lapidem angularem eius?»  


''Dominor'' tui et dominor tibi.


''Dogmata'' graece; latine decreta. Dogmatizo, decerno, sive censeo.


''Dum'' coniunctio aliquando indicativum verbum trahit: Gregorius, «Ne scientia, dum novit et non diligit, inflet, ut, dum intuetur quod illa aliquando non habuit, temperet dolorem, quod amisit».


''Doleo'' vicem tui et tuam et doleo tibi: Gregorius papa de Benedicto patre, «Cum persecutorem suum amaret, magis illi quam sibi doluit».


''Dum'' coniunctio aliquando modum coniunctivum, aliquando trahit indicativum, ut, «Dum anxiaretur cor meum», et, «Dum dicitur mihi cotidie: ubi est deus tuus?» et beatus papa Gregorius, «Amici ergo beati Iob, dum percussionum genera distinguere nesciunt, percussum pro culpa crediderunt». Item aliquotiens «dum ut» significat, ut poeta: «Tityre, dum redeo, brevis est via, pasce capellas».


''Desperatus'' per .e. scribendum, dispersus per .i.. Discedo per .i., descendo per .e..


''Diastole'' graece, latine interdictum. Est autem nota ad pedem litterae posita, quae male coniuncta separet, ne puer legens erret, ut: «Liber a,per,uit reos movit vestigia campos».


''Domus'' ablativum casum dupliciter effert, et in .o. videlicet et in .u.. Sed a domo genetivus pluralis fit domorum, a domu domuum.

==E ==
''Egeo'' victus et victum et victu.


''Eripio'' flammae hominem.


''Egredior'' domo et civitate.


''Error'' est rei vitium, ut amor, dolor; erratio certae viae; erratrix personam respicit, ut venatrix; erratica hedera, vitis.


''Eloquentia'' et eligantia singularia semper.


''Exuvia'', exequiae, excubiae, quae graece νυκτοφυλάκια dicuntur, exta quoque tantum pluralia.


''Emporia'' feminino genere et est graecum; latine mercatus.


''Emolumentum'' per .e. simplicem scribendum; aemulatio per .ae. diphthongon.


''Equo'' sedeo dativo casu et ablativo sine praepositione dicendum; et equum sedeo accusativo, et in equo et super equum similiter.


''Emanat'' fons sive terra aquam, id est gignit et producit; et emanat aqua de terra sive fonte, id est profluit. Gregorius: «Qui locus a romana urbe quadraginta fere milibus distans frigidas atque perspicuas emanat aquas». Et iterum: «De eodem sepulchro illius fraglantia suavitatis emanavit».


''Exprobrat'' qui commemorat quae praestitit; obprobrat qui obprobrium obiectat, hoc est vitium.


''Expectatur'' venturus; spectatur qui videtur vel probatur.


''Exercitus'' laboribus, exercitatus studiis.


''Exstruere'' est in altum struere; instruere aciem vel actionem; adstruere adfirmare; construere in struendo coniungere; substruere re aliqua supra posita subter struere.


''Excubiae'' per .b., exuviae per .u. scribendae.


''Eorundem'' et earundem per .n. exprimenda, non per .m..

==F ==
''Fimbria'' genere feminino, et fimbrium dicitur neutro.


''Fides'' fidei, de credulitate; fides fidis, de chorda. Utraque .es. longa.


''Flemina'' sunt, ubi abundant crura sanguine; plemina, cum in manibus vel in pedibus callosis sulci sunt.


''Fastus'', de superbia, facit fastuum genetivo plurali; fastus, de libris, facit fastorum.


''Fungi'' agere est; defungi peragere.


''Fremor'' est murmur hominum; fremitus ferarum.


''Flavum'' dicimus rubeum, sicut «flava Ceres»; furvum nigrum. Fulvum nigro rubeum, sicut fulvum leonem dicimus; fulvam aquilam et fulvum aurum et «fulva pugnas de nube tuentem», quae haberet igneum aliquid de caelesti et sordidum de lugubri. Fulvum certe aurum, cui ad decorem splendoris sui nigelli aliquid additur.


''Forum'' neutro genere dicimus locum rebus agendis destinatum, vel cum commercium significamus; foros masculine tabulata navium, ubi remiges sedent, et semper pluraliter.


''Fornax'' genere feminino dici debet, quia per deminutionem facit fornacula, non fornaculus.


''Falanx'' militum dicitur; falanga fustis cui quid deligatur.


''Fedus'', quod est deformis, per .e. solam scribendum; foedus, quod est pactum, per .oe. diphthongon.


''Formosus'' sine .n., sicut speciosus.


''Fructum'' cum dicis sive scribis, .c. secundae syllabae iungis; factum et fictum similiter, ceteraque huiusmodi.


''Falso'' et nomen et verbum et adverbium est. Nomen ablativi casus, ab hoc falso; verbum primae coniugationis, falso falsas; adverbium, ut falso loqueris.


''Flagitia'' quae in deum peccamus; facinora quae in hominem.


''Flagro'' amore et ardeo amore ex uno graeco venit καίομαι.


''Fidens'' sum animi et animo: fidus amicus erit, fidelem famulum dicito. Item fidelis fit ut domino servus, fidus natura; ita alter tempore cognoscitur, alter semper invenitur.


''Fimus'' et fumus pluralem numerum non habent; fames similiter, faenum, et fel.


''Furfures'' et freni masculina semper pluralia, sed et frena et frenum invenimus.


''Far'', frumentum, et cetera frugum nomina semper singularia, quamvis frumenta et hordea legamus.


''Fauces'' singularem non habent, quamvis et faux inveniamus.


''Fidus'' fidissimus comparativum non habet, sed pro eo dicendum magis fidus itemque e contrario minus fidus.


''Facilis'' facillimus, non facilissimus, sic et difficillimus; et in adverbiis facile facillime, difficile difficilius difficillime. Nec dicimus faciliter aut difficiliter, tametsi veteres dixerunt.


''Fulgeo'' et fulcio eundem habent perfectum, fulsi. Frico fricas fricui, frigo frigis frixi.


''Facinus'' et facinora non solum peccata, sed aliquando etiam bona opera designant. Nomen a faciendo figuratum.


''Fratres'' dicuntur non solum mares ex isdem parentibus nati, sed etiam masculus et femina sive plures utriusque sexus eodem patre vel matre eadem generati fratres promiscue vocantur. 

==G ==
''Gula'' dicendum non gyla, quia .y. litteram nulla vox nostra adsciscit.


''Gobius'' piscis nonnumquam gobio legitur.


''Gaudium'' animi, laetitia et exultatio etiam verborum atque membrorum.


''Gremium'' dicimus interius accinctae vestis secretum; sinum exterius sinuatae vestis receptaculum.


''Gluten'' neutro genere, glutinis, glutini; sed et glutinum Sallustius dicit, glutini, glutino.


''Git'' monoptoton et pluralem numerum non habet. Est autem neutri generis et per omnes casus declinatur.


''Gracilis'' gracillimus, non gracilissimus.


''Gaudeo'' gaudes perfectum habet gavisus sum.

==H ==
''Hilarus'' facit pluralem hilari, hilaris pluralem hilares.


''Hospes'' et qui recipit et qui recipitur.


''Horrendum'' dicimus et despicabile aliquid et admirandum. Virgilius: «Oculos horrenda in virgine fixos».


''Herbidum'' locum dicimus in quo herba est, etiamsi aridus esse consueverit; herbosum qui herbam facile generat, etiamsi ad tempus aridus sit.


''Haurio'' et haustus per aspirationem scribendum.


''Harena'' per adspirationem quia ab haerendo vel ab hauriendo aquam dicta est.


''Hebescit'' quia naturae usu tepescit; hebetescit qui amittit aciem.


''Hi'' pronomen plurale per unum .i. scribendum; his similiter per unum .i..


''Holocaustoma'' numero singulari, holocaustomata plurali.


''Hamo'', hamas, et nomen hamus cum adspiratione scribenda; sic et inhamo et perfectum inhamavi.


''Herbescit'' ager cum herbam generat, sicut adolescit et pubescit cum spicae proximant.


''Humilis'' et contrarius superbo dicitur, quod est virtutis animi, et contrarius sublimi, quod est condicionis. Sed et locus humilior, qui inferius iacet, solet appellari. Humiliatus etiam in pressuris afflictus appellatur. 

==I ==
''Intempesta'' nox est media nox, quando quiescendum est, hinc utique dicta, quia inoportuna est actioni vigilantium; tempestivum enim veteres dixerunt oportunum et intempestivum inoportunum ducto a tempore vocabulo, non a perturbatione aeris, quae consuete tempestas vocatur, quamquam isto verbo licenter utantur historici, ut dicant «ea tempestate» quod volunt eo tempore intellegi. Inmaturitas nocturnum tempus est, quod non est maturum, id est oportunum ut agatur aliquid vigilando; quod etiam vulgo dici solet hora inportuna, graece ἀωρία. «praeveni inmaturitate» ἐν ἀωρίαι. Nihil vero interest ad sententiam, utrum inmaturitate an in inmaturitate dicatur, quomodo nihil distat, utrum quis dicat egisse se aliquid galli cantu an in galli cantu.


''Iuventus'' sicut et senectus plurali numero non flectitur. Iuvenis et iuvenior non recipiunt superlativum, sicut nec senex et senior; solent autem iunior et senior ad se invicem dici minor et maior, etsi neuter ipsorum senili accessit aut propinquavit aetati. Ambrosius: «Iunior est herbis sol, iunior faeno».


''Interior'' et intimus non habent positivum gradum; inferior et infimus similiter.


''Ipsum'' neutro genere dicendum non ipsud, ut illud et istud, quoniam veteres nominativum masculinum non ipse dicebant sed ipsus.


''Inpingo'' facit perfectum inpinxi et inpegi.


''Inmunes'' periculi et inmunes a periculo.


''Indigus'' et prodigus per unum .u. scribenda; indiga et prodiga sine .u.. Augustinus: «Avaritia pecuniam congregat, luxuria spargit, ista indiga, illa prodiga».


''Incredibile'' quod credi non potest; incredulus qui credere non vult.


''In'' praepositio significat modo id quod est valde et vim verbi cui praeponitur auget, ut increpuit, insonuit, infregit; modo idem quod non, ut invalidus, infirmus; modo ponitur pro eo quod est inter, ut «Benedicta tu in mulieribus»; modo pro adversus ut, «Duo in tres et tres in duos dividentur»; modo pro spatio temporali, cum significat usque, ut dicimus, «A mane in noctem», at volumus intellegi «usque in noctem».


''Interest'' et refert producta re unum idemque significat, quod graece dicitur διαφέρει. Dicimusque ita interest mea et refert mea, interest eius et refert illius, interest et refert nostra interest et refert illorum.


''Impleor'' vini et vino.


''Invado'' te et in te; intueor te et in te; incurro te et in te.


''Incurri'' et incucurri.


''Invideo'' divitem, invideo ei pulchritudinem.


''Iratus'' ex offensa est, iracundus natura; itaque ira repentino motu nascitur, iracundia perpes vitium est. 


''Ignis'' ablativum casum et in .e. et in .i. mittit.


''Iuga'' montium pluraliter semper, iugum enim iumentorum; sed Virgilius, «Hoc superate iugum».


''Intestina'' et incunabula pluralia tantum. Ius, id est aequitas, non habet pluralem nisi iura tantum. Iocum singulariter neutrale, pluraliter hi ioci et haec ioca.


''Instar'' illius rei dicere debemus, non ad instar.


''Inluvies'' sordium est, ingluvies ventris: illud a non lavando, hoc ab ingluendo dictum.


''Iuventus'' multi iuvenes dicuntur; iuventas unius hominis, aetas; Iuventa ipsa dea ut Graeci dicunt aut poetae Iunonis filia, uxor Herculis, a qua Iunium mensem appellatum in libris Fastorum legimus.


''Insita'' arbor est cui incisae alienum germen includitur; adsita cui incolumi aliud quod sustineat adiungitur.


''Invideo'' tibi divitiis, non divitias.


''Inermus'' facit pluralem inermi, inermis pluralem inermes.


''Illius'' similis ad mores refertur, illi similis ad vultum.


''Invidus'' qui invidet; invidiosus qui invidiam sustinet.


''Idem'' correpte neutrum; idem producte masculinum in utroque numero.


''Interpretor'', et quae derivantur sive declinantur ab eo, per simplicem .e. scribenda.


''Inberbi'' dicuntur, non inberbes. sic etenim Varro, «inberbi iuvenes», sed et Cicero «inberbum» dixit, non inberbem; Titus Livius autem «inberbis» singulariter.


''Imputribile'' per .m. scribendum, non per .n.; impono similiter et huiusmodi similia; immitto, non inmitto; irrigo, non inrigo; impleo, non inpleo; immundus, non inmundus.


''Inquilini'' non habentes propriam domum, sed habitantes in alieno. Incolae sive advenae utique adventicii perhibentur, quae cuncta ex uno graeco, quod est πάροικος in sacris litteris interpretata habemus. Ex his derivantur nomina incolatus et inquilinatus. Trahit autem inquilinus, sicut et peregrinus, nonnumquam nomen dativi casus, ut Augustinus de reprobis, «Sunt autem et ipsi peregrini et inquilini non huic terrae, sed populo Dei».


''Imponere'' est rem aliquam, sive corporalem seu incorporalem, alteri rei superponere; sed et imponere pro fraudem facere aliquando dicitur, unde impostura vocatur, cum argentum vel aurum viliori metallo adulteratur, et qui hoc facit impostor vocatur. Unde etiam vulgo qui aliquid fraudis facit aut simulationis impostor solet appellari. Gregorius papa: «Coepit illum simulatorem et verbo rustico impostorem clamare». Unde habes in sacra scriptura: «Quare imposuisti mihi? Nonne pro Rachel servivi tibi?» Et in Regum: «Quare imposuisti mihi? Tu es enim Saul», hoc est «Quare me simulatione decipere et fraudem facere voluisti?» Et Augustinus: «Et ideo sibi miser imponit; sibi enim fraudem facit qui perdit meliora amando peiora». 

==L ==
''Large'' et largiter: Iulius Modestus utrumque recte dici ait, sed large esse qualitatis, largiter quantitatis.


''Libidinosus'' a libidine per .b.. Lividus a livore per .v. proferendus. Larba per .b..


''Ludificor'' stultum et deludor, quod venit ex uno graeco ἐμπαίζω. Praeterito perfecto ludificatus sum, veteres vero ludificavi dixerunt.


''Labium'' superius dicitur, labrum inferius; rostrum nonnisi quod incurvum est.


''Latere'' et absconsum esse aliquid dicimus et late patere. Virgilius: «Et scuta latentia condunt».


''Lepus'' animal est, lepos iucunditas voluptatis; unde et gratum aliquid lepidum dicimus.


''Limen'' aedium est, limes regionum.


''Largitas'' humanitatis est, largitio ambitionis.


''Ligat'' quis vinculo, legat testamento.


''Loqui'' hominis est, obloqui obtrectatoris, sicut obicit opponit; adloqui persuadentis hortantisque vel iubentis, eloqui oratoris.


''Laurentius'' Caelius et talia plura, quae nominativum casum in .ius. habent, genetivum singularem et nominativum pluralem in duplicem .i. mittunt, vocativum singularem in simplicem .i., ut hic Laurentius Caelius, huius Laurentii Caelii, hi Laurentii Caelii, o Laurenti Caeli. Sic et hic filius, huius filii, hi filii, o fili. aut certe vocativum in .ie., ut hic impius, huius impii, o impie. Notandum sane in Actibus Apostolorum, ubi Cornelius vidit angelum Dei introeuntem ad se et dicentem sibi «Corneli». Hic vocativus in latino recte per simplicem .i. profertur, in graeco autem per .ie., «Cornelie», scriptum est.


''Limus'', lux, labes, letum, pluralem numerum non habent.


''Liberi'', quando filios significant, et «latebrae» singularem non habent.


''Lac'', liquamen, lenticula, lens, singularia semper.


''Locus'' singulariter masculinum, pluraliter haec loca.


''Luter'' graecum masculini generis, latinum labrum.


''Luceo'' et lugeo in eundem perfectum deveniunt, luxi.


''Libero'' te periculo, liberor molestia.


''Lino'' facit perfectum linui et linivi. 

==M ==
''Margarita'' femino genere et margaritum neutro dicendum. In Proverbiis, «Inauris aurea et margaritum fulgens».


''Malogranatum'' et malum granatum consuete dicimus, et utroque modo declinantur: hoc malogranatum, huius malogranati, et haec malogranata, horum malogranatorum, his malogranatis, et cetera; et rursum hoc malum granatum, huius mali granati, et haec mala granata, horum malorum granatorum, et cetera.


''Miseret'' me senis, et misereor senis, et miseror senem. Misertus pauperis per genetivum, miseratus pauperem per accusativum. Misereor autem compatior significat. Denique graece dicitur συμπάσχω.


''Mereo'' honorem et mereor, et miles meret stipendium.


''Memini'' et memor sum honoris et honorem.


''Maritima'' sunt loca mari vicina, marina navis vel belua.


''Metu'' tui et tuo.


''Materies'' artificiorum est, materia consiliorum. Alii contra referunt materiem esse animi, materiam arboris; materiem qualitatem ingenii, materiam fabris aptam.


''Mas'' in positione; masculus in diminutione, non mascellus, ut quidam.


''Muscus'', herba quae in parietibus vel in corticibus arborum haeret, singulariter tantum effertur; memoria, malitia, murmur, similiter.


''Minae'', manubiae, moenia, mapalia, quae sunt casae afrorum, pluralia semper.


''Mare'' pluralem numerum non habet nisi tantum maria.


''Mel'' et mulsum et muria (id est, garos), et cetera liquida pretiosa tantum singularia, quamvis mella et vina legamus.


''Mature'', maturius, maturissime dicendum; invenimus tamen apud auctores etiam maturrime dictum.


''Munio'' munis perfectum facit munii et munivi.


''Memini'', meministi, meminit, meminimus, meministis, meminerunt; et praesenti tempore et praeterito perfecto uno eodemque modo declinatur. Ideo corruptum sive defectivum vocatur.


''Mulceo'' et mulgeo in unum perfectum veniunt, mulsi.


''«Maiestas''» cum scribis aut dicis, .s. secundae syllabae complicari debet. Sic in similibus.


''Miramur'' opera, admiramur virtutes.


''Minores'' esse res aliquas aut homines dicimus; minoris emptum aut aestimatum quippiam recte scribimus.


''«Memini'' me facere» dicere debemus, non «Memini me fecisse»; nam memini sermo est totus praeteriti temporis, qui ante actam rem in praesens revocat, et si dixeris, «Memini me fecisse», duo praeterita simul iungis. Virgilius uno tantum loco: «Namque sub Oebaliae memini me turribus altis / Corycium vidisse senem». Quod poetae pro necessitate metri usurpare licuit.


''Meracam'' potionem dicimus quae merum aliunde recepit; merosum autem vinum appellamus.


''Muliebre'' dicitur a mulieribus aliquid factum; mulierarium per mulieres ordinatum et per viros gestum.


''Merula'' non merulus dicendum.


''Matthaeus'' et matthias per duo .t. scribenda, quia Graeci per .τ. et .θ. scribunt.


''Maestum'' animo, tristem aspectu dicimus.


''Malus'' (navis) masculinum; «malus» (arbor frugifera) femininum est.


''Mendum'' neutraliter. Varro in Admirandis dixit, «Magnum mendum»; sed Ovidius feminine, «Nocte latent mendae». Item: «Eximet ipse dies omnis e corpore mendas». Ergo mendum in mendacii significatione dicitur, menda in culpa operis vel corporis.


''Munificus'' est tamquam beneficus et maleficus; «munifex» autem tamquam opifex et artifex. itaque munificus munera largitur; munifex autem munere fungitur. morticina non dicuntur nisi mortuorum; 


''Mortalia'' vero etiam viventium corporum nomen est. 

==N ==
''Nimis'' dicitur quicquid plus fuerit quam oportet; nam parum est quod minus est quam oportet, nimium plus quam oportet. Et horum in medio modus est, quod dicitur «satis est». Cum itaque utile sit in vita et moribus ut amplius quam oportet nihil omnino faciamus, profecto veram esse sententiam, «Ne quid nimis», fateri potius quam negare debemus. sed aliquando latina lingua hoc verbo sic abutitur ut «nimis» pro eo quod est valde, et positum inveniamus in litteris sacris, et ponamus in sermonibus nostris; nam et in Psalmo, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis», non nisi «valde» intellegimus, si recte intellegimus, et «Nimis te diligo», si alicui carissimo dicimus non utique plus quam oportet, sed valde nos diligere intellegi volumus. denique illa graeca sententia, «Ne quid nimis», non habet hoc verbum quod hic legitur. Ibi enim est ἄγαν, quod est «nimis», hic autem est σφόδρα quod est «valde». Sed aliquando, ut dixi, [«nimis»] pro eo quod est valde et dictum invenimus et dicimus. Unde etiam nonnulli latini non habent, «Tu praecepisti mandata tua custodire nimis».


''Noceo'', obsum, incommodo, malefacio, officio, in una significatione ponuntur, quod graece dicitur βλάπτω, et cuncta dativum casum trahunt.


''Nullus'' est tam in re quam in persona; nemo in persona dicitur ut ne homo.


''Natales'' (id est, nobilitates), nuptiae, Nonae, nares, nundinae, nugae, neniae, pluralia tantum. Et nar invenimus. Nenias autem dicunt epitaphia, id est carmina quae in memoriam mortuorum in tumbis scribuntur.


''Nequam'' et nugas omnis generis et numeri sunt et per omnes casus currunt semper aequaliter dicta, quamvis Augustinus dicat nugae, nugarum, nugis. Ferunt autem quae nugas hebraeus sermo sit et idem apud eos quod apud nos significet, id est, levis et pravae mentis homines.


''Novi'', nosti, novit, novimus, nostis, noverunt: sic declinatur et praesenti et praeterito perfecto. Cui similia sunt odi et memini.


''Noceor'', noceris, recte dicitur, quamvis aliqui grammatici asseverent non debere dici noceor, sed nocetur mihi. Neque enim Hieronymus grammaticorum regulam ignorabat, qui in propheta Abacuc ita transferre non timuit, «Et non salvabis, dum noceor».


''Necto'' nexi praeterito.


''Noctu'' temporis est adverbium; nocte nomen est.


''Nubunt'' feminae: vir enim ducit, mulier nubit, quia pallio obnubit caput genasque.


''Nongentos'', non nungentos, ab novem.


''Nequam'' non malum significat sed inutilem.


''Nubo'', nupsi, nuptiae: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans .p..


''Nascitur'' quod utero decidit; enascitur quod de terra aut de aqua exsurgit.


''Nihil'' adverbium est, nihili nomen. Homo enim nullius momenti nihili dicitur.


''Navis'' unius ratis nomen est; navigium omnis classica profectio; nauclerus omnis consortii navalis exercitus; navigator ipse primarius profectionis; nauta vero omnis qui laborem facit navigandi. Navis ablativum per .e. et per .i. effert. 

==O ==
''Organum'' unius musici proprie nomen est, sed generaliter omnia musicorum vasa organa possunt dici. Iohannes Constantinopolitanus episcopus: «In salicibus in medio eius suspendimus organa nostra», id est citharam, psalterium, lyram, et cetera. Organarius autem est qui utitur organo.


''Obryza'', obryzae genere feminino; et obryzum, obryzi neutro.


''Origo'', originis initium est; origo, origonis neutrum est, ut est velum navis, et habet in plurali numero origona.


''Obtineo'' laudem et impetro ex uno graeco venit ἐπιτυγχάνω.


''Obiurgo'', increpo, corripio, ex uno graeco transferuntur ἐπιπλήσσω.


''Omelia'' graecum est; latine sermo vel colloquium.


''Otium'' et silentium ex uno graeco venit, id est ἡσυχία.


''Ordibor'' et ordiar telam, utroque modo dixerunt.


''Ostrea'' feminino genere, non ostreum neutrali.


''Ocimum'' consuetudo neutraliter dicit; sed Aemilius Macer ait: «Inter praeteritas numerabitur ocimus herbas».


''Ordior'' hanc rem, et ingredior, et incipio ex uno graeco venit, quod est ἄρχομαι.


''Onus'' iumentorum, sarcina est hominum.


''Optumates'', qui graece dicuntur πρωτοπολῖται, pluraliter solum proferuntur.


''Oblitus'' nostri, non nos; veteres tamen et hoc modo dixerunt.


''Oliva'' arbor est, olea fetus, oleum liquor.


''Odi'', odisti, odit, odimus, odistis, oderunt: et praesenti tempore et praeterito perfecto sic declinatur. Ideo defectivum dicitur. 

==P ==
''Petra'' et graecum et latinum nomen est, unum idemque in utraque lingua significans. Unde et Petri apostoli nomen in utraque lingua eandem invictae fidei significantiam a petra derivatam continet.


''Platea'' similiter in utraque lingua unum idemque significat; sed ut etymologiae ratio probat, a graeca origine nomen tractum atque a latitudine derivatum, quoniam graece πλατύ dicitur latum.


''«Pro''» praepositio significat et «ante», ut [Virgilius]: «Soli pro portis Messapus et acer Atinas / Sustentant aciem». Ponitur et «pro» praepositione «in», ut dicimus «pro rostris», «pro tribunali», et pro eo quod est anti apud Graecos, ut «Pro dulci Ascanio veniat», et pro eo quod est ὑπέρ, ut [Virgilius] «Unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum / Praedicam».


''Pudet'' me amoris; paenitet me muneris; piget me profectionis; patiens sum laboris; pertaesum est me iniuriae; plenus sum bonorum et bonis.


''Praeeo'' illi; palpo et palpor equo; praecurro praetori.


''Procuro'' pupillo et curo pupillum.


''Potior'' fructus et fructu dicitur; apud antiquos potior hanc rem.


''Praeda'' victos spoliat; rapina subito venit.


''Pax'' singulariter solum effertur. Sallustius paces rettulit: «...iudicia, bella atque paces».


''Prosapia'', id est ingenuitas, quae graece vocatur εὐγένεια, singulari tantum numero gaudet. Pelagus similiter.


''Pugillares'', proceres, primores, posteri pluralia tantum, sed nostri auctores pugillarem singulariter dixerunt. Sic et in genere feminino plagae (id est, retes) et primitiae, et in neutro praecordia, palaria (cum milites ad palos exercentur), procastria (quae ante castra sunt).


''Porrum'' singulariter neutrale; pluraliter hi porri.


''Proverbium'' latine, graece παροιμία generis feminini – inde nomen apud interpretes septuaginta libri Salomonis.


''Pius'' et piissimus comparativum gradum non recipiunt.


''Potior'' et potissimus positivum non habent.


''Proprius'' non habet comparativum aut superlativum, sed pro his magis et maxime, magis proprius, maxime proprius. Sic et e contrario minus et minime.


''Paveo'' et pasco in eundem concurrunt perfectum pavi.


''Pendeo'', pendes, pependi. Sin autem habuerit praepositionem non sic declinatur, sed suspendo, suspendis, suspendi.


''Passim'' ubique significat; ex uno enim graeco declinantur, quod est πανταχοῦ.


''Perinde'' aequaliter similiter ex uno graeco ὁμοίως.


''Pello'', pelli, et pepuli; depello, depuli.


''Peto'', petivi, et petii.


''Prospiciens'' periculi. Vice nominis ponitur participium et prospiciens periculum.


''Perendie'' dicitur, sicut hodie vel cras; perendinus dies, sicut hodiernus, hesternus, crastinus.


''Potamus'' eum cui potum porrigimus, et potamus vinum quod bibimus.


''Probo'' verbum duplicem significationem habet, probamus enim quae eligimus, id est approbamus, probamus quae qualia sint temptamus, ut «Proba me, Deus, et scito cor meum».


''Pecto'' caput, non pectino; pexum, non pectinatum; «pexi memet» et «pectam cras».


''Praesagio'', praesagis, praesagiunt.


''Pauperies'' damnum est; paupertas ipsa condicio.


''Patrium'' dicis a patria, paternum a patre.


''Pinnas'' murorum; pennas avium dicimus.


''Pecus'' omne animal excepto homine vocitatum est.


''Polenta'', non pulenta, dicendum est, eo quod ad usus hominum poliatur.


''Praemium'' cum diphthongo. Pretium, premo, precor per simplicem .e.; prehendo quoque et interpretor.


''Precari'' est rogare; deprecari excusare vel purgare. Virgilius: «Equidem merui, nec deprecor inquit».


''Pluris'' dicimus quod marioe summa taxatur; plures vero de multitudine. Plures comparativi gradus est, cuius positivus multi.


''Poculum'' vas est, potio quod hauritur.


''Pignera'' rerum, pignora filiorum et affectionum.


''Procul'' et longe dicitur et prope: «...clipeo excussa sagitta proculque Antorem egregium».


''Pertinacia'' malae rei perseverantia dicitur; constantia bonae.


''Percussum'' corpore dicimus, perculsum animo.


''Periculum'' ad discrimen pertinet, periclum ad experimentum.


''Postulatur'' aliquid honeste, poscitur improbe. Cicero in Frumentaria: «...Incipiunt postulare, poscere, minari».


''Pubes'' cum in iuventutis significatione et lanuginis et eius partis in qua pubertas est ponitur, huius pubis facit; at cum aetatem significat, huius puberis. Nec tamen adiecta praepositione dicimus inpuberis, sed inpubis: «...comitemque inpubis Iuli», Virgilius dixit. Sed Cicero ait, «Filiumque eius inpuberem».


''Pulmentum'' et pulmentarium dicitur; nam Cato, Originum III, «laserpiceum» pro «pulmentario» habet; idem «multo pulmento usi».


''Podagrosus'' a podagra dicitur, sed et podagricus a pedum aegrotatione.


''Pugillares'' et masculino genere et semper pluraliter dicas, quia pugillus est qui plures tabulas continet. Item Laberius in Piscatore singulariter hoc pugillar dixit.


''Pavus'' pavi, et pavo pavonis.


''Paniculae'' πρωτότυπον pannus est. Lucilius: «Subteminis pannus».


''Paropsides'' feminino genere dicuntur, a pulmentario videlicet, quod ὄψον vocant.


''Palumbes'' Virgilius feminino genere dixit: «Aeriae quo concessere palumbes»; sed Lucilius masculine: «Macrosque palumbos». Varro autem, in Scauro, «palumbi» dicit, quod consuetudo quoque usurpavit.


''Pometa'' dicimus ubi poma nascuntur, ut oliveta; pomaria autem ubi servantur.


''Pene'', quod est coniunctio, per .e.; poena, quod est supplicium, per .oe.. Similiter et Poenus, id est Afer.


''Praegnantem'' cum scripto dividis, .g. secundae syllabae nectis; pignus et pugna similiter, et cetera huiusmodi.


''Propter'', in divisione scribendi, .p. secundae syllabae iungis; prospere, .s. secundae.


''Partio'', populo, praedo: activo genere nonnumquam proferuntur. Item haec ipsa communis generis verba saepius inveniuntur: partior, populor, praedor.


''Pono'' simpliciter aliquid statuens. Dispono aliquid operis impensioris vel consilii facturus; est etiam disponere foederis ineundi. Propono nonnumquam ad interrogandum pertinet et quaestionem. Adpono adiectionis est; impono insuendi. Superpono aliquem consum vel laborem unicuique indicens. Praepono aliquid praeferens; sic et antepono. Postpono aliquid inferius iudicans. Compono ornandi aut eloquii aut artificii est; sepono separandi. Suppono aliquid subtus inducens. Depono labefactandi est vel vita excedendi.


''Peregrinus'' nomen saepe socium habet et coniunctum sibi nomen aliud dativi casus, ut «Sancti dicuntur peregrini huic saeculo».


''Praestolari'', non praestulari, quia venit a verbo praesto sum.


''Puppis'' accusativum casum in .em. et in .im. mittit, ablativum in .e. et in .i..


''Psallo'' perfectum facit psallui.


''Potior'', potitus sum et perfruor, perfructus sum ex uno graeco venit, quod est ἀπολαύω.


''Praecello'' aliis.


''Pascuas'' genere feminino et pascua neutro pluraliter dicimus.


''Primitiae'' numero tantum plurali dicuntur, sed aliquotiens singularis intellegentiae, ut in Psalmo, «primitias omnis laboris»; in graeco enim singulariter ἀπαρχήν habes. Sic et in Apostolo, «primitiae Christus». 

==Q ==
''Quod'' et quia et cur et quare verbis subiuncta aliquando indicativum verbum trahunt, aliquando coniunctivum. Gregorius: «Noverat quia sine culpa esse vix possunt». Et rursum: «Noverat quia diluendi sunt sacrificiis». Et rursum: «Recessit a malo, non quod faciendo contigit, sed quod inveniendo reprobavit». Item: «Dictum est quod hoc numero requies designatur». Item: «Nonnulli sese intrinsecus, quod per eos purgationis gratia derivatur, extollunt».


''Quoties'', toties, septies – sine .n..


''Quicquid'' in priore syllaba per .c. scribendum; quanquam in priore per .n..


''Querela'' per unum .l..


''Quatenus'' adverbium loci vel temporis (id est, quousque) per .e.; quatinus coniunctio causalis (id est, ut) per .i. scribendum.


''Quaeritur'' de inquirendo, queritur de plorando; quaestus lucri, questus lacrimarum.


''Querimonia'' quoque per simplicem .e. scribenda.


''Quicquam'' per .c., non quidquam scribendum per .d..


''Quorundam'', sicut eorundem, per .n. scribendum, non per .m..


''Queror'' de te, queror tibi de illo; item conqueror.


''«Quo'' vadis?» ad quem locum significat; «qua vadis?» qua via dicitur.


''Quo'' aliquando pro ubi ponitur. Augustinus: «Invenis domum famosam, quo boni habitant», id est ubi habitant.


''Quot'' ad numerum pertinet, sicut et tot; quanti et tanti ad mensuram. Sed nostri auctores aliquoties quantos pro numero ponunt: Gregorius, «Sed cum rete magnis piscibus plenum dicitur, additur et quantis, scilicet centum quinquaginta tribus».


''Quantus'' quam magnus dicitur, quotus cuius aetatis; unde et quota luna dicitur. Augustinus: «Quotus quisque apparere et existere potest, qui non convincatur esse peccator?» id est in qua aetate, quo dierum vel annorum numero.

==R ==
''Radius'' masculino, non radium neutro.


''Rubor'' coloris est; robur virtutis; robor arboris.


''Rapio'' tibi pecunias.


''Redoleo'' unguentum.


''Regium'' dicitur quod regis fuit; regale quod rege dignum est.


''Rabies'' tantum numero singulari.


''Reliquiae'' et rostra, ubi contionantur, tantum pluraliter.


''Remedium'' submovet imminentia pericula; medicamentum sanat inlata. Remedium itaque ne periclitemur; medicamentum ad subita pericula aptatur.


''Roseum'' per se, rosaceum mixtum.


''Rudis'' comparativum et superlativum non habet, sed pro his utimur adverbio magis et maxime: «magis rudis», et «maxime rudis».


''«Recens'' feci» dicimus, non recenter – utentes nomine pro adverbio.


''Rhythmus'' graece, latine modulatio (rhythmizo, modulor). 

==S ==
''«Super''» praepositio modo ponitur pro «de», ut «Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa». Modo et pro praepositione «pro», ut «Nihil super imperio moveor...». Et pro «insuper» et «amplius», ut [Virgilius] «Cui neque apud Danaos usquam locus et super ipsi / D[ardaniae]. i[nfensi]. p[oemas]. c[um]. s[anguine]. p[oscunt].?» Et pro «desuper», ut [Virgilius] «Haec super e vallo conspectant Troes». Et pro «superest», ut [Virgilius] «Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli». Interdum et ultra significat, ut [Virgilius] «Super et Garamantas et Indos / Proferet imperium».


''«Sub''» praepositio significat modo «supra», ut [Virgilius] «Corpora saltu / Subiciunt in equos» (id est, «supra iaciunt»); modo praepositionem «in», ut [Virgilius] «Namque sub ingenti lustrat dum singula templo» (id est, «in templo»). Significat et «prope», ut [Virgilius] «...classemque sub ipsa / Antandro». Ponitur nonnumquam et pro «clam», ut «subripuit» (id est, «clam rapuit»).


''Similis'' sum tui moribus, similis tibi facie.


''Studio'' tui feci, id est dum studeo tibi; studio tuo feci, id est te studente.


''Sartrix'' vel sertrix est quae sarcit; sarcinatrix quae sarcinas servat.


''«Subigo'' hostem» perfectae formae est; subigito frequentitivae.


''Salubre'' ad locum refertur et ad cibum; salutare consilium est. Ita salubre non necet, salutare prodest.


''Supellex'', sanies, socordia, sitis, et in neutro sulphur, scrupulum, sinapi, siler, singularia tantum sunt; sed Virgilius, «sulphura viva», et Terentius, «masculine scrupulum», rettulit.


''Sentes'' (id est, spinae) et sarcinae (cum vasa significant) et sarcinae (id est, auxilia) et scopae et scalae et salinae et in neutro sponsalia semper pluralia; sed nostri «scalam» dixerunt.


''«Sponte'' mea venio» non habet plurales casus.


''Si'' amem, ames, amet declinatio est verbi coniunctivi, sicut cum dicimus «cum amen», ames, amet.


''Scylla'' habet nomen a spoliando sive vexando nautas; spolio enim et vexo latine, graece dicitur scyllo.


''Sanno'', sannis, sannui. hoc sannium, querela.


''Sors'', sortis et sors, sordis dicitur. Ambrosius: «Mundat vasa, ne sors aliqua vini gratiam decoloret», tametsi negant quidam sordem nominativum singularem habere.


''Si'' vel etsi nonnumquam indicativum verbum trahunt. Gregorius: «Frusta miraculum foris ostenditur, si deest quod intus operetur». Item: «Quae etsi ad perfectionem non permanent, fidem tamen tenent».


''Sensus'' nomen est quartae declinationis; et sensus participium est praeteriti temporis a verbo passivo, quod est sentior. Cuius etiam perfectum est sensus sum, es, est – non sentitus.


''Secturus'', non secaturus, a verbo quod est seco.


''Scamna'' sunt quae lectis altioribus apponuntur; scabelli qui lectis parulis vel sellis ob ascensum apponuntur. Scabellum autem et subpedaneum dicitur, quod sub pedibus sit.


''Sterceratos'' agros, non stercoratos dicas, quibus stercus ad fecundandum infertur.


''Sollemne'' cum dicis sive scribis, .m. sequenti syllabae conectis. Somnium similiter.


''Saevus'', saevio, saevi, saevisti, per .ae. diphthongon; sero, sevi, sevisti, per .e. simplicem.


''Sagena'' per .e. cum retia significat; sagina per .i. pastum et pinguedinem.


''Sol'' utroque numero declinatur. Sed singulariter sol ipsum luminare significat; at soles ipsos dies nominamus in quibus sol totum inluminat polum. Nonnulli tamen veterum ipsa carmina «soles» nominavere, sicut Horatius in principio cuiusdam voluminis ita exorsus est: «Soles meos omni ecclesiae vestrae commendo». Et Maro [''bucol. 9, 51'']: « . . . Saepe ego longos / Cantando puerum memini me condere soles».


''«Secundum''» praepositio est imitationis, post temporis sive ordinis.


''Segnities'' vitii est, segnitia frigoris.


''Subscribo'' epistolis; supplico similiter, ut supplico divinae pietati.


''Simplex'' ablativum et in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.; ut ab hoc simplice et simplici, horum simplicum et simplicium. suavis ablativum casum in .e. at in .i. mittit.


''Stachys'' graece, latine spica.


''Sandalin'' graece, neutro genere; caliga latine.


''Sertum'' et corona ex uno graeco transferuntur, id est στέφανος.


''Solium'' proprie sedes regalis est, unde graece basilicos, «thronos», vocatur.


''Senex'' et senior superlativum gradum non habent.


''Sobrius'' nec comparativum recipit nec superlativum, sed pro his dicimus «magis sobrius» et «maxime sobrius».


''Senecta'' et senium duo nomina senectutis sunt et discernuntur a Graecis, apud quos aliud nomen habet gravitas post inventutem, aliud post ipsam gravitatem veniens ultima aetas. Nam presbyter dicitur gravis, et geron senex. Quia vero in latina lingua duorum istorum nominum distinctio deficit, de senectute ambo sunt posita, senecta et senium. Haec Augustinus. At Gregorius, «Undecima vero», inquit, «est aetas quae decrepita vel veterana dicitur, unde Graeci valde seniores non gerontas, sed presbyteros appellant, ut plusquam senes esse insinuent quos provectiores vocant».


''Suspiro'' verbum trahit nomen dativi casus et accusativi, ut «Suspiramus patriae caelesti», et «Suspiramus regnum Dei», et praepositione addita, «Suspiramus ad vitam immortalem».


''Subducimus'' et quae retro subtrahimus et quae in promptu offerimus.


''Supremus'', summus, et ultimus et superiorem et inferiorem significat.


''Super'' est quod eminet; supra quod substratum aliquid habet; subter est quod re aliqua superiore premitur; subtus quod demissum altius non tangitur.


''Servitium'' multitudo est servorum, servitus condicio serviendi. Sed veteres indifferenter servitium et pro servitute posuerunt.


''Sinapi'', sicut et gummi, graecum est; et Plautus dixit, «Teritur sinapi», cuius genetivus cum .s. profertur. Ceteri casus similes sunt nominativo.


''Sibilus'' dici oportet. Virgilius: «Nam neque me tantum venientis sibilus austri». Sed et neutro genere quidam dixerunt, ut Cornelius Severus, «Et sua concordant sibila saeva dracones», et Macer, Theriacon, «Longo resonantia sibila collo».


''Sal'' et masculino genere et neutro dicitur.


''Saturitas'' in cibo tantum dicitur, in ceteris vero satietas; sed Virgilius: «Odiis exsaturata quievit».


''Simiam'' auctores dixerunt etiam in masculino genere.


''«Strigem'' hanc» in significatione avis dicas; striga autem castrense vocabulum est, intervallum turmarum significans in quo equi stringuntur. Unde etiam strigosi dicuntur corpore macilento.


''Stirps'' in significatione subolis feminino genere dicitur; sed cum materiam significat, masculino modo: «stirpem recisum». Dixerunt tamen etiam in significatione subolis masculino genere, ut Pacuvius: «Qui stirpem occidit meum».


''Sero'' rumores (id est, divulgo) [serui]; sero fruges, sevi; sero (id est, claudo), unde sera dicta, seravi. Terentius: «Tutavi atque obseravi ostium».


''Suffragor'', non suffrago; et suffragatus sum, non suffragavi.


''Sorbeo'', sorbui, non sorpsi.


''Somnio'', non somnior; et somniavi, non somniatus sum.


''Sanguis'' est dum manet; effusus vero «cruor».


''Sumimus'' ipsi, accipimus ab alio. Sic cui damus, dicendum «Accipe»; cum permittimus ipsi tollere, dicendum «Sume».


''Scorpio'' bellica res est, at «scorpius» animal.


''Scribo'', scripsi, scriptum: cum vocalis sequitur, .b. debet esse; cum consonans, .p..


''Sacer'' et venerandus et execrandus. Virgilius: «Auri sacra fames».


''Suffragia'' populi et quae honorant dicuntur et quae damnant. 

==T ==
''Testor'' aliquid confirmans sententia; contestor cum quadam auctoritate adfirmans; protestor manifeste cavenda denuntians; obtestor aliquem iurare compellens; adtestor ad testimonium vocans, qui sit dignitate vel auctoritate eminens; detestor aliquid execrandum respuens.


''Trux'' ablativum in .i. et in .e. mittit, genetivum pluralem in .um. et in .ium.: ab hoc et ab hac truce et truci, horum et harum trucum et trucium.


''Therion'' graece, latine fera; unde theriaca, quia feraliter occidit.


''Taciturnitas'' loquelae contraria est; silentium confusis vocibus sive tumultibus. Verum sciendum quia sileo et taceo et reticeo et conticeo ab uno graeco veniunt σιωπῶ.


''Tenax'' beneficii, id est memor gratiae.


''Torques'' nomen generis communis, nam et in Mario Livius genere masculino et Cicero feminino torquem posuere.


''Triumphat'' hostem qui superat; triumphat nos Deus cum superandi hostes auxilium tribuit. «Deo», inquit [Apostolus], «gratias, qui semper triumphat nos in Christo Iesu». Et iterum, «Expolians principatus et potestates, triumphans illos in semetipso».


''Transmigro'' verbum duplicem significationem habet. Transmigro enim cum de loco ad locum iter facio; item transmigro dicitur cum additamento accusativi casus cum aliquem de loco ad locum transfero ut, «Nabuchodonosor transmigravit Iudaeos de Hierusalem», et «Emigrabit te de tabernaculo tuo». Porro exemplum verbi superioris, «Transmigravi in montem sicut passer». Transmigrans participium aeque dupliciter et de loco ad locum transiens aliquis et alium de loco ad locum transferens intellegitur.


''Turtur'' et masculino genere et feminino profertur.


''Tunc'' temporis adverbium est, tum ordinis.


''Terga'' hominum sunt tantum, singulariter tergum; tergus quadrupedum, pluraliter facit tergora, id est coria.


''Tinguere'' dicendum, non tingere.


''Temeritas'' sine consilio, audacia post consilium.


''Temperantia'' animorum, temperatio rerum, temperies aurarum.


''Tapete'', tapetis, tapeti a tapeti; et pluraliter tapetia, tapetium, tapetibus. Virgilius: «Qui forte tapetibus altis». Sed et hoc tapetum, huius tapeti, huic tapeto; pluraliter haec tapeta, tapetorum, tapetis. Virgilius: «Instratos ostro alipedes pictisque tapetis». Sed et masculino genere dicit: «Pictosque tapetos».


''Turbo'', si sit proprium, Turbonis facit; si appellativum, turbinis. Nam sive ventus sive quo ludunt pueri, hic turbo dicitur. Virgilius: «Torto sub verbere turbo».


''Tumulus'' et tumens tellus et mons brevis et sepulcrum aeque vocatur.


''Teloneum'', non theloneum, id est per .t. simplicem, non aspiratione addita. Est autem graece telon, latine vectigal.


''Tabes'' tantum singulariter dicitur, tendiculae et tenebrae tantum pluraliter. 

==V (U) ==
''Usquequaque'' omnimodo significat, pro quo in Psalmis in graeco ἕως σφόδρα legimus, quod significantius latine potest «usque valde» interpretari.


''Ut'', adverbium, est modo temporis et significat «postquam», modo qualitatis et significat «quemadmodum»; modo optandi et significat «utinam», modo mirandi et significat «O quam»; modo coniunctio causalis: «Volo ut ubi ego sum et ipsi sint mecum».


''«Vacat'' mihi» graece σχολάζω. Vaco militia, perfectum vacui.


''Vulgus'' neutri generis est et pluralem numerum non habet; sed Virgilius et masculine vulgum extulit: «Hinc spargere voces / In vulgum ambiguas».


''Vas'', vadis generis masculini de vadimonio; vas, vasis neutri de vasculo.


''Vis'' duplicem habet significationem: et virtutis videlicet, quae graece δύναμις dicitur, et violentiae, quae graece βία vocatur.


''Vecordia'' et virus tantum singulariter efferuntur.


''Vepres'' et verbera et viscera non habent singularem declinationem nisi tantum verbere et viscere. Virgilius et, «Torto volitans sub verbere turbo», et Ovidius, «Viscere diviso»  


''Utor'' divitiis de divitias.


''Ver'' semper singulariter.


''Verbex'', id est ovis, ab .v. littera incipiendum.


''Ulterior'' et ultimus positivum gradum non habent.


''Verus'' ad naturae tantum veritatem refertur; verax autem dicitur qui non mentitur. Unde et verus daemon dici potest; verax autem non potest.


''Vallestria'' agrorum, sicut et campestria, dicuntur.


''Veto'' culpam et veto culpa, id est prohibeo a culpa. Sedulius, «Pomisque vetaret acerbis», id est a pomis; et Fortunatus, «Non veto coniugium, sed praefero virginis alvum».


''Vultus'' mutatur, facies manet.


''Vae'' dativus et accusativus sequi debent, non alius, ut «Vae populo Maurorum», et «Vae populum Maurorum».


''Uterque'' de duobus dicimus; utrique de binis aut de pluribus ex utraque parte positis: uterque venit, utrique venerunt.


''Veniunt'' qui vendunt; veneunt qui venduntur.


''Ultus'': et vindicatus et punitus.


''Velocitas'' pedum et corporum; celeritas animorum et factorum.


''Ulcus'' quod nascitur; vulnus quod per alium fit.


''«Vultur''» dixit Virgilius in Sexto, sed et «vulturius» Lucilius in Primo.


''Urgeo'', non urgueo. Virgilius: «Quibusve urgentur poenae».


''Ungo'', unxi, quomodo pingo, pinxi, utrumque sine .u.; attamen ad nomen derivatum .u. addit, ut «Pinguis unguine ceras». Ita unguentum, non ungentium dicatur.


''Verbum'' est omne quod lingua profertur et voce; sermo autem, cuius nomen ex duobus verbis compositum est «serendo» et «monendo», comptior ac diligentior fit. Sententia vero quae sensu concipitur; porro loquela, quando cum quadam eloquentia dictionis ordo protexitur; oratio, quando usque ad manuum artem describendus oratoris sermo pervenit.</text>
      <sha1>j2cf1vj8p1335iqvm4ix6ho80aurph8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De temporibus (Beda)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53579</id>
    <revision>
      <id>267510</id>
      <parentid>198099</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T10:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26223" sha1="3pe2ea1b3d7ys11dt077d9xvql4y5xn" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De temporibus 
|OperaeWikiPagina= De temporibus (Beda)
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]'''
''(cf. [[De temporibus]])''


De temporibus (Beda), J. P. Migne

ARGUMENTUM IN LIBRUM VEN. BEDAE DE TEMPORIBUS.

Superiore libro de mundo et praecipuis ejus partibus, brevibus ac perspicuis rudimentis, in Cosmographia lector institutus est, quandoquidem ad temporum ac historiarum cognitionem quibus hoc argumentum est destinatum ea disciplina parasceve est. Hoc autem volumine quod de Temporibus inscribitur, temporum partes, species et discrimina cursim tantum exponit: praecedente enim idem argumentum copiosius tractat. Ordinis enim fuit, et quidem secundum naturam, ut posteaquam temporis causam unde proveniat, id est, mundum, explicasset, nunc de effectibus et consequentibus oratio institueretur, quae quia praecedenti libro fusius traduntur, explicationem locorum difficilium illi argumento reservavimus.

CAPUT PRIMUM. Temporis divisio.
(0277B)

Tempora momentis, horis, diebus, mensibus, annis, saeculis et aetatibus dividuntur. Momentum est (0278B)minimum atque angustissimum tempus, a motu siderum dictum: est enim extremitas horae in brevibus intervallis, cum aliquid sibi cedit atque succedit. Hora Graecum nomen est, et tamen Latinum sonat: (0279A)hora enim finis est temporis, sicut et, horae sunt fines maris, fluviorum, vestimentorum. Constat autem hora quatuor punctis, decem minutis, quindecim partibus, XL momentis. Et notandum propter errorem cavendum, quod computus partim natura, partim auctoritate vel consuetudine, nitatur: natura, ut, annum communem duodecim menses lunares habere: consuetudine, ut menses triginta diebus computari: auctoritate, ut hebdomadam septem feriis constare.

CAPUT II. De Die.
Dies vulgaris est solis praesentia super terras, qui proprie XXIV horis adimpletur. Hunc, Hebraei, Chaldaei, et Persae inter duos solis exortus: Aegyptii (0279B)inter duos occasus numerant: Romani a medio noctis (0280A)in medium. Umbri et Athenienses a meridie computant ad meridiem. Moses autem a mane usque ad mane unum diem appellat: sed Domino surgente vespera sabbati, lucescebat in primam sabbati, ut homo de luce lapsus in tenebras, deinceps a tenebris rediret ad lucem.

CAPUT III De Nocte.
Nox est solis absentia terrarum umbra conditi, mortalibus ad requiem facta, ne opere diutino avida deficeret humanitas: ubi rigidior, ibi et ad opera minuenda et ad membra fovenda prolixior. Cujus partes sunt septem: Crepusculum, id est, dubia lux inter lucem et tenebras; nam creperum, dubium dicimus. Vesperum, apparente stella hujus nominis. (0280B)Conticinium, quando omnia silent. Intempestum, (0281A)quod est medium et inactuosum noctis tempus. Gallicinium, quando gallus resonat. Matutinum, inter abcessum tenebrarum, et aurorae adventum: et diluculum, quasi jam incipiens parva diei lux, haec et aurora solem praecedens.

CAPUT IV. De Hebdomada.
Hebdomada septem diebus constat, octavus autem dies idem primus est; ad quem reditur, eoque rursus hebdomada orditur. His nomina gentilitas a planetis indidit, habere se credentes a sole spiritum, a luna corpus, a Marte sanguinem, a Mercurio ingenium et linguam, a Jove temperantiam, a Venere voluptatem, a Saturno tarditatem. Sed sanctus Sylvester Ferias appellare constituit, primum diem Dominicum (0281B)nuncupans, imitatus Hebraeos, qui primam sabbati, secundam sabbati, et sic caeteros a numero nominant: apud quos hebdomada totidem etiam annis peragitur; qui hebdomadam quoque hebdomadarum in diebus similiter habebant et annis, quinquagesimum diem Pentecosten, annum vero Jubileum, id est, libertatem vocantes.

CAPUT V. De Mense.
Mensis lunaris incremento lunae senioque conficitur, dum XXIX et semis diebus paulo plus quam zodiacum peragit: sed facilitas computandi trigenis et undetrigenis diebus lunae menses alternat. Solaris autem mensis XXII horis est amplior, ex quibus XI epactarum dies accrescunt, quibus sol lunae cursum (0281C)singulis annis exsuperat. Duodecies enim viceni et (0282A)bini CCLXIV faciunt, ut indecies viceni et quaterni eumdem numerum complent. Sed Hebraei menses a luna nascente, Romani a Calendis incipiunt, Aegyptii a quarto die Calendarum Septembrium, usque in nonum Calendarum earumdem, XXX diebus suos menses computantes; residuos vero dies intercalares appellant. Qui primi ad solis cursum menses terminare coeperunt, ne lunae velocior et dubius cursus impedimentum calculandi eis faceret.

CAPUT VI. De Mensibus Romanorum.
Romani, auctore Romulo, decem mensibus annum ordinatum agebant, diebus CCCIV qui primum mensem genitori suo Marti dicavit: secundum ab apertione frugum nominavit Aprilem: tertium Maiae matri (0282B)Mercurii, et quartum Junoni sacravit: Quintili et Sextili, qui nunc a nativitate Julii Caesaris, et Augusti triumpho nominantur, et caeteris sequentibus a numero nomen imposuit: quorum initia Calendas appellavit, quia tunc calata, id est, vocata in Capitolium plebe, dicto quinquies vel septies verbo calo, id est, voco, quot dies superessent ad Nonas pronunciabatur. Nonas autem, quod nono ante Idus die confluerent in urbem, sciscitaturi quid esset eo mense faciendum. Porro Idus diem qui medium dividit mensem: iduare enim Etrusca lingua dividere est. His Numa duos menses adjiciens, Januarium a Jano, Februarium a Februo, deo lustrationum, nominando, CCCLIV diebus annum ad cursum lunae disposuit, quem Julius Caesar undecim diebus adjectis, (0282C)sicut hodie servatur, instituit

CAPUT VII. De Solstitio et Aequinoctio.
(0283A)
Solstitia et aequinoctia bina putantur, VIII Calend. Januarii et Julii, Aprilisque et Octobris, octavis scilicet in partibus Capricorni, Cancri, Arietis, et Librae. Sed aequinoctialis dies omni mundo aequalis est. Vario autem lucis incremento in Meroe longissimus dies XII horas aequinoctiales, et octo partes unius horae colligit: Alexandriae vero XIV horas, in Italia XV, in Britannia XVII. Ubi aestate lucidae noctes haud dubie testantur, id quod cogit ratio credi: solstitii diebus accedente sole propius verticem mundi, angusto lucis ambitu subjecta terrae continuos dies habere senis mensibus, noctesque e diverso ad brumam remoto, quod fieri in insula Thule Pythias (0283B)Massiliensis scribit, sex dierum navigatione in Septentriones a Britannia distante.

CAPUT VIII. De Temporibus.
Tempora sunt vices mutationum, quibus sol accedendo vel recedendo anni temperat orbem. Hiems enim illo longius morante, frigida est et humida: ver, illo redeunte, humidum et calidum: aestas vero, illo superfervente, calida et sicca: autumnus, illo decedente, siccus et frigidus. Haec autem antiqui septimo die ante Idus Februarias, et Maias, Augustasque et Novembres inchoabant, ut solstitia et aequinoctia in medio essent temporum. Ver autem orienti comparatur, quia tunc ex terris omnia oriuntur: aestas meridiano, eo quod pars ejus calore fragrantior sit: autumnus occiduo, eo quod ob confinium caloris (0284A)et frigoris graves morbos habeat: hiems septentrioni, eo quod frigore torpeat.

CAPUT IX. De Annis.
Annus solaris vel civilis est, dum sol CCCLXV diebus et quadrante zodiacum peragit, quem Romani a bruma, Hebraei ab aequinoctio verno, Graeci a solstitio, Aegyptii inchoant ab autumno. Annus lunaris communis XII lunis, id est, diebus CCCLIV. Embolismus tredecim lunis, et diebus trecentis octuaginta quatuor implentur, a luna paschali sumentes initium. Annus magnus est, dum omnia sidera, certis cursibus exactis, ad locum suum revertuntur, quem sexcentis annis solaribus Josephus dicit impleri.

CAPUT X. De Bissexto.
(0284B)
Bissextus ex quadrantis ratione per quadriennium conficitur, dum sol ad id signum, ex quo egressus est, non in CCCLXV diebus, sed quarta diei parte superadjecta revertitur. Verbi gratia: si nunc aequinoctialem coeli locum sol oriens intraverit, in hunc anno sequenti meridie, tertio vespere, quarto medio noctis, quinto rursum in exortu recurrens, necessario diem praemonet augendum: ne si forte non addatur, per CCCLXV annos aequinoctium vernale brumali die proveniat. Quem Aegyptii anno suo expleto, id est, IV Calendarum septembrium, Romani VI calendarum Martiarum, unde et nomen accepit, interponunt. Breviori autem et vulgari ratione bissextum retardatio generat solis, non ad eamdem lineam per CCCLXV dies plene redeuntis: quem si, verbi (0285A)gratia, in aequinoctio vernali, quod juxta Aegyptios XII Calendarum Aprilium die provenit, surgentem a medio orientis diligenter adnotaveris, hunc anno sequenti, die videlicet eodem, aliquanto inferius oriri, et tertio, quarto, quintoque anno eamdem diminutionem in tantum augeri reperies, ut nisi diem ante superadjicias, XI Calendas Aprilis aequinoctium facturus sol e medio surgat orientis, eamdem scilicet tarditatem caeteris quoque servaturus exortibus.

CAPUT XI. De Circulo decennovenali.
Cyclum decennovenalem propter XIV lunas paschales Nicaena synodus instituit, eo quod ad eumdem anni solaris diem unaquaeque luna per XIX annos, CCXXXV circumacta vicibus, inerrabili cursu redeat, (0285B)qui dividitur in ogdoadas et hendecadas, hoc est, in VIII et XI annos. Octo enim anni lunares totidem annos solares duobus tantum diebus transcendunt, quorum alter ad explementum occurrit hendecadis, alter ratione saltus absumitur, alioquin hendecades solares uno die transcenderent lunarem. Licet quidam violenter hos dies ex bissextis octo annorum supplere nitantur: cum bissextus soleat in mense Februario soli superfusus et lunae, futuro tempori nihil praejudicare, et ipsi nullum hendecadi bissextum addant. Ut ergo apertius dicam, duo lunae dies, qui supersunt, ogdoade, duos qui desunt in hendecade complent.

CAPUT XII. De Saltu Lunae.
(0285C)Saltum lunae locus et hora citior incensionis ejus per XIX annos efficit: quamvis enim quidam singulas lunas XXIX semis diebus computantes, incensiones earum medio diei, et medio noctis semper alternent, non in hoc tamen veritatem naturae, sed calculandi facilitatem vel compendium inquirunt. Nam si naturam quaeras lunae primi mensis, quae nunc in meridie: et secundi, quae nunc in medio noctis accenditur, anno futuro hora, et uno puncto et decem momentis, et dimidio momenti nonadecima parte unius puncti ante medium diei vel noctis illustratur. Haec tamen distinctio non ad certum embolismi, vel communis anni terminum, sed ad aequam divisionem XIX tendit annorum, sicque per XIX annos (0285D)paulatim lunaris accensio sese praeoccupando unius diei spatium amittens, ultimum decennovenalis (0286A)cycli annum CCCLXXXIII diebus facit computari. Quod si facere negligas, per XV decennovenales cyclos XV tibi luna, ubi prima putatur, occurret.

CAPUT XIII. Continentia Circuli ejusdem.
Cyclus idem paschalis VIII est lineis communitus. Primus ordo continet annos ab incarnatione Domini, unius singulis annis augmento crescentes. Secundus indictiones Romanorum, quae in se per XV annorum cursum revolvuntur. Tertius Epactas XI lunares, quae per singulos annos solares ad cursum lunae succrescunt, et ad lunam Calendarum quaerendam semper adjiciuntur positae XI Calendas Apriles. Quartus concurrentes septimanae dies, quae positae IX Calendas Apriles, propter dispendium bissexti necessario (0286B)XXVIII annis implentur: quarum ratio cogit cyclos decennovenales XXVIII describi, ut singulae concurrentes singulos cyclos inchoent, totaque summa paschalis calculi DXXXII annis explicetur. Quintus cyclum lunarem, quem tribus annis decennovenalis praecedit: XIX annis etiam ipse comprehensus. Sextus XIV lunas, quibus veteres pascha faciebant, quae a duodecimo Calendas Apriles, usque in XIV Calendas Maias vario discursu vagantes, tempus incensionis ab VIII Idus Martias usque in Nonas Apriles accipiunt: a XIV autem luna usque ad XIV anni sequentis dies sunt CCCLIV, si communis annus est. Si embolismus, CCCLXXXIV. Septimo, dies dominicae Paschae reperiuntur ab XI Calendarum Aprilium usque in VII Calendas Maias, ob rationem (0286C)embolismorum licenter extendi. Ultimo ordine luna festi paschalis a XV usque in XXI propter diem dominicum variata: adimit enim saltus noctem, addit verro aetatem, quae per omnem cyclum adolevit. Sed in hoc nox adimitur, quod ante luna deficit, quod putatur, naturaliter vero nox ipsa perseverat, quae nox initium est futuri anni, et cycli incipientis exordium: propter quod idem ultimus annus Epactas XVIII tunc retinens, primo anno non XI ut in caeteris annis fieri solet, sed XII dies accommodat. Et quia XXX dierum fine revolvuntur, nulla epacta in principio cycli ponitur.

CAPUT XIV. Argumenta titulorum paschalium
(0286D)Si nosse vis quot sunt anni ab incarnatione Domini, scito quot fuerint ordines Indictionum, ut puta (0287A)quinto anno Tiberii principis XLVI hos per XV multiplica, fiunt DCXC. Adde semper regulares XII, quia quarta Indictione secundum Dionysium, Dominus natus est, et Indictionem anni cujus volueris, utpote in praesenti unam, fiunt DCCIII. Isti sunt anni nativitatis Domini. Si vis scire quota sit Indictio, sume annos Domini, et adjice tria, partire per XV, et quod remanserit ipsa est indictio anni praesentis. Si vis scire quot sint Epactae lunares, partire annos Domini per XIX, et quod remanserit multiplica per XI; item partire per triginta, et remanent Epactae. Si vis scire concurrentes septimanae dies, sume annos Domini, et eorumdem quartam partem adjice. His quoque quatuor adde quinque concurrentes fuerunt anno nativitatis Domini; hos partire per septem, (0287B)et remanent Epactae solis. Si vis scire quotus sit annus circuli decennovenalis, sume annos Domini, et unum adjiciens, quia ejusdem anno secundo natus est Dominus, partire per XIX, et quod remanserit ipse est annus cycli decennovenalis. Si vis scire quotus cyclus lunaris est, sume annos Domini, et duo subtrahens divide per XIX, et quod remanserit ipse est annus circuli lunaris. Si vis nosse bissextilem annum, partire annos Domini per IV, quantum remanserit, tot sunt anni a bissexto. His ergo ad certum inventis, facile diem paschae lunamque reperies. Quod si a praesenti post aliquot annos, verbi gratia post C, pascha scire velis, Epactas tamen, et concurrentes solis dies invenire sufficit, partire autem centum per XIX, et remanent V. Illas ergo scito Epactas (0287C)centesimo quas quinto anno futuras. Eodem modo centum per XXVIII dividens, eas centesimo, quas XVI anno concurrentes solis invenies.

CAPUT XV. De Sacramento temporis Paschalis.
Ideo autem pascha non ad eumdem redit anni diem, sicut tempus Dominicae nativitatis, quod ibi nativitatis ipsius memoria tantum solemnis habeatur: hic vero vitae venturae et mysteria celebrentur et munera capiantur: unde et nomen ipsum Paschae transitum de morte ad vitam significans, congruum quoque mysteriis tempus inquirit: primo, ut, aequinoctio transcenso, tenebrae mortis a vera luce vincantur; deinde, ut primo mense anni, qui dicitur mensis (0287D)Novorum, vitae novae gaudia celebrentur. Tertio, ut resurrectio die tertio facta, et tertio tempore seculi, id est, sub gratia manifesta, cum jam ante legem, et sub lege et prophetico lateret enigmate, in tertia lunae septimana veneretur, cum et ipsa tunc lunae conversio mentis gloriam de terrenis ad coelestem doceat mutari contuitum. Atque ad ultimum, ut dies Dominica conditione lucis insignis, et triumpho Christi veneranda, nostra quoque resurrectione nobis exoptabilis in memoriam revocetur.

CAPUT XVI. De Mundi Aetatibus.
(0288A)
Sex aetatibus mundi tempora distinguuntur. Prima aetas ab Adam usque ad Noe continens generationes X, annos vero MDCLVI. Quae tota periit diluvio, sicut infantiam mergere solet oblivio. Secunda a Noe usque ad Abraham generationes similiter complexa X, annos autem CCXCII. Quae in lingua inventa est, id est, Hebraea. A pueritia namque homo incipit nosse loqui post infantiam, quae et nomen inde accepit, quod fari, id est, loqui non potest. Tertia ab Abraham usque ad David generationes XIV, annos vero DCCCCXLII continens. Et quia ab adolescentia incipit homo posse generare, Matthaeus generationum ab Abraham sumpsit exordium, qui etiam pater (0288B)gentium constitutus est. Quarta a David usque ad transmigrationem Babylonis generationibus aeque juxta Matthaeum XIV, annis autem CCCCLXXIII porrecta, a qua Regum tempora coeperunt. Juvenilis enim dignitas regno est habilis. Quinta deinde usque ad adventum Salvatoris in carnem generationibus et ipsa XIV, porro annis DLXXXIX extenta, in qua, ut gravi senectute fessa malis crebrioribus plebs Hebraea quassatur. Sexta, quae nunc agitur, nulla generationum vel temporum serie certa, sed ut aetas decrepita, ipsa totius saeculi morte finienda.

CAPUT XVII. Cursus et Ordo Temporum.
Prima ergo aetas continet annos juxta Hebraeos MDCLVI. Juxta Septuaginta interpretes MMCCXLII. (0288C)Adam annorum CXXX genuit Seth, qui pro Abel natus est. Seth annorum CV genuit Enos. Iste incoepit invocare nomen Domini. Enos annorum XC genuit Cainan. Cainan annorum LXX genuit Malaleel, qui interpretatur plantatio Domini. Malaleel annorum LXV genuit Jareth. Jareth annorum CLXII genuit Enoch, qui est translatus a Deo. Enoch annorum LXV genuit Mathusalem. Concupiscunt filii Dei filias hominum. Mathusalem annorum CLXXXVII genuit Lamech. Gigantes nati sunt. Lamech annorum CLXXXII genuit Noe, qui arcam aedificavit. Noe anno DC venit diluvium.

CAPUT XVIII. De secunda Aetate.
Secunda aetas continet annos juxta Hebraeos (0288D)CCXCII. Juxta Septuaginta interpretes DCCCXLII vel adjecto Cainan MLXXII. Sem anno II post diluvium genuit Arphaxat, a quo Chaldaei. Arphaxat annorum XXXV genuit Sale, a quo Samaritae et Indi. Sale annorum XXX genuit Heber, a quo Hebraei. Heber annorum XXXIV genuit Phalech. Turris aedificatur. Phalech annorum XXX genuit Reu. Dii primum adorantur. Reu annorum XXXII genuit Seruch. Regnum Scytharum inchoat. Seruch annorum (0289A)XXX genuit Nachor. Regnum Aegyptiorum nascitur. Nachor annorum XXIX genuit Thara. Regnum Assyriorum et Sicyoniorum exoritur. Thara annorum LXX genuit Abraham. Semiramis condidit Babylonem.

CAPUT XIX. De tertia Aetate.
Tertia aetas continet annos DCCCCXLII. Abraham annorum LXXV venit in Chananeam: Abraham annorum C genuit Isaac. Nam primo genuit Ismael, a quo Ismaelitae. Isaac annorum LX genuit Jacob. Regnum inchoat Argivorum. Jacob annorum XC genuit Joseph. Memphis in Aegypto conditur. Joseph CX annos vixit. Graecia sub Argo segetes habere coepit. Hebraeorum servitus annorum CXLIV. Cecrops (0289B)Athenas condidit. Moses annis XL rexit Israel. Lacedaemon conditur. Josue annis XXVI. Judices a Mose usque ad Samuel praefuerunt annis CCCCV. Othoniel annis XL. Cadmus Thebarum rex Graecas litteras invenit. Aoth annis LXXX. Amphion musicus claruit. Debbora annis XL. Primus Latinis imperavit Picus. Gedeon annis XL. Orpheus Linusque musici claruerunt. Abimelech annis III. Iste fratres suos septuaginta interfecit. Thola annis XXIII. Priamus regnat in Troja. Jair annis XXII. Carmentis Latinas litteras reperit. Jepthe annis VI. Hercules se flammis injecit. Abessa annis VII. Bellum Trojae decennale surrexit. Achialon annis X. Hic in LXX interpretibus non habetur. Labdon annis VIII. Aeneas venit in Italiam. Samson annis XX. Ascanius (0289C)Albam condidit. Heli annis XL. Regnum Sicyoniorum finitur. Samuel et Saul annis XXXII. Lacedaemoniorum regnum exoritur.

CAPUT XX. De quarta Aetate.
Quarta aetas continet annos juxta Hebraeos CCCCLXXIII. Translatores Septuaginta XII adjiciunt. David annis XL. Carthago a Didone conditur. Salomon annis XL. Qui templum aedificavit anno CCCCLXXX egressionis ex Aegypto. Ex quo apparet Samuel et Saul XXXII annis non XL praefuisse. Roboam annis XVII. Regnum Israel et Judae dividitur. Abia annis III. Pontifex Abimelech insignis habetur. Asa annis XLI. Hieu prophetes occiditur ab Asa rege Israel. Josaphat annis XXV. Helias et Abdias (0289D)Michaeasque prophetant. Joram annis VIII. Edom defecit a regno Judae. Ochozias anno I. Helias rapitur. Jonadab filius Rechab sacerdos claruit. Athalia annis VI. Joas annis XL. Zacharias Joiadae filius lapidatur. Amazias annis XXIX. Amos prophetat in Israel. Ozias annis LII. Assyriorum regnum in Medos (0290A)transfertur, quod a Beli principio steterat, annis MCCCV. Joathan annis XVI. Ozee, Johel, Esaiasque prophetant. Achaz annis XVI. Roma conditur, et Israel in Medos transfertur. Ezechias annis XXIX. Romulus centum senatores constituit. Manasses annis LV. Numa duos menses adjecit. Amon annis II. Tullius in republica censum egit. Josias annis XXXI Thales physicus claruit. Joachim annis XI. Hujus anno tertio Nabuchodonosor Judaeam cepit Sedechias annis XI. Templum Hierosolymitanum incensum est.

CAPUT XXI. De quinta Aetate.
Quinta aetas continet annos DLXXXIX. Hebraeorum captivitas annis LXX. Judith historia conscribitur. (0290B)Darius annis XXXVI. Hujus secundo anno templum Hierosolymis exstruitur. Primus autem regni ejus inter septuaginta annos captivitatis Judaicae concluditur. Xerces annis XX. Herodotus historiographus agnoscitur. Artabanus mensibus VII. Socrates nascitur. Artaxerxes annis XL. Esdras legem, Neemias Hierosolymam restaurat. Darius, qui et Nothus, annis XIX. Plato nascitur. Artaxerxes, annis LX. Hester historia completur. Artaxerxes, qui et Ochus, annis XXVI. Demosthenes et Aristoteles praedicantur. Xerxes Ochi filius annis IIII. Xenocrates claruit. Darius annis VI. Hucusque regnum Persarum, dehinc Graecorum. Alexander annis V. Nam VII ejus anni cum Persarum regibus supputantur. Ptolemaeus Lagi filius annis XL. Machabaeorum liber inchoat. (0290C)Primus Philadelphus annis XXXIII. Septuaginta interpretes claruerunt. Evergetes annis XXVI. Jesus Sapientiae librum composuit. Philopater annis XVII. Machabaeorum liber secundus inchoat. Epiphanes annis XXIIII. Romani Graecos obtinuerunt. Philometor annis XXXV. Hunc Anthiochus superans Judaeos oppressit. Evergetes annis XXIX. Brutus Hispaniam subegit. Soter annis XVII. Varro Ciceroque nascuntur. Alexander annis X. Syria per Gabinium ducem subjicitur Romanis. Ptolemaeus Cleopatrae filius annis VIII. Salustius historiographus nascitur. Dionysius annis XXX. Pompeius Judaeam cepit. Cleopatra annis XXII. Hucusque regnum Graecorum, nunc Romanorum. Julius Caesar annis V. Ab hoc Caesares appellati.

CAPUT XXII. De sexta Aetate.
(0290D)
Sexta aetas continet annos praeteritos DCCVIII. Octavianus annis LVI. Hujus anno XLII Dominus nacitur, completis ab Adam annis MMMDCCCCLII. Juxta alios MMMMMCXCIX. Tiberius annis XXIII. Hujus anno XVIII Dominus crucifigitur. Caius annis (0291A)quatuor. Matthaeus Evangelium scribit. Claudius annis tredecim. Petrus Romam, Marcus Alexandriam petit. Nero annis quatuordecim. Petrus et Paulus cruci gladioque traduntur. Vespasianus annis X. Hujus secundo anno Hierosolyma subvertitur. Titus annis II. Hic facundus et pius fuit. Domitianus annis XVI. Joannes in Patmon relegatur. Nerva anno I. Joannes apostolus Ephesum rediens Evangelium scripsit. Trajanus annis XIX. Simon Hierosolymorum episcopus crucifigitur, et requiescit Joannes Ephesi. Hadrianus annis XXI. Aquila interpres habetur. Antoninus Pius annis XXII mensibus quatuor. Valentinus et Marcion agnoscuntur. Antoninus minor annis XIX. Cataphrygarum haeresis exoritur. Commodus annis tribus. Theodotion interpres (0291B)habetur. Aelius Pertinax anno I. Severus Pertinax annis octodecim. Symmachus interpres habetur. Antonius Caracalla annis VII. Quinta editio Hierosolymis invenitur. Marcianus anno I. Aurelius Antonius annis quatuor. Sexta editio Nicapoli reperitur. Alexander annis tredecim. Origenes Alexandriae claruit. Maximinus annis tribus. Hic persequitur Christianos. Gordianus annis septem. Fabianus episcopus Romae celebratur. Philippus annis septem. Hic primus Christianus imperator fuit. Decius anno uno. Antonius monachus claruit. Gallus et Volusianus annis II. Novatiana haeresis exoritur. Valerianus annis XV cum Gallieno. Cyprianus martyrio coronatur. Claudius annis II. Paulus Samosatae haeresim condidit. Aurelianus annis (0291C)V, hic persequitur Christianos. Tacitus anno I. Probus annis VII. Manichaeorum haeresis exorta est. Carus annis II. Iste de Persis triumphavit. Diocletianus et Maximianus annis XX. Iste persequitur Christianos. Maximinus Severusque annis II. Constantinus annis XXXI. Nicaena synodus congregatur. Constantius et Constans annis XXIV. Ossa Andreae (0292A)et Lucae Constantinopolim transferuntur. Julianus annis II. Hic ex Christiano paganus persequitur Christianos. Jovianus anno I. Hic cum omni exercitu Christianus efficitur. Valentianus annis XIII, qui a Juliano ob fidem Christi militia fuerat privatus. Valens annis III. Gratianus annis VI. Ambrosius et Martinus episcopi clarescunt. Valentinianus cum Theodosio annis IX. Hieronymus in Bethleem praedicatur. Theodosius annis III cum Arcadio et Honorio. Anachorita Joannes claruit. Arcadius annis XIII cum fratre Honorio. Joannes Chrysostomus et Augustinus episcopi praedicantur. Honorius annis XV cum Theodosio minore. Cyrillus Alexandriae claruit. Theodosius minor annis XXVI. Ephesina synodus Nestorium condemnat. Martianus annis VII. Chalcedonense (0292B)concilium geritur. Leo major annis XVII. Aegyptus errore Dioscori latrat. Zenon annis XVII. Corpus Barnabae apostoli reperitur. Anastasius annis XXVI. Fulgentius episcopus praedicatur. Justinus annis IX. Acephalorum haeresis abdicatur. Justinianus annis XXXIX. Hujus VI anno Dionysius paschales circulos inchoat. Justinus minor annis XI. Armenii fidem Christi suscipiunt. Tiberius annis VII. Herminigildus rex Gothorum martyrio coronatur. Mauritius annis XXI. Gregorius Romae floruit episcopus. Phocas annis VIII. Saxones in Britannia fidem Christi suscipiunt. Heraclius annis XXVI. Judaei in Hispania Christiani efficiuntur. Heracleonus cum matre sua Martina annis II. Constantinus filius Heraclii mensibus VI. Constantinus filius Constantini (0292C)annis XXVIII. Eclipsis solis facta est indictione septima, quinto Nonas Maias. Constantinus filius Constantini superioris annis XVII. Hic sextam synodum composuit. Justinianus filius Constantini annis X. Africa restaurata est imperio Romanorum. Leo annis III. Tiberius dehinc quintum egit annum. Reliquum sextae aetatis Deo soli patet.</text>
      <sha1>3pe2ea1b3d7ys11dt077d9xvql4y5xn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267511</id>
      <parentid>267510</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T10:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26224" sha1="aqdvr7oky9z6c98kwkra63sx88378y6" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De temporibus 
|OperaeWikiPagina= De temporibus (Beda)
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]'''

''(cf. [[De temporibus]])''


De temporibus (Beda), J. P. Migne

ARGUMENTUM IN LIBRUM VEN. BEDAE DE TEMPORIBUS.

Superiore libro de mundo et praecipuis ejus partibus, brevibus ac perspicuis rudimentis, in Cosmographia lector institutus est, quandoquidem ad temporum ac historiarum cognitionem quibus hoc argumentum est destinatum ea disciplina parasceve est. Hoc autem volumine quod de Temporibus inscribitur, temporum partes, species et discrimina cursim tantum exponit: praecedente enim idem argumentum copiosius tractat. Ordinis enim fuit, et quidem secundum naturam, ut posteaquam temporis causam unde proveniat, id est, mundum, explicasset, nunc de effectibus et consequentibus oratio institueretur, quae quia praecedenti libro fusius traduntur, explicationem locorum difficilium illi argumento reservavimus.

CAPUT PRIMUM. Temporis divisio.
(0277B)

Tempora momentis, horis, diebus, mensibus, annis, saeculis et aetatibus dividuntur. Momentum est (0278B)minimum atque angustissimum tempus, a motu siderum dictum: est enim extremitas horae in brevibus intervallis, cum aliquid sibi cedit atque succedit. Hora Graecum nomen est, et tamen Latinum sonat: (0279A)hora enim finis est temporis, sicut et, horae sunt fines maris, fluviorum, vestimentorum. Constat autem hora quatuor punctis, decem minutis, quindecim partibus, XL momentis. Et notandum propter errorem cavendum, quod computus partim natura, partim auctoritate vel consuetudine, nitatur: natura, ut, annum communem duodecim menses lunares habere: consuetudine, ut menses triginta diebus computari: auctoritate, ut hebdomadam septem feriis constare.

CAPUT II. De Die.
Dies vulgaris est solis praesentia super terras, qui proprie XXIV horis adimpletur. Hunc, Hebraei, Chaldaei, et Persae inter duos solis exortus: Aegyptii (0279B)inter duos occasus numerant: Romani a medio noctis (0280A)in medium. Umbri et Athenienses a meridie computant ad meridiem. Moses autem a mane usque ad mane unum diem appellat: sed Domino surgente vespera sabbati, lucescebat in primam sabbati, ut homo de luce lapsus in tenebras, deinceps a tenebris rediret ad lucem.

CAPUT III De Nocte.
Nox est solis absentia terrarum umbra conditi, mortalibus ad requiem facta, ne opere diutino avida deficeret humanitas: ubi rigidior, ibi et ad opera minuenda et ad membra fovenda prolixior. Cujus partes sunt septem: Crepusculum, id est, dubia lux inter lucem et tenebras; nam creperum, dubium dicimus. Vesperum, apparente stella hujus nominis. (0280B)Conticinium, quando omnia silent. Intempestum, (0281A)quod est medium et inactuosum noctis tempus. Gallicinium, quando gallus resonat. Matutinum, inter abcessum tenebrarum, et aurorae adventum: et diluculum, quasi jam incipiens parva diei lux, haec et aurora solem praecedens.

CAPUT IV. De Hebdomada.
Hebdomada septem diebus constat, octavus autem dies idem primus est; ad quem reditur, eoque rursus hebdomada orditur. His nomina gentilitas a planetis indidit, habere se credentes a sole spiritum, a luna corpus, a Marte sanguinem, a Mercurio ingenium et linguam, a Jove temperantiam, a Venere voluptatem, a Saturno tarditatem. Sed sanctus Sylvester Ferias appellare constituit, primum diem Dominicum (0281B)nuncupans, imitatus Hebraeos, qui primam sabbati, secundam sabbati, et sic caeteros a numero nominant: apud quos hebdomada totidem etiam annis peragitur; qui hebdomadam quoque hebdomadarum in diebus similiter habebant et annis, quinquagesimum diem Pentecosten, annum vero Jubileum, id est, libertatem vocantes.

CAPUT V. De Mense.
Mensis lunaris incremento lunae senioque conficitur, dum XXIX et semis diebus paulo plus quam zodiacum peragit: sed facilitas computandi trigenis et undetrigenis diebus lunae menses alternat. Solaris autem mensis XXII horis est amplior, ex quibus XI epactarum dies accrescunt, quibus sol lunae cursum (0281C)singulis annis exsuperat. Duodecies enim viceni et (0282A)bini CCLXIV faciunt, ut indecies viceni et quaterni eumdem numerum complent. Sed Hebraei menses a luna nascente, Romani a Calendis incipiunt, Aegyptii a quarto die Calendarum Septembrium, usque in nonum Calendarum earumdem, XXX diebus suos menses computantes; residuos vero dies intercalares appellant. Qui primi ad solis cursum menses terminare coeperunt, ne lunae velocior et dubius cursus impedimentum calculandi eis faceret.

CAPUT VI. De Mensibus Romanorum.
Romani, auctore Romulo, decem mensibus annum ordinatum agebant, diebus CCCIV qui primum mensem genitori suo Marti dicavit: secundum ab apertione frugum nominavit Aprilem: tertium Maiae matri (0282B)Mercurii, et quartum Junoni sacravit: Quintili et Sextili, qui nunc a nativitate Julii Caesaris, et Augusti triumpho nominantur, et caeteris sequentibus a numero nomen imposuit: quorum initia Calendas appellavit, quia tunc calata, id est, vocata in Capitolium plebe, dicto quinquies vel septies verbo calo, id est, voco, quot dies superessent ad Nonas pronunciabatur. Nonas autem, quod nono ante Idus die confluerent in urbem, sciscitaturi quid esset eo mense faciendum. Porro Idus diem qui medium dividit mensem: iduare enim Etrusca lingua dividere est. His Numa duos menses adjiciens, Januarium a Jano, Februarium a Februo, deo lustrationum, nominando, CCCLIV diebus annum ad cursum lunae disposuit, quem Julius Caesar undecim diebus adjectis, (0282C)sicut hodie servatur, instituit

CAPUT VII. De Solstitio et Aequinoctio.
(0283A)
Solstitia et aequinoctia bina putantur, VIII Calend. Januarii et Julii, Aprilisque et Octobris, octavis scilicet in partibus Capricorni, Cancri, Arietis, et Librae. Sed aequinoctialis dies omni mundo aequalis est. Vario autem lucis incremento in Meroe longissimus dies XII horas aequinoctiales, et octo partes unius horae colligit: Alexandriae vero XIV horas, in Italia XV, in Britannia XVII. Ubi aestate lucidae noctes haud dubie testantur, id quod cogit ratio credi: solstitii diebus accedente sole propius verticem mundi, angusto lucis ambitu subjecta terrae continuos dies habere senis mensibus, noctesque e diverso ad brumam remoto, quod fieri in insula Thule Pythias (0283B)Massiliensis scribit, sex dierum navigatione in Septentriones a Britannia distante.

CAPUT VIII. De Temporibus.
Tempora sunt vices mutationum, quibus sol accedendo vel recedendo anni temperat orbem. Hiems enim illo longius morante, frigida est et humida: ver, illo redeunte, humidum et calidum: aestas vero, illo superfervente, calida et sicca: autumnus, illo decedente, siccus et frigidus. Haec autem antiqui septimo die ante Idus Februarias, et Maias, Augustasque et Novembres inchoabant, ut solstitia et aequinoctia in medio essent temporum. Ver autem orienti comparatur, quia tunc ex terris omnia oriuntur: aestas meridiano, eo quod pars ejus calore fragrantior sit: autumnus occiduo, eo quod ob confinium caloris (0284A)et frigoris graves morbos habeat: hiems septentrioni, eo quod frigore torpeat.

CAPUT IX. De Annis.
Annus solaris vel civilis est, dum sol CCCLXV diebus et quadrante zodiacum peragit, quem Romani a bruma, Hebraei ab aequinoctio verno, Graeci a solstitio, Aegyptii inchoant ab autumno. Annus lunaris communis XII lunis, id est, diebus CCCLIV. Embolismus tredecim lunis, et diebus trecentis octuaginta quatuor implentur, a luna paschali sumentes initium. Annus magnus est, dum omnia sidera, certis cursibus exactis, ad locum suum revertuntur, quem sexcentis annis solaribus Josephus dicit impleri.

CAPUT X. De Bissexto.
(0284B)
Bissextus ex quadrantis ratione per quadriennium conficitur, dum sol ad id signum, ex quo egressus est, non in CCCLXV diebus, sed quarta diei parte superadjecta revertitur. Verbi gratia: si nunc aequinoctialem coeli locum sol oriens intraverit, in hunc anno sequenti meridie, tertio vespere, quarto medio noctis, quinto rursum in exortu recurrens, necessario diem praemonet augendum: ne si forte non addatur, per CCCLXV annos aequinoctium vernale brumali die proveniat. Quem Aegyptii anno suo expleto, id est, IV Calendarum septembrium, Romani VI calendarum Martiarum, unde et nomen accepit, interponunt. Breviori autem et vulgari ratione bissextum retardatio generat solis, non ad eamdem lineam per CCCLXV dies plene redeuntis: quem si, verbi (0285A)gratia, in aequinoctio vernali, quod juxta Aegyptios XII Calendarum Aprilium die provenit, surgentem a medio orientis diligenter adnotaveris, hunc anno sequenti, die videlicet eodem, aliquanto inferius oriri, et tertio, quarto, quintoque anno eamdem diminutionem in tantum augeri reperies, ut nisi diem ante superadjicias, XI Calendas Aprilis aequinoctium facturus sol e medio surgat orientis, eamdem scilicet tarditatem caeteris quoque servaturus exortibus.

CAPUT XI. De Circulo decennovenali.
Cyclum decennovenalem propter XIV lunas paschales Nicaena synodus instituit, eo quod ad eumdem anni solaris diem unaquaeque luna per XIX annos, CCXXXV circumacta vicibus, inerrabili cursu redeat, (0285B)qui dividitur in ogdoadas et hendecadas, hoc est, in VIII et XI annos. Octo enim anni lunares totidem annos solares duobus tantum diebus transcendunt, quorum alter ad explementum occurrit hendecadis, alter ratione saltus absumitur, alioquin hendecades solares uno die transcenderent lunarem. Licet quidam violenter hos dies ex bissextis octo annorum supplere nitantur: cum bissextus soleat in mense Februario soli superfusus et lunae, futuro tempori nihil praejudicare, et ipsi nullum hendecadi bissextum addant. Ut ergo apertius dicam, duo lunae dies, qui supersunt, ogdoade, duos qui desunt in hendecade complent.

CAPUT XII. De Saltu Lunae.
(0285C)Saltum lunae locus et hora citior incensionis ejus per XIX annos efficit: quamvis enim quidam singulas lunas XXIX semis diebus computantes, incensiones earum medio diei, et medio noctis semper alternent, non in hoc tamen veritatem naturae, sed calculandi facilitatem vel compendium inquirunt. Nam si naturam quaeras lunae primi mensis, quae nunc in meridie: et secundi, quae nunc in medio noctis accenditur, anno futuro hora, et uno puncto et decem momentis, et dimidio momenti nonadecima parte unius puncti ante medium diei vel noctis illustratur. Haec tamen distinctio non ad certum embolismi, vel communis anni terminum, sed ad aequam divisionem XIX tendit annorum, sicque per XIX annos (0285D)paulatim lunaris accensio sese praeoccupando unius diei spatium amittens, ultimum decennovenalis (0286A)cycli annum CCCLXXXIII diebus facit computari. Quod si facere negligas, per XV decennovenales cyclos XV tibi luna, ubi prima putatur, occurret.

CAPUT XIII. Continentia Circuli ejusdem.
Cyclus idem paschalis VIII est lineis communitus. Primus ordo continet annos ab incarnatione Domini, unius singulis annis augmento crescentes. Secundus indictiones Romanorum, quae in se per XV annorum cursum revolvuntur. Tertius Epactas XI lunares, quae per singulos annos solares ad cursum lunae succrescunt, et ad lunam Calendarum quaerendam semper adjiciuntur positae XI Calendas Apriles. Quartus concurrentes septimanae dies, quae positae IX Calendas Apriles, propter dispendium bissexti necessario (0286B)XXVIII annis implentur: quarum ratio cogit cyclos decennovenales XXVIII describi, ut singulae concurrentes singulos cyclos inchoent, totaque summa paschalis calculi DXXXII annis explicetur. Quintus cyclum lunarem, quem tribus annis decennovenalis praecedit: XIX annis etiam ipse comprehensus. Sextus XIV lunas, quibus veteres pascha faciebant, quae a duodecimo Calendas Apriles, usque in XIV Calendas Maias vario discursu vagantes, tempus incensionis ab VIII Idus Martias usque in Nonas Apriles accipiunt: a XIV autem luna usque ad XIV anni sequentis dies sunt CCCLIV, si communis annus est. Si embolismus, CCCLXXXIV. Septimo, dies dominicae Paschae reperiuntur ab XI Calendarum Aprilium usque in VII Calendas Maias, ob rationem (0286C)embolismorum licenter extendi. Ultimo ordine luna festi paschalis a XV usque in XXI propter diem dominicum variata: adimit enim saltus noctem, addit verro aetatem, quae per omnem cyclum adolevit. Sed in hoc nox adimitur, quod ante luna deficit, quod putatur, naturaliter vero nox ipsa perseverat, quae nox initium est futuri anni, et cycli incipientis exordium: propter quod idem ultimus annus Epactas XVIII tunc retinens, primo anno non XI ut in caeteris annis fieri solet, sed XII dies accommodat. Et quia XXX dierum fine revolvuntur, nulla epacta in principio cycli ponitur.

CAPUT XIV. Argumenta titulorum paschalium
(0286D)Si nosse vis quot sunt anni ab incarnatione Domini, scito quot fuerint ordines Indictionum, ut puta (0287A)quinto anno Tiberii principis XLVI hos per XV multiplica, fiunt DCXC. Adde semper regulares XII, quia quarta Indictione secundum Dionysium, Dominus natus est, et Indictionem anni cujus volueris, utpote in praesenti unam, fiunt DCCIII. Isti sunt anni nativitatis Domini. Si vis scire quota sit Indictio, sume annos Domini, et adjice tria, partire per XV, et quod remanserit ipsa est indictio anni praesentis. Si vis scire quot sint Epactae lunares, partire annos Domini per XIX, et quod remanserit multiplica per XI; item partire per triginta, et remanent Epactae. Si vis scire concurrentes septimanae dies, sume annos Domini, et eorumdem quartam partem adjice. His quoque quatuor adde quinque concurrentes fuerunt anno nativitatis Domini; hos partire per septem, (0287B)et remanent Epactae solis. Si vis scire quotus sit annus circuli decennovenalis, sume annos Domini, et unum adjiciens, quia ejusdem anno secundo natus est Dominus, partire per XIX, et quod remanserit ipse est annus cycli decennovenalis. Si vis scire quotus cyclus lunaris est, sume annos Domini, et duo subtrahens divide per XIX, et quod remanserit ipse est annus circuli lunaris. Si vis nosse bissextilem annum, partire annos Domini per IV, quantum remanserit, tot sunt anni a bissexto. His ergo ad certum inventis, facile diem paschae lunamque reperies. Quod si a praesenti post aliquot annos, verbi gratia post C, pascha scire velis, Epactas tamen, et concurrentes solis dies invenire sufficit, partire autem centum per XIX, et remanent V. Illas ergo scito Epactas (0287C)centesimo quas quinto anno futuras. Eodem modo centum per XXVIII dividens, eas centesimo, quas XVI anno concurrentes solis invenies.

CAPUT XV. De Sacramento temporis Paschalis.
Ideo autem pascha non ad eumdem redit anni diem, sicut tempus Dominicae nativitatis, quod ibi nativitatis ipsius memoria tantum solemnis habeatur: hic vero vitae venturae et mysteria celebrentur et munera capiantur: unde et nomen ipsum Paschae transitum de morte ad vitam significans, congruum quoque mysteriis tempus inquirit: primo, ut, aequinoctio transcenso, tenebrae mortis a vera luce vincantur; deinde, ut primo mense anni, qui dicitur mensis (0287D)Novorum, vitae novae gaudia celebrentur. Tertio, ut resurrectio die tertio facta, et tertio tempore seculi, id est, sub gratia manifesta, cum jam ante legem, et sub lege et prophetico lateret enigmate, in tertia lunae septimana veneretur, cum et ipsa tunc lunae conversio mentis gloriam de terrenis ad coelestem doceat mutari contuitum. Atque ad ultimum, ut dies Dominica conditione lucis insignis, et triumpho Christi veneranda, nostra quoque resurrectione nobis exoptabilis in memoriam revocetur.

CAPUT XVI. De Mundi Aetatibus.
(0288A)
Sex aetatibus mundi tempora distinguuntur. Prima aetas ab Adam usque ad Noe continens generationes X, annos vero MDCLVI. Quae tota periit diluvio, sicut infantiam mergere solet oblivio. Secunda a Noe usque ad Abraham generationes similiter complexa X, annos autem CCXCII. Quae in lingua inventa est, id est, Hebraea. A pueritia namque homo incipit nosse loqui post infantiam, quae et nomen inde accepit, quod fari, id est, loqui non potest. Tertia ab Abraham usque ad David generationes XIV, annos vero DCCCCXLII continens. Et quia ab adolescentia incipit homo posse generare, Matthaeus generationum ab Abraham sumpsit exordium, qui etiam pater (0288B)gentium constitutus est. Quarta a David usque ad transmigrationem Babylonis generationibus aeque juxta Matthaeum XIV, annis autem CCCCLXXIII porrecta, a qua Regum tempora coeperunt. Juvenilis enim dignitas regno est habilis. Quinta deinde usque ad adventum Salvatoris in carnem generationibus et ipsa XIV, porro annis DLXXXIX extenta, in qua, ut gravi senectute fessa malis crebrioribus plebs Hebraea quassatur. Sexta, quae nunc agitur, nulla generationum vel temporum serie certa, sed ut aetas decrepita, ipsa totius saeculi morte finienda.

CAPUT XVII. Cursus et Ordo Temporum.
Prima ergo aetas continet annos juxta Hebraeos MDCLVI. Juxta Septuaginta interpretes MMCCXLII. (0288C)Adam annorum CXXX genuit Seth, qui pro Abel natus est. Seth annorum CV genuit Enos. Iste incoepit invocare nomen Domini. Enos annorum XC genuit Cainan. Cainan annorum LXX genuit Malaleel, qui interpretatur plantatio Domini. Malaleel annorum LXV genuit Jareth. Jareth annorum CLXII genuit Enoch, qui est translatus a Deo. Enoch annorum LXV genuit Mathusalem. Concupiscunt filii Dei filias hominum. Mathusalem annorum CLXXXVII genuit Lamech. Gigantes nati sunt. Lamech annorum CLXXXII genuit Noe, qui arcam aedificavit. Noe anno DC venit diluvium.

CAPUT XVIII. De secunda Aetate.
Secunda aetas continet annos juxta Hebraeos (0288D)CCXCII. Juxta Septuaginta interpretes DCCCXLII vel adjecto Cainan MLXXII. Sem anno II post diluvium genuit Arphaxat, a quo Chaldaei. Arphaxat annorum XXXV genuit Sale, a quo Samaritae et Indi. Sale annorum XXX genuit Heber, a quo Hebraei. Heber annorum XXXIV genuit Phalech. Turris aedificatur. Phalech annorum XXX genuit Reu. Dii primum adorantur. Reu annorum XXXII genuit Seruch. Regnum Scytharum inchoat. Seruch annorum (0289A)XXX genuit Nachor. Regnum Aegyptiorum nascitur. Nachor annorum XXIX genuit Thara. Regnum Assyriorum et Sicyoniorum exoritur. Thara annorum LXX genuit Abraham. Semiramis condidit Babylonem.

CAPUT XIX. De tertia Aetate.
Tertia aetas continet annos DCCCCXLII. Abraham annorum LXXV venit in Chananeam: Abraham annorum C genuit Isaac. Nam primo genuit Ismael, a quo Ismaelitae. Isaac annorum LX genuit Jacob. Regnum inchoat Argivorum. Jacob annorum XC genuit Joseph. Memphis in Aegypto conditur. Joseph CX annos vixit. Graecia sub Argo segetes habere coepit. Hebraeorum servitus annorum CXLIV. Cecrops (0289B)Athenas condidit. Moses annis XL rexit Israel. Lacedaemon conditur. Josue annis XXVI. Judices a Mose usque ad Samuel praefuerunt annis CCCCV. Othoniel annis XL. Cadmus Thebarum rex Graecas litteras invenit. Aoth annis LXXX. Amphion musicus claruit. Debbora annis XL. Primus Latinis imperavit Picus. Gedeon annis XL. Orpheus Linusque musici claruerunt. Abimelech annis III. Iste fratres suos septuaginta interfecit. Thola annis XXIII. Priamus regnat in Troja. Jair annis XXII. Carmentis Latinas litteras reperit. Jepthe annis VI. Hercules se flammis injecit. Abessa annis VII. Bellum Trojae decennale surrexit. Achialon annis X. Hic in LXX interpretibus non habetur. Labdon annis VIII. Aeneas venit in Italiam. Samson annis XX. Ascanius (0289C)Albam condidit. Heli annis XL. Regnum Sicyoniorum finitur. Samuel et Saul annis XXXII. Lacedaemoniorum regnum exoritur.

CAPUT XX. De quarta Aetate.
Quarta aetas continet annos juxta Hebraeos CCCCLXXIII. Translatores Septuaginta XII adjiciunt. David annis XL. Carthago a Didone conditur. Salomon annis XL. Qui templum aedificavit anno CCCCLXXX egressionis ex Aegypto. Ex quo apparet Samuel et Saul XXXII annis non XL praefuisse. Roboam annis XVII. Regnum Israel et Judae dividitur. Abia annis III. Pontifex Abimelech insignis habetur. Asa annis XLI. Hieu prophetes occiditur ab Asa rege Israel. Josaphat annis XXV. Helias et Abdias (0289D)Michaeasque prophetant. Joram annis VIII. Edom defecit a regno Judae. Ochozias anno I. Helias rapitur. Jonadab filius Rechab sacerdos claruit. Athalia annis VI. Joas annis XL. Zacharias Joiadae filius lapidatur. Amazias annis XXIX. Amos prophetat in Israel. Ozias annis LII. Assyriorum regnum in Medos (0290A)transfertur, quod a Beli principio steterat, annis MCCCV. Joathan annis XVI. Ozee, Johel, Esaiasque prophetant. Achaz annis XVI. Roma conditur, et Israel in Medos transfertur. Ezechias annis XXIX. Romulus centum senatores constituit. Manasses annis LV. Numa duos menses adjecit. Amon annis II. Tullius in republica censum egit. Josias annis XXXI Thales physicus claruit. Joachim annis XI. Hujus anno tertio Nabuchodonosor Judaeam cepit Sedechias annis XI. Templum Hierosolymitanum incensum est.

CAPUT XXI. De quinta Aetate.
Quinta aetas continet annos DLXXXIX. Hebraeorum captivitas annis LXX. Judith historia conscribitur. (0290B)Darius annis XXXVI. Hujus secundo anno templum Hierosolymis exstruitur. Primus autem regni ejus inter septuaginta annos captivitatis Judaicae concluditur. Xerces annis XX. Herodotus historiographus agnoscitur. Artabanus mensibus VII. Socrates nascitur. Artaxerxes annis XL. Esdras legem, Neemias Hierosolymam restaurat. Darius, qui et Nothus, annis XIX. Plato nascitur. Artaxerxes, annis LX. Hester historia completur. Artaxerxes, qui et Ochus, annis XXVI. Demosthenes et Aristoteles praedicantur. Xerxes Ochi filius annis IIII. Xenocrates claruit. Darius annis VI. Hucusque regnum Persarum, dehinc Graecorum. Alexander annis V. Nam VII ejus anni cum Persarum regibus supputantur. Ptolemaeus Lagi filius annis XL. Machabaeorum liber inchoat. (0290C)Primus Philadelphus annis XXXIII. Septuaginta interpretes claruerunt. Evergetes annis XXVI. Jesus Sapientiae librum composuit. Philopater annis XVII. Machabaeorum liber secundus inchoat. Epiphanes annis XXIIII. Romani Graecos obtinuerunt. Philometor annis XXXV. Hunc Anthiochus superans Judaeos oppressit. Evergetes annis XXIX. Brutus Hispaniam subegit. Soter annis XVII. Varro Ciceroque nascuntur. Alexander annis X. Syria per Gabinium ducem subjicitur Romanis. Ptolemaeus Cleopatrae filius annis VIII. Salustius historiographus nascitur. Dionysius annis XXX. Pompeius Judaeam cepit. Cleopatra annis XXII. Hucusque regnum Graecorum, nunc Romanorum. Julius Caesar annis V. Ab hoc Caesares appellati.

CAPUT XXII. De sexta Aetate.
(0290D)
Sexta aetas continet annos praeteritos DCCVIII. Octavianus annis LVI. Hujus anno XLII Dominus nacitur, completis ab Adam annis MMMDCCCCLII. Juxta alios MMMMMCXCIX. Tiberius annis XXIII. Hujus anno XVIII Dominus crucifigitur. Caius annis (0291A)quatuor. Matthaeus Evangelium scribit. Claudius annis tredecim. Petrus Romam, Marcus Alexandriam petit. Nero annis quatuordecim. Petrus et Paulus cruci gladioque traduntur. Vespasianus annis X. Hujus secundo anno Hierosolyma subvertitur. Titus annis II. Hic facundus et pius fuit. Domitianus annis XVI. Joannes in Patmon relegatur. Nerva anno I. Joannes apostolus Ephesum rediens Evangelium scripsit. Trajanus annis XIX. Simon Hierosolymorum episcopus crucifigitur, et requiescit Joannes Ephesi. Hadrianus annis XXI. Aquila interpres habetur. Antoninus Pius annis XXII mensibus quatuor. Valentinus et Marcion agnoscuntur. Antoninus minor annis XIX. Cataphrygarum haeresis exoritur. Commodus annis tribus. Theodotion interpres (0291B)habetur. Aelius Pertinax anno I. Severus Pertinax annis octodecim. Symmachus interpres habetur. Antonius Caracalla annis VII. Quinta editio Hierosolymis invenitur. Marcianus anno I. Aurelius Antonius annis quatuor. Sexta editio Nicapoli reperitur. Alexander annis tredecim. Origenes Alexandriae claruit. Maximinus annis tribus. Hic persequitur Christianos. Gordianus annis septem. Fabianus episcopus Romae celebratur. Philippus annis septem. Hic primus Christianus imperator fuit. Decius anno uno. Antonius monachus claruit. Gallus et Volusianus annis II. Novatiana haeresis exoritur. Valerianus annis XV cum Gallieno. Cyprianus martyrio coronatur. Claudius annis II. Paulus Samosatae haeresim condidit. Aurelianus annis (0291C)V, hic persequitur Christianos. Tacitus anno I. Probus annis VII. Manichaeorum haeresis exorta est. Carus annis II. Iste de Persis triumphavit. Diocletianus et Maximianus annis XX. Iste persequitur Christianos. Maximinus Severusque annis II. Constantinus annis XXXI. Nicaena synodus congregatur. Constantius et Constans annis XXIV. Ossa Andreae (0292A)et Lucae Constantinopolim transferuntur. Julianus annis II. Hic ex Christiano paganus persequitur Christianos. Jovianus anno I. Hic cum omni exercitu Christianus efficitur. Valentianus annis XIII, qui a Juliano ob fidem Christi militia fuerat privatus. Valens annis III. Gratianus annis VI. Ambrosius et Martinus episcopi clarescunt. Valentinianus cum Theodosio annis IX. Hieronymus in Bethleem praedicatur. Theodosius annis III cum Arcadio et Honorio. Anachorita Joannes claruit. Arcadius annis XIII cum fratre Honorio. Joannes Chrysostomus et Augustinus episcopi praedicantur. Honorius annis XV cum Theodosio minore. Cyrillus Alexandriae claruit. Theodosius minor annis XXVI. Ephesina synodus Nestorium condemnat. Martianus annis VII. Chalcedonense (0292B)concilium geritur. Leo major annis XVII. Aegyptus errore Dioscori latrat. Zenon annis XVII. Corpus Barnabae apostoli reperitur. Anastasius annis XXVI. Fulgentius episcopus praedicatur. Justinus annis IX. Acephalorum haeresis abdicatur. Justinianus annis XXXIX. Hujus VI anno Dionysius paschales circulos inchoat. Justinus minor annis XI. Armenii fidem Christi suscipiunt. Tiberius annis VII. Herminigildus rex Gothorum martyrio coronatur. Mauritius annis XXI. Gregorius Romae floruit episcopus. Phocas annis VIII. Saxones in Britannia fidem Christi suscipiunt. Heraclius annis XXVI. Judaei in Hispania Christiani efficiuntur. Heracleonus cum matre sua Martina annis II. Constantinus filius Heraclii mensibus VI. Constantinus filius Constantini (0292C)annis XXVIII. Eclipsis solis facta est indictione septima, quinto Nonas Maias. Constantinus filius Constantini superioris annis XVII. Hic sextam synodum composuit. Justinianus filius Constantini annis X. Africa restaurata est imperio Romanorum. Leo annis III. Tiberius dehinc quintum egit annum. Reliquum sextae aetatis Deo soli patet.</text>
      <sha1>aqdvr7oky9z6c98kwkra63sx88378y6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hexaemeron (Beda)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53638</id>
    <revision>
      <id>267515</id>
      <parentid>225174</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T10:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="488482" sha1="kmuo8mchswimpv7l5xl29py5mzonqj7" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus=Hexaemeron 
|OperaeWikiPagina=Hexaemeron (Beda)
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=Commentaria in Sacram Scripturam
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
'''[[Patrologia Latina/91|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 91]]'''


Hexaemeron (Beda), J. P. Migne

Praefatio AD ACCAM EPISCOPUM HAGUSTALDENSEM.

(0009A)Dilectissimo ac reverendissimo antistiti Acca, humillimus famulorum Christi Beda salutem.

De principio libri Genesis, in quo mundi hujus creatio descripta est multi multa dixere, multa posteris ingenii sui monimenta reliquere; sed praecipue, quantum nostra pusillitas ediscere potuit, Basilius Caesariensis, quem Eustathius interpres de (0010A)Graeco fecit esse Latinum; Ambrosius Mediolanensis, Augustinus Hipponensis episcopus; quorum primus libris novem, secundus, vestigia ejus sequens, libris sex, tertius libris duodecim, et rursum aliis duobus specialiter adversum Manichaeos descriptis, prolixa legentibus doctrinae salutaris fluenta manarunt, completo in eis promisso Veritatis, quo dicebat: (0011A)Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38). E quibus Augustinus etiam, in libris Confessionum suarum, in libris quoque quos contra adversarium legis et prophetarum eximie composuit; sed et in aliis sparsim opusculis suis nonnullam ejusdem primordialis creaturae memoriam, cum expositione congrua fecit. Verum quia haec tam copiosa, tam sunt alta, ut vix nisi a locupletioribus tot volumina acquiri, tam profunda, ut vix nisi ab eruditioribus valeant perscrutari, placuit vestrae sanctitati id nobis officii injungere, ut de omnibus his, velut de amoenissimis late florentis paradisi campis, quae infirmorum viderentur necessitati sufficere decerperemus. Nec segnior in exsequendo quae jubere es dignatus (0011B)exstiti; quin potius statim perspectis Patrum voluminibus, collegi ex his, ac duobus in libellis distinxi, quae rudem adhuc possent instituere lectorem, quibus eruditus ad altiorem disceret fortioremque majorum ascendere lectionem. In quo opere sensum per omnia memoratorum aliorumque aeque catholicorum (0012A)Patrum, nunc ipsis eorum, nunc, breviandi causa, meis sermonibus, nunc tacitis eorum vocabulis, nunc commemoratis, prout opportunitas locorum dictabat, ponere studebam, perduxique opus usque dum ejectus Adam de paradiso voluptatis exsilium vitae temporalis intravit; aliqua etiam de sequentibus sacrae historiae, si Deus voluerit, auxilio vestrae intercessionis comitante, scripturus, dum primo librum sancti Esdrae prophetae ac sacerdotis, in quo Christi et Ecclesiae sacramenta sub figura solutae longae captivitatis, restaurati templi, reaedificatae sanctae civitatis, reductorum in Jerosolymam vasorum quae abducta, rescriptae legis Dei quae incensa fuerat, castigati ab uxoribus alienigenis populi, et uno corde atque anima in Dei servitium (0012B)conversi, ut propheta simul et historicus conscripsit, parumper perscrutatus fuero, et aliqua ex his quae commemoravi sacramentis apertiora studiosis, Deo favente, reddidero. Bene vale semper, amantissime antistes, nostri memor in Domino.

INCIPIT LIBER PRIMUS.

(0013)
(0013A)In principio creavit Deus coelum et terram. Creationem mundi insinuans Scriptura divina, apte primo statim verbo aeternitatem atque omnipotentiam Dei creatoris ostendit. Quem enim in principio temporum mundum creasse perhibet, ipsum profecto ante tempora aeternaliter exstitisse designat. Et quem ipso conditionis initio coelum et terram creasse narrat, in tanta celeritate operationis omnipotentem esse declarat cui voluisse fecisse est. Nam humana fragilitas cum aliquid operatur; verbi gratia, cum domum aedificamus, in principio operis materiam praeparamus, et post hoc principium fodimus in altum, deinde immittimus lapides in fundamentum, deinde parietes augescentibus lapidum ordinibus apponimus, sicque paulatim ad perfectionem operis propositi (0013B)proficiendo pervenimus. Deus autem cujus omnipotens manus est ad explendum opus suum, non eguit mora temporum, quia scriptum est: Omnia quaecunque voluit fecit (Psal. CXIII, 3). Unde beneplacitum est, quia in principio creavit Deus coelum et terram, ut aperte detur intelligi quod utrumque simul a Deo factum est, quamvis utrumque simul ab homine dici non possit. Denique dicit propheta: Initio terram tu fundasti, Domine (Psal. CI, 26). Hic autem Dominus, in principio coelum et terram creasse narratur; unde liquido colligitur quia factura est utriusque elementi pariter expleta, et hoc tanta velocitate divinae virtutis, ut necdum primum mundi nascentis momentum esset transcensum.

Potest autem non improbabiliter intelligi in principio (0013C)fecisse Deum coelum et terram in Unigenito Filio suo, qui interrogantibus se Judaeis, quid eum credere deberent, respondit: Principium quod et loquor vobis (Joan. VIII, 25). Quia in ipso, ut ait Apostolus (Colos. I, 16), condita sunt omnia in coelis et in terra. Sed diligenter intuendum, ut ita quisque sensibus allegoricis studium impendat, quatenus apertam historiae fidem allegoriando non derelinquat.

Quod autem vel quale sit coelum, quod in principio cum terra factum est, sequentibus verbis insinuatur cum dicitur.

Terra autem erat inanis et vacua, et tenebrae super faciem abyssi. Ut quid enim haec de terra, praetermisso coelo, intulit, nisi quia nihil tale de coelo intelligi voluit? Ipsum est enim coelum superius, quod (0013D)ab omni hujus mundi volubili statu secretum divinae gloria praescientiae manet semper quietum. Nam de nostro coelo, in quo sunt posita luminaria, huic saeculo necessaria, in sequentibus scriptura, vel quomodo, vel quando sit factum declarat. Non ergo (0014A)superius illud coelum, quod mortalium omnium est inaccessibile conspectibus, inane creatum est et vacuum in terra, quae nihil in prima sua creatione virentium germinum vel viventium produxit animantium, quia nimirum suis incolis mox creatum, hoc est beatissimis angelorum agminibus impletum est; quos in principio cum coelo et terra conditos esse, ac mox conditionem suam simul et totius creaturae primordialis ad laudem creatoris retulisse, testatur ipse Conditor, qui loquens ad sanctum famulum suum Job dicit: Ubi eras quando ponebam fundamenta terrae (Job. XXXVIII, 4)? Et paulo post: Cum me laudarent simul astra matutina, et jubilarent omnes filii Dei (Ibid., 7); astra videlicet matutina eosdem angelos, quos et filios Dei nuncupans, ad distinctionem (0014B)nimirum hominum sanctorum, qui postmodum creandi, ac velut astra vespertina post confessionem divinae laudationis per mortem erant carnis occasuri; e quibus videlicet astris matutinis, unum ob despectum sociae Dei laudationis audire meruit: Quomodo cecidisti de coelo, Lucifer, qui mane oriebaris? Corruisti in terram qui vulnerabas gentes, qui dicebas in corde tuo: In coelum ascendam, super sidera Dei exaltabo solium meum (Isa. XIV, 12). In cujus expositione sententiae sanctus Hieronymus meminit etiam superioris coeli, ita scribens: « Vel antequam de coelo corrueret, ista dicebat; vel postquam de coelo corruit: si adhuc in coelo positus, quomodo dicit: Ascendam in coelum? sed quia legimus, Coelum coeli Domino, cum esset in coelo, id (0014C)est, firmamento, in coelum, ubi solium Domini est, cupiebat ascendere, non humilitate, sed superbia. Sin autem postquam de coelo corruit ista loquitur, verba arrogantiae debemus intelligere, qui nec praecipitatus quiescat, sed adhuc sibi grandia repromittat, non ut inter astra, sed super astra Dei sit (lib. VI, in Isaiam). » Merito itaque coelum coeli non inane vel vacuum esse factum memoratur, sed nec tenebris in eo vel abysso locus remanere ullus perhibetur, quod Dominus Deus illuminat, et cujus lucerna est Agnus. Et merito inanis erat ac vacua terra, cum adhuc tota abysso, id est, immensa profunditate tegebatur aquarum.

Merito tenebrae super faciem erant abyssi, cum necdum lux, quae has fugaret creata est. Non autem (0014D)audiendi sunt qui, reprehendentes Deum, dicunt tenebras eum antequam lucem creasse, quia non Deus tenebras in aqua vel aere fecit ullas, sed ordine distincto providentiae suae, prius aquas cum coelo creavit ac terra, et has postmodum cum voluit ipse, (0015A)lucis gratia venustavit, quod eum usque modo et in aqua ipsa et in aere per quotidianum solis accessum ac discessum facere videmus. Neque enim aquas nisi a Deo factas credere fas est, quod etsi hic Scriptura palam non dicit, palam tamen significat, cum has a Deo illustratas atque ad jussum ejus ordinatas insinuat, sed et psalmus dicit aperte: Et aquae quae super coelos sunt, laudent nomen Domini, quia ipse dixit, et facta sunt (Psal. CXLVIII, 4). Ubi notandum quod cum coelo in principio duo mundi hujus elementa, aqua videlicet et terra, nominatim facta memorantur, quibus tamen duo reliqua fuisse constat indita, ignem videlicet in ferro et lapidibus, quae terrae viscere jam tunc condita latebant, aerem vero in ipsa terra, cui esse permistus ex eo cognoscitur, (0015B)quod cum fuerit humectata, et temperiem solis acceperit, mox vapores exhalat largissimos. Ignem quoque ardentem terrae interioribus insitum calidi aquarum fontes produnt, quae cum percepta quaedam metalla in profundo aquarum transcurrunt, non solum calidae, sed et ferventes insuper faciem telluris emanant. Non enim haec, ut quidem disputant, informiter invicem mista, sed terra ipsis quibus et nunc est finibus undique versum circumscripta talis tunc erat tota, qualis adhuc sub imo maris profundo ex parte remanet. Aquae autem universam ejus superficiem in tantam tegebant altitudinem, ut ad illa usque loca pertingerent, ubi nunc usque super firmamentum coeli ex parte residentes, nomen Dei creatoris, cum coelis coelorum laudare non desinunt. (0015C)Ad haec tantum informis est illa materies, de qua mundum esse factum testatur Scriptura, quae in Dei laudibus dicit: Qui fecisti mundum de materia informi. Nam cuncta quae cum aquis et terra videre solemus in mundo, vel de ipsis exordium naturae, vel sumpsere de nihilo; ipsa autem terra et ipsae aquae propterea nomen sortitae sunt materiae informis, quia priusquam in lucem venirent, unde formositatem haberent non erat. Quid autem inconveniens si mundanae materiae fuerant tenebrosa primordia, ut accedente luce melius quod factum est redderetur, et tanquam proficientis hominis, quod postea futurum erat, hoc modo significaretur affectio, exponente Apostolo ac dicente: Quoniam Deus qui dixit de tenebris lumen splendescere, qui illuxit in cordibus (0015D)nostris (II Cor. IV, 6)? Unde alibi dicit: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Eph. V, 8); illo videlicet qui cum tenebrae essent super faciem abyssi, dixit, Fiat lux, et facta est lux.

Et spiritus Dei superierebatur super aquas. Non est opinandum pueriliter quod Spiritus creator, de quo scriptum est, quia Spiritus Domini replevit orbem terrarum (Sap. I, 7), positione loci, his quae erant creanda superferretur; sed intelligendum potius quia virtute divina praecellebat creaturis, habens in propria potestate quando aquarum illustraret abyssum, (0016A)quando in locum eas secerneret unum, ut appareret arida, quando et quomodo creaturas caeteras pro suo nutu disponeret, in similitudinem videlicet fabri, cujus voluntas his quae fabricandae sunt rebus solet superferri. Quod ipsum quoque ad distinctionem superioris coeli pertinet, in quo mox perfecte omnia disposita Spiritus sancti praesentia illustrabat: Haec autem, ut in inferioribus hoc est, hujus mundi creaturis bene primordia conditionis ex tempore ad perfectum deducere intendebat. Nam et ideo Moyses superioris mundi tam breviter fecit mentionem quia de mundo hoc in quo homo factus est, ad instructionem generis humani sermonem facere instituerat, sufficere credens, si omnem creaturae spiritalis et invisibilis statum atque ornatum, uno (0016B)coeli nomine, quod in principio factum dixit, comprehenderet; corporalem vero, visibilem et corruptibilem creaturam latius ex ordine describeret; id est tacitis eis quae altiora quaesitu et fortiora scrutati sunt homines, illa potius quae essent a Deo praecepta sive promissa hominibus cogitanta proponeret. Unde etiam consulte de casu praevaricatoris angeli et sociorum ejus penitus reticuit, quia hoc nimirum ad statum invisibilis illius ac spiritualis creaturae pertinebat, cujus superioris et invisibilis creaturae sanctus Basilius in libro Hexameron secundo ita meminit: « Arbitramur enim quia si fuit quidpiam ante institutionem sensibilis hujus et corruptibilis mundi, profecto in luce fuit. Neque enim dignitas angelorum, nec omnium coelestium militiae, vel si quid est, (0016C)nominatum aut incompellabile aut aliqua rationabilis virtus, vel ministrator spiritus, degere posset in tenebris, sed in luce et laetitia decentem sibi habitum possidebat. » Bene autem cum in principio Deum, id est, in Filio Patrem fecisse coelum et terram praediceret, etiam sancti Spiritus intulit mentionem addendo: Et Spiritus Dei superferebatur super aquas, ut videlicet totius simul Trinitatis in creatione mundi virtutem cooperatam esse signaret.

Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Congruit operibus Dei, ut mundi ornatum a luce incipiat: qui cum ipse sit lux vera, lucemque habitet inaccessibilem, cujus beatissima visione mox creati in coelis coelorum angeli jam perfrui coeperant, apte huic (0016D)quoque saeculo ornando primam materialis gratiam lucis donavit, ut esset unde caetera quae crearet apparerent. Quod autem dixisse Deus, sive ut lux fieret, sive ut alia quaeque, perhibetur, non nostro more per sonum vocis corporeum credendus est, sed altius intelligendum dixisse Deum ut fieret creatura, quia per Verbum suum omnia, id est, per unigenitum Filium fecit: de quo manifestius evangelista Joannes: In principio, inquit, erat Verbum et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum, omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 1). Quod ergo ait Joannes, omnia (0017A)facta sunt per Verbum Dei, hoc est, quod Moyses ait, quia dixit Deus: Fiat lux; dixit: Fiat firmamentum; dixit: Fiat et caetera creatura. Hoc quod psalmus adjuncta Spiritus sancti persona dicit: Verbo Domini coeli firmati sunt et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6). Si autem quaeritur quibus in locis, jubente Deo, facta sit lux, cum adhuc abyssus omnem terrae amplitudinem contegeret, patet profecto quia in superioribus ejusdem terrae partibus, quas et nunc diurna solis lux illustrare consuevit, tunc principalis illa lux emicuit. Nec mirandum nobis divina operatione lucem in aquis posse resplendere, cum et hominum operatione constet eas saepius illustrari, nautarum videlicet, qui in profundo maris demersi, emisso ex ore oleo, perspicuum (0017B)sibi hoc ac lucidum reddunt. Si enim homo talia per oleum sui oris potest, quantum Deus per Spiritum oris sui creare posse credendus est, praesertim cum multo rariores quam modo in terris videre solemus, aquae in principio fuisse factae credendae sint, priusquam in locum essent unum, ut appareret arida, congregatae.

Et vidit Deus lucem quod esset bona. Non velut incognitam antea repente lucem videns laudavit, quia bonam dicit; sed eam quam laudabilem se facturum noverat, jam factam hominibus laude dignam ac mirandam esse declaravit. Verum quia non totas mundi tenebras luce infusa dispulit (hoc enim superni est saeculi fixa ac perpetua luce perfrui), sed ab una illum parte illustrans, aliam reliquit obscuram, (0017C)recte subditur:

Et divisit lucem ac teneoras. Divisit namque eas non solum qualitatis, sed et locorum distantia, lucem videlicet in superiore orbis parte diffundendo, in qua humana erat conversatio futura, inferiora vero ejus priscis in tenebris remanere sinendo.

Appellavitque lucem diem et tenebras noctem. Hoc ad intellectum nostrum dictum est; qua enim lingua appellavit Deus lucem diem ac tenebras noctem; utrum Hebraea, an Graeca, an alia aliqua! Et sic omnia quae vocavit quaeri potest qua lingua vocaverit; sed apud Deum purus intellectus est sine strepitu et diversitate linguarum. Appellavit autem dictum est: Appellari fecit, quia sic distinxit omnia (0017D)et ordinavit, ut et dies cerni possent, et nomina accipere. Sic enim dicimus: Ille paterfamilias aedificavit istam domum, id est aedificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripturarum inveniuntur.

Factumque est vespere et mane dies unus. Factumque est vespere occidente paulatim luce post expletum spatium diurnae longitudinis, atque inferiores mundi partes subeunte, quod nunc usitato solis circuitu noctibus agi solet; factum et mane redeunte eadem paulatim super terras, atque alium (0018A)diem initiante; et huc usque dies expletus est unus, viginti scilicet et quatuor horarum, cujus commendatione verbi Scriptura vigilanter admonet ut lucem quae facta est inferiora orbis occasu suo lustrasse discamus. Nam si non hoc faceret, sed magis facto vespere paulatim tota periret, ac rursum paulatim mane recreata resurgeret, non jam in mane diei sequentis, sed potius in vespera primi unum diceret esse diem perfectum, unde etiam vesperam et mane, quam noctem et diem factam dicere maluit, ut insinuaret tunc primariae lucis actum esse circuitu, quod nunc circuitu solis die noctuque geri constat; praeter hoc solummodo, quod post creata sidera nox quoque tam sua, etsi minori quam dies, luce perfunditur. Triduo autem illo primo tenebrosa prorsus (0018B)et obscura manebat, decebat namque omnimodis ut dies incipiens a luce in mane diei sequentis esset protelatus, quatenus intimaretur opera ejus qui est lux vera, et in quo tenebrae non sunt ullae, a luce inchoari, et in lucem cuncta esse completa.

Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis; et fecit Deus firmamentum, divisitque aquas quae erant sub firmamento, ab his quae erant super firmamentum. Et factum est ita. Vocavitque Deus firmamentum coelum, et factum est vespere et mane dies secundus. Hic nostri coeli, in quo fixa sunt sidera, creatio describitur; quod in medio constat firmatum esse aquarum. Nam suppositas ei esse aquas, et ipsi aere terrisque videmus; superpositas autem non solum hujus Scripturae auctoritate, (0018C)sed prophetae verbis edocemur, qui ait: Extendens coelum sicut pellem, qui tegis in aquis superiora ejus (Psal. CIII, 2). In medio ergo aquarum firmatum esse constat sidereum coelum, neque aliquid prohibet ut etiam de aquis factum esse credatur; qui enim cristallini lapidis quanta firmitas, quae sit perspicuitas ac puritas novimus, quem de aquarum concretione certum est esse procreatum, quid obstat credi quod idem dispositor naturarum in firmamento coeli substantiam solidarit aquarum? Si quem vero movet quomodo aquae, quarum natura est fluitare semper atque ad ima delabi, super coelum consistere possint, cujus rotunda videtur esse figura, meminerit Scripturae dicentis de Deo: Qui (0018D)ligat aquas in nubibus suis, ut non erumpant pariter deorsum (Job. XXVI, 8); et intelligat quia qui infra coelum ligat aquas ad tempus cum vult, ut non pariter decidant, nulla firmioris substantiae crepidine sustentatas, sed vaporibus solum nubium retentas, ipse etiam potuit aquas super rotundam coeli sphaeram, ne unquam delabantur, non vaporali tenuitate, sed soliditate suspendere glaciali. Sed etsi liquentes ibi aquas sistere voluit, nunquid majoris hoc miraculi est, quam quod ipsam terrae molem, ut Scriptura dicit, appendit in nihilo? Nam et undae sive (0019A)Rubri maris, seu fluvii Jordanis, cum ad transitum Israeliticae plebis in altum erectae murorum instar figuntur, nonne evidens dant indicium quod etiam supra rotunditatem coeli volubilem, fixa possint statione manere? Sane quales ibi aquae sint, quosve ad usus reservatae, Conditor ipse noverit; esse tantum eas ibi, quia Scriptura sancta dixit, nulli dubitandum reliquit. Quid sit autem dicere Dei fiat haec vel illa creatura, jam supra dictum est. Dixit enim ut fieret, cum in coaeterno sibi Verbo, unigenito videlicet Filio, cuncta creando disposuit. Cum ergo audimus: Dixit Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis, intelligamus quod in Verbo Dei erat ut fieret, in quo faciendum intus, ante omne tempus, praevidit quidquid foras Deus ex (0019B)tempore fecit. Cum vero audivimus: Et fecit Deus firmamentum, et divisit aquas quae erant sub firmamento ab his quae erant super firmamentum, et factum est ita, intelligamus factam coeli aquarumque creationem, ac dispositionem non excessisse praescriptos sibi in verbo Dei terminos, juxta illud Psalmistae: Praeceptum posuit, et non praeteribit (Ps. CXLVIII, 6). Quod aeque de creaturis quae sequentibus quatuor diebus factae referuntur intelligendum est. Ubi vero adjunctum audimus: Et vidit Deus quod esset bonum, intelligamus in benignitate spiritus ejus, non quasi cognitum postea quia factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret, ubi placebat ut fieret. Notandum enim quod hujus verbi adjectio (0019C)hoc in loco in Hebraica veritate non habetur. Et mirum quare inter omnia quae creasse Deus legitur hic solummodo, id est, in secundi diei operibus, probatio divinae visionis minime addatur, quae tamen ipsa cum caeteris quae fecit Deo bona visa esse demonstrantur, cum in sequentibus dicitur: Viditque Deus cuncta quae fecit, et erant valde bona, nisi forte, sicut quidam Patrum exponunt, intelligere nos in hoc Scriptura voluit, non esse bonum duplicem numerum, qui ab unitate dividat, et praefiguret foedera nuptiarum; unde et in arca Noe omnia animalia quaecunque bina ingrediuntur, immunda sunt, et impar numerus esse mundus ostenditur. De his sane quae hactenus exposita sunt, id est de creatione diei primi et secundi, in historia sancti Clementis ita refertur (0019D)dixisse apostolum Petrum: « In principio cum fecisset Deus coelum et terram, tanquam domum unam, ipsaque ex corporibus mundi reddita est umbra his quae intrinsecus clausa erant, tenebras ex se dedit. Sed cum voluntas Dei introduxisset lucem, tenebrae illae quae ex umbra corporum factae fuerant continuo devoratae sunt; tum deinde lux in diem, tenebrae deputantur in noctem. Jam vero aqua quae erat intra mundum in medio primi illius coeli terraeque spatio, quasi gelu concreta, et cristallo solidata, distenditur, et hujusmodi firmamento velut intercluduntur media coeli ac terrae spatia, idque firmamentum coelum (0020A)conditor appellavit, antiquioris illius vocabulo nuncupatum, et ita totius mundi machinam, cum una domus esset, in duas divisit regiones. Divisionis autem haec fuit causa, ut superna regio angelis habitaculum; inferior vero praeberet hominibus (Recognit. S. Clem. lib. I, cap. 27). » Haec nostro operi paucis inserere libuit, ut quantum hoc Patrum sensui concordet, lector agnoscat.

Dixit vero Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida; factumque est ita. Subducuntur aquae quae inter coelum et terram universa compleverant, et unum congregantur in locum, ut et lux quae praeterito biduo aquas clara lustrabat, clarior puro in aere splendesceret; et terra quae latebat appareret, quaeque contecta aquis limosa (0020B)manebat et invalida, harum abscessu, redderetur arida, et suscipiendis apta germinibus. Si quis vero quaesierit ubi congregatae sint aquae quae omnes terrae partes ad coelum usque cooperuerant, sciat fieri potuisse ut terra ipsa longe lateque jussu Creatoris subsidens alias partes praeberet concavas, quibus confluentes aquae reciperentur, ut appareret arida ex his partibus, unde humor abscesserat. Potest etiam non absurde credi rariores, sicut et supra commemoravimus, primarias fuisse aquas, quae velut nebulae terras tegerent; congregatione autem esse spissatas, quae datis sibi locis capi possent, apparente arida in reliquis. Bene autem cum multa constet esse maria, in locum tamen unum congregatas dicit aquas, quia videlicet cuncta haec (0020C)jugi unda atque continua Oceano ac mari junguntur magno; sed etsi qui lacus in semetipsis videntur esse circumscripti, et hos ferunt occultis quibusdam perforatos cavernis, in mare suos evolvere meatus. Nam et fossores puteorum hoc probant, quia tellus omnis per invisibiles venas aquis est repleta manantibus, quae trahunt ex mari principium.

Et vocavit Deus aridam terram, congregationesque aquarum appelavit maria. Prius quidem ad distinctionem aquarum totam hanc solidiorem mundi partem appellavit terram, cum diceret: In principio creavit Deus coelum et terram; terra autem erat inanis et vacua; at nunc postquam formari jam mundus incipit, et aquis suum in locum recedentibus terrae facies (0020D)appareret, ad distinctionem partis ejus quae adhuc aquis premebatur, caetera portio quam aridam esse licebat terrae nomen accepit; inde dicta Latine, quod animantium pedibus teratur. Congregationes vero aquarum appellantur maria, videlicet pro maxima sui parte. Nam et apud Hebraeos cunctas aquarum congregationes sive salsae, seu sint dulces, appellari dicunt maria. Et apte qui prius propter continuationem omnium quae in terris sunt aquarum in locum unum eas dixit congregatas, nunc et earum congregationes aquarum pluraliter nominat, et haec appellari maria pluraliter dicit, propter videlicet (0021A)multifidos earumdem sinus, qui diversa pro regionum vocabulis et ipsi nomina sortiuntur.

Et vidit Deus quod esset bonum. Necdum terra germinabat, necdum vel ipsa, vel aquae animantia viva produxerant, et tamen videre dicitur Deus quod esset bonum, cedentibus aquis, apparuisse aridam, quia videlicet aquae creator atque aestimator universitatis praevidens quae futura sunt, quasi perfecta jam laudat, quae adhuc in primi operis exordio sunt, nec mirum apud quem rerum perfectio non in consummatione operis, sed in suae est praedestinatione voluntatis.

Et ait: Germinet terra herbam virentem et facientem semen, et lignum pomiferum faciens fructum juxta genus suum; cujus semen in semetipso sit super terram. (0021B)Et factum est ita. Et protulit terra herbam virentem, et afferentem semen juxta genus suum, lignumque faciens fructum, et habens unumquodque sementem secundum speciem suam. Et vidit Deus quod esset bonum, factumque est vespere et mane dies tertius. Patet ex his Dei verbis quod verno tempore mundi est perfectus ornatus. In hoc enim solent herbae virentes apparere in terra et ligna pomis onustari; simulque notandum quod non prima herbarum arborumque germina de semine, sed prodiere de terra; nam ad unam Conditoris jussionem terra, quae arida parebat, repente herbis compta, et nemoribus est vestita florentibus, atque haec continuo sui quaeque generis poma ex sese ac semina produxerunt. Oportebat enim ut forma quaeque rerum ad imperium (0021C)Domini primo perfecta procederet, quomodo et homo ipse, propter quem omnia facta sunt in terra, perfecte, hoc est, juvenilis aetatis plasmatus esse credendus est.

Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli. Decenti satis ordine mundus ex materia informi congruam procedit ad formam. Postquam enim ante omnem hujus saeculi diem coelum et terram et aquam Deus creavit, hoc est, superiorem illum et spiritalem cum suis incolis mundum, et informem totius hujus mundi materiam, juxta hoc quod scriptum est: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul (Eccli. XVIII, 1); primo hujus saeculi die lucem fecit, quae caeteras creaturas specie capaces redderet. Secundo firmamentum coeli, superiorem videlicet (0021D)hujus mundi partem, in aquarum medio solidavit. Tertio in inferioribus mare terrasque suis discrevit finibus, aeremque suis in locis, cedente aqua, diffudit. Oportuit ergo ut eodem quo creata sunt ordine profectum caperent elementa amplioris ornatus, id est, quarto die coelum luminaribus insigniretur. Quinto aer et mare, sexto terra suis impleretur animantibus. Nam quod die tertio terra herbis est arboribusque vestita, non ad ornatum ejus, sed ad ipsam, ut ita dixerim, figurae ejus superficiem pertinet.

(0022A)Dixit ergo Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, ut dividant diem ac noctem. Ea videlicet divisione, quae in sequentibus explicatur apertius, ut sol quidem diem, luna vero et stellae noctem illustrent. Hoc enim factis sideribus ad augmentum primariae lucis accessit, ut etiam nox luminosa procederet, vel lunae utique splendore, vel stellarum, vel utroque irradiata, quae eatenus nihil praeter tenebras noverat antiquas. Nam etsi nobis saepissime nox tenebrosa videtur, et caeca, obscurato videlicet nebulosis turbinibus aere qui terrae proximus est, superiora tamen illa spatia, quae aetheris nomine censentur, et a turbulento hoc aere usque ad sidereum pertingunt coelum, semper ob siderum circumeuntium reddunt lucida fulgorem. Sed et hoc divini (0022B)muneris exorta sidera cum additamento lucis mundo obtulerunt, ut distinctio quoque temporum labentium per ea posset dignosci; unde sequitur.

Et sint in signa et tempora, et dies et annos. Quia nimirum priusquam sidera fierent, non erat quibus ordo temporum adnotaretur indiciis; non erat unde meridiana hora dignosceretur, antequam sol medium coeli conscenderet igneus orbem; non unde caeterae diei noctisque signarentur horae, donec astra polum aequali inter se sorte die noctuque dividerent. Sunt ergo luminaria in signa et tempora et dies et annos, non quod a conditione eorum vel tempora inciperent, quae constat coepisse a principio quo fecit Deus coelum et terram; vel dies et anni, qui originem (0022C)sumpsisse noscuntur ex quo dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux; sed quia per ortus eorum sive transitus temporum ordo dierumque annorumque signatur. Nam totum illud triduum superius indiscreto cursus sui processu transierat, nullam penitus dimensionem habens horarum, ut pote quia lumine primario adhuc generaliter omnia replente, nullumque caput habente, quod nunc de sole accipit, nusquam radii ardentiores illuxerant, nulla sub caute vel arbore quasi remotior umbra frigebat. Sed et excepta adnotatione temporum sunt luminaria in signa hujus vitae usibus necessaria, quae vel nautae in gubernando, vel in desertis Aethiopiae arenosis quique viantes observant, ubi quam levissimo venti impulsu cuncta, mox quae inventa fuerint, itinerantium (0022D)vestigia complanantur. Ideoque non minus illis in regionibus euntes, quam qui in mari navigant, nocte dieque signis egent siderum. Sunt item signa quibus nonnunquam aeris quoque qualitas quae sit ventura horum contemplatione praevidemus.

Ut luceant in firmamento coeli, et illuminent terram; et factum est ita. Semper quidem luminaria in firmamento coeli lucent, ut diximus, et proxima ei loca claro lumine perfundunt, sed temporibus opportunis illuminant terram. Namque aliquoties nubilosus obsistit aer, ne vel lunae, cum parva est, vel stellarum (0023A)lumen terris appareat; sed et ortus sol lunam stellasque majore lumine, ne terram illuminent impedit; unde et nomen Latine accepit, quod solus, obtunsis una stellis cum luna, per diem terris fulgeat.

Fecit quoque Deus duo magna luminaria. Luminaria magna possumus accipere, non tam aliorum comparatione, quam suo munere, ut est coelum magnum et mare magnum. Nam et magnus sol qui complet orbem terrarum suo calore, vel luna suo lumine, quae in quacunque parte fuerint coeli, terrae illuminant omnia, et aeque spectantur a cunctis. Exemplum magnitudinis eorum evidens, quod omnibus hominibus orbis ipsorum idem videtur. Nam si longe positis minor videretur, et propius constitutis major (0023B)refulgeret, proderet exiguitatis indicium.

Luminare majus, ut praeesset diei, et luminare minus, ut praeesset nocti, et stellas; et posuit eas in firmamento coeli. Luminare majus est sol, non solum forma sui qualiscunque est, corporis, sed etiam magnitudine luminis, qua et ipsum luminare minus et stellas illustrare creditur. Major est et virtute ardoris, qua mundum calefecit exortus, cum praeteritis ante ejus creationem diebus nihil omnino caloris habuisset: quod autem aequalis uniusque magnitudinis luna cum sole cernitur, ex eo fieri dicunt, quod ille multo longinquior a terris atque altior quam luna incedat; ideoque magnitudo ejus quanta sit, nequaquam a nobis, qui in terris degimus, valeat dignosci. Omnia enim longius posita solent breviora (0023C)videri.

Et luminare, inquit, minus ut praeesset nocti, et stellas; et posuit eas in firmamento coeli; quia etsi lunam omni mense si aliquoties et stellas majores in die videri contingat, nequaquam eas diei, sed nocti solummodo, lucis solatium aliquod afferre certissimum est.

Ut lucerent super terram, et praeessent diei ac nocti, et dividerent lucem ac tenebras. Haec et de luminaribus magnis et de stellis intelligi possunt ea tantum distinctione, ut quod dictum est et praeessent diei, ad solem specialiter; quod subjunctum, et nocti, ad lunam et stellas pertineat; quod vero subinfertur et dividerent lucem ac tenebras, omnibus aeque sideribus (0023D)conveniat, quae ubicunque incedunt lucem secum circumferunt, ubi autem absunt tenebrosa cuncta relinquunt. Sin autem quaerit aliquis quale poterit esse lumen diurnum ante creationem siderum, non ab re quod tale fuerit, quale videmus quotidie mane, approximante scilicet solis ortu, sed necdum terris apparente, quando lucet quidem obtusis stellarum radiis dies, sed minime adhuc donec sol oriatur, refulget. Unde nulla tunc esse discretio temporum praeter diei solum et noctis poterat, meritoque factis sideribus dictum est: Et sint in signa et tempora, et (0024A)dies et annos. Coeperunt namque discerni temporum vices ex quo sol die quarto mundi nascentis, a medio procedens orientis, aequinoctium vernale suo consecravit exortu, et quotidianis profectibus ad alta coeli culmina scandendo, rursumque a solstitiali vertice ad infima paulatim descendendo, ne mora ab infimis hibernisque locis aequinoctiales gyros repetendo, discretis temporibus quatuor notissimis diebusque praefinitis anni spatium complevit. Sed et luna vespere plena apparens, ea quae in celebrationem paschae servanda erant tempora primo suo praefixit ascensu. Ipsa est enim hora qua non solum antiquus ille populus Dei, sed et nos hodie primam in agendo pascha servamus, cum aequinoctii die transcenso, plena vespere luna, hoc est, (0024B)quarta decima, in faciem coeli prodierit. Nam mox post haec ut Dominicus dies advenerit, aptum hoc celebrandae resurrectionis dominicae tempus instabit, completo ad litteram quoque prophetae verbo, qui dixit: Fecit lunam in tempora, sol cognovit occasum suum (Psal. CIII, 19). Stellae quoque, excepto quod supra diximus, quia vel sua specie quae sit futura qualitas aeris, vel suo cursu quota sit vigilia noctis, ostendunt; sunt in signa et tempora, quia hae in coelum venientes aestiva tempora, illae designant hiberna. Sunt et in dies, quia istae in vernis diebus solem, illae comitantur autumnalibus. Sunt et in annos, quia quae nunc verbi gratia in aequinoctio verno matutinae oriuntur, ipsae omnibus annis in eodem aequinoctio in coeli faciem veniunt; quae nunc (0024C)in solstitio vespere vel mane, hae semper in illo eisdem horis oriuntur. Sed et quaedam sunt stellae quas planetas, id est, errantes vocant astrologi, quae majores annos suo circuitu faciunt, quo ad eumdem coeli locum redeunt. Nam stella quae Saturni dicitur, triginta annis, quae Jovis, duodecim annis, quae Martis, duobus annis fertur solaribus, circuitu coeli expleto, ad eadem loca siderum, in quibus fuerant ante redire. Luna quoque cum duodecies spatia sui cursus peregerit, annum facit communem, id est, dierum trecentorum quinquaginta quatuor, et ut anno solari posset ejus concordare circuitus, tertio quoque vel secundo anno tertium decimum addit mensem, quem embolismum vocant annum calculatores, et fit dierum trecentorum octoginta et quatuor.

(0024D)Et vidit Deus quod esset bonum. Necessario sancta Scriptura multoties reperit quod vidit Deus bona esse quae fecit, ut hinc informaretur pietas fidelium; non tamen pro humano sensu, qui saepe etiam bonis rebus offenditur, quarum causas atque ordinem nescit, de creatura visibili atque invisibili judicare, sed laudanti Deo credere et cedere. Tanto enim quisque facilius aliquid proficiendo cognoscit, quanto religiosius antequam cognosceret Deo credidit. Vidit ergo Deus quod essent bona quae fecit, quoniam (0025A)quae facienda placebant, ut fierent, facta placuerunt, ut manerent, quantum cuique rei existendi sive manendi a tanto fabricatore fuerat constituenda mensura.

Factum est vespere et mane dies quartus. Haec est vespera illa memoranda, in qua populus Dei in Aegypto in celebrationem paschae obtulit agnum hoc mane quod primum post excussum longae servitutis jugum, coepto libertatis itinere, vidit. Scriptum est dicente Domino ad Moysen: Mensis iste vobis principium mensium primus erit in mensibus anni. Decima die mensis hujus tollat unusquisque agnum per familias et domos suas, et servabitis eum usque ad quartam decimam diem mensis hujus, immolabitque eum universa multitudo filiorum Israel, ad vesperam (Exod. (0025B)XII, 2), etc. Qua etiam vespera, ad consummanda paschae legalis sacramenta, Dominus noster post esum agni typice mysteria nobis sui corporis et sanguinis celebranda initiavit; quo lucescente mane, quasi agnus immaculatus, suo nos sanguine redimens, a daemonicae dominationis servitute liberavit. Quae videlicet lunae plenissimae dies in creatione quidem mundi quarta processit; at in tempore Dominicae passionis, altioris gratia sacramenti, in quintam Sabbati incidit, ut videlicet Dominus sexta Sabbati crucifixus, Sabbato ipso in sepulcro quiesceret, ac primam Sabbati sua resurrectione consecraret, et nobis quoque in ea, in qua lux facta est, resurgendi a mortuis ac lucem perpetuam intrandi fidem (0025C)spemque donaret.

Dixit etiam Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento coeli. Post ornatam quarto die coeli faciem luminaribus, ornantur consequenter quinta inferioris mundi partes, aquae videlicet et aer, his quae spiritu vitae moventur, quia et haec elementa quadam quasi cognatione et sibi ad invicem et coelo copulantur. Sibi quidem, quia natura aquarum aeris qualitati proxima est; unde exhalationibus earum pinguescere probatur, ita ut nubila contrahat, et possit volatus avium sustinere, attestante Scriptura: Quia subito aer cogetur in nubes, et ventus transiens fugabit eas (Job. XXXVII, 21). Denique per noctes etiam serenas rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur; (0025D)coelo autem hoc modo junguntur, quia adeo vicinus est ei aer iste, ut et ipse nonnunquam ejus nomen acceperit, sicut volatilia coeli cognominat Scriptura, quae volare constat in aere; et Dominus ipse turbis, quae tempus adventus sui de virtutum ostensione non cognoverant, loquitur dicens: Cum videritis nubem orientem ab occasu, statim dicitis: Nimbus venit, et ita fit; et cum Austrum flantem, dicitis quia ventus erit, et fit. Hypocritae, faciem terrae et coeli nostis probare, hoc autem tempus quomodo non probatis (Luc. XII, 54)? Ubi certum est, quia faciem coeli non aliam quam variantem hunc statum aeris appellat.

(0026A)Dixit ergo Deus, producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento coeli. Et ne forte, quia sunt aquarum animantia, quae non reptando, sed natando, vel pedibus ambulando incedunt, sunt inter volatilia quae ita pennas habent, ut omni usu volandi careant, putaret quisquam aliquod genus volatilium sive aquatilium animantium in hoc Domini verbo esse praetermissum, vigilanter adjungitur:

Creavitque Deus cete grandia et omnem animam viventem atque motabilem, quam produxerant aquae in species suas, et omne volatile secundum genus suum. Nullum igitur genus exceptum est, ubi cum cetis grandibus creata est omnis anima vivens eorum quae produxerant aquae in species diversas, hoc est, (0026B)et reptilium, et natatilium, et volatilium; sed et eorum quae nullo aptae incessui fixa cautibus inhaerent, ut sunt plurima concharum genera. Quod autem dictum, et volatile super terram sub firmamento coeli, nihil rationi veritatis obsistit, quia nimirum, etsi immenso interjacenti spatio sub sidereo tamen coelo volant aves quae super terram volant, quomodo etiam nos homines in terra positi, sub coelo ac sole esse constituti veraciter et recte dicimur, attestante Scriptura, quae ait: Qui erant in Jerusalem habitantes Judaei, viri religiosi, ex omni natione quae sub coelo est (Act. II, 5); et: Quid habet amplius homo de universo labore suo quo laborat sub sole (Eccle. I, 3). Sane juxta aliam translationem movet nonnullos quod dictum est: Et volatilia volantia secus firmamentum (0026C)coeli, id est, juxta firmamentum coeli. Sed intelligendum est, quod ideo dictum sit volare aves sub firmamento coeli, quia hoc nomine etiam aether indicetur, hoc est, superius illud aeris spatium quod a turbulento hoc et caliginoso loco in quo aves volant usque ad astra pertingit, et esse tranquillum prorsus ac luce plenum non immerito creditur. Nam et errantia sidera septem, quae in hoc aetheris spatio vaga ferri perhibentur, Scriptura in firmamento coeli esse posita dixit. Ideoque aves recte dicuntur secus firmamentum coeli volare, quia vicina sunt, ut diximus, aetheri turbulenta haec aeris spatia, quae volatus avium sustinent. Nec mirandum si aether firmamentum coeli nominetur, cum aer appellatur coelum, (0026D)ut supra docuimus. Nec praetereundum quod cum creasse diceretur Deus omnem animam viventem, additum est, atque mortabilem, ad distinctionem videlicet hominis quem facturus erat ad imaginem et similitudinem suam, ita ut si ejus praecepta servaret, perpetua viveret incommutabilitate beatus. Nam animantia caetera, ita sunt prima mox conditione facta, ut vel alia aliis in alimoniam cederent vel ipsa suo senio deficientia perirent.

Et vidit Deus quod esset bonum, benedixitque eis dicens: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris, avesque multiplicentur super terram. Et factum est vespere et mane dies quintus. Quod dixit, crescite, (0027A)et multiplicamini, et replete aquas maris, ad utrumque genus animantium de aquis factorum, hoc est, et ad pisces pertinet, et ad aves, quia sicut pisces omnes non nisi in aquis vivere possunt, ita sunt pleraeque aves quae etsi in terris aliquando requiescunt, fetusque propagant, non tantum de terra, sed de mari vescuntur, marinisque sedibus libentius quam utuntur terrestribus. Quod vero subjungit, avesque multiplicentur super terram, ad utrumque genus avium, hoc est, et earum quae de aquis, et earum quae vescuntur de terra, respicit, quia videlicet etiam illae quae sine aquis vivere nesciunt aves, ita ut multo saepe anni tempore sub profundo aquarum quomodo pisces lateant, nonnunquam egredi super terras solent, maxime cum fetant et nutriunt (0027B)pullos.

Dixit quoque Deus: Producat terra animam viventem in genere suo, jumenta et reptilia et bestias secundum species suas. Factumque est ita. Post radiatum sideribus coelum, post impletum volatilibus aerem, qui ob viciniam, ut diximus, coeli nomen meruit, post locupletatas suis animantibus aquas, quae et ipse aeri sunt magna naturae vicinitate conjunctae: unde et de illis sumpsit animantia, de illis imbres, nives, grandines et caetera sumit hujusmodi, consequens erat etiam terram suis animantibus, hoc est, ex se genitis impleri. Nam et ipsa praecipuam habet cognationem cum aquis, ut pote quae sine earum succo et irrigatione non solum fructificare, sed nec ipsa consistere possit, Petro attestante, qui ait: (0027C)Quia coeli erant prius, et terra de aqua, et per aquam consistens Dei verbo (II Petr. III, 5). Jubet ergo producere Deus terram jumenta, et reptilia, et bestias terrae; quia vero nomine bestiarum omne quidquid ore vel unguibus saevit, exceptis serpentibus, constat esse comprehensum, nomine autem reptilium terrae etiam serpentes continentur, nomine vero jumentorum ea quae in usu sunt hominum animalia designantur. Ubi ergo conditio describitur caeterorum animalium quadrupedum, verbi gratia, cervorum, caprearum, bubalorum et caprorum caeterorumque hujusmodi, nisi forte et haec ob ferocitatem indomitae mentis inter bestias esse adnumerata dixerimus, juxta antiquam sane translationem, in qua scriptum est: Ejiciat terra animam vivam secundum (0027D)genus, quadrupedia, et reptilia, et bestias terrae, nihil omnino quaestionis est, quia videlicet nomine quadrupedum cuncta comprehensa, sunt quae exceptis bestiis et reptilibus, terra produxit, sive quae sub cura humana, seu quae sunt fera et agrestia.

Et fecit Deus bestias terrae juxta species suas et jumenta et omne reptile terrae in genere suo. Notanda transmutatio verborum, quia supra dictum est, quod (0028A)producere jusserit Deus terram, et jumenta, et reptilia, et bestias terrae; nunc autem, mutato ordine, fecisse dicitur Deus bestias terrae et jumenta et omne reptile terrae; et intelligendum quod dicto citius omne quod voluit fuit; nilque differt quod loquela humana prius in creaturarum ordine nominet, quas divina potentia condidit simul cunctas.

Cum autem sequitur: Et vidit Deus quod esset bonum, quaeritur merito, quare non hic addatur illud quod dictum est de eis quae aquae produxerant de animantibus: Benedixitque eis dicens: Crescite et multiplicamini et replete terram: An forte quod de prima creatura animae viventis dictum a Deo commendaverit, etiam de secunda nobis subintelligendum reliquit? maxime, quia in hujus diei operibus (0028B)plura erat alia subjuncturus; porro de homine facto hoc necessario iterare curavit dicens. Benedixitque illis Deus et ait: Crescite et multiplicamini et replete terram, ne quis honorabili connubio inesse peccatum thorumque foeditati fornicationis putaret esse comparandum. Facta autem atque ornata habitatione mundana, supererat ut ipse etiam propter quem omnia parabantur habitator ac dominus rerum homo crearetur, sequitur:

Et ait: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Nunc apparet evidentius quare de creatis herbis et arboribus, piscibus et volatilibus, terrestribus quoque animantibus dictum sit, ut fierint singula juxta genus et species suas. Praevidebatur enim futura ejus creatio qui non solum suo generi (0028C)similitudine congrueret et specie, sed etiam ad imaginem sui Creatoris ac similitudinem fieret: cujus nobilitati creationis etiam hoc testimonium dat, quod non sicut in caeteris creaturis dixit Deus: Fiat homo, et factus est homo; vel: Producat terra hominem, et produxit terra hominem; sed, priusquam fieret, Faciamus hominem dicitur, ut videlicet quia rationabilis creatura condebatur, quasi cum consilio videretur facta. Quasi per studium de terra plasmatur, et inspiratione Conditoris in virtute spiritus vitalis erigitur, ut scilicet non per jussionem vocis, sed per dignitatem operationis existeret, quia ad Conditoris imaginem fiebat. Cum autem dicitur faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, unitas sanctae Trinitatis aperte commendatur. (0028D)Si quidem eadem individua Trinitas in praecedente rerum formatione mystice erat insinuata, quando dicebatur: et dixit Deus: Fiat, et fecit Deus; et vidit Deus quod esset bonum. Nunc autem manifestius haec ipsa insinuatur, cum dicitur: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et recte, quia donec is qui doceretur non erat, in profundo fuit abdita praedicatio Deitatis; ubi vero coepit hominis (0029A)exspectari creatio, revelata est fides, et evidenter dogma veritatis emicuit. In eo enim quod dicitur. Faciamus, una ostenditur trium personarum operatio; in eo vero quod sequitur, ad imaginem et similitudinem nostram, una et aequalis substantia ejusdem sanctae Trinitatis indicatur. Quomodo enim una esset imago et similitudo, si minor Patre Filius, si minor esset Filio Spiritus sanctus, si non consubstantialis ejusdem potestatis esset gloria totius Trinitatis? aut quomodo diceretur Faciamus, si trium in una deitate personarum cooperatrix virtus non esset? neque enim angelis a Deo dici poterat Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, quia nulla prorsus ratio sinit ut Dei et angelorum unam esse eamdemque imaginem sive similitudinem (0029B)credamus. In quo autem sit homo factus ad imaginem et similitudinem Dei, testatur Apostolus, cum nos solerter admonet ut hanc quam in primo parente perdidimus, per gratiam ejusdem Conditoris recuperemus in nobis. Renovamini, inquit, spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est, in justitia, sanctitate, et veritate (Ephes. IV, 23). Creatus est ergo Adam novus homo de terra secundum Deum, ut esset justus, sanctus et verus, subditus et humiliter adhaerens gratiae sui Conditoris, qui aeternaliter ac perfecte justus, sanctus et verus existit: qui quoniam pulcherrimam hanc novitatem in se divinae imaginis peccando corrupit, corruptamque ex se prosapiam generis (0029C)humani procreavit unde venit secundus Adam, id est, Dominus ipse et conditor noster, natus ex Virgine, creatus incorruptibiliter atque incommutabiliter ad imaginem Dei, immunis omnis delicti, et plenus omnis gratiae et veritatis, ut imaginem in nobis suam ac similitudinem exemplis suis restauraret et donis. Ipse est enim novus homo veraciter secundum Deum creatus, quia nimirum ita veram de Adam carnis substantiam sumpsit, ut nihil de illo vitii sordentis traheret: cujus exempla pro captu nostro sequi, cujus adhaerere donis, cujus obtemperare mandatis, hoc est, imaginem Dei quam in veteri homine perdidimus, recuperare in novo. Non ergo secundum corpus, sed secundum intellectum mentis ad imaginem Dei creatus est homo. Quanquam (0029D)et ipse in corpore habeat quamdam proprietatem quae hoc indicet, quod erecta statura est factus, ut hoc ipso admoneretur, non sibi terrena esse sectanda, velut pecorum, quorum voluptas omnis ex terra est; unde in altum cuncta prona atque prostrata sunt, juxta quod quidam poetarum pulcherrime ac verissime dixit:
Pronaque cum spectent animalia caetera terram,
Os homini sublime dedit, coelumque videre,
Jussit et erectos ad sidera tollere vultus. (Ovid. t. I Metam.)

Congruit ergo et corpus ejus animae rationabili, non secundum lineamenta figurasque membrorum, sed potius secundum id quod in coelum erectum est, (0030A)ad intuenda quae in corpore ipsius mundi superna sunt, sicuti anima rationalis in ea debet erigi, quae in spiritalibus natura maxime excellunt, ut quae sursum sunt sapiat, non quae super terram. Bene autem additur.

Et praesit piscibus maris et volatilibus coeli, et bestiis, universaeque terrae, omnique reptili quod movetur in terra; quia nimirum in hoc maxime factus est homo ad imaginem Dei, in quo irrationabilibus antecellit: capax videlicet rationis conditus, per quam et creata quaeque in mundo recte gubernare, et ejus qui cuncta creavit posset agnitione perfrui. In quo honore positus, si non intellexerit ut bene agat, eisdem ipsis animantibus insensatis, quibus praelatus est, comparabitur, sicut Psalmista testatur (0030B)(Psal. XLVIII, 13).

Et creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit illum. Quod prius dixerat, ad imaginem suam, confirmationis gratia geminavit, addendo, ad imaginem Dei creavit illum, ut diligentius inculcaret nobis quales a Deo facti sumus, et spem recipiendae Dei imaginis arctius nostris mentibus infigeret ne qui in imagine Dei ambulamus, vane conturbemur, thesaurizantes in incerto divitiarum, sed exspectemus potius Dominum sitientes quando veniamus et pareamus ante faciem ejus, certi quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Quod autem nunc dicitur, ad imaginem Dei creavit illum, cum superius dictum sit faciamus ad imaginem nostram, significat quod non (0030C)id agat illa pluralitas personarum, ut plures deos credamus, sed Patrem et Filium et Spiritum sanctum, propter quam Trinitatem dictum est ad imaginem nostram, unum Deum accipiamus, propter quod dictum est ad imaginem Dei.

Masculum et feminam creavit eos. Plenius in sequentibus, unde et quomodo protoplastos fecerit Deus exponitur. Sed nunc brevitatis causa tantum creati referuntur, ut sexti diei operatio ac septimi dedicatio cum caeteris explicetur, ac sic ex tempore liberius et hoc et alia praetermissa quae erant relatu digna dicantur. Masculum autem unum et feminam in primis creavit Deus unam, non ut animantia caetera, quae in singulis generibus non singula, (0030D)sed plura creavit, ut per hoc humanum genus arctiore ad invicem copula charitatis constringeret, quod se ex uno totum parente ortum esse meminisset; cujus causa unionis Scriptura sacra cum dixit: Et creavit Deus hominem, ad imaginem Dei creavit illum, statimque subjungeret: Masculum et feminam creavit eos, noluit addere, ad imaginem Dei creavit eos, femina enim ad imaginem Dei creata est, secundum id quod et ipsa habebat mentem rationalem; sed addendum hoc de illa non putavit Scriptura, quod propter unitatem conjunctionis etiam in illa intelligendum reliquit, imo omni quod de eis ortum est genere humano intelligendum esse signavit. (0031A)Omnis enim homo etiam nunc in quantum ratione utitur, imaginem in se Dei habet; unde dicit Joannes: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9). Ipsum est enim lumen de quo Psalmista gloriatur in Domino dicens: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV, 7). Et quidem apte hoc in loco masculus et femina creati esse commemorantur, tametsi modus ejusdem creationis necdum referatur ut videlicet habeat locum congruum sermo divinae benedictionis, de quo sequitur:

Benedixitque illis, et ait: Crescite et multiplicamini, et replete terram, et subjicite eam. Haec etenim multiplicatio hominum et repletio terrae non nisi per conjunctionem erat maris et feminae perficienda. Si (0031B)autem benedictione Dei crescit ac multiplicatur genus humanum; quanta sunt maledictione digni, qui prohibent nubere, et dispositionem coelestis decreti quasi a diabolo repertam condemnant? Non ergo damnandae sunt nuptiae, quas ad propagationem generis humani, terramque replendam, supernae gratia benedictionis instituit; sed magis honoranda, majore est digna benedictione virginitas, quae postquam repleta est terra hominibus, casta mente simul et corpore Agnum quocunque ierit, id est, Dominum Jesum in coelestibus sequi, et canticum novum, quod nemo alius potest ei cantare, desiderat. Deus namque ac Dominus noster, qui in primordio mundi nascentis feminam ex virili latere formavit, ut mutua illorum conjunctione terram esse implendam doceret, (0031C)ipse in fine saeculi assumpsit virum de carne Virginis, totius contagionis expertem, tota divinitatis plenitudine perfectum, ut virginitatis se gloriam potius quam nuptias diligere probaret.

Et dominamini piscibus maris, et volatilibus coeli, et universis animantibus quae moventur super terram. Merito quaeritur in quam utilitatem homo dominatum in pisces, et volucres, et animantia terrae cuncta, perceperit, vel quos ad usus, quaeve solatia, sint haec creata homini, si nunquam peccaret: cui sicut sequentia Scripturae hujus declarant, non haec ad escam sed herbae solum et arborum sunt fructus in prima conditione concessi, nisi forte dicendum est, quia peccaturum presciebat Deus hominem, et mortalem peccando futurum quem immortalem (0031D)ipse creavit, ideoque ea illi solatia primordialiter instituit, quibus suam fragilitatem mortalis posset tueri, vel alimentum videlicet ex his, vel indumentum, vel laborum, vel itineris, habens adjumentum. Nec quaesitu dignum est quare non etiam nunc cunctis homo dominetur animantibus; postquam enim ipse suo Conditori subjectus esse noluit, perdidit dominium eorum quae suo Conditor juri subjecerat. Denique testimonium primae creationis legimus (0032A)viris sanctis atque humiliter Deo servientibus et aves obsequium praebuisse, et rictus bestiarum cessisse et venenum nocere non potuisse serpentium.

Dixitque Deus: Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem semen super terram, et universa ligna quae habent in semetipsis sementem generis sui ut sint vobis in escam, et cunctis animantibus terrae omnique volucri, et universis quae moventur in terra, et in quibus est anima vivens, ut habeatis ad vescendum: Jam hic patet quod ante reatum hominis nihil noxium terra protulit, nullam herbam venenatam, nullam arborem sterilem cum manifeste dictum sit, quod omnis herba et universa ligna data hominibus ac volatilibus, terrae quoque animantibus cunctis in escam, patet quia nec ipsae aves raptu infirmorum (0032B)alitum vivebant, nec lupus insidias explorabat ovilia circum, nec serpenti pulvis panis ejus erat, sed universa concorditer herbis virentibus ac fructibus vescebantur arborum. Sane inter haec nec praetereunda nasci quaestio quomodo et immortalis sit factus homo prae aliis animantibus, et nihilominus acceperit communiter terrenam cum illis alimoniam. In qua intuendum nobis est quia alia est immortalitas carnis quam in prima conditione in Adam accepimus, alia quam nos in resurrectione per Christum accepturos esse speramus. Ita quippe immortalis factus est ille, ut posse non mori, si non peccaret; sin autem peccaret, moreretur. Ita vero immortales erunt filii resurrectionis cum erunt aequales angelis Dei, ut nec mori ultra, nec peccare (0032C)possint. Ideoque caro nostra post resurrectionem nulla eget refectione ciborum, quia ei nulla suppetit a fame, vel lassitudine vel alia qualibet infirmitate defectio. Caro autem Adae ante peccatum ita est immortalis creata, ut, adminiculis adjuta temporalis alimoniae, mortis expers ac doloris existeret, donec corporalibus incrementis ad illam usque perductus aetatem quae Conditori placeret; tum creata progenie multa hujusmodi jam, jubente ipso, sumeret etiam de ligno vitae, ex quo perfecte immortalis effectus, sustentacula cibi corporalis ulterius nulla requireret. Sic ergo immortalis et incorruptibilis est condita caro primorum hominum, ut eamdem suam immortalitatem atque incorruptionem per observantiam mandatorum Dei custodirent; in quibus mandatis et (0032D)hoc erat, ut de lignis paradisi concessis vescerentur, ab interdicti autem se esu temperarent, per horum edulium inditae sibi immortalitatis dona conservarent, in illius tactu ruinam mortis invenirent. Sic vero incorruptibilis et immortalis in fine erit caro nostra; ut, ad similitudinem angelicae sublimitatis, in eodem semper statu permaneat, neque cibis corporalibus, quippe qui in vita spiritali nulli erunt egere possit. Nam quod angeli cum patriarchis (0033A)manducasse leguntur, non indigentiae causa, sed benignitatis agebant, ut videlicet haec agendo dulcius hominibus quibus apparebant congrueret. Dominus quoque post resurrectionem manducavit cum discipulis, non ut indigus refectionis sed ut veram se post mortem recepisse carnem monstraret.

Et factum est ita, id est, ut dominaretur homo cunctis quae in terra vel aquis creata sunt, et ut facultatem potestatemque edendi de fructibus terrae cum volatilibus coeli et animantibus terrae perciperet.

Viditque Deus cuncta quae fecit, et erant valde bona. Quia de singulis Dei operibus singulatim fuerat dictum quod videret ea esse bona, recte in conclusione, perfectis omnibus, positum est cum additamento, quia vidit cuncta quae fecit, et erant valde bona. (0033B)Sed quaeritur merito, quare de homine facto non sit adjunctum singillatim: Et vidit Deus quod esset bonum, sed ipsius magis factura inter caetera universaliter laudando reservetur? An quia praesciebat Deus hominem peccaturum, nec in suae imaginis perfectione mansurum, non singillatim, sed cum caeteris eum dicere voluit bonum, velut intimans quid esset futurum? Homo igitur ante peccatum et in suo utique genere bonus erat, sed Scriptura praetermisit hoc dicere, ut potius illud diceret quod futurum aliquid praenuntiaret. Deus enim naturarum optimus conditor, peccantium vero justissimus ordinator est, ut etiam si qua singillatim fiunt delinquendo deformia, semper tamen universitas cum eis pulchra sit.

Et factum est vespere et mane dies sextus. Igitur (0033C)perfecti sunt coeli, et terra, et omnis ornatus eorum. Senarium numerum constat esse perfectum, quia primus suis partibus impletur, sexta videlicet quod est unum, et tertia quae sunt duo, et dimidia quae sunt tria. Unum etenim et duo et tria faciunt sex, quale in monadibus numeris nusquam praeter hic invenies, sed neque in decadibus praeter vicesimum et octavum numerum. Sex ergo diebus perfecit Deus omnem ornatum coeli et terrae, ut qui omnia in mensura et numero et pondere constituit, ipso etiam numero in quo operaretur sua opera doceret esse perfecta. Complevitque Deus die septimo opus suum quod fecerat. In alia translatione dicitur quia consummavit Deus in die sexto opera sua quae fecit. Quod nihil omnino (0033D)quaestionis affert, quia manifesta descriptione quae in eo sunt facta declarantur. Sed merito quaeritur quomodo nostra Editio, quae de Hebraicae veritatis fonte descendit, complevisse Deum in die septimo dicat opus suum quod fecerat, in quo nihil novum creasse commemoratur, nisi forte ipsum diem septimum tunc eum fecisse, atque in ejus factura opus suum complevisse dixerimus, quod eo facto mensuram numerumque consummaverit dierum quorum circuitu omnia dehinc saecula ad finem usque procurrerent. Nam in revolutione temporum octavus idem qui et primus computatur dies.

(0034A)Complevit igitur die septimo Deus opus suum quod fecerat. Quia dierum quos fecerat summam in eo terminavit, addito ipso septimo, quem Sabbatum dici et esse voluit, eo quod eum mystica prae caeteteris benedictione et sanctificatione donaret, ut sequentia docent. Unde etiam dies judicii et consummationis saeculi, quia post septimam Sabbati ventura est, octava in Scripturis nuncupatur, videlicet quia septem soli praecesserint. Dictum enim est in titulo psalmorum: In finem in hymnis pro octava psalmus David, quod de die judicii scriptum totus sequentis psalmi textus docet, in quo iram venturi judicis timens propheta exclamat: Domine, ne in ira tua arguas me, neque in furore tuo corripias me (Psal. VI, 1), etc. Sed et dies dominicae Resurrectionis cum (0034B)post tot dierum millia ventura esset, octava tamen et ipsa dicta est in titulo alterius psalmi, quia nimirum septimam sequebatur, ut septimanae sequentis prima existeret, id est, eadem ipsa in qua in principio dixit Deus Fiat lux et facta est lux. Quem quidem psalmum de Resurrectione dominica scriptum probat ipse qui in eo loquitur, dicens: Propter miseriam inopum et gemitum pauperum nunc exsurgam dicit Dominus (Psal. XI, 6). Potest autem recte accipi complevisse Deum die septimo opus suum quod fecerat, etiam in eo quod ipsum diem benedixit et sanctificavit. Neque enim nullum opus est benedictio et sanctificatio. Neque Salomon nihil operis fecisse dicendus est, cum templum quod fecerat dedicavit; imo eximium Dei opus est, cum ea quae fecit benedictione (0034C)ac sanctificatione aeterna glorificavit. Denique de hoc opere quod in aeterno die Sabbati facit, dicit ipse in parabola fidelium servorum: Amen dico vobis quod praecinget se, et faciet illos discumbere, et transiens ministrabit illis (Luc. XII, 37). Qui enim praecingit se, qui discubitum praeparat, qui transit, qui ministrat, utique operatur. Sed his tamen verbis omnibus nihil aliud intimatur, quam quod sanctos suos Dominus in aeternum benedicit et sanctificat, id est, visione suae gloriae post opera illorum bona quae donavit remunerat.

Et requievit die septimo ab universo opere suo quod patrarat. Non quasi lassus ex nimio labore Deus instar humanae fragilitatis completa mundi fabrica requievit; sed requievisse ab universo opere suo dicitur, (0034D)quia novam creaturam ultra instituere aliquam cessavit. Solet namque Scriptura saepe nomine requiei cessationem operis sive sermonis indicare, sicut in Apocalypsi de sanctis animalibus: Et requiem, inquit, non habebant die ac nocte dicentia: Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus, Deus omnipotens (Apoc. IV, 8). Pro eo ut diceret, non cessabant haec semper decantare. Nam maxima et unica sanctis est requies in coelo, laudem summae Trinitatis, quae Deus est, indefessa voce dicere. Potest vero altius intelligi requievisse Dominum ab omnibus operibus suis, non (0035A)eum scilicet opus habuisse illis operibus suis in quibus requiesceret, quippe cujus requies in seipso sine initio ac termino semper vera est, sed sola bonitatis suae causa fecisse opera, quae in ipso requiescerent: quod e contrario facilius intelligitur, cum meminerimus humanam indigentiam pro hoc maxime laboribus quotidianis insistere, ut in operibus suis requiem percipere possit, dicente ei Domino: In sudore vultus tui vesceris pane tuo (Genes. III, 19). Deus autem qui ante creationem mundi aeternaliter in seipso perfectam habebat requiem, ipse etiam creato mundo, non in operibus quae fecit, sed ab omnibus quae fecit operibus requievit, ut pote nihil habens secum necessitatis in creaturis requiescere sui, quin potius creaturis rationabilibus ipse requiem (0035B)praestans, cum in seipso perfecte semper requiescat, eoque bono beatus sit, quod ipse sibi est.

Et benedixit diei septimo et sanctificavit illum. Illa videlicet benedictione et sanctificatione quam populo suo in lege plenius intimat dicens: Memento ut diem Sabbati sanctifices. Sex diebus operaberis, et facies omnia opera tua: septimo autem sabbati Domini Dei tui, non facies omne opus (Exod. XX, 8). Et paulo post: Sex enim diebus fecit Dominus coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt, et requievit in die septimo (Exod. XX, 11). Idcirco benedixit Dominus diem septimum et sanctificavit eum. Quae profecto benedictio et sanctificatio diei septimi in typum majoris benedictionis ac sanctificationis facta est. Nam sicut per crebras, imo quotidianas in lege victimas, (0035C)sanguis Dominicae passionis, qui semel erat pro salute mundi effundendus, signabatur; ita etiam per requiem diei septimi, quae post opera sex dierum semper celebrari solebat, praefigurabatur magnus ille dies Sabbati, in quo Dominus semel in sepulcro erat requieturus, completis ac perfectis in die sexto omnibus operibus suis, quibus mundum, quem in die sexto perfecerat, jam perditum restaurabat. In quo etiam die quasi antiqui recolens operis, aperto sermone declaravit salvationem se jam mundi perfecisse. Cum enim accepisset acetum, dixit: Consummatum est, et inclinato capite, tradidit spiritum (Joan. XIX, 30). Sed et haec sanctificatio ac benedictio septimi diei, et requies in illa Dei post opera (0035D)sua valde bona designavit quod nos singuli post opera bona quae in nobis ipse operatur et velle et perficere, ad requiem tendimus vitae coelestis, in qua aeterna ejus sanctificatione et benedictione perfruamur. Unde bene idem dies septimus vesperam habuisse non scribitur, quia nimirum perpetuam nostram in illo requiem significat.

Et benedixit, inquit, diei septimo et sanctificavit illum, quia in ipso cessaverat ab omni opere suo, quod creavit Deus ut faceret. Id est, completo mundi ornatu, cessaverat ab instituendis ultra novis rerum generibus. Neque huic sententiae contrarium debet (0036A)istud aestimari, quod in Evangelio dicit: Ipse Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 17). Respondens videlicet eis qui propter requiem Dei, Scripturae hujus auctoritate antiquitus commendatam, Sabbatum ab eo non observari querebantur. Cessaverat enim septimo die a condendis generibus creaturae, quia ultra jam non condidit aliqua genera nova; deinceps autem usque nunc operatur eorumdem generum administrationem quae nunc instituta sunt, non ut ipso saltem die septimo potentia ejus coeli et terrae, omniumque rerum quas condiderat, gubernatione cessaret, alioquin continuo dilaberentur.

Huc usque primordia mundi nascentis juxta sensum litterae dixisse sufficiat; libet autem paucis intimare ut etiam ordo sex illorum, sive septem, (0036B)dierum in quibus factus est, totidem ejus aetatibus conveniat. Primus namque dies in quo dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, primae aetati congruit, in cujus initio mundus idem factus, et homo in deliciis paradisi voluptatis positus est, ubi praesente gratia sui Conditoris, malorum omnium liber ac nescius frueretur; sed hic dies ad vesperam jam coepit declinare, cum protoplasti peccando felicitatem patriae coelestis perdiderunt, atque in hanc convallem lacrymarum dimissi sunt, quod etiam significatum est hora temporis illius, cum Adam post culpam praevaricationis audivit Dominum deambulantem in paradiso, ad horam post meridiem: deambulavit quippe Dominus, ut se ab homine, in cujus corde quietus manserat, recessisse signaret; et hoc ad (0036C)horam post meridiem, ut lucem in se homo divinae cognitionis fervoremque divinae dilectionis minoratum esse cognosceret. Plena autem vespera diei hujus advenit, cum crebrescentibus vitiis humani generis, corrupta est omnis terra coram Deo, et iniquitate repleta, adeo ut deleri diluvio omnis caro, praeter quos clauserat arca, mereretur.

Secundo die factum firmamentum in medio aquarum; et secunda aetate saeculi, arca in qua reliquiae generis humani, et semen, ut ita dixerim, sequentium servabatur aetatum, posita est in medio aquarum, quas certatim hinc rupti fontes omnes abyssi, inde apertae coeli cataractae fundebant. Sed et hic inclinatus est ad vesperam dies, cum se nationes, (0036D)oblitae proximae vel irae vel misericordiae Dei, contulissent ad aedificandam superbiae turrem; plenam vero accepit vesperam quando cum confusione linguarum humani generis est discissa societas.

Tertio die confluentibus in loca sua aquis, arida apparuit terra, et mox herbis virentibus ac frondentibus est vestita nemoribus; et aetatis initio tertiae separatis in loca sua gentibus idololatris, quarum error instabilis, et vanis simulacrorum doctrinis tanquam ventis omnibus mobilis, maris nomine bene significatur, semen patriarcharum ab eorum societate diremptum est, ac spiritali fruge fecundatum, dicente (0037A)Domino ad Abraham: Exi de terra tua et cognatione tua, et de domo patris tui in terram quam monstravero tibi; faciamque te in gentem magnam, et benedicam tibi (Genes. XII, 1), etc., usque dum ait: Atque in te benedicentur universae cognationes terrae. In qua videlicet gente discreti ordines fidelium quasi herbae virentes, et arbores pomiferae, ex una eademque terra prodibant, suscipientes imbrem coelestem divinorum eloquiorum. Verum hic quoque ad vesperam vergere coepit dies, cum eadem gens Israelitica, et fidem patriarcharum et caeremonias datae sibi legis abjiciens, exterarum gentium et polluta sceleribus et servitio depressa est. Supervenit jam vespera, quando ipsa gens una cum rege quem sibi neglecto Deo, elegerat alienigenarum est gladio maxima ex parte (0037B)deleta.

Quarto die luminaria coelum accepit, et quarta aetate praefatus Dei populus nova est factus claritate conspicuus, per imperium David et Salomonis aliorumque regum Deo auctore regnantium, per nobilissimum illud quod Salomon Deo condidit templum, per signa prophetarum, quae cunctis regum eorumdem non destiterunt florere temporibus, perque illud maxime, quod primo ac praeeminentissimo regum sibi placentium juravit Dominus dicens: De fructu ventris tui ponam super sedem meam (Ps. CXXXI, 11). Verum et hic ad vesperam dies inclinari coepit, cum post modum et reges iidem et populi, templum legesque Dei spernentes, vastati ac dilacerati sunt ab hostibus. Gravissima vero ei non solum vespera, sed (0037C)nox succedit, cum totum illud regnum eversum, templum incensum, populus est in Babyloniam captivus omnis abductus.

Quinto die produxerunt aquae reptilia animarum viventium, et volatilia volantia super terram sub firmamento coeli; et quinta aetate creverunt filii transmigrationis, et multiplicati sunt in Babylone, quae saepe aquarum nomine designatur. Quorum plurimi ibidem quasi in aquis pisces residere, e quibus tamen erant nonnulli qui velut ceti magni dominari magnis fluctibus saeculi quam servire studuerunt, quia nullo terrore ad idololatriam depravari potuerunt. Alii, soluta captivitate, quasi acceptis pennis libertatis, ad terram Israel reversi sunt, et instar volantium tota intentione coelestia petebant, ita ut etiam templum (0037D)ac civitatem Dei reaedificare, legem quoque ejus summa instantia restaurare, niterentur. Sed appropiabat vespera, cum postmodum, inter alias scelerum tenebras, etiam domesticis contra se invicem dissidere conflictibus, patriaeque suae Romanis ipsi fuere proditores; quae et advenit, cum eos non solum tributarios effici, sed etiam alienigenae regis contigisset imperio subdi.

Sexto die terra jumenta, bestias et reptilia produxit, quo etiam die creavit Deus hominem primum (0038A)Adam ad imaginem suam, ac de latere ejus dormientis feminam creavit Evam; sexta aetate saeculi inter multos reprobos, qui merito serpentibus comparari poterant ac bestiis, propter saevitiam scilicet, et quia toto animo terrestribus inhaerere curis vel illecebris nati sunt; et sancti in plebe Dei perplures, qui ad similitudinem mundorum animalium verbum Dei ruminare, ungulam discretionis in via tenere, bonae operationis jugum divinae legis portare, et de velleribus opus suum calefacere noverunt, quorum in Evangelio utrorumque mentio est idonea, inter quos secundus Adam, mediator Dei videlicet et hominum, in quo tota plenitudo erat imaginis Dei, in mundo apparuit, et de latere ejus in cruce dormientis exivit sanguis et aqua, de quibus sacramentis nascitur ac (0038B)nutritur Ecclesia, quae est mater omnium per orbem vera vita viventium, quod Evae nomen sonat. Unde de eisdem sacramentis dicit ipse Dominus: Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam (Joan. VI, 55). Cujus diei vesperam jam nunc appropinquare cernimus, cum, abundante per omnia iniquitate, refrigescit charitas multorum. Adveniet autem multo tenebrosior caeteris, cum, apparente homine peccati, filio iniquitatis, qui extollitur et elevatur super omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, tanta fuerit tribulatio, ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi. Subsequente statim hora universalis judicii de qua scriptum est: Verumtamen Filius hominis veniens, putas, inveniet et fidem in terra (Luc. XVIII, 8)?

(0038C)Septimo die requievit Deus ab omnibus operibus suis, et sanctificavit et benedixit illum; et septima est aetas perpetuae quietis in alia vita, in qua requiescit Deus cum sanctis suis in aeternum post opera bona, quae operatur in eis per sex hujus saeculi aetates. Haec autem aetas summae pacis et quietis in Deo quidem est, et erit sempiterna; sed hominibus tunc coepit, quando protomartyr Abel corpore quidem sedem sepulcri, anima vero gaudium vitae perennis intravit, ubi vidit requiescentem pauperem dives ille, cum apud inferos ipse torqueretur. Perseverabit autem hic sabbatismus animarum sanctarum usque ad finem saeculi, et cum ultima aetas saeculi post vesperam suam, de qua praefati sumus, finem, interfecto per Dominum Jesum Antichristo, perceperit, (0038D)tunc et ipse sabbatismus majori benedictione ac sanctificatione resurrectionis ad vitam perpetuam corporibus donabitur. Et ideo bene septimo diei vespera successisse non legitur, quia tristitiam qua terminetur septima haec aetas, nullam habebit; quin potius ampliori laetitia, ut diximus, octavae aetatis perficitur, illius videlicet quae per gloriam resurrectionis tunc incipiens, cum haec tota vita transierit, nullo unquam fine, nulla rerum vicissitudine, a contemplando Dei vultu transmutabitur.

(0039A)Istae generationes coeli et terrae quando creatae sunt. Hac conclusione Scriptura tangit eos qui mundum sine initio semper fuisse affirmant, vel qui factum quidem a Deo putant, verum ex materia quam non fecerit Deus, sed quae coaeterna ipsi absque initio fuerit Creatori. Dicit enim generationes coeli et terrae ipsum ordinem divinae institutionis, quo ornatus eorum per opera sex dierum ad illam usque perfectionem, quae superius est designata, pervenit, juxta quod in Decalogo legis suae dixit ipse Conditor: Sex enim diebus fecit Dominus coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt (Exod. XX, 11); quod vero sequitur: In die quo fecit Dominus coelum et terram, et omne virgultum agri antequam oriretur in terra omnemque herbam regionis priusquam germinaret, (0039B)nequaquam memoratae Dei sententiae videri debet adversum, sed aperte intelligi, quia diem hoc loco Scriptura pro omni illo tempore posuit quo primordialis creatura formata est. Neque enim in uno quolibet sex dierum coelum factum est, vel sideribus illustratum, et terra est separata ab aquis, atque arboribus et herbis consita; sed more sibi solito Scriptura diem pro tempore posuit, quomodo et Apostolus, cum ait: Ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 2), non unum specialiter diem, sed totum significat tempus hoc quo in praesenti vita pro aeterna salute laboramus. Et propheta non de uno specialiter die, sed de plurimo tempore divinae gratiae dicit: In die illa audient surdi verba libri hujus (Isai. XXIX, 18). Caeterum difficile intellectu est quomodo in hoc (0039C)die fecerit Deus coelum et terram et omne virgultum agri, omnemque herbam regionis, nisi forte dixerimus quod in materia informi pariter omnis creatura sit facta, juxta hoc quod scriptum est: Qui vivit in aeternum creavit omnia simul (Eccli. XVIII, 1), sed hoc utique ante omnem diem hujus saeculi fecit, cum in principio coelum creavit et terram, quando et si terra erat inanis et vacua, et tenebrae erant super abyssum, in ipsius tamen terrae et abyssi, id est, aquarum natura quasi per substantiam seminalem simul condita latebant, quae postmodum ex his opere Creatoris non simul erant producenda; ideoque si hoc dicimus, ad eumdem revolvitur memorata questio finem, ut appellationem diei pro significatione temporis positam intelligamus, illius videlicet, quo haec Deus in (0039D)principio simul cuncta creavit: In die, inquit, quo creavit Dominus Deus terram et coelum et omne virgultum (0040A)agri, antequam oriretur in terra, omnemque herbam regionis priusquam germinaret. Quod si in die quem dicit, tempus intelligimus illud designatum, quando ante omnem hujus saeculi diem facta sunt omnia simul, facilis patet sensus quod et herba et arbor omnis in ipsius terrae substantia sit causaliter facta priusquam visibiliter orirentur aut germinarent ex terra. Sin autem appellationem diei, ut consequentius arbitramur, pro significatione positam accipiamus temporis illius in quo mundus iste per sex dies factus et ornatus est, possumus intelligere quia nunc apertius Scriptura voluerit explicare quo modo supra dixerit quia protulit terra herbam virentem et afferentem semen juxta genus suum, lignumque faciens fructum. Non enim sic in primordio rerum (0040B)haec terra produxit quomodo nunc ubi irrigatio adfuerit aquarum, disponente Deo, terra ultro fructificat; sed mirabiliore prorsus opere Conditoris tunc antequam aliqui fructus ex terra crescendo orirentur, aut germinarent, campi repente, montes et colles, herbis erant et arboribus cooperti, habentibus congruam altitudinem staturae, diffusionem ramorum, opacitatem foliorum, copiam fructuum, quam non paulatim ex terra oriendo vel germinando, et accessu incrementorum proficiendo, sed subito ex illa existendo acceperunt. Nam et hunc magis sensum subjuncta quoque videntur verba juvare, quibus dicitur:

Non enim pluerat Dominus Deus super terram, et homo non erat qui operaretur terram, sed fons ascendebat (0040C)e terra irrigans universam superficiem terrae. Quis enim non videat quod haec dici non poterant de prima creatione terrae, quando erat adhuc inanis et vacua, et tenebrae super faciem abyssi? Nunquid opus erat de pluvia non descendente in terra narrari eo tempore, quo nec ipsa adhuc accipere pluviam, nec aer dare poterat, eo quod loca utriusque adhuc aquae cuncta complerent? Sed nec fons ascendere de terra ad irrigandam eam potuit, quandiu tota tegebatur abysso; unde, ni fallor, restat intelligi quod nomine diei supra cum dicitur: In die quo creavit Dominus Deus terram et coelum, etc., tempus sit intimatum illud sex dierum primorum, in quo universa mundi est creatura formata, ubi recte memorat quod non pluisset Deus super terram, et (0040D)homo non esset qui operaretur terram, ut intelligamus quantum prima terrae germinatio a moderno (0041A)distaret. Nam modo et irrigatione pluviarum terra sponte germinat, et industria cultuque hominum multa in hortis satis ac nemoribus procreantur; sed longe aliter prima herbarum et arborum est perfecta creatio, in qua novo summi opificis imperio terra, quae arida parebat, absque pluvia et absque opere humano, repente longe lateque multifariis fructuum repleta est generibus; sed fons, inquit, ascendebat e terra irrigans universam superficiem terrae.

De hoc fonte et ascensu ejus in terram dicturi, primo videamus quia prima illa germinatio terrae, cujus praemissa sententia meminit, sine ulla irrigatione aquarum, Deo jubente, facta est. Hujus autem fontis, qualiscunque erat, irrigatio post vestitam herbis ac lignis terram supervenit, quod ipsis etiam (0041B)Scripturae syllabis probatur, quae postquam verbo praeteriti temporis dixit, quia creavit Dominus Deus coelum et terram, et omne virgultum agri, omnemque herbam regionis, subjunxit mox verbo temporis praeteriti plusquam perfecti: Non enim pluerat Dominus Deus super terram, et homo non erat qui operaretur terram, ostendens quod ante creationem virgultorum et herbarum pluviam Deus non miserat; quid vero postea factum sit, statim verbo praeteriti temporis imperfecti subnexuit dicens: Quia fons ascendebat e terra irrigans universam superficiem terrae, ipsa declinatione verbi significans non hoc semel, sed saepius esse gestum, dum non ait ascendit, sed ascendebat; dum ascendisse dicitur fons e terra, qui universam ejus superficiem rigaret, merito quo ordine ascenderit (0041C)quaeritur; neque aliquid obstat credi quod ita per vices ad irrigandam eam ascenderit ac redierit, quomodo usque hodie solet Nilus ad irriganda Aegypti plana annuatim ascendere, quomodo irrigabat aliquando Jordanis terram Pentapolim, de qua Scriptura ait: Quia universa irrigabatur sicut paradisus Domini (Genes. XIII, 10), et sicut Aegyptus antequam subverteret Deus Sodomam et Gomorrham; quomodo, teste sancto Augustino, « de quorumdam fontium mira vicissitudine perhibetur certo annorum intervallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. Cur sit ergo incredibile, ut idem dicit, si ex uno abyssi capite, alterna (0041D)mutatione fluente atque refluente, tunc universa terra rigata est? Quod si, inquit, ipsius abyssi magnitudinem, ea parte excepta quod mare dicitur, et evidenti altitudine atque amaris fluctibus terras ambit in ea sola parte quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes omnesque aquae diversis tractibus venisque distribuunt, et suis quique locis erumpunt, fontem voluit Scriptura appellare, non fontes, propter naturae unitatem, eumque per innumerabiles vias antrorum atque rimarum ascendentem de terra, et ubique dispertitis quasi crinibus irrigantem omnem faciem terrae, non (0042A)continua specie tanquam maris aut stagni, sed sicut videmus ire aquas per alveos fluminum flexusque rivorum, et eorum excessu vicina perfundere, quis non accipiat nisi qui contentioso spiritu laborat? Potest quippe etiam ita dicta intelligi omnis terrae facies irrigata, quemadmodum dicitur omnis vestis facie colorata, etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat; praesertim quia tunc in novitate terrarum etsi non omnia, plura tamen plana Tuisse credibile, qua latius erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine, vel multitudine, qui, sive unam habuit alicunde eruptionem, sive propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent, omnium fontium magnorum atque parvorum (0042B)unus fons dictus est, per omnes dispersiones suas ascendens de terra, et irrigans omnem faciem terrae; sive etiam, quod est credibilius, quia non ait, unus fons ascendebat de terra, sed ait, fons autem ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut sic intelligamus fontes multos per universam terram, loca, vel regiones proprias irrigantes: sicut dicitur miles, et multi intelliguntur, sicut dicta est locusta et rana in plagis quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis locustarum numerus et ranarum, jam non diutius laboremus. » Cum ergo dictum esset creasse Deum herbas, et virgulta, necdum pluvia descendente, neque homine existente qui operaretur terram, consequenter hominis creatio subinfertur ac dicitur: Formavit igitur (0042C)Dominus Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Hic itaque latius hominis factura describitur, qui in die quidem sexto factus est; sed ibi breviter ejus est commemorata creatio, quae hic plenius exponitur, quia videlicet in corporis et animae substantiam factus sit, e quibus corpus de limo terrae formatum, anima vero de nihilo sit, Deo inspirante, creata, sed et femina de ejus sit latere dormientis condita. In qua videlicet sententia vitanda est paupertas sensus carnalis, ne forte putemus Deum vel manibus corporeis de limo formasse corpus hominis, vel faucibus labiisve inspirasse in faciem formati, ut vivere posset et spiraculum vitae habere. Nam et Propheta cum ait: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt (0042D)me (Ps. CXVIII, 73), tropica hoc locutione magis quam propria, id est, juxta consuetudinem qua solent homines operari, locutus est. Spiritus enim est Deus, nec simplex ejus substantia liniamentis membrorum corporalium esse composita nisi ab ineruditis creditur. Formavit igitur de limo Deus hominem. Quem verbo suo de limo fieri jussit. Inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem, cum ei substantiam animae ac spiritus, in qua viveret, creavit. Nam ita recte intelligitur spirasse Deum in faciem hominis spiraculum (0043A)quo viveret creasse, sicut supra intellectum est: Vocavit Deus lucem diem, pro eo positum quod est vocari ab hominibus fecit. Bene autem in faciem inspirasse Deus homini dicitur, ut fieret in animam viventem, quia nimirum insitus ei spiritus ea quae foris sunt contemplatur, ut pote qui pars cerebri anterior unde sensus omnes distribuuntur, ad frontem collocata est. Nam et tangendi sensus qui per totum corpus diffunditur, etiam ipse ab eadem anteriore parte cerebri ostenditur habere viam suam, quae retrorsus per verticem atque cervicem ad medullam spinae deducitur. Congruit autem huic sententiae quod supra de homine dictum est.

Ad imaginem Dei creavit illum. Masculum et feminam creavit eos. Quod enim dictum est ad imaginem (0043B)Dei, non nisi in anima; quod additum masculum et feminam, non nisi in corpore factum recte intelligitur. Non ergo audiendi sunt qui putant animam partem Dei esse, quasi hominis anima pars Dei esset, nec a se ipsa nec ab aliquo diripi, nec ad aliquid male faciendum sive patiendum ulla necessitate compelli, nec in melius vel deterius mutari omnino, potuisset. Flatus autem ille Dei qui hominem animavit factus est ab ipso, non de ipso, qui nec hominis flatus hominis pars est, nec homo eum facit de se ipso, sed ex aereo halitu sumpto et effuso. Deus vero potuit et de nihilo, et vivum rationabilemque potuit quod non potest homo; quamvis nonnulli existiment non tunc animatum primum hominem, quando Deus in ejus faciem sufflavit, et factus est in (0043C)animam vivam, sed tunc accepisse Spiritum sanctum. Quodlibet autem horum credibilius ostendatur, animam tamen non esse partem Dei, nec de substantia ei naturam creatam sive prolatam, sed ex nihilo factam, dubitare fas nos est.

Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio, in quo posuit hominem quem formaverat. Ab illo utique principio plantasse Deus paradisum credendus est, ex quo terram omnem, remotis quae eam operuerunt aquis, herbas et ligna fructifera producere jussit, in quo tamen hominem die sexto, quo et ipsum formaverat, posuit. Neque ullatenus dubitandum est paradisum, in quo positus est homo primus, etsi vel Ecclesiae praesentis, vel (0043D)futurae patriae typum tenet, ad proprietatem tamen litterae intelligendum esse, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum, eumdemque magnum, et magno fonte fecundum. Pro eo autem quod nostra Editio, quae de Hebraica veritate translata est, habet a principio, in antiqua translatione positum est ad Orientem; ex quo nonnulli volunt quod in orientali parte orbis terrarum sit locus paradisi, quamvis longissimo interjacente spatio, vel Oceani, vel terrarum, a cunctis regionibus quas (0044A)nunc humanum genus incolit secretum. Unde nec aquae diluvii, quae totam nostri orbis superficiem altissime cooperuerunt, ad eum pervenire potuerunt. Verum seu ibi, seu alibi, Deus noverit, nos tantum locum hunc fuisse et esse terrenum dubitare non licet. Denique sequentibus verbis Scriptura plenius qualiter eum Deus plantaverit exponit dicens:

Produxitque Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave, lignum etiam vitae in medio paradisi, lignumque scientiae boni et mali. Hoc eo die factum intelligitur, quo et reliqua ligna fructifera terra, Deo jubente, produxit. Sed hic ideo necessario repetitur, ut qualis sit locus paradisi nosse possemus, maxime quia de ligno vitae lignoque scientiae boni et mali erat specialiter referendum; (0044B)in quorum uno homini signum obedientiae quam debebat, in altero sacramentum vitae aeternae, quam per ipsam obedientiam mereretur, inerat. Et quidem lignum vitae inde dictum, quia hanc virtutem, ut diximus, divinitus acceperit, ut qui ex eo manducaret, corpus ejus stabili sanitate firmaretur, neque unquam ulla infirmitate vel aetate in deterius mutaretur, aut in occasum etiam laberetur; sed hoc ita corporaliter factum est, ut sacramenti quoque esset figura spiritalis, id est, Dei et Domini nostri Jesu Christi, de quo in laude sapientiae dictum est: Lignum vitae est his qui apprehenderint eam (Prov. III, 18). Et in Apocalypsi sancti Joannis: Qui vicerit, inquit, dabo ei edere de ligno quod est in paradiso Dei mei (Apoc. II, 18). Quod est aperte dicere: Qui (0044C)vicerit tentationem serpentis antiqui, a qua victus est Adam, dabo ei quod daturus eram Adae si vinceret, ut praesenti visione gloriae Christi in aeternum reficiatur, ideoque nullo possit incursu mortis attingi, quia videlicet Dominus Christus virtus et sapientia Dei Patris in paradiso est regni coelestis, quem cum caeteris sanctis etiam confitenti se in cruce latroni promittere dignatus est. Lignumque sapientiae boni et mali. De hoc ligno sanctus Augustinus: « Mihi autem, inquit, etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neque enim qui fecerat omnia bona valde, in paradiso instituerat aliquid mali, sed malum fuisse homini (0044D)transgressionem praecepti. Oportebat autem ut homo sub Domino Deo positus aliunde prohiberetur, ut ei promerendi Dominum suum virtus esset ipsa obedientia, quam possum verissime dicere solam esse virtutem omni creaturae rationabili agenti sub Dei potestate; primumque esse et maximum vitium tumoris ad ruinam, sua potestate velle uti, cui summum vitii nomen est inobedientia. Non est ergo unde se homo Dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid juberetur. Arbor itaque illa non (0045A)erat mala, sed appellata est scientiae dignoscendi bonum et malum; quia si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa praecepti futura transgressione homo per experimentum poenae disceret quid interesset inter obedientiae bonum et inobedientiae malum. Proinde et hoc non in figura dictum, sed vere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu vel pomo quod inde nasceretur, sed ex ipsa re nomen impositum est, quae, illo contra vetitum tacto, fuerat secutura. »

Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum. Id est ligna illa pulchra atque fructuosa quae omnem terram regionis illius opacabant, quo eo factitatum fuisse credendum est, (0045B)quo in hac quam nos incolimus terra Nilus plana irrigat Aegypti, unde, quod et supra posuimus, dictum est de terra Sodomorum, quae universa irrigabatur sicut paradisus Domini, et sicut Aegyptus (Gen. XIII, 10). Et provida utique dispositione Dominus ac Conditor rerum in nostro orbe voluit habere similitudinem nonnullam patriae illius ad quam possidendam in primo parente creati sumus, ut ad promerendum ejus reditum de vicino nos admoneret exemplo, maxime et flumine illo quod de paradiso constat emanare. Nilus namque qui irrigat Aegyptum, ipse est Geon, qui in sequentibus de paradiso procedere memoratur. Sicut etiam eversis eisdem Sodomorum civitatibus, quae quondam ut paradisus Domini irrigabantur, exemplum eorum (0045C)qui impie acturi sunt posuit, ut vestigia perditionis malorum certissima in mundo vigilantia aeterna eorum tormenta fugeremus.

Qui inde dividitur in quatuor capita nomen uni Phison. Constat, astruentibus certissimis auctoribus, horum omnium fluminum quae de paradiso exire referuntur, in nostra terra fontes esse notos. Phisonis quidem, quem nunc Gangem appellant, in locis Gaucasi montis; Nili vero, quem Scriptura, ut diximus, Geon nuncupat, nunc procul ab Atlante monte, quod est ultimus finis Africae ad occidentem. Porro Tigris et Euphrates ex Armenia, unde credendum est quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, indeque quatuor aquarum partes dividi; sed ea flumina quorum fontes (0045D)noti esse dicuntur, alicubi esse sub terris et post tractus prolixarum locis regionum aliis erupisse, ubi tanquam in suis fontibus noti esse perhibentur. Nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? Sed ibi hoc scitur, ubi non diu sub terris currunt. Denique eadem ipsa flumina Tigrim, Euphratem et Nilum, ferunt historici plerisque in locis terrae sumi, et aliquanto interjacente spatio rursus emergentia solitum agere cursum; quod etiam ipsum Dominus ad indicium facere credendus est illius cursus, quo ad nos de paradiso per occultiores terrae (0046A)sinus venasque longiores exeunt. Interpretatur autem Phison oris mutatio, et recte, quia nimirum aliam in nostra gratiam suae faciei, id est, viliorem multo quam in paradiso habent ostendit.

Ipse est qui circuit omnem terram Evilath. Haec est Indiae regio, nomen inde habens quod possessa sit post diluvium ab Evila filio Jectan, qui fuit filius Heber patriarchae Hebraeorum, quem etiam Josephus refert cum fratribus suis a flumine Cephene et regione Indiae usque ad eum locum qui appellatur Hieira possedisse.

Ibi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum est. Et Plinius Secundus Indiae regiones auri venis prae caeteris abundare terris, unde et insulae eorum chrysa et argyra a copia auri sive argenti vocabula (0046B)sumpserunt.

Ibique invenitur bdoellium et lapis onychinus. Bdoellium est, ut idem Plinius scribit, arbor aromatica, colore nigro, magnitudine oleae, et folia roboris, fructu caprificis, ipsius natura quae gummis. Est autem lacryma ejus lucida, subalbida, levis, pinguis, aequaliter cerea, et quae facile molliatur, gustu amara, odoris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Numerorum meminit, Erat autem, inquiens, man quasi semen coriandri coloris bdellii (Num. XI, 7), id est, lucidi et subalbidi. Onyx autem lapis est pretiosus, inde appellatus quod habet in se permistum candorem in similitudinem unguis humani. Graeci enim unguem onychem dicunt. Hanc et Arabia gignit, sed Indica (0046C)igniculos habet, albis cingentibus zonis; Arabica autem nigra est cum candentibus zonis. Antiqua Translatio pro his habet carbunculum et lapidem prasinum. Est autem carbunculus, sicut et nomine probat, lapis ignei coloris, quo noctis quoque tenebras illustrare perhibetur. Est lapis prasinus viridantis aspectus: unde et Graece a porro, quod apud eos prason dicitur, nomen accepit.

Et nomen fluvio secundo Geon. Ipse est qui circuit omnem terram Aethiopiae. Nomen vero fluminis tertii Tigris. Ipse vadit contra Assyrios. Fluvius vero quartus ipse est Euphrates. Idcirco de Euphrate ubi vadat quasve terras circumeat non dicit, quia ipse in vicino profluens terrae repromissionis, facillime a populo (0046D)Israel, qui ibidem positus, haec lecturus erat, poterat sciri. Quia vero per aquas regeneratrices regressus nobis ad coelestia patet, congruit satis dispensationem divinae pietatis, ut ipsum elementum per quod ad supernam patriam reducimur nobis sit cum paradiso, in quo positus sit homo primus, commune, et sicut gratia nos recreans invisibiliter regni coelestis ingressui praeparat: ita etiam invisibiliter ad Dominum orbem de paradiso per terrae venas ipsa per quam nos recreat unda prosiliat. Sicut ergo Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat, aut quo vadat (Joan. III, (0047A)8); sic etiam decebat ut aqua quae eos quos vult Spiritus sanctificat, ignotis ad nos viis de paradiso adveniat, ad ignota nobis loca redeat, quia tantum de paradiso voluptatis originem constat habere.

Tulit ergo Dominus Deus hominem quem formaverat, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Quod ait, ut operaretur et custodiret illum, ad eum videtur respicere locum in quo dictum est, Et homo non erat qui operaretur terram. Verum nos et in hujus expositione verbi dicta sancti Patris Augustini ponamus. « Quid operaretur, inquit, vel custodiret? Nunquid forte agriculturam Dominus voluit operari primum hominem? An non est credibile quod eum ante peccatum damnaverat ad laborem? Ita sane arbitraremur, nisi videremus (0047B)cum tanta voluptate animi agricolari quosdam, ut magna eis poena sit inde ad aliud evocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat adversi vel terrae vel coelo. Non erat enim laboris afflictio, sed exhilaratio voluntatis, cum ea quae Deus creavit humani operis adjutorio laetius feraciusque provenirent, unde Creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animae volentis satis esset, non quantum invitum indigentia corporis cogeret. » Ut operaretur, inquit, et custodiret illum, custodiret videlicet eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret quare inde mereretur (0047C)expelli. Denique accipit et praeceptum, ut sit quod sibi custodiat paradisum, id est, quo servato, non inde projiciatur. Recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit ut amitteret eam, etiam si alteri salva sit, qui eam vel invenit vel accipere meruit. Est alius in his verbis sensus, quem puto non immerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur Deus et custodiret; sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic Deus hominem multo magis quem ipse creavit ut homo sit, eum ipse operatur ut justus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat. Posuit ergo Deus hominem in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Operaretur scilicet ut bonus beatusque esset: (0047D)custodiret vero, ut totus esset, ipsius se dominationi ac protectioni humiliter subdendo.

Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede, de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. Non est credendum quod in ligno illo aliquid mali naturaliter inesset, sicut et supra docuimus, sed ab eo ligno quod malum non erat prohibitus est homo, ut ipsa per se praecepti conservatio bonum illi esset et transgressio malum. Denique a peccante nihil aliud appetitum est nisi non esse sub dominatione (0048A)Dei, quando illud admissum est in quo ne admitteretur sola deberet jussio dominantis attendi, quae si sola attenderetur quid aliud quam Dei voluntas amaretur? quid aliud quam Dei voluntas humanae voluntati praeponeretur? Nec fieri potest ut voluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam voluntati superioris extollendo praeponat. Hoc expertus est homo contemnens praeceptum Dei; et hoc experimento didicit quid interesset inter bonum et malum, scilicet bonum obedientiiae, malum autem inobedientiae, id est, superbiae, contumaciae, perversae imitationis Dei, et noxiae libertatis. Hoc autem in quo accidere potuit ex ipsa re, ut supra dictum est, nomen accepit.

In quocunque die comederis ex eo, morte morieris. (0048B)Non ait, si comederis mortalis eris, sed in quocunque die, inquit, comederis ex eo, morte morieris. Mortuus namque est homo in anima cum peccavit, quia recessit ab eo Deus, qui est vita animae, cujus merito mortem secuta est mors corporis, discedente ab illo anima, quae est vita ejus, quaeque mors eidem primo homini tunc evenit, cum praesentis vitae terminum accepit non parvo post tempore quam vetitum comedit. Potest etiam intelligi quod illam mortem in eis fecerit dies ille in quo peccaverunt, quam Apostolus gemit dicens: Condelector legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae (0048C)est in membris meis. Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis hujus (Rom. VII, 22)? Non enim sufficit ei si diceret: Quis me liberabit de corpore mortali hoc, sed de corpore, inquit, mortis hujus. Sicut etiam illud: Corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum (Rom. VIII, 10); nec ibi ait, mortale, sed mortuum, quamvis utique et mortale quia moriturum, non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia nondum spiritalia, non tamen mortua, id est, quae necesse esset ut morerentur, quod eo die factum est quo lignum contra vetitum tetigerunt.

Dixit quoque Dominus Deus: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sui. Et haec locutio Dei non corporali voce foris in auras (0048D)emissa, sed in terra ratione divinae voluntatis, per quam creata sunt omnia, ineffabiliter facta esse credenda est, juxta quod et supra docuimus, ubi scriptum est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Si autem quaerit aliquis ad quam rem fieri oportuerit hoc adjutorium, audiat responsum sancti Augustini, cujus et superius verba saepissime, tacito ejus nomine, posuimus. Nihil, inquit, aliud probabiliter occurrit, quam propter filios procreandos, sicut adjutorium semini in (0049A)terra est, ut virgultum ex utroque nascatur. Hoc enim et in prima rerum conditione dictum erat: Masculum et feminam fecit eos, et benedixit eos dicens: Crescite et multiplicamini, et implete terram et dominamini ejus. Quae ratio conditionis et conjunctionis masculi et feminae atque benedictionis nec post peccatum hominis poenamque defecit. Ipsa enim est secundum quam nunc terra hominibus plena est dominantibus ejus. Quanquam enim jam emissi de paradiso convenisse et genuisse commemorentur; tamen non video quid prohibere potuerit, ut essent eis etiam in paradiso honorabiles nuptiae et thorus immaculatus, hoc Deo praestante, fideliter justeque viventibus, eique obedienter instanterque servientibus, ut sine ullo inquieto ardore libidinis, sine (0049B)ullo labore ac dolore pariendi, fetus ex eorum semine gigneretur, non ut morientibus parentibus filii succederent, sed ut illis qui genuissent in aliquo formae statu manentibus, et ex ligno vitae quod ibi plantatum erat corporalem vigorem sumentibus, et illi qui gignerent ad eumdem perducerentur statum, donec certo numero impleto, si juste omnes obedientesque viverent, tunc fieret illa commutatio, ut sine ulla morte animalia corpora conversa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem nutum regenti se spiritui deservirent, et solo spiritu vivificante sine ullis alimentorum corporalium sustentaculis viverent, spiritalia vocarentur. Nam si Enoch et Elias in Adam non mortui, mortisque propaginem in (0049C)carne gestantes, quod debitum ut solvant creduntur etiam redituri ad hanc vitam, et, quod tandiu dilatum est, morituri, nunc tantum in alia vita sunt ubi, ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spiritale mutetur, nec morbo nec senectute deficiunt, quanto justius atque probabilius primis illis hominibus praestaretur sine ullo suo parentumve peccato viventibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angelicam formam, non per carnis mortem, sed per Dei virtutem multo felicius mutarentur.

Formatis igitur Dominus Deus de humo cunctis animantibus terrae, et universis volatilibus coeli, adduxit ea ad Adam. Si quem movet quia non dixit, formatis de (0049D)humo cunctis animantibus terrae et de aquis universis volatilibus coeli, sed tanquam utraque genera de terra formaverit, Formatis igitur, inquit, Dominus Deus de humo cunctis animantibus terrae et universis volatilibus coeli; videat duobus modis esse intelligendum: aut tacuisse nunc unde formaverit volatilia coeli, quia et tacitum posset occurrere, ut non de terra utrumque accipiatur Dominum formasse; sed tantummodo animantia terrae et volatilia coeli, etiam tacente (0050A)Scriptura intelligamus unde formaverit; aut terram universaliter sic appellatam simul cum aquis, quemadmodum appellata est illo psalmo ubi, coelestium laudibus terminatis, ad terram facta est conversio sermonis et dictum: Laudate Dominum de terra, dracones, et omnes abyssi (Ps. CXLVIII, 7), etc. Nec postea dictum est: Laudate Dominum de aquis. Ubi enim sunt omnes abyssi quae de terra laudant Dominum, ibi etiam reptilia et volatilia pennata quae nihilominus de terra laudant Deum secundum istam universalem appellationem terrae, secundum quam etiam de toto mundo dicitur: Deus qui fecit coelum et terram, sive de arida sive de aquis quaecunque creata sunt de terra creata veraciter intelliguntur.

(0050B)Adduxitque ea ad Adam, ut videret quid vocaret ea. Non est cogitandum carnaliter quod ita adduxerit Deus animantia terrae vel aves ad Adam, quomodo solet pastor gregem minare suum de loco ad locum: sed magis intelligendum, quia sicut divina potentia cum voluit, haec de aquis creavit; ita etiam eadem occulto nutu suae potentiae quando voluit ad hominem conspicienda perduxit, quomodo etiam ad arcam Noe cunctis generis volatilia vel quadrupedia non hominis manu congregata, sed divinitus acta venisse, eamque intrasse leguntur, nescientibus quidem ipsis ad quid venirent, sciente autem homine, qui ea venientia in arcam, Deo adducente ac jubente, suscipiebat.

(0050C)Omne enim quod vocavit Adam animae viventis, ipsum est nomen ejus, appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia terrae, et universa volatilia coeli, et omnes bestias terrae. Constat Adam in ea lingua, qua totum genus humanum usque ad constructionem turris, in qua linguae divisae sunt, loquebatur, animantibus terrae et volatilibus coeli nomen imposuisse. Caeterum in dejectione turris, cum Deus suam cuique genti propriam atque diversam tribueret linguam, tunc eis credendus est etiam animantium vocabula quomodo et rerum caeterarum juxta suam cuique distinxisse loquelam: quamvis etiam non latet homines postea plurimis, quae sive nova forte occurrerunt rebus, haec animantibus per singulas gentes juxta suum placitum indidisse vocabula, et nunc (0050D)etiam indere solere. Denique de piscibus adductis ad Adam, ut eis nomina imponeret, nihil Scriptura refert: quibus tamen credibile est paulatim cognitis pro diversitate gentium nomina ab hominibus esse diversa imposita. Prima autem lingua fuisse generi humano Hebraea videtur, ex eo quod nomina cuncta quae usque ad divisionem linguarum in Genesi legimus, illius constat esse loquelae. Causa autem adducendi ad Adam cuncta animantia terrae et volatilia (0051A)coeli, ut videret quid ea vocaret, et eis nomina imponeret, haec est, ut sic demonstraret Deus homini quanto melior esset omnibus irrationabilibus animantibus. Ex hoc enim apparet ipsa ratione hominem meliorem esse quam pecora, quod distinguere et nominatim ea discernere non nisi ratio potest quae melior est

Adam vero non inveniebatur adjutor similis ejus. Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam, cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et replevit carnem pro ea, et aedificavit Dominus Deus costam quam tulerat de Adam in mulierem. Quod mulier viri de latere facta est, propter ipsius conjunctionis vim commendandam ita fieri oportuisse credendum est. Quod autem dormienti illi factum est, quod osse detracto (0051B)in cujus locum caro suppleretur, altioris mysterii gratia factum est. Significabatur enim quod de latere Christi in cruce per mortem sopiti sacramenta essent salutis exitura, videlicet sanguis et aqua, de quibus sponsa illi conderetur Ecclesia, nam si tanti sacramenti non esset figura in creatione feminae praemittenda, quid opus erat dormisse Adam, ut costam illi Deus, de qua feminam faceret, tolleret, qui et vigilanti ac non dolenti idem facere poterat? Quid necessarium ut cum os quod de viri latere sumptum est, unde femina condebatur, in locum ossis non os, sed caro suppleretur, nisi quia figurabatur quod Christus propter Ecclesiam infirmus, at vero Ecclesia per ipsum esset firma futura? Unde ejusdem mysterii gratia typico quoque verbo (0051C)usa est Scriptura, ut non diceret: fecit, aut formavit, aut creavit, sicut in omnibus supra operibus; sed aedificavit, inquit, Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam in mulierem, non tanquam corpus humanum, sed tanquam domum, quae domus nos sumus, si fiduciam et gloriam spei usque ad finem firmam retineamus. Taliter enim decebat, ut humani generis origo, Deo operante, procederet, quatenus redemptioni ipsius quae in fine erat saeculi per eumdem ventura conditorem concinentibus figuris testimonium daret.

Et adduxit eam ad Adam. Dixitque Adam: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Quoniam Adam adductis ad se animantibus terrae et volatilibus cunctis nullum in his sibi simile invenerat, merito (0051D)nunc ubi adjutorium simile sui factum atque ad se adductum vidit, agnovit, et exclamavit dicens: Hoc nunc os ex ossibus meis. Nunc videlicet, quia visis prius animantibus aliis similem sibi non viderat: Os autem de ossibus meis et caro de carne mea, quia caetera quae os et carnem habentia viderat nominatimque distinxerat, non ex sua substantia, sed ex terra vel aquis esse facta noverat. Sicut vero illis vocabula ad se adductis posuerat, sic restabat ut ei quam sibi similem, ac de suo corpore creatam cognovit, nomen inderet.

Haec, inquit, vocabitur virago, quoniam de viro (0052A)sumpta est. Quomodo autem Latina etymologia congruit in his nominibus, cum a viro nuncupatur virago, ita convenit et Hebraea in qua videlicet lingua vir appellatur his, et derivato ab hoc nomine femina dicitur hissa. Denique quod his appellatur Hebraice vir, testatur etiam nomen Israel, qui vir videns Dominum interpretatur. Sed et sacramentis Christi et Ecclesiae convenit aptissime quod Adam mulierem de sua carne creatam nominis sui participem fieri voluit, quia et Dominus noster Jesus Christus aeque Ecclesiae, quam per sui corporis ac sanguinis pretium redemit, sibique adoptavit in sponsam, participium sui nominis donavit, ut a Christo videlicet Christiana vocaretur, ab Jesu, id est, Salvatore, salutem requireret aeternam. Non autem praetereundum (0052B)quod sopor ille, sive exstasis, id est mentis excessus, ut antiqua Translatio habet, quam Deus immisit in Adam, recte intelligitur, ut S. Augustinus dicit, « ad hoc immissa, ut prius mens per exstasim particeps fieret tanquam angelicae curiae, et intrans in sanctuarium Dei intelligeret in novissima. Denique evigilans tanquam prophetia plenus, cum ad se adductam mulierem suam videret, eructuavit continuo quod magnum sacramentum commendavit Apostolus: Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est; et quod sequitur. »

Quamobrem relinquet homo patrem suum et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Quae primi cum verba hominis fuisse Scriptura ipsa (0052C)testatur, Dominus tamen in Evangelio Deum dixisse declaravit. Ait enim: Non legistis quia qui fecit ab initio masculum et feminam fecit eos, et dixit: Propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Matth. XIX, 4), ut hinc intelligeremus propter exstasim quae praecesserat in Adam, hoc eum divinitus tanquam prophetam dicere potuisse. Si ergo Christus adhaesit Ecclesiae, ut essent duo in carne una, quomodo reliquit Patrem, quomodo matrem? Reliquit Patrem, quia cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Phil. II, 6). Hoc est enim reliquit Patrem, quia non deseruit et recessit a Patre, sed quia non in (0052D)ea forma apparuit hominibus, in qua aequalis est Patri, quomodo reliquit matrem relinquendo Synagogam Judaeorum, de qua secundum carnem natus est, et inhaerendo Ecclesiae, quam ex omnibus gentibus congregavit, ut pace Novi Testamenti essent duo in carne una: quia cum sit Deus apud Patrem per quem facti sumus, factus est per carnem particeps noster, ut illius capitis corpus esse possemus.

Erat autem uterque nudus. Adam scilicet et uxor ejus, et non erubescebant. « Et merito, quid enim puderet quando nullam legem senserant in membris suis repugnantem legi mentis suae? quae illos poena (0053A)peccati post perpetrationem praevaricationis secuta est, usurpante inobedientia prohibitum, et justitia puniente commissum: quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non confundebantur. Nullus erat motus in corpore, cui verecundia deberetur; nihil putabant velandum, quia nihil senserant refrenandum. »

Sed et serpens erat callidior cunctis animantibus terrae quae fecerat Dominus Deus. Potest iste serpens non irrationabili anima sua, sed alieno jam spiritu, id est, diabolico, callidior dici cunctis animantibus: quantumlibet enim praevaricatores angeli de supernis sedibus suae perversitatis et superbiae merito dejecti sint, natura tamen excellentiores sunt omnibus animantibus terrae propter rationis eminentiam. Quid ergo mirum si suo instinctu diabolus jam implens (0053B)serpentem, eique suum spiritum miscens, eo more quo vates daemoniorum impleri solent, callidissimum eum reddiderat omnium animantium terrae; sive, ut alia editio habet, sapientissimum bestiarum secundum animam vivam irrationabilemque viventium? « Si ergo quaeritur cur Deus tentari permiserit hominem, quem tentatori consensurum esse praesciebat; occurrit ratio vera, non magnae laudis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene vivere, quia nemo male vivere suaderet, cum et in natura posse, et in potestate haberet velle non consentire suadenti, adjuvante tamen illo qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Nec arbitrandum est, quod esset hominem dejecturus tentator iste, nisi praecessisset in anima hominis quaedam (0053C)elatio comprimenda, ut per humiliationem peccati quam de se falso praesumpserat, disceret verissime: quippe dictum est: Ante ruinam exaltatur cor, et ante gloriam humiliatur (Prov. XVI, 18)? Sic autem quidam moventur de hac primi hominis tentatione, quod eam fieri permiserit Deus quasi nunc non videant universum genus humanum diaboli insidiis sine cessatione vexari, cur et hoc permisit Deus? an quia probatur et exercetur virtus et est palma gloriosior non consensisse tentatum quam non potuisse tentari. Si autem quaeritur cur potissimum per serpentem diabolus tentare permissus sit, jam hoc significandi gratia factum est, non quo diabolus aliquid ad structionem nostram significare voluerit, sed cum accedere ad tentandum (0053D)non posset, nisi permissus, neque per aliud posset, nisi per quod permittebatur, accedere. Quidquid igitur serpens ille significavit, ei providentiae tribuendum est sub qua et ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quae datur vel ad subvertenda ac perdenda vasa irae, vel ad humilianda sive probanda vasa misericordiae. (0054A)Non itaque serpens verborum sonos intelligebat, qui ex illo fiebant ad mulierem: neque enim conversa credenda est anima ejus in naturam rationalem, quando nec ipsi homines, quorum rationalis natura est, cum daemon in eis loquitur ea passione cui ab exorcista requiritur, nesciunt quid loquantur: quanto minus ille intelligeret verborum sonos, quos per eum et ex eo diabolus illo modo faciebat qui hominem loquentem non intelligeret, si eum a diabolica passione immunis audiret. »

Dixit ergo ad mulierem: Cur praecepit vobis Deus ut non comederetis de omni ligno Paradisi? Cui respondit mulier: De fructu lignorum quae sunt in paradiso vescemur, de fructu vero ligni quod est in medio paradisi praecepit nobis Deus ne comederemus, et ne (0054B)tangeremus illud, ne forte moriamur. « Ideo prius interrogavit serpens et respondit hoc mulier, ut praevaricatio esset inexcusabilis, neque ullo modo dici posset id quod praeceperat Deus oblitam fuisse mulierem. »

Dixit autem serpens ad mulierem: Nequaquam morte moriemini. Scit enim Deus quod in quocunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii scientes bonum et malum. Quid hic intelligitur, nisi persuasum ei esse, ut sub Deo esse nollent, sed in sua potestate potius sine Deo, ut legem ejus non observarent quasi invidentis sibi, ne se ipsi regerent, non indigentes illius aeterno lumine, sed vacantes propria providentia quasi oculis suis ad dignoscendum bonum et malum quod ille prohibuisset. In quibus verbis notandum quanta arte (0054C)nequitiae diabolus hominem ab initio tentaverit, qui non solum eum inobedientiam contemptumque sui Creatoris velut sibi invidentis docuit, sed et numerositatem deorum illi credendam proponit dicens: Et eritis ut dii, quatenus etsi forte ad inobedientiam eum protrahere nequiret, fidei tamen, qua unum Deum colebant, castitatem corrumperet; si vero pertraheret, in utroque victor existeret. « Quando autem his verbis crederet mulier a bona atque utili re divinitus se fuisse prohibitos, nisi jam inesset menti amor ille propriae potestatis, et quaedam de se superba praesumptio, quae per illam tentationem fuerat convincenda et humilianda? Denique verbis non contenta serpentis, consideravit lignum, viditque, (0054D)ut Scriptura dicit, quod bonum esset ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile; et non credens posse inde se mori, arbitror quod putaverit Deum alicujus significationis causa dixisse; si manducaveritis, morte moriemini; atque ideo TULIT DE FRUCTU ILLIUS, ET COMEDIT, DEDITQUE VIRO SUO, fortassis etiam cum verbo suasorio, quod Scriptura tacens intelligendum reliquit. An forte nec suaderi (0055A)am opus erat viro quando illam eo cibo mortuam non esse cernebat? »

QUI COMEDIT. ET APERTI SUNT OCULI AMBORUM. « Quo? nisi ad invicem concupiscendum, ad peccati poenam carnis ipsius morte conceptam, ut jam esset corpus non animale tantum, quod poterat, si obedientiam conservarent, in meliorem spiritalemque habitum sine morte mutari, sed jam corpus mortis, in quo lex in membris repugnaret legi mentis. » Neque enim clausis oculis facti erant, et in paradiso deliciarum caeci palpantesque oberrabant. Tale est illud Evangelii cum diceret de illis duobus, quorum erat unus Cleophas, quod cum fregisset eis Dominus panem, aperti sunt oculi eorum, et cognoverunt eum quem per viam non cognoverant: non utique clausis oculis (0055B)ambulantes, sed eum cognoscere non valentes. Ad hoc ergo aperti sunt oculi primorum hominum, ad quod antea non patebant, quamvis ad alia paterent.

Cumque cognovissent esse se nudos, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi perizomata. « Anima rationalis bestialem motum in membris suae carnis erubuit, eique incussit pudorem, non solum quia hoc ibi sentiebat, ubi nunquam ante tale aliquid senserat; verum etiam quod ille pudendus motus de praecepti transgressione veniebat. Ibi enim sensit qua prius gratia vestiretur, quando in sua nuditate nihil indecens patiebatur. Denique illa conturbatione ad folia ficulnea concurrerunt, quae forte perturbati prima invenerunt: perizomata, id est, succinctoria consuerunt; (0055C)et quia glorianda deseruerunt, pudenda texerunt. Nec arbitror eos cogitasse aliquid in illis foliis quod talibus congrueret contegi jam membra prurientia, sed occulto instinctu ad hoc illa conturbatione compulsi sunt, ut etiam talis poenae suae significatione nescientibus fieret, quae peccatorem facta convinceret et doceret scripta lectorem. » Mysterium autem hujus arboris sub qua et Nathanael adhuc positum Dominus vidit, S. Ambrosius breviter quidem, sed patenter exposuit dicens: « Beati qui sub vite et olea equos suos alligant, laborum cursum suorum faciei laetitiae consecrantes. Me ficus adhuc, id est, illecebrosa deliciarum obumbrat prurigo mundi humilis ad altitudinem, fragilis ad laborem, mollis (0055D)ad usum, sterilis ad fructum. » Et in alio loco: « Quod igitur gravius est, inquit, hac se Adam interpetatione succinxit eo loci ubi fructu magis castitatis se succingere debuisset, in lumbis enim quibus praecingimur quaedam semina generationis esse dicuntur, et ideo male ibi succinctus Adam foliis inutilibus, ubi futurae generationis non fructum futurum, sed quaedam peccata signaret. »

Et cum audisset vocem Domini Dei deambulantis in paradiso ad auram post meridiem, abscondit se Adam (0056A)et uxor ejus. Post meridiem tales jam convenerat visitari qui defecerant a luce veritatis. Unde apte Dominus meridie crucem ascendit, et promissa latroni habitatione paradisi, post meridiem, id est, hora nona spiritum tradidit; ut videlicet eadem hora qua primus homo lignum praevaricationis tetigerat, secundus homo lignum redemptionis ascenderet, et qua hora diei praevaricatores paradiso expulerat, ea confessorem in paradisum induceret.

Abscondit se, inquit, Adam et uxor ejus a facie Domini Dei in medio ligni paradisi. « Cum Deus avertit intrinsecus faciem suam, non miremur haec fieri quae similia sunt dementiae, per nimium pudorem ac timorem, illo quoque occulto instinctu non quiescente, ut ea nescientes facerent, quae aliquid significent, (0056B)quandoque scituris posteris propter quos ista conscripta sunt. Abscondunt se namque a facie Dei qui peccant, quia indignos se divinae pietatis reddunt aspectu. Abscondunt se a facie Dei, non ut ipsorum conscientiam internus arbiter non videat, sed ut ipsi gloriam vultus ejus nunquam nisi resipiscendo conspiciant. »

Vocavitque Dominus Deus Adam, et dixit ei: Ubi es? Non utique ignorando quaesivit, sed increpando admonuit, ut attenderet ubi esset in quo Deus non esset. Jam enim quia de arbore vetita comederat, mortuus erat morte animae, cum eam deseruisse vita sua dicitur. « Et hoc sane ad aliquam pertinet significationem, quod sicut praeceptum viro datum est per quem perveniret ad feminam; ita vir prior (0056C)interrogatur. Praeceptum enim a Domino per virum usque ad feminam: peccatum autem a diabolo per feminam usque ad virum. Haec mysticis significationibus plena sunt, non id agentibus in quibus facta sunt, sed de his id agente potentissima sapientia Dei non autem nunc significata referamus, sed gesta defendimus. »

Qui ait: Vocem tuam audivi in paradiso, et timui eo quod nudus essem, et abscondi me. Satis probabile est solere Deum per creaturam tali actioni congruam in forma humana primis illis hominibus apparere, quos tamen nunquam permisit advertere nuditatem suam, eorum intentionem in superna sustollens, nisi post peccatum pudendum in membris motum poenali membrorum lege sensissent. Sic ergo affecti sunt, (0056D)ut solent affici homines sub oculis hominum: et talis affectio de peccati poena erat, eum latere velle quem latere nihil potest. Quod enim jam ipsos pudebat erga se ipsos, unde sibi et succinctoria fecerant, multo vehementius ab illo etiam sic succincti videri verebantur, qui tanquam familiari temperamento ad eos videndos per creaturam visibilem velut humanos oculos afferebat.

« Dominus ergo volens jam peccatores more justitiae (0057A)interrogatos punire amplius quam erat illa poena, de qua jam cogebantur erubescere, Quis enim, inquit, indicavit tibi quod nudus esses, nisi quod ex ligno de quo tibi praeceptum ne comederes, comedisti? Hinc enim mors concepta propter Dei sententiam, qui sic fuerat comminatus, fecit adverti concupiscentialiter membra: ubi dicti sunt aperti oculi, et secutum est quod puderet. »

Dixitque Adam: Mulier quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno et comedi. « Superbia nunquid dixit, peccavi? Habet deformitatem confusionis, et non habet humilitatem confessionis. Ad hoc ista conscripta sunt, quia et ipsae interrogationes nimirum ad hoc factae sunt, ut utiliter scriberentur, ut advertamus quomodo superbia laborent homines (0057B)hodie, non nisi in Creatorem conantes referre si quid egerint mali, cum sibi velint tribui si quid egerint boni. Mulier, inquit, quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno et comedi, quasi ad hoc data sit, ut non ipsa potius obediret viro, et ambo Deo.

« Et dixit Dominus Deus ad mulierem: Quare hoc fecisti? Quae respondit: Serpens decepit me, et comedi. Nec ista confitetur peccatum, sed in alterum refert, impari sexu, pari fastu, Serpens, inquit, decepit me et comedi; quasi cujusquam suasio praecepto Dei debuerit anteponi. » Et ipsa autem culpae causam in Creatorem refert, qui serpentem in paradiso per quem deciperetur, creaverit.

Et ait Dominus Deus ad serpentem: Quia fecisti (0057C)hoc, maledictus es inter omnia animantia et bestias terrae. « Quia serpens cur hoc fecerit non est interrogatus, potest videri quod non ipse utique id sua natura et voluntate fecerat, sed diabolus de illo et per illum fuerat operatus, qui jam ex peccato impietatis ac superbiae suae igni destinatus fuerat. Nunc ergo quod serpenti dicitur, et ad eum qui per serpentem operatus est utique refertur, procul dubio figuratum est. Nam in his verbis tentator ille describitur qualis generi humano futurus esset. »

Super pectus tuum gradieris, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae. Super pectus quippe graditur serpens, quia omnes gressus diaboli nequitiae sunt et fraudes: nam in pectore calliditatem et versutias cogitationum ejus indicat, quibus ad eos quos vult (0057D)decipere serpit, pro quo antiqua translatio habet: Pectore et ventre repes. Repit autem pectore, cum terrenas hominibus, quos sua membra facere desiderat, cogitationes suggerit. Repit et ventre, cum eos ingluvie superatos in aestum libidinis excitat. Omnia namque quae repunt, corpus per terram trahunt. Corpus autem diaboli sunt omnes reprobi; et ipse pectore et ventre suo repit, cum eos per iniquas cogitationes vel illecebras comessationis ac luxuriae ad infima deprimit. Devorat autem terram, cum errore peccantium pascitur ac delectatur, eosque seducens (0058A)ad interitum rapit. Sicut enim sancti saepe coelorum, ita nomine terrae hi qui terrena sapiunt, indicantur, quomodo in sequentibus Adae dicitur: Terra es, et in terram ibis, quod nostra translatio habet: Quia pulvis es et in pulverem reverteris. In cujus signum devorationis spiritalis ipse etiam serpens irrationalis, quo ad decipiendum hominem velut organo suo usus est diabolus, nunc terram materialem comedere jubetur, cui prius una cum caeteris animantibus terrae herbis et lignorum fructu vesci concessum erat.

Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius. Semen mulieris totum est genus humanum, semen diaboli praevaricatores sunt angeli, qui exemplo sunt superbiae illius ac rebellionis depravati. (0058B)Semen illius est perversa suggestio: semen mulieris fructus boni operis, quo perversae suggestioni resistitur. Hujus autem serpentis ac seminis ejus memorati inimicitiam quantum genus humanum toleret, quantam adversus eum inimicitiam omnes electi recte vivendo exerceant, cunctis sole clarius fidelibus constat. Cujus signum inimicitiae in natura etiam apparet irrationabilis serpentis, qua cunctis animantibus et bestiis terrae pro insita sibi peste veneni generalis semper existit inimicus: quod videlicet ei a tempore maledictionis hujus, et non ante insitum esse credendum est.

Ipsa conteret caput tuum, et insidiaberis calcaneo ejus. Mulier conterit caput serpentis, cum Ecclesia sancta insidias diaboli et suasiones venenosas in (0058C)ipso mox initio deprehensas abigit, et quasi conculcans ad nihilum deducit. Conterit caput serpentis, cum superbiae, per quam Eva decepta est, saepe sub potenti manu Dei humiliando resistit: initium enim omnis peccati superbia. Et serpens insidiatur calcaneo mulieris, quia circuiens Ecclesiam diabolus velut leo rugiens quaerit quem devoret, quomodo gressus bonae nostrae actionis evertat. Insidiatur calcaneo, cum in fine vitae praesentis nos rapere satagit. Calcaneo namque qui finis est corporis, non immerito finis vitae nostrae designatur, quod utrumque ipsa quoque serpentis conditio figurate denuntiat, qui conteri solet ab omnibus qui possunt, et ipse feriendis hominum vestigiis insidiari non desinit

(0058D)Mulieri quoque dixit: Multiplicabo aerumnas tuas et conceptus tuos. In dolore paries filios tuos. « Haec quoque in mulierem Dei verba figurate ac prophetice multo commodius intelliguntur. Verumtamen quia nondum pepererat femina, nec dolor et gemitus parientis nisi ex corpore mortis est, quae praecepti transgressione concepta est, refertur haec poena et ad proprietatem litterae: nam et in eo quod sequitur: Et sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui, cum et ante peccatum aliter factam fuisse non deceat credere mulierem, nisi ut vir ei dominaretur, (0059A)et sub ejus ipsa potestate degeret, recte accipi potest hanc servitutem significatam, quae cujusdam conditionis est potius quam dilectionis, ut etiam ipsa talis servitus, qua homines hominibus postea servi esse coeperunt, de poena peccati reperiatur exorta. Dixit quidem Apostolus: Per charitatem servite invicem (Gal. V, 13); sed nequaquam diceret: Invicem dominamini. Possunt itaque conjuges per charitatem servire invicem; sed mulierem non permittit Apostolus dominari in virum. Haec enim viro potius sententia detulit, et maritus habere dominium meruit mulieris, non natura, sed culpa: quod tamen nisi servetur, depravabitur amplius et augebitur culpa. » Figurate autem verba haec ad Ecclesiam conjugem videlicet Christi conveniunt, cujus aerumnae post reatum (0059B)primae praevaricationis multiplicantur in hac vita, ut ad vitam perpetuam castigata perveniat; multiplicantur et conceptus, cum spiritalem Deo sobolem praedicando ac recte vivendo gignere satagit; unde eidem suae soboli per egregium praedicatorem dicitur: Filioli mei, quos iterum parturio donec formetur Christus in vobis (Gal. IV, 19). Parit in dolore filios, cum sollicita metuit, ne sicut serpens seduxit Evam astutia sua, ita corrumpantur sensus eorum, et excidant a simplicitate quae est in Christo. Agit sub viri potestate, quia servit Domino in timore et exsultat ei non in securitate, sed cum tremore: cui, si nunquam peccasset, solo securae dilectionis copularetur amplexu. Et ipse dominabitur ejus, carnales (0059C)ejus cohibens motus, eamque ad perceptionem vitae coelestis continuo supernae institutionis exercitio provehens, a qua si nunquam recessisset, socia cum illo semper libertate regnaret.

Adae vero dixit: Quia audisti vocem uxoris tuae, et comedisti de ligno ex quo praeceperam tibi ne comederes, maledicta terra in opere tuo. In laboribus comedes eam cunctis diebus vitae tuae, spinas et tribulos germinabit tibi, et comedes herbas terrae, etc. « Hos esse in terra labores humani generis quis ignorat, et quia non essent si felicitas quae in paradiso fuerat teneretur? Per peccatum enim hominis terra maledicta est, ut spinas pareret, non ut ipsa poenas sentiret quae sine sensu est, sed ut peccati humani crimen semper hominibus ante oculos poneret, quo admonerentur (0059D)aliquando averti a peccatis, et ad Dei praecepta converti. Nam et herbae venenosae ad poenam vel ad exercitationem mortalium creatae sunt. Et hoc notandum propter peccatum, quia mortales post peccatum facti sumus. Per infructuosas quoque arbores insultatur hominibus, ut intelligant quam sit erubescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia, et ut timeant ne deserat illos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. Ante peccatum ergo hominis non est scriptum quod terra protulerit nisi herbam pabuli et ligna fructuosa; (0060A)post peccatum autem videmus multa horrida et infructuosa nasci, propter eam videlicet quam diximus causam. Mystice vero terra quae in opere praevaricationis Adae maledicta esse perhibetur, non alia melius quam caro accipitur. Namque spinas jam et tribulos germinat nobis, quia per carnis concupiscentiam propagati, punctiones et incentiva vitiorum de ipsa carne patimur.

In sudore vultus tui vesceris pane donec revertaris in terram de qua sumptus es, quia pulvis es et in pulverem reverteris. Illum hic panem intellige qui ait: Ego sum panis vitae, qui de coelo descendi (Joan. IV, 51); quo in sudore vultus nostri vescimur, quia ad conspectum divinae celsitudinis, non nisi per laborem necessariae afflictionis ascendimus.

(0060B)Et vocavit Adam nomen uxoris suae Eva, eo quod mater esset cunctorum viventium. Et hoc nomen Adam divino instinctu constat uxori suae posuisse, quod aptissime congruit Ecclesiae sanctae, in cujus solum unitate, quae catholica vocatur, vitae cunctis janua patet.

Fecitque Dominus Deus Adae et uxori ejus tunicas pellicias, et induit eos. Et hoc significationis gratia factum est, sed tamen factum. Nam hujusmodi indumento Dominus eos mortales jam factos fuisse insinuat; pelles quippe, quae non nisi mortuis pecudibus subtrahuntur, mortis figuram continent. Ita cum contra praeceptum non imitatione legitima, sed illicita superbia Deus esse appetit homo, usque ad belluarum mortalitatem dejectus est. Et quidem ipsi (0060C)sibi fecerant perizomata de foliis fici, quibus pudenda tegerent: sed Deus facit illis tunicas pellicias, quibus omne corpus illorum induat: quia ipsi, perdita per praevaricationem gloria innocentiae, praetenderunt sibi velamen excusationis, quo suam culpam in Conditorem transfunderent: et ipse Conditor illos per sententiam justi judicii, ablato statu vitae immutabilis, in anima simul et carne mulctavit poena mortalitatis. Narrat autem Evangelica parabola quia pius pater revertenti ad se per poenitentiam filio luxurioso inter alia munera etiam stolam primam proferri, et eum indui praecepit, mystice insinuans quod electi habitum immortalitatis, quem in Adam in exordio saeculi perdiderunt, in fine saeculi (0060D)sint recepturi in Christo, et quidem ampliori gratia. Nam Adam ita immortalis factus est, ut posset non mori, si praeceptum servaret: filii autem resurrectionis ita erunt immortales, ut nec mori unquam, nec metu mortis possint affici. De cujus receptione stolae dicit Apostolus: Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem (I Cor. XV, 53): ubi induere sonat, ablatam utique significat nuditatem, quam Adam in se et Eva post peccatum agnitam erubescebant.

Et ait: Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis, sciens bonum et malum. De hoc S. Augustinus: « Quoniam, (0061A)inquit, per quodlibet et quomodolibet dictum sit, Deus tamen dixit, non aliter intelligendum est, quod ait unus ex nobis, nisi propter Trinitatem numerus pluralis accipiatur, sicut dictum erat Faciamus hominem, sicut etiam Dominus de se et Patre: Veniemus ad eum, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV). Replicatum est igitur in caput superbi quo exitu concupiverit quod a serpente suggestum est Eritis sicut dii. Ecce, inquit, Adam factus est sicut unus ex nobis. Verba enim sunt haec Dei, non tam ei insultantis, quam caeteros ita ne superbiant deterrentis; propter quos ista descripta sunt: Factus est, inquit, tanquam unus ex nobis, sciens bonum et malum. Quid aliud intelligendum nisi exemplum timoris incutiendi esse propositum? quia non solum non fuerit factus (0061B)qualis fieri voluerit, sed nec illud quod factus fuerat conservaverit. De hoc alio loco: Nec Dei confitentis, inquit, verba sunt, sed potius exprobrantis. » Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis, sicut Apostolus ubi dicit: Donate mihi hanc injuriam (II Cor. XII, 13), utique a contrario vult intelligi.

« Nunc ergo ne forte mittat manum suam et sumat etiam de ligno vitae et comedat et vivat in aeternum, emisit eum Dominus de paradiso voluptatis, ut operaretur terram de qua sumptus est. Superiora verba Dei sunt, hoc autem factum propter ipsa verba secutum est. Alienatus enim a vita non solum quam fuerat, si praeceptum servasset, cum angelis accepturus; sed ab illa etiam, quam ducebat in paradiso, felici quodam corporis statu, separari utique debuit (0061C)a ligno vitae, sive quod ex ipso illi subsisteret felix ille ipse status corporis ex re visibili virtute invisibili, sive quod in eo esset et sacramentum visibile invisibilis sapientiae. Alienandus inde utique fuerat vel jam moriturus, vel etiam tanquam excommunicatus, sicut etiam in hoc paradiso, id est, in Ecclesia, solent a sacramentis altaris visibilibus homines disciplina ecclesiastica removeri. »

Ejecitque Adam, et collocavit ante paradisum voluptatis cherubim et flammeum gladium atque versatilem ad custodiendam viam ligni vitae. Hunc locum antiqua translatio sic habet: Et ejecit Adam, et collocavit eum contra paradisum voluptatis, et ordinavit cherubim et flammeam rompheam, etc. « Quam si (0061D)sequimur, et hoc significandi gratia factum credere debemus, sed tamen factum, ut contra paradisum, quo beata vita etiam spiritaliter significabatur, habitaret peccator utique in miseria. Quod autem dicitur collocasse Deus ante paradisum voluptatis cherubim et flammeum gladium, hoc per coelestes utique potestates in paradiso visibili factum esse credendum est, ut per angelicum ministerium esset illic ignea quaedam custodia, non tantum frustra factum (0062A)esse, nisi quia significat aliquid etiam de spiritali paradiso, non est utique dubitandum: » quae etiam custodia bene versatilis esse asseveratur pro eo quod quandoque veniret tempus, ut etiam removeri potuisset. Remota est namque, Enoch: peccatoribus translato; remota, Elia in curru igneo rapto; remota omnibus electis, cum, Domino baptizato, aperti sunt ei coeli; remota item singulis electis, cum baptismi fonte lavantur; remota iisdem perfectius, cum soluti a vinculis ad coelestis paradisi gloriam suo quique tempore conscendunt. Item quia cherubim scientiae multitudo, sive scientia multiplicata interpretatur, bene cherubim et flammeus gladius ad custodiendam viam ligni vitae collocatus esse perhibetur: quia nimirum per disciplinam nobis (0062B)scientiae coelestis, et per laborem afflictionum temporalium reditus ad supernam patriam patet, ex qua per stultitiam praevaricationis, perque appetitum carnalium voluptatum discessimus. Et bene non simpliciter flammam, sed dicit gladium flammeum ante paradisum esse collocatum, ut feriendas in nobis illecebras concupiscentiae temporalis insinuet gladio spiritus, quod est verbum Dei, si ad lignum vitae, qui est Christus Dominus, penetrare concupiscimus. Et bene eumdem gladium versatilem esse refert, ut indicet mystice non nobis semper hunc necessarium esse gladium, sed, ut scriptum est, tempus esse belli, tempus pacis: belli, videlicet cum in hujus vitae stadio adversum aereas potestates, vel etiam nostrae mentis aut corporis vitia certamus; (0062C)pacis autem, cum perfecta victoria coronamur, ac fructu ligni vitae perpetuo sine fastidio satiamur. Quaerit autem adversarius legis et prophetarum, sed ista inquiens, arbor quae in paradiso vitae fructus ferebat cui proderat? Cui respondens S. Augustinus: Cui, inquit, nisi prius illis primis hominibus qui in paradiso fuerant constituti? Deinde istis de paradiso pro merito suae iniquitatis ejectis, mansit ad memoriam significandae spiritalis arboris vitae, quae est sapientia beatorum, cibus immortalis animarum. Utrum autem illo cibo nunc vescatur aliquis, nisi forte Enoch et Elias, non temere asseverandum puto. Ligno tamen illo vitae, quod est in spiritali paradiso, nisi alerentur animae beatorum, non pro munere (0062D)pietatis et fidelissimae confessionis latronis animae credentis in Christum legeremus paradisum eodem die fuisse concessum. Amen, inquit, dico tibi hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43). Esse autem ibi cum Christo, hoc est esse cum vitae ligno, ipse est quippe Sapientia, de qua scriptum est: Lignum vitae est omnibus amplectentibus eam (Prov. III, 18) Amen

LIBER SECUNDUS

(0063)
(0063A)Adam vero cognovit Evam uxorem suam, quae concepit et peperit Cain dicens: Possedi hominem per Deum. Hinc jam post delicias paradisi et praevaricationis primae reatum, hujus saeculi ac vitae mortalis gesta narrantur, cum protoplasti, qui immortales fuerant conditi, post acceptam moriendi conditionem mortalium ex se sobolem gignere incipiunt, omnibus in iniquitate conceptis, et in delictis materno ex utero prodeuntibus. Interpretatur autem Caïn possessio, cujus causam vocabuli exposuit genitrix ipsa cum ait: Possedi hominem per Deum. Et hoc dicto, mater nostra jam catholica discretione nos docet, quod ita filium peccato suae praevaricationis obnoxium genuit, ut tamen hoc quod homo natus est, id est, quod anima constans et corpore, effectu (0063B)divinae creationis ac primae benedictionis munere possideret.

Rursumque peperit fratrem ejus Abel. Abel interpretatur luctus sive miserabilis: quo nomine praesagabatur a prima aetate dolenda immaturae mortis ejus conditio. Nam etsi pretiosa est in conspectu Domini mors sanctorum ejus, gustato calice salutiferae passionis, quantum tamen ad humanum pertinet intuitum, lugubre est satis, in tantum nos ab innocentia primae conditionis recessisse, ut nec illi qui primi in terra editi sunt germani fratres pacem inter se et concordiam habere potuerint, sed alter alterum invidendo occiderit, dum soli adhuc cum parentibus orbis totius domini exstitissent; manifeste jam tum praesagantes quod sancti in hac vita pressuras essent (0063C)a reprobis mortesque passuri: in quibus et hoc notandum quod Cain in hac vita prior natus, sed Abel de hac vita prior est sublatus, quia nimirum haec vita proprie malorum est vita, de qua in mortem praecipitantur aeternam; at vero electorum vita proprie futura est vita, ad quam ut felicius perveniant, mortificantur in hac vita quotidie, et aestimantur ut oves occisionis.

Factum est autem post multos dies, ut offerret Cain de fructibus terrae munera Domino: Abel quoque obtulit de primogenitis gregis sui et de adipibus eorum. Manifeste ostenditur quod ambo fratres fidem in Deum habuerint, ambo vel naturaliter admoniti, vel a parentibus edocti, noverint offerenda Deo dona, et (0063D)reatum paternae transgressionis oblatis ei sacrificiis esse diluendum: sed quia non aequali mente obtulerunt, non aequaliter sunt utriusque vota accepta. Non enim in hoc peccasse Cain arbitror, quod vel opus exercuit agricolae, vel munera Deo de fructibus terrae obtulit, sed quod minus perfecta pietate in agenda carnis cura laboraverit, minus perfecta devotione ad offerenda Deo munera accesserit. Denique (0064A)et Noe vir agricola exercebat terram, plantavitque vineam: et Melchisedech sacerdos Dei altissimi offerebat de fructibus terrae panem et vinum. Non ergo Cain ob genus oblationis vile reprobatus est. Inde etenim offerebat Deo, unde et ipse vivere consueverat; sed ob mentem impiam offerentis, ipse una cum muneribus ab eo qui corda inspicit abjectus est, juxta quod sequentia verba manifestant cum dicitur:

Et respexit Dominus ad Abel et ad munera ejus, ad Cain vero et ad munera illius non respexit. Non enim ait: Et respexit Dominus ad munera Abel et ad ipsum; ad munera vero Cain et ad ipsum non respexit: sed primo personam offerentis acceptam Deo vel non acceptam, deinde munera respecta, vel non respecta esse testatur. Homines etenim saepe muneribus (0064B)eorum a quibus fuerant offensi placantur; Deus autem, qui est discretor cogitationum et intentionum cordis, nullo magis munere quam pia offerentis devotione placatur: Qui cum puritatem nostrae mentis probaverit, consequenter etiam vota orationum vel operum nostrorum suscipiet

Iratusque est Cain vehementer, et concidit vultus ejus. Unde noverat Cain respexisse Dominum ad Abel et ad munera ejus; a se autem ac suis muneribus vultum avertisse, nisi quia, sicut quidam interpretati sunt, inflammavit Dominus super Abel et sacrificium ejus, super Cain vero et sacrificium ejus non inflammavit, id est igne misso de coelis hostiam Abel suscepit, quod saepissime factum offerentibus sanctis viris legimus. Cain vero ipse sacrificium suum consumere igne debebat. (0064C)Nam et hoc significare videtur Apostolus, cum ait: Fide plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo, per quam testimonium consecutus est esse justus, testimonium perhibente muneribus ejus Deo (Hebr. XI, 4). Testimonium ergo perhibuit muneribus Abel Deus per ignem, haec suscipiendo de coelis, quo etiam Apostoli testimonio docemur, quod hostia Abel per fidei illius devotionem acceptabilis Deo facta est, et e contrario subintelligere debemus Cain propterea reprobatum, quod non integra suo Conditori fide servierit.

Dixitque Dominus ad eum: Quare iratus es, et cur concidit facies tua? Nonne si bene egeris, recipies; sin autem male, statim in foribus peccatum tuum aderit? Quare, inquit, irasceris, et invidiae in fratrem livore cruciaris, vultum dimittis in terram? Nonne (0064D)si bene egeris, si pura mente sacrificium obtuleris, recipies, respiciente Domino ad te et ad sacrificium tuum: sin autem male egeris, statim in foribus peccatum tuum aderit, et tali janitore intrans semper exiensque comitaberis, pro eo ut Dominus custodiret introitum tuum et exitum tuum, et sicut de sapientia dicitur: Qui de luce vigilaverit ad illam non (0065A)laborabit. Assidentem enim illam in foribus suis inveniet (Sap. VI, 15). Et iterum: Quoniam dignos se ipsa circuit quaerens, et in viis ostendit se illis habitator, et in omni providentia occurrit illis (Ibid., 17).

Sed sub te erit appetitus ejus, et tu dominaberis illius. Juxta idioma linguae Hebraicae indicativum modum pro imperativo posuit, qualia habes innume a: Diliges Dominum Deum tuum, diliges proximum tuum, non fornicaberis, non furtum facies, non falsum testimonium dices (Deut. VI, 5), pro eo ut diceretur: Dilige, et ne occidas, ne forniceris, ne furtum facias, ne falsum testimonium dicas. Sub te ergo, inquit, erit appetitus ejus, et tu dominaberis illius; tu quia liberi es arbitrii, moneo ut appetitum peccati impugnari compescas, et non illud tui amplius crescendo, sed (0065B)tu magis illius correctius vivendo domineris. Hunc locum antiqua translatio sic habet: Nonne sic recte offeras, recte autem non dividas peccasti? quiesce, ad te enim conversio ejus, et tu dominaberis illius. Recte autem offertur Deo, cui uni tantummodo sacrificandum est. Non autem recte dividitur, cum non discernuntur recte vel loca, vel tempora oblationum, vel res ipsae quae offeruntur, vel qui offert, vel hi quibus ad vescendum distribuitur quod oblatum est, ut divisionem hic discretionem intelligamus. In quo autem horum Domino displicuerit Cain, facile non potest inveniri. Sed quoniam Joannes apostolus, cum de his fratribus loqueretur, Non sicut Cain, inquit, qui ex maligno erat, et occidit fratrem suum. Et cujus rei gratia occidit? quia opera illius maligna fuerunt, (0065C)fratris autem ejus justa (Joan. III, 13); datur intelligi propterea Deum non respexisse in munus ejus, quia hoc ipse male dividebat, dans Deo aliquid suum, sibi autem seipsum, quod omnes faciunt qui non Dei, sed suam sectantes voluntatem, id est, non recto, sed perverso corde viventes; offerunt tamen Deo munus, quo putant eum redimi, ut eorum non opituletur sanandis pravis cupiditatibus, sed explendis. Quiesce, inquit, ad te enim conversio ejus, et tu dominaberis illius. Desine peccato invidiae in fratrem contabescere, quia ad te erit conversio ejusdem tui peccati, et in tuum caput iniquitas tua redundabit, et tu dominaberis illius, habens in potestate per gratiam divini adjutorii conceptam de tuo corde repellere (0065D)nequitiam. Haec Deus locutus est ad Cain, eo more quo cum primis hominibus per creaturam subjectam velut eorum socius forma congrua loquebatur. Verum quia ille non intus, sed foris est admonitus, nihilominus deliberatum scelus in necando fratre etiam post verbum divinae admonitionis vel correptionis implevit; sequitur enim.

Dixitque Cain ad Abel fratrem suum: Egrediamur in agrum: cumque essent in agro, consurrexit Cain adversus Abel fratrem suum, et interfecit eum. Et hic perfidia Cain simul et innocentia demonstratur Abel: innocentia quidem Abel, in eo quod majorem fratrem, sed erga se hostili odio accensum simpliciter (0066A)quo jubebatur ut fratrem frater secutus est; perfidia vero Cain, in eo quod occisurus fratrem foras ducit, quasi in loco secretiori divinam possit declinare praesentiam: non recogitans, neque intelligens quia qui occulta cordis sui quae redarguit noverat, etiam quo ipse secederet quidve in abdito gereret posset intueri.

Et ait Dominus ad Cain: Ubi est Abel frater tuus? Non tanquam ignarus eum à quo discat interrogat, sed tanquam judex reum quem puniat.

Qui respondit: Nescio. Num custos fratris mei sum? Stulta pariter et superba responsio; stulta, cum illum falli posse putabat, qui conscientiam suam peccantis et ante patratum scelus fratricidii velut occultorum cognitor arguebat; superba, cum (0066B)in modum servi pervicacis custodem fratris se esse negabat, qui manifestatione, si quid periculi immineret, minoris fratris curam habere, et eum ab ingruentibus adversis tutari quasi major debuerat.

Dixitque ad eum: Quid fecisti? Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Magnam vocem habet sanguis, non solum Abel, sed et omnium interfectorum pro Domino: vox est enim sanguinis eorum ipsa fidei constantia, ipse fervor charitatis, per quem pati pro Domino meruere. Ipse clamat ad Dominum de terra: quia etiamsi in abditis terrae sinibus sicut Abel fuerint ab impiis interempti, causa tamen ipsa mortis eorum in conspectu interni arbitri pretiosa existit et clara, juste (0066C)postulans ut et hi qui in sua simplicitate sunt injuste perempti, coronentur; et illi qui eos injuste persequendo trucidavere, damnentur. Eorum ergo sanguis occisorum clamat ad Dominum, quorum et vita ante mortem clamasse probatur ad illum, qui dicere solent: Clamavi in toto corde meo, exaudi me, Domine, justificationes tuas requiram (Psal. CXVIII, 145). Ille enim ad Dominum corde clamat, qui magna postulat, qui coelestia precatur, qui aeterna sperat, qui non gloriam hujus saeculi ab illo, sed justificationum ejus custodiam requirit. Qui videlicet clamor unde in cordibus justorum nascatur docet Apostolus dicens: Misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra clamantem abba Pater (Gal. IV, 6); clamantem namque in cordibus nostris ad Patrem dicit (0066D)Spiritum, quia nimirum ipse haec ad clamandum cum impleverit accendit. Hunc clamorem piae devotionis et animas martyrum post mortem habere manifestat Joannes cum ait: Vidi sub altare animas interfectorum propter verbum Dei et propter testimonium quod habebant, et clamabant voce magna dicentes: Usquequo, Domine sanctus et verus, non judicas, et vindicas sanguinem nostrum de his qui habitant in terra (Apoc. VI, 9)? Clamant enim haec animae sanctorum non odio inimicorum, sed amore justitiae, quam semper esurire ac sitire didicerunt, simul et desiderio recipiendae suae carnis, ut quam pro Domino in mortem dederant, in hac immortali atque (0067A)incorruptibili Domino astare mereantur. Magna autem est vox clamoris eorum, magnum est desiderium justitiae. Clamante vero ad Dominum sanguine sanctorum, id est justam ultionem suae, injustae necis expetente, quid de persecutoribus eorum agatur, subsequenter ostenditur, dicente Domino ad Cain:

Nunc igitur maledictus eris super terram quae aperuit os suum, et suscepit sanguinem fratris tui de manu tua: cum operatus fueris eam, non dabit tibi fructus suos: vagus et profugus eris super terram. Juxta mensuram peccantium justus judex et mensuram ponit vindictae: Adam namque vetitum comedens nequaquam ipse maledicitur, sed terra potius in ejus opere maledictioni subjicitur; non quidem adeo ut (0067B)fructus operanti deneget, sed ut laboranti ac desudanti suos cultori proferat fructus; et ut labor idem aliquando posset finiri, ac requies aeterna ingredi. Carnis etiam morte addicitur: quod beneficii gratia factum, ne semper ita laboraret ac doleret, soli qui praesentis saeculi quam sit aerumnosa vita perpendere nesciunt, dubitant. Porro Cain cum sciret praevaricationem suorum damnationemque parentum, addidit ejusdem noxae praevaricationis, quam de traduce traxerat, graviorem perfidiae, livoris, homicidii et mendacii reatum; unde merito et poena plectitur acriore: primo ut ipse maledictus sit super terram, quam cruore fratris, catenus mundam, polluerat; deinde ut in terra exercenda supervacue desudaret, nulla suis laboribus frugum copia (0067C)respondente: tertio ut in eadem terra vagus semper esset et profugus, neque ausus uspiam sedes habere quietas, sive, ut alia translatio habet, tremens gemensque viveret super terram. At ille, audita poena tantae suae maledictionis, noluit veniam deprecari, sed peccatis peccata congeminans, tantum putavit nefas, cui a Deo non posset ignosci. Denique respondit ad Dominum:

Major est iniquitas mea quam ut veniam merear. Ecce ejicis me hodie a facie tua, et a facie terrae abscondar, et ero vagus et profugus in terra. Ejicior, inquit, a conspectu tuo, et conscientia sceleris lucem ipsam ferre non sustinens, abscondar ut latitem. Vel certe ejicis me a facie terrae, ne videlicet in ulla (0067D)terrarum regione, ne inter ullos habitatores ejus orbis securus liberque manere permittar, a facie quoque tua abscondar, ne hanc ultra videre merear, quam usque hodie saepius intuendo, ac tuam vocem audiendo, felicior vivebam.

Omnis igitur qui invenerit me, occidet me. Dum ex tremore corporis et furia trementis, sive ex instabilitate vagi ac profugi, eum esse intelligit qui mereatur interfici. Verum Deus nolens eum compendio mortis finire cruciatus, nec tradens poenae qua seipsum damnaverat:

Nequaquam, inquit, ita fiet, sed omnis qui occiderit (0068A)Cain septuplum punietur. Non ut aestimas morieris, et mortem pro remedio accipies, sed vives plurimo tempore ad exemplum caeterorum, ne sic peccare audeant; tantumque abest ut te abs quolibet interfici velim, ut si quis te interfecerit, septuplum, id est, gravissima ultione puniatur, qui nec tuae damnationis acerbitate admonitus, a sanguine effundendo voluit manus cohibere. Non enim illum debuit homo occidere hominem cui Deus vitam peccanti donaverat, vel ad cumulum poenae ipsius, vel ad exemplum cautelae et aliorum correctionis. Solet namque nonnunquam Scriptura septenario numero plenitudinem ejus de qua loquitur rei significare, sicut in Levitico: Si ambulaveritis, inquit, ex adverso mihi, nec volueritis audire me, addam plagas vestras septuplum (0068B)(Lev. XXVI, 21). Et paulo post: Et percutiam vos septies propter peccata vestra (Ibid., 24), pro eo quod est multipliciter. Et in bonam partem Psalmista: Septies in die laudem dixi tibi (Psal. CXVIII, 164), quod est aliis verbis dicere: Semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII, 2). Quod vero antiqui interpretes dixerunt: Omnis qui occiderit Cain septem vindictas exsolvet, hunc habet sensum. Vives usque ad septimam generationem, et conscientiae tuae igne torqueberis: ita ut quicunque te occiderit, secundum duplicem intelligentiam, aut in septima generatione, aut magno te liberet cruciatu: non quo ipse qui occiderit Cain septem ultionibus subjiciendus sit, sed quo septem vindictas, quae in Cain toto tempore cucurrerunt, solvat in interfecto, occidens (0068C)eum qui vitae fuerat derelictus ad poenam. Nam et septimus ab Adam fuit Lamech a quo occisus esse Cain perhibetur: et hic eumdem Cain per mortem septem vindictis, quas septempliciter peccans meruit, absolvit. Primum namque ejus peccatum est quod offerens Deo non recte dividebat; secundum, quod fratri invidit; tertium, quod dolose egit dicens: Egrediamur in agrum; quartum, quod interfecit; quintum, quod procaciter negavit: Nescio; sextum, quod se ipsum damnavit: Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear; septimum, quod nec damnatus egit poenitentiam.

Posuitque Deus Cain signum, ut non eum interficeret omnis qui invenisset eum. Ipsum videlicet signum quod tremens et gemens vagusque et profugus semper (0068D)viveret: eadem sua aerumna admonitus, quia non passim a quibuslibet posset occidi; quicunque autem eum occideret, vel magnis miseriis ipsum Cain liberaret, vel se ipsum hoc faciens septemplici vindictae manciparet

Egressusque Cain a facie Domini, id est, a penetralibus illarum aedium in quibus eatenus cum parentibus inhabitans, saepius illum videre in angelica forma solebat.

Habitavit in terra profugus ad orientalem plagam Eden. Eden interpretatur voluptas sive deliciae, quo (0069A)nomine paradisus designatur de quo supra dicitur: Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio, quod antiqui interpretes ita transtulere: Et plantavit Dominus Deus paradisum in Eden contra orientem: unde datur intelligi ad orientalem mundi plagam paradisum esse conditum. Habitavit ergo Cain, non ad orientalem plagam paradisi, alioquin ultra hunc mundum habitaret, sed in orientalibus mundi partibus, quibus in proximo est paradisus, quamvis inaccessibilis et ignotus mortalibus. Cuncta autem quae de justitia vel martyrio Abel, et de pravitate ac damnatione Cain juxta litteram dicuntur, mystice dominicae passioni velcon versationi in carne et persecutioni ac perditioni Judaeorum testimonium ferunt. Neque enim frustra ipse Dominus eisdem (0069B)Judaeis dicit: Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi; de me enim ille scripsit (Joan. V, 46). Ergo Cain erat primogenitus, Abel secundus. Erat prior populus Judaeorum possessio Dei, sicut ipse ad Mosen, Filius, inquit, meus primogenitus Israel (Exod. IV, 22), secundus est populus gentium, pro cujus maxime vita Dei Filius et nasci in carne et mori dignatus est. Fuit Abel pastor ovium, et Dominus ait: Ego sum pastor bonus (Joan. XI, 14). Cain autem agricola, quia populus Judaeorum terrenis ac temporalibus negotiis insistebat, vel haec videlicet sola quaerens, vel horum intuitu Domino serviens, ut pote carnaliter intelligens ea quae illi prophetae mystice de coelesti promissione loquebantur dicentes: Si volueritis et audieritis me, bona terrae comedetis (Isa. (0069C)II, 19).

Offerebat enim Cain de fructibus terrae munera Domino. Quia populus ille per bona opera, quae terrenae retributionis gratia sectabatur, Domino se placere putabat. Vel certe de fructibus terrae munera obtulit, cum se populus idem per terrenam circumcisionem, terrenum sabbatum, terrenum azyma, terrenum Pacha, justificari credens, justitiam fidei quae in Christo est accipere despexit.

Abel quoque obtulit de primogenitis gregis sui et adipibus eorum. Quia Dominus interpellans Patrem pro sanctis, secundum formam assumptae humanitatis offert illi vota eorum, opera videlicet bona, et pinguedinem internae dilectionis. Haec sunt enim primogenita gregis ejus et adipes eorum. Respicit Dominus (0069D)ad Abel dicens: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui (Matth. XVII, 5). Respicit et ad munera ejus, quia vitam electorum quam offert illi gratanter, Deus Pater accipit, et quasi per ignem de coelo hostiam ejus incendit, quia eos qui (0070A)se pro Domino mortificare curaverint, ipse virtute sui spiritus, quo amplius in coelestibus ignescant, imo toti coelestes efficiantur, inflammat. Ad Cain vero et ad munera ejus non respicit, quia redarguens carnalia Judaeorum opera dicit per prophetam: Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum? dicit Dominus: Plenus sum, holocausta arietum et adipem pinguium et sanguinem taurorum et hircorum et vitulorum nolui (Isa. I, 11). Et paulo post: Manus enim vestrae sanguine plenae sunt. Lavamini, mundi estote videlicet per fidem gratiae Christi. Irascitur Caïn contra fratris pietatem, nec redargutus a Domino a concepto per invidiam furore resipiscit. Quanto Judaei contra Dominum et gratiam pro Novi Testamenti livore bacchati sint, quoties ab illo correpti vel admoniti (0070B)nihilominus malignis perstiterint in coeptis, sufficienter evangelica prodit historia, quibus apte convenit quod de Caïn dicitur, quia conciderit vultus ejus: non enim poterant revelata facie gloriam Domini speculari. Perdiderant namque gaudium illud divinae gratiae, de quo justi gloriantes aiunt: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine; dedisti laetitiam in corde meo (Psal. IV, 7).

Eduxit Cain fratrem suum foras, et occidit in agro. Eduxit populus Judaïcus Dominum foras de civitate sua Hierusalem, et crucifixit in loco Calvariae; quo utriusque loco passionis admonemur typice ut exeamus ad Dominum extra castra, improperium ejus portantes, id est, relicto mundi consortio ac societate pravorum, libenter abjecta quaeque saeculi pro (0070C)patriae coelestis amore toleremus. Interrogante Domino Caïn ubi esset Abel frater ejus, nescire se respondit, nec ejus esse custodem. Hactenus Judaei interrogantibus se fidelibus, membris videlicet Christi, de Christo, se nescire dicunt. Essent autem ipsi quodammodo Christi custodes, si Christianam fidem suscipere et custodire voluissent. Nam qui custodit in corde suo Christum, non dicit quod Caïn, nescire se fratrem suum, nec ejus esse custodem.

Dixit Deus ad Cain: Quid fecisti? Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Sic arguit in Scripturis sanctis vox divina Judaeos. Habet enim magnam vocem Christi sanguis in terra, cum eo accepto ab omnibus gentibus respondetur Amen. (0070D)Haec est, clara vox sanguinis quam sanguis ipse exprimit ex ore fidelium eodem sanguine redemptorum de quo bene fidelibus dicit Apostolus: Accessistis ad Testamenti Novi mediatorem Jesum, et sanguinis sparsionem melius loquentem quam Abe (Heb. XII, 24). Melius quippe loquitur sanguis Christi (0071A)quam Abel, quia nimirum ille in condemnationem fratricidae clamabat ad Dominum, hic autem in salvationem Christi fratrum fidelium vocem suam tollit ad coelum.

Nunc igitur maledictus eris super terram, quae aperuit os suum, et suscepit sanguinem fratris tui de manu tua. Terram dicit Ecclesiam: ipsa enim, non alia, aperit os suum gustare in mysterio sanguinem Christi qui effusus est manibus populi Judaeorum. Super hanc maledictus est populus idem: quia nimirum haec quanto arctius amori sui Conditoris inhaeret, tanto gravius inimicam ei gentem maledictam esse intelligit, quamvis seipsam, adhuc superbiens specialiter benedictam glorietur.

Cum operatus fueris eam, non dabit tibi fructus suos. (0071B)Operatus est populus idem in ea terra quam caput Ecclesiae Christus portavit, id est, in ejus carne salutem nostram, crucifigendo eum qui mortuus est propter delicta nostra, nec ei dedit eadem terra fructus suos, quia non justificatus est fide resurrectionis ejus qui resurrexit propter justificationem nostram: unde nec resurgens eis a quibus erat crucifixus apparuit, tanquam Caïn operanti terram, ut granum illud seminaretur, non ostendens eadem terra fructum virtutis suae. Sed eam terram quae est Ecclesia operati sunt Judaei, suis persecutionibus agendo ut amplius in Deum proficeret: saepe etiam in multos ad mortem usque saeviendo, sed ipsi fidei et pretiosae mortis eorum fructum videre non meruerunt. Quod autem respondit Domino Caïn Major (0071C)est iniquitas mea quam ut veniam merear. Ecce ejicis me hodie a facie terrae, et a facie tua abscondar, et ero vagus et profugus in terra: patet de Judaeorum populo luce clarius, quia major est iniquitas qua Filium Dei occidit, quam ut veniam mereatur; et ideo quicunque ex eo veniam poenitentes accipiunt, hi profecto trans meritum suum divinae gratia pietatis salvantur. Patet quia ejectus est a facie terrae, id est, a sorte sanctae Ecclesiae, et absconsus a facie divinae contemplationis; quod sibi ipse protendebat, quando faciem Christi in passione velavit, quod illi etiam coelestia signa protendebant, quando eo crucifixo sol radios suae lucis abscondit, perditoque regno profugus ac vagus per orbem quacunque dispersus est, timens ne ipsa etiam temporali vita privetur, et (0071D)quasi dicit cum Caïn: Omnis igitur qui invenerit me, occidet me. Sed quid ei respondit Deus? Nequaquam ita fiet, sed omnis qui occiderit Cain septem vindictas exsolvet, id est, non corporali morte interibit genus impium carnalium Judaeorum. Quicunque enim eos ita perdiderit, septem vindictas exsolvet, id est, auferet ab eis septem vindictas quibus alligati sunt propter reatum occisi Christi, ut hoc toto tempore, quod septenario dierum numero volvitur, magis quia non interiit gens Judaea, satis appareat fidelibus Christianis quam subjectionem meruerint, qui superbo regno Dominum interfecerunt. Hujus expositionem (0072A)sententiae propterea juxta antiquam translationem posuimus, quia de opusculis S. Augustini qui hanc sequebatur, sicut et alia multa decerpsimus.

Posuitque Deus Cain in signum, ut non eum interficeret omnis qui invenisset eum. Habet gens Judaea sive sub paganis regibus, sive sub Christianis signum legis suae, quo a caeteris gentibus populisque distinguitur, et omnis imperator vel rex, qui eos in regno suo invenit, cum ipso signo eos invenit, nec occidit, id est, non efficit ut non sint Judaei, certo quodam et proprio suae observationis signo a caeterarum gentium communione discreti, nisi quicunque eorum ad Christum transierunt.

Egressusque Cain a facie Domini habitavit in terra profugus ad orientalem plagam Eden. In facie Domini (0072B)agnitio ejus, qua se manifestat ac dignoscitur, solet intelligi. Merito ergo populus, qui a divinae cognitionis gratia recessit, in terra habitare perhibetur. Non enim potest dicere cum electis: Nostra autem conversatio in coelis est: unde etiam Salvatorem exspectamus Dominum nostrum Jesum Christum (Philip. III, 20). Hunc locum LXX Interpretes ita transtulere: Exiit autem Cain a facie Domini Dei, et habitavit in terra Naid contra Eden. Naid autem in profugum, sive ut in libro Hebraeorum nominum invenimus, instabilem motum et fluctuationem vertitur, quod nonnulli, quibus et Josephus consentit, locum esse in quo habitaverit Caïn, autumant. Porro noster interpres non hoc nomen loci, sed rei ipsius esse significantiam (0072C)intellexit; quia Caïn instabilis semper et fluctuans atque incertarum sedium esset futurus. Quod quantum praesenti Judaeorum statui conveniat, universus testis est mundus. Qui bene etiam contra Eden habitare perhibetur. Eden quippe voluptatem sive delicias significat: quia nimirum perfidus ille populus quantum aversus a cognitione veritatis terrenis se negotiis implicat, tantum contrariam deliciis coelestibus vitam gerit; et quia temporalia solummodo gaudia sitit, torrenti voluptatis divinae, quo justi potantur, siccis faucibus cordis adversarius existit.

Cognovit autem Cain uxorem suam, quae concepit et peperit Enoch, et aedificavit civitatem vocavitque nomen ejus ex nomine filii sui Enoch. Sicut ab initio (0072D)saeculi incipientis in occisione Abel passiones sanctorum; in livore autem et persecutione Caïn perfidiae sunt insinuatae reproborum, quae ad finem usque saeculi erunt ambae in mundo permansurae; sic et in civitate quam aedificavit Caïn typice intimabatur quod spes tota pravorum in hujus saeculi regno esset ac felicitate figenda, ut pote qui futurorum bonorum aut fidem aut desiderium nullum haberent. De qua civitate loquitur Dominus per prophetam Osee: Deus ego, et non homo, in medio tui sanctus, et non ingrediar civitatem (Ose. II, 9). Neque enim Abel sive Seth, qui pro eo natus est, civitatem (0073A)aut domos aedificasse leguntur: quia nimirum eos designabant, imo eorum erant primitiae, qui suo gaudent cantare Creatori: Quoniam incola ego sum apud te in terra et peregrinus sicut omnes patres mei (Psal. XXXVIII, 13). Quibus apte convenit hoc quod praemisimus Domini promissum: Deus ego et non homo in medio tui sanctus: quia quo a mundanae civitatis consortio se reddunt extraneos, eo inhabitatione sui Conditoris existunt digniores. Apte autem Cain nomen civitatis ex nomine filii sui Enoch vocavit, ut successores se tales habiturum designaret, qui patriae coelestis exsortes, in hujus vitae delectatione corda fundarent. Et bene Enoch interpretatur Dedicatio, quia reprobi dum pro eis quae operantur in praesenti gaudere desiderant, quasi civitatem, (0073B)quam sibi aedificant, in prima generatione dedicant. At contra in illa generis humani prosapia quae per Seth ad Noe descendit, septimus ab Adam nascitur Enoch, qui ambulasse coram Deo legitur, et non apparuisse, quia tulerit eum Deus: quia nimirum requies et laetitia spesque omnis electorum nonnisi in futuro sabbato est, qui postquam in hac vita ambulant cum Domino, humiliter ejus praecepta sequentes, tolluntur ab eo in vitam perpetuae quietis, et non apparent ultra inter mortales, quia cum illo immortaliter vivunt. Ipsi enim sunt civitas ejus et templum, nunc quotidianis profectibus bonorum operum ad perfectionem tendentes, tunc finitis laboribus, cum illo regnantes, et in sua ipsi dedicatione, quae per praesentiam sancti Spiritus perpetuo celebrabitur, (0073C)singuli quasi in Enoch nomine gaudentes.

Porro Enoch genuit Iram, et Iram genuit Maviahel, et Maviahel genuit Matusahel, et Matusahel genuit Lamech, qui accepit uxores duas: nomen uni Ada, et nomen alteri Sella, genuitque Ada Jabel. Progenies Cain usque ad septimam generationem computatur, et in hac ipse a Lamech occisus, septem vindictis quas diutissime miser gestabat, absolutus est. In hac tota quae de illo nata erat soboles, postquam ad augmentum maledictionis etiam adulterio Lamech polluta est, ingruente diluvio periit. In sexta quidem generatione adulterio foedata, in septima vero diluvio deleta: in quo spiritaliter insinuatur quod impiorum civitas, id est, societas tota reproborum, (0073D)in sex hujus saeculi aetatibus se corruptura sceleribus, in septima autem, quae est in futuro, in aeternum sit peritura. Sicut enim septimus ab Adam Enoch raptus est in paradisum, et non vidit eum homo, quia vivit in pace cum Deo; ita septimus a Cain Jabel, interpretatur Mutatus, cum suis fratribus et universa progenie deletus est diluvio, et non vidit eum homo, quia aeterna morte mulctatus, et ab ea quam dilexerat gloria saeculi, illam quam non praevidebat est mutatus in poenam. In quibus aperte designatur, ut diximus, quod sancti post hujus saeculi sex aetates (0074A)ad requiem in alia vita, et reprobi tendant ad supplicium, ut etiam, narrante Domino, Lazari pauperis et divitis superbi manifeste probat historia.

Genuit, inquit, Ada Jabel, qui fuit pater habitantium in tentoriis atque pastorum, et nomen fratris ejus Jubal. Ipse fuit pater canentium cithara et organo. Sella quoque genuit Tubalcain, qui fuit malleator in cuncta opera aeris et ferri. Cuncta haec quae filii Lamech invenisse vel egisse referuntur, ad cultum vel ornatum vel illecebras hujus vitae pertinent: nihil autem tale Abel, nihil tale natus pro eo Seth, aut nepotes ejus fecisse leguntur, sed velut peregrini in terra simplicem duxisse vitam probantur. Nam etsi Abel pastor erat ovium, non tamen voluit adeo huic se officio mancipare, ut tentoria sibi in quibus familarius (0074B)hoc exercere posset contexeret. Citharae autem et organo absit ut vir tantus ullum tempus indulgeret. Si quis vero cuncta opera quae de aere ac ferro fiunt solerter intuetur, manifeste cognoscit quia si recte naturalem legem servaret genus humanum, etiam de paradisi gaudiis culpa praevaricationis expulsum, nequaquam his omnibus opus haberet: unde haec omnia a filiis maledictionis esse constat inventa, quamvis postmodum, degenerante humano genere a castitate primae conversationis, etiam boni Dei famuli pro communione vitae socialis aliquotiens hujusmodi rebus operam dabant. Sed magna utique distantia, quia nimirum reprobi talibus quasi summo suo bono delectabantur: electi vero his aut omnimodis abrenuntiant, aut pro commodo vitae hujus (0074C)aliquo, donec ad aeternam perveniant, sicut viator stabulo sive viatico, transeuntes utuntur. Denique patriarchae habitabant in tentoriis, sed hoc velut peregrini in mundo, ad distinctionem eorum qui in urbibus ac domibus quasi terrae cives habitare solebant. Utebantur psalmistae cithara et organo, sed ad laudandum in eis Dominum: et e contra arguit propheta eos qui cithara, tympano et lyra in conviviis personabant. Erant in populo Dei viri docti in cuncta opera aeris et ferri, necnon et argenti et auri: sed hos ipse hanc artem ad distinctionem sui tabernaculi transferre praecepit. Propheta quoque gaudia Dominicae incarnationis evangelizans, opera ferri noxia tollenda atque in melius commutanda praedixit, et conflabunt, inquiens, gladios suos in vomeres, et lanceas (0074D)suas in falces; non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad praelium (Isa. II, 4). Nec praetereundum negligenter quod cum homines adulterio inquinari, cum pascendis pecoribus amplius justo insistere, cum modis musicis dissolvi, cum fabrilibus operam dare artibus coeperunt, tunc diluvio sunt superveniente deleti. Sed cavendum solertius ne nos hujusmodi rebus ultra modum irretitos ultimus dies inveniat, cum etiam Dominus de die judicii loquens commemorato hoc tempore, ad (0075A)cautelae nos studium incitet, dicens: Sicut enim erant in diebus ante diluvium comedentes et bibentes, nubentes et nuptum tradentes usque ad eum diem quo intravit Noe in arcam, et non cognoverunt donec venit diluvium et tulit omnes; ita erit et adventus Filii hominis (Matth. XXIV, 38).

Soror vero Thubalcain Noema. Noema interpretatur Voluptas. Bene autem series generis Cain in nativitate feminae terminatur; et eadem femina Voluptas nominatur: quia tota pravorum intentio mundi servit illecebris, et in expletione carnalium voluptatum vitam finire desiderat. Verum nata hac femina, non multo post universa progenies maledicta diluvio consummata est: quia cum delectationibus mundi colla mentis subdiderint, cum dixerint pax et securitas, (0075B)tunc repentinus eis superveniet interitus. Notandum autem quod delectatio sive voluptas duobus modis, id est, et in bono et in malo, solet intelligi: in bono, videlicet cum dicitur, mansueti autem possidebunt terram, et delectabuntur in multitudine pacis (Psal. XXXVI, 12). Et rursum: Inebriabuntur, inquit, ab ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos (Psal. XXXV, 9). A qua voluptate et paradisus cognominatur, quia nimirum ad hoc in eo positus est homo, ut in praesentia sui Conditoris ibidem beatissimis ac sanctissimis carnis et animae deliciis perpetuo frueretur. In malo autem voluptas accipitur, cum notantur ab Apostolo quidam voluptatum amatores magis quam Dei. Quibus apte vocabulum Noemae, in cujus generatione prima, (0075C)mundi aetas, paucis exceptis, deleta est, congruit. Recessisset ergo genus humanum ab Eden, id est, a deliciis internorum bonorum; et exercebat relictis coelestibus terram, et pervenit usque ad nativitatem feminae, quae Noema, id est, Voluptas vocaretur: nec multo post totum cataclysmo periit: ut profecto nativitate talis sobolis et eventu subsecutae cladis insinuaretur, quia merito ad ruinam properant quique, neglectis spiritalibus, carnis sese voluptatibus subigunt. Et quidem Noema in septima a Cain generatione nata est. Si autem ab ipso Adam generationes Cain computare, et omnes etiam filios Lamech annumerare volueris, invenies Noemam in undecimo loco positam. Lamech namque est septimus ab Adam, quibus cum quatuor liberos ejusdem Lamech (0075D)adjeceris, undecimum profecto numerum implebis. Solet autem undenario numero, qui denarium transgreditur, peccatum designari, quod transgressione decalogi legis perpetratur. Atque ideo recte generatio reproba in undenario numero, et hoc in femina, terminatur ac deperit: quia dum legis divinae scita (0076A)contemnens, pravis suis voluptatibus satiari contendit, repentinum sibi struit exitium.

Dixitque Lamech uxoribus suis Adae et Sellae: Audite vocem meam uxores Lamech, auscultate sermonem meum, quoniam occidi virum in vulnus meum, et adolescentulum in livorem meum. Virum vel adolescentulum, quem dicit, Cain significat, quem idem Lamech, sed non sponte, interficit, sicut Hieronymus in quodam Hebraeo volumine scriptum esse testatur. Occidit autem eum in vulnus et in livorem suum, quia et ipse sibi in hoc mortem adscivit ac damnationem, quod eum, quem Deus vitae donaverat, peremit.

Septuplum ultio dabitur de Cain: de Lamech vero septuagies septies. Septuplum ultio data est de Cain, quia usque ad septimam generationem fratricidii et (0076B)invidiae suae vagus profugusque poenas luebat. De Lamech vero septuagies septies, quia sicut Hieronymus relatum sibi ab Hebraeis testatur, et Josephus idem affirmat, LXX et VII animae progenitae sunt de stirpe Cain, quae diluvio perierunt. Et in hoc numero de Lamech factam aiunt esse vindictam, quod genus ipsius usque ad diluvium perseveraverit. Interpretatur autem Lamech Percutiens sive Percussus, quae utraque interpretatio eidem uni convenit qui et percussit Cain, et ob hoc idem parricidium etiam ipse divina ultione percussus est. Mystice autem Lamech genus humanum significat, et percussum fraude antiqui hostis in primo parente, et percutiens seipsum quotidianarum augmentatione culparum, de quo ultio (0076C)septuagies septies data est; quia usque ad adventum Christi, qui in septuagesima et septima generatione in mundo apparuit, noxa primae praevaricationis genus premebat humanum, donec adveniens ille tolleret peccata mundi, et in aeternam nos vitam, quam in Adam perdidimus, aperta suo baptismate vel passione janua regni coelestis, induceret. Tunc ergo ultio de Lamech cessavit, quia contrito per passionem ac resurrectionem dominicam aculeo mortis atque peccati, genus humanum ad regnum coeleste rediit.

Cognovitque adhuc Adam uxorem suam, et peperit filium, vocavitque nomen ejus Seth, dicens: Posuit mihi Deus semen aliud pro Abel. Postquam Cain fratricidam exstinctum commemoravit, et progeniem (0076D)ejus in septima generatione denuo maledictam replicavit, revertitur ad restaurationem seminis sancti exponendam, utque hoc pereuntibus impiis perpetuo manserit narrat. Interpretatur autem Seth Positio, sive Resurrectio, cujus causa nominis aperitur, dicente parente:

Posuit mihi Dominus semen aliud pro Abel quem (0077A)occidit Cain. Positus est pro Abel, non solum ordine nascendi, sed et merito virtutis, locum fratris implens, cujus devotio mentis etiam ad sobolem ipsius transisse monstratur, cum subditur:

Sed et Seth natus est filius, quem vocavit Enos. Iste coepit invocare nomen Domini. Enos interpretatur Homo vel Vir: unde recte qui tale nomen ipse habet, nomen Domini incipit invocare, tanto instantius quotidianis in precibus auxilium Conditoris implorans, quanto se fragilis naturae factum meminit. Mystice autem sicut Abel occisus a Cain passum Dominum; ita natus pro eo Seth resuscitatum eum a morte designat: unde apte apud Septuaginta Translatores nato eo dixisse fertur pater sive mater ejus: Suscitavit enim mihi Deus semen aliud pro Abel, (0077B)quem occidit Cain. Quod ideo recte juxta mysticos sensus semen aliud appellatur, cum idem Dominus qui occisus est resurrexit, quia nimirum mortalis occisus est, resurrexit immortalis: mortuus est ne nos mori timeremus: surrexit ut nobis resurgendi a morte spem fidemque tribueret: quorum distantiam seminum, loquens de nostra resurrectione, Apostolus manifeste discrevit, seminatur, inquiens, in corruptione, surget in incorruptione: seminatur in ignobilitate, surget in gloria: seminatur in infirmitate, surget in virtute: seminatur corpus animale, surget corpus spiritale (I Cor. XV, 42). Et de ipso Domino, Etsi mortuus est, inquit, ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei (II Cor. XIII, 4). Enos vero filius Seth populum Christianum figuraliter exprimit, (0077C)qui per fidem ac sacramentum dominicae passionis ac resurrectionis quotidie per totum orbem ex aqua et Spiritu sancto nascitur. Iste enim gratiam regenerationis suae primae generationi praeferens, in universis quae agit auxilium nominis Domini invocare consuevit, dicens: Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum (Matth. VI, 9), etc., ejusdem dominicae orationis, sive aliarum quibus gratiae ejus, sine qua nihil valemus, supplicare solemus; unde etiam recte nos propter conscientiam nostrae fragilitatis Enos, id est, Hominis vocabulo cognominamur: propter vero spem futurae nostrae immortalitatis filii Seth, id est, Resurrectionis, existimus.

Hic est liber generationis Adam. In die qua creavit Deus hominem, ad similitudinem Dei fecit illum: masculum (0077D)et feminam creavit eos, et benedixit illis. Hic est liber primae creationis hominis, quod ad similitudinem suam fecit illum Deus, ut videlicet participatione bonitatis ejus esset perpetuo bonus, immortalis et felix; quod masculum et feminam fecit eos, quod factos gratia suae benedictionis illustravit. Talis erat generatio Adam cum uxore sua in die qua creatus est: Sed, heu! proh dolor! profanavit ille similitudinem Dei, hosti magis quam Creatori credendo, contraxit primogenitus ejus poenam maledictionis graviorem invidendo et occidendo fratrem, corrupit (0078A)septimus ab illo Lamech statutam masculi et feminae legem, de qua dictum erat, Erunt duo in carne una (Gen. II, 24), accipiendo duas uxores, et in una carne tres conjungendo, et crebrescentibus passim malis, in tantum a similitudine sui Conditoris ac prima benedictione genus recessit humanum, ut in decima generatione, exceptis paucis, quos arca cohibuit, totum deleri meruisset; ad quam tamen similitudinem ac benedictionem nobis redire concessit Conditor ipse, in nostrae naturae similitudine nasci ac maledici morique dignatus, quatenus per ipsum redempti et dicere de ipso mereamur: Scimus quia cum apparuerit, similes ei erimus: videbimus enim eum sicuti est (I Joan. III, 2), et audire ab ipso: Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum (0078B)a constitutione mundi (Matth. XXV, 34).

Et vocavit nomina eorum Adam in die quo creati sunt. Adam sicut et Enos interpretatur Homo, sed sic Enos sonare fertur Hominem, ut masculis tantum congruat: Adam vero ita ut utrique sexui possit aptari; unde recte dicitur quia vocavit nomina eorum Adam, id est, Homo. Sicut autem homo Latine ab humo nominis etymologiam habet, quia de humo carnis originem traxit, ita apud Hebraeos Adam a terra nominatur, quia de limo terrae homo formatus est; unde etiam Adam Terrenus, sive terra rubra potest interpretari. Porro apud Graecos homo aliam habet etymologiam: vocatur enim antropos, ab eo quod superna speculari et ad coelestia contuenda debeat oculos mentis attollere. Inest autem nomini (0078C)Adam, excepta interpretatione qua hominem designat, et aliud sacramentum quod silentio praeteriri non debet. Habet enim litteras quatuor A, et D, et A, et M, a quibus litteris et quatuor orbis plagae, cum Graece nominantur, initium sumunt. Vocatur namque apud eos anatole oriens, dysis occidens, arctos septentrio, mesembria meridies; multumque decebat ut nomen protoplasti omnes mundi plagas ipse mystice contineret, per cujus progeniem mundus erat omnis implendus. Quod autem dicit, Et vocavit nomina eorum Adam, et addidit, In die quo creati sunt, patenter insinuat quod uno eodemque die, id est, sexto mundi nascentis, Adam et uxor ejus facti sunt, et non uxor de latere ejus post sextum aut septimum diem seorsum creata.

(0078D)Vixit autem Adam centum triginta annis, et genuit ad similitudinem et imaginem suam, vocavitque nomen ejus Seth. Adam quidem creatus est ad imaginem et similitudinem Dei, quia immortalis est in anima et carne conditus. Postquam vero imaginem in se Dei ac similitudinem peccando corrupit, genuit ad similitudinem et imaginem suam filium, id est, mortalem, corruptibilem, rationis capacem, reatu suae praevaricationis astrictum, et nonnisi ejusdem Conditoris sui gratia solvendum. Notandum autem quod ubi nostri Codices ex Hebraeo fonte transfusi habent vixisse (0079A)Adam centum triginta annis, et genuisse Seth, antiqua translatio habet, pro centum triginta, ducentos triginta; ubi autem in nostris Codicibus sequitur, Et facti sunt dies Adam postquam genuit Seth octingenti anni, et genuit filios et filias, illa pro octingentis septingentos habet. Ubi vero in conclusione subjungitur: Et factum est omne tempus, quod vixit Adam, anni nongenti triginta, et mortuus est, ibi et illa eamdem summam ponit, talisque distinctio numerorum in omnibus usque ad diluvium generationibus inter utramque editionem servatur, ut ante natum filium quisque in LXX Interpretibus centum annos plus, et post natum centum minus quam in Hebraica veritate annos habuisse legatur. At in conclusione utraque editio aequalem numerum ponit; praeter in (0079B)sexta solummodo generatione; ubi in utrisque Codicibus Jaret annorum centum sexaginta duorum genuisse Enoch, et post ejus ortum octingentos annos vixisse reperitur: et in nona, in qua novo genere distantiae secundum Hebraicam veritatem Lamech genuisse Noe cum esset annorum centum octoginta, et eo nato supervixisse annis quingentis nonaginta quinque reperitur. Porro in Septuaginta Interpretibus ante natum Noe inveniuntur anni centum octoginta octo, post natum vero quingenti sexaginta quinque; sicque fit ut viginti quatuor annis plus vixisse Lamech in Hebraeis quam in Septuaginta Translatorum Codicibus inveniatur: qua interpretum diversitate efficitur ut tempus vitae Mathusalem quatuordecim annis ultra diluvium videatur extendi, (0079C)utque anni ante diluvium juxta Hebraeos mille quingenti centum quinquaginta sex; juxta Septuaginta autem Interpretes, quos chronographi sequuntur, duo millia ducenti quadraginta duo reperiantur: quamvis doctissimus Augustinus profiteatur quod etiam in Septuaginta translatione Mathusalem in Codicibus paucioribus, sed veracioribus, sex annis ante diluvium reperiatur fuisse defunctus: qui cum studiosissime causam dissonantiae praefatae interpretationum inquireret, nec vellet Septuaginta Translatorum fidei derogare, quos et apostoli atque evangelistae plerisque in locis probantur esse secuti; et ipse transferendo Scripturas prophetico magis dono quam officio interpretandi usos esse credebat; ita conclusit ut diceret: « Credibilius ergo quis dixerit (0079D)cum primo de bibliotheca Ptolomaei describi isti coeperunt; tunc aliud tale fieri potuisse in Codice uno, sed primitus inde descripto, unde jam latius emanaret, ubi potuit quidem accidere etiam scriptoris error. Sed hoc in illa quaestione de vita Mathusalem non absurdum est suspicari. » Et post aliquanta: « Recte fieri, inquit, nullo modo dubitaverim, ut (0080A)cum diversum aliquid in utrisque Codicibus invenitur, quandoquidem ad fidem rerum gestarum utrumque esse non potest, verum ei linguae potius credatur, unde est in aliam per Interpretes facta translatio. » Itaque juxta Hebraicam veritatem vixit Adam centum triginta annis, et genuit Seth. Vixit Seth centum quinque annos, et genuit Enos. Vixit Enos nonaginta annis, et genuit Cainan. Vixit Cainan octoginta annis, et genuit Malalehel. Vixit Malalehel sexaginta quinque annis, et genuit Jared. Vixit Jared centum sexaginta duobus annis et genuit Enoch. Porro Enoch vixit sexaginta quinque annis, et genuit Mathusalam, et ambulavit cum Deo. Postquam genuit Mathusalam vixit trecentis annis, et genuit filios et filias. Ambulavit cum Deo dictum est. (0080B)Dei in omnibus voluntatem et praecepta secutus est, Deo in se commorante, et cor ejus possidente ac regente, bona foris opera exercuit, juxta illud prophetae: Indicabo tibi, o homo, quid sit bonum, et quid Dominus quaerat a te: utique facere judicium et diligere misericordiam, et sollicitum ambulare cum Deo tuo (Mich. VI, 8). Et sicut Zacharias ait: Confortabo eos in Domino, et in nomine ejus ambulabunt, dicit Dominus (Zach. X, 12). Non autem ita dictum est quia post natum Mathusalem ambulaverit Enoch cum Deo trecentis annis, quasi non etiam ante nativitatem ejus divinis obtemperaverit jussis; sed hac potius sententia simpliciter indicatur, quia non amplius quam trecentis annis post ortum Mathusalam in hac vita Deo bonis actibus servierit. Verum his completis ad (0080C)ulterius vitae gaudia ducatum ejus secutus sit. Sequitur enim:

Et facti sunt omnes dies Enoch trecenti sexaginta quinque anni, ambulavitque cum Deo, et non apparuit, quia tulit eum Deus. Pulcherrime autem dicitur, quia qui ambulavit in hac vita prius cum Deo, obediendo praeceptis ejus, ambulavit postmodum cum illo transeundo de hac vita in aliam, ubi in maxima carnis et spiritus quiete ac felicitate viveret: quem tamen fides Ecclesiae universalis habet ante diem judicii, id est, imminente adventu Antichristi, rediturum cum Elia ad conversionem hujus saeculi, quatenus auctoritate ac doctrina tantorum virorum erudiantur et confirmentur corda hominum ad tolerandam et superandam persecutionem ejusdem filii perditionis; (0080D)et tunc eos, consummato suo martyrio, ad immortalis vitae gaudia consensuros, juxta quod in Apocalypsi Dominus Joanni: Et dabo, inquit, duobus martyribus meis, id est, testibus, et prophetabunt diebus mille ducentis sexaginta amicti saccis (Apoc. XI, 3), id est, tribus semis annis in magna continentia et agonia conversantes. Et paulo post: Et cum finierint (0081A)testimonium suum, bestia quae ascendit de abysso, faciet adversum illos bellum, et vincet eos, et occidet illos (Ibid., 7).

Diximus autem praeoccupando supra, quia sicut Lamech in septima ab Adam generatione maledictus interitum designat reproborum, quem in futuro saeculo, ubi requiem sperare debuerant, inveniunt: ita Enoch in septima generatione translatus de mundo veram demonstret requiem electorum, quam post hujus vitae labores, qui sex aetatibus transeunt, sine fine percipiunt. Unde recte Lamech et uxores legitur accepisse duas contra decretum ejus qui dixit: Erunt duo in carne una, et prolem ex his genuisse mundi actibus atque illecebris deditam, ac sic patrato homicidio proprii oris maledictus esse sententia. Porro (0081B)Enoch ambulasse cum Deo perhibetur. Quae laus hominis major esse poterit? nulla, cum sit comes individuus, in cunctis actibus divinae vestigia sequitur jussionis: quod si fecisset Adam, nequaquam a comitatu Conditoris ad audienda serpentis colloquia pedem avertisset, hactenus cum genere suo toto in paradiso maneret. Quod vero omnes dies Enoch trecenti sexaginta quinque anni esse dicuntur, quo dierum numero annus solis includitur, significat mystice per totum hujus saeculi tempus eos qui fideliter Domino serviunt, et ad aeternam requiem tendunt, nunquam defuturos. Nec frustra trecenti anni seorsum excipiuntur, quibus specialiter ambulasse cum Deo Enoch perhibetur. Hic etenim numerus apud Graecos per T litteram solet notari. T vero littera (0081C)crucis figuram tenet; et si apicem solum qui deest in medio suscepisset, non jam figura crucis sed ipsum crucis esset signum manifesta specie depictum.

Ambulavit ergo Enoch cum Deo, qui dicitur Dedicatio, trecentis annis; quia nimirum vitam et conversationem expressit, imo ipse egit eorum qui in fide dominicae passionis gaudium perpetuae salutis exspectant, abnegantes seipsos, tollentesque crucem suam quotidie, et sequentes Dominum: quod est aliis verbis dicere, ambulantes cum Deo, et ad ingressum paradisi tendentes. Notandum autem quod cum progeniem Seth usque ad Noe, et deinde usque ad Abraham Scriptura sub tanta distinctione contexuerit, stirpem Cain usque ad Lamech et liberos (0081D)ejus absque ulla aetatum mentione descripsit, quasi tacite nobis intimans illud Psalmistae: Quoniam novit Dominus viam justorum, et iter impiorum peribit (Psal. I, 6).

Vixit quoque Mathusalam centum octoginta septem annos, et genuit Lamech. Vixit autem Lamech centum octoginta duobus annis, et genuit Noe, dicens: Iste consolabitur nos ab operibus et laboribus manuum nostrarum in terra cui maledixit Dominus. Providit Lamech spiritu prophetico qualis suus filius, quantae (0082A)virtutis esset futurus, quodque in diebus ejus impiorum natio exterminanda, et per ipsum esset, transacto diluvio, generatio restauranda fidelium. Opera autem et labores manuum, quos dixit, non alios, credo, majores voluit intelligi, quam eos quibus progenies electorum eo tempore a malorum improbitate premebatur: consolationem vero suam suorumque illam dixit, cum perdito per diluvium mundo qui tunc erat, ablatis de medio cunctis mundi rebus atque habitatoribus, novum iterata saeculi facie genus justorum praescirent esse nasciturum. Nam et hoc tempore consolatio bonorum est, cum viderint crebrescentibus mundi ruinis appropinquare diem judicii, in quo, consumpta universitate pravorum, ipsi cum Domino nova futuri saeculi regna possideant. (0082B)Pro eo autem quod nostra editio habet consolabitur, antiqui interpretes dixerunt: Iste requiescere nos faciet ab operibus nostris, quod nomini Noe magis convenire videtur. Noe quippe Requies interpretatur. In quo juxta litteram illud potest intelligi quod temporibus ejus omnia retro opera hominum quieverint per diluvium. Juxta sensum vero spiritalem eadem est requies quae et consolatio sanctorum, intueri videlicet, appropinquante mundi termino, et interitum impiorum, et suorum adesse tempus praemiorum. Bene autem Noe, in cujus meritis Domino devotis requies et consolatio erat saeculo danda, in decima ab Adam generatione nascitur: quia nimirum per completionem decalogi legis aeterna nobis requies et vita tribuitur. Bene cum (0082C)eum genuisse Scriptura dixit, nequaquam unum ejus filium voluit nominare, ne in viro perfecto numerus undenarius quasi transgressio denarii aliquem habere locum videretur, sed velut de viro virtutis mystice loquens, tres ei pariter natos filios refert.

Noe vero, inquit, cum quingentorum esset annorum, genuit Sem, Cham et Japheth. Natus est ergo Noe in decima generatione, quia illorum vitam et figuravit et egit, qui in observatione decalogi perfecti sunt. Genuit tres filios, ut in fide sanctae Trinitatis se Domino servisse ac virtutum spiritalium frugem protulisse etiam carnalis sobolis fructu designaret; quamvis etiam juxta historiam tres creasse filios decebat eum, in quo pereunti mundo semen erat nascituri denuo saeculi relinquendum, ut per (0082D)trium videlicet progeniem filiorum totidem orbis terrarum partes implerentur. Sem etenim filii maxime Asiam, Cham liberi Africam, Japheth posteri Europam possedere.

Cumque coepissent homines multiplicari super terram et filias procreassent, videntes filii Dei filias eorum quod essent pulchrae, acceperunt sibi uxores ex omnibus quas elegerant. Homines dicit progeniem Cain, quae a divinae voluntatis intuitu aversa, humanis solummodo negotiis animum subjugaverat: filios vero (0083A)Dei, eos qui de prosapia Seth generati, exemplo paternae devotionis servitium quod Deo debebant inviolata mente servabant. Qua distinctione et Dominus in Evangelio discipulos suos a caeterorum comparatione discrevit, dicens: Quem dicunt homines esse filium hominis (Matth. XVI, 13)? Et accepto eorum responso, vos vero, inquit, quem me esse dicitis? videlicet eminentiores eos hominibus volens intelligi, et in eorum numero computandos, de quibus ipse ait: Ego dixi, dii estis, et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI, 6). Quidam Codices pro filiis Dei habent angelos Dei, quod in eadem utique significatione accipitur. Angeli quippe Dei recte appellantur homines justi, qui juxta modum suae capacitatis angelicam in terris agere vitam curant: qualibus dicit Apostolus: (0083B)Vos autem fratres non estis in carne, sed in spiritu (Rom. VIII, 9). Et iterum: Nostra autem conversatio in coelis est (Phil. III, 20). Videtur ergo quia generatio stirpis Seth, quandiu cum progenie Cain non est commixta, illibatam suae castitatis normam servaverit; at postquam in concupiscentiam lapsa nequam feminarum maledictae se soboli conjunxit, tunc et ipsa vitiato sobriae mentis decore, maledictionis ejus coeperit existere consors. Denique in lege diligenter ac sedulo praecipitur filiis Israel, ne cum alienigenis misceant connubia, ne seducat, inquiens, filia ejus filium tuum, et sequantur deos eorum (Deut. VII, 4).

Dixitque Deus: Non permanebit Spiritus meus in (0083C)homine in aeternum, quia caro est: eruntque dies illius centum viginti annorum. Hos versiculos exponens S. Hieronimus, In Hebraeo, inquit, scriptum est: Non judicabit Spiritus meus homines istos in sempiternum, quia caro sunt: hoc est, quia fragilis est in homine conditio, non eos ad aeternos servabo cruciatus; sed hic illis restituam quod merentur. Ergo non severitatem, ut in nostris Codicibus legitur; sed clementiam Dei sonat, dum peccator hic pro suo scelere visitatur: unde et iratus Deus loquitur ad quosdam: Non visitabo filias eorum cum fuerint fornicatae, et sponsas eorum cum adulteraverint (Ose. IV). Et in alio loco: Visitabo in virga iniquitates eorum, et in flagellis peccata eorum, verumtamen misericordiam meam non auferam ab eis (Psal. LXXXVIII). Porro ne videretur in eo esse crudelis, quod peccantibus locum (0083D)poenitentiae non dedisset, adjecit: Eruntque dies illius centum viginti annorum (Gen. VI), hoc est, habebunt centum viginti annos ad agendam poenitentiam; quia vero poenitentiam agere contempserunt, noluit Deus tempus exspectare decretum, sed viginti annorum spatiis amputatis, induxit diluvium anno centesimo agendae poenitentiae destinato.

Gigantes autem erant super terram in diebus illis. Gigantes dicit homines immensis corporibus editos ac potestate nimia praeditos, quales etiam post diluvium, (0084A)id est, temporibus Moysi vel David multos fuisse legimus, qui nomen habent Graece ex eo quod illos juxta fabulas poetarum terra genuerit. Videntur autem tunc fuisse progeniti, cum posteri Seth de stirpe Cain uxores sibi gratia pulchritudinis contra jus suae dignitatis elegerant. Nam sequitur:

Postquam enim ingressi sunt filii Dei ad filias hominum, illaeque genuerunt: isti sunt potentes a saeculo viri famosi. Notandum autem quod hoc in loco pro gigantibus, in Hebraeo cadentes, id est, annasilim leguntur; facilisque atque absolutus est sensus, quia cadentes erant in terram homines in diebus illis, id est, terrenis concupiscentiis adhaerentes, amisso statu Deo devotae rectitudinis. Gigantes autem illorum lingua proprie Rafaim nominantur. Ponitur vero et (0084B)gigans aliquando in bono, ut est istud de Domino: Ex ultavit ut gigans ad currendam viam (Psal. XVIII, 6); sed hoc pro potentia singulari qua caeterum genus humanum jure transcendit, dispositumque Incarnationis sacramentum mirabili virtute peregit, sicut etiam leo aliquando Dominum, aliquando diabolum designat; sed diabolum, propter superbiam et ferocitatem; Dominum, propter potentiam: quamvis in Hebraica veritate memoratus psalmi versiculus ita scriptus sit: Exsultavit ut potens ad currendam viam.

Videns autem Deus quod multa malitia hominum esset in terra, et cuncta cogitatio cordis intenta esset ad malum, poenituit eum quod hominem fecisset in terra. Poenituisse Deum dicit, non quia vere sicut (0084C)hominem, ita Deum cujusquam facti sui poeniteat, cujus est de omnibus omnino rebus tam fixa sententia quam certa praescientia: sed utitur Scriptura talibus verbis, ut se quodammodo familiarius insinuet nobis, qui mutare coeptum aliquid et in aliud transferre non nisi poenitendo solemus: quanquam ergo divina providentia sereno corde intuentibus appareat cuncta certissimo ordine administrare; congruit tamen Scriptura, et se coaptat humili intelligentiae tardiorum, quorum longe major est multitudo, ut dicat quasi per poenitentiam Dei ablata ea quae incipiunt esse, neque perseverant quantum perseveratura sperata sunt: cui simile est illud quod sequitur:

Et tactus dolore cordis intrinsecus; delebo, inquit, (0084D)hominem quem creavi a facie terrae, ab homine usque ad animantia, a reptili usque ad volucres coeli; poenitet enim me fecisse eos. Humano etenim more dolere dicitur Deus, cum homines quos ipse creavit hosti potius maligno peccando, quam sibi pie vivendo adhaerere considerat, juxta illud Salomonis: Et dolor patris filius stultus (Prov. XIX, 13). Et iterum: Ira patris filius stultus, et dolor matris quae genuit eum (Prov. XVII, 25). Quod autem etiam interitum omnium animantium terrenorum volatiliumque denuntiat, magnitudinem futurae cladis effatur: nam animantibus (0085A)rationis expertibus, tanquam et ipsa peccaverint, minatur exitium.

Hae generationes Noe. Noe vir justus atque perfectus fuit in generationibus suis, cum Deo ambulavit. Eadem laude Noe qua Enoch praedicatur, videlicet quod divinae vestigia jussionis rectis operum bonorum gressibus secutus sit, atque ideo mundo perituro ille in paradisum translatus; iste mundo pereunte in arca salvatus est. Justus autem atque perfectus fuit Noe, non sicut perficiendi sunt sancti in illa immortalitate qua aequabuntur angelis Dei, sed sicut esse possunt in hac peregrinatione perfecti; et propterea adjungitur in generationibus suis, ut significetur eum, non juxta justitiam consummatam, sed juxta generationum suarum justum fuisse justitiam, illarum (0085B)videlicet generationum in quibus Seth, Enos, Enoch et caeteri illius temporis viri sancti ac perfecti fuere. Ad quas generationes etiam filios ejus Sem et Japheth pertinere sequens sanctae Scripturae textus insinuat.

Cumque vidisset Deus terram esse corruptam: omnis quippe caro corruperat viam suam. Omnis caro omnis homo dicitur, juxta illud prophetae: Et videbit omnis caro salutare Dei (Luc. III, 6). Non enim volucres aut quadrupedia viam suam peccando corruperant, sicut nec illa Salutare Dei nostri, id est Christum, sed omnibus homo videbit.

Dixit ad Noe: Finis universae carnis venit coram me, repleta est terra iniquitate a facie eorum, et ego disperdam eos cum terra. Fac tibi arcam de lignis laevigatis, (0085C)etc. Multiforme in fabrica arcae ac superventu diluvii continetur mysterium. Primo quidem quod, sicut Dominus ipse ostendit per inundationem diluvii repentinam, improvisa novissimi examinis hora designatur: Et sicut factum est, inquit, in diebus Noe, ita erit et in die Filii hominis. Edebant et bibebant, uxores ducebant, et dabantur ad nuptias usque in diem qua intravit Noe in arcam. Et venit diluvium et perdidit omnes (Matth. XXIV, 38). Fabricatio enim arcae quae per centum annos agebatur, universum tempus significat hujus saeculi, quo et Ecclesia sancta construitur, atque ad finem perfectum deducitur. Nulli enim dubium quin numerus centenarius perfectionem significet, vel quia decem decadibus impletur, vel quia de sinistra transit in dextram, velut illam (0085D)exprimens actionem, quae in hac quidem vita quasi in laeva exerceatur, sed in vita futura velut in dextera consumetur. Sicut autem facta arca, et illatis in eam omnibus quae erant salvanda, venit diluvium, et tulit omnia quae extra eam erant; sic ubi omnes qui praeordinati sunt ad vitam aeternam Ecclesiam intraverint, veniet finis mundi, et peribunt omnes qui extra Ecclesiam fuerint inventi; et juxta hunc sensum (0086A)manifeste arca Ecclesiam, Noe Dominum qui Ecclesiam in sanctis suis aedificat, diluvium finem saeculi vel judicium designat extremum. Verum excepta arcae fabrica, etiam in eo Noe, quia requies interpretatur, et requiem daturus hominibus sive consolaturus, praesagabatur homines ab operibus et laboribus manuum suarum quiescere, in terra cui maledixit Dominus, Domini Salvatoris imaginem tenet. Ipse enim consolatur nos per illustrationem Spiritus sui, qui propterea Paracletus, id est, consolator, vocatur. Ipse eripuit nos de maledicto legis, factus pro nobis maledictum. Ipse vocat ad requiem laborantes: Venite, inquiens, ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis (0086B)corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI, 28). Ipse veraciter in generationibus, id est, in omni sanctorum congregatione solus per omnia vir justus atque perfectus fuit, ut pote quia peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus. Juxta aliam vero interpretationem aeque piam et catholicam, arca Ecclesiam, diluvium aquam baptismi, qua ipsa Ecclesia in cunctis suis membris abluitur et sanctificatur significat, juxta quod Petrus apostolus exponens ait: Quando exspectabat Dei patientia in diebus Noe cum fabricaretur arca, in qua pauci, id est, octo animae salvae factae sunt per aquam, quod et vos nunc similis formae salvos facit baptisma, non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio in Deum per resurrectionem Jesu Christi (I Petr. (0086C)III, 20). Quod autem ait per resurrectionem Jesu Christi nos esse in baptismate salvatos, breviter exponit quid octo animarum quae salvae factae sunt per aquam numerus mystice designet. Dies etenim dominicae resurrectionis a die quidem passionis ejus tertius, sed a die primae conditionis octavus est. Undas quoque diluvii nonnulli Patrum saepe super tentationibus hujus saeculi interpretantur, quibus sancta Ecclesia quotidie pulsatur, nec tamen superatur; quin potius ipsa tentationibus exercita magis a terrenis cupiditatibus in coelestia quaerenda sustollitur. Quidquid vero extra illam est, eisdem mundi tentationibus necatur, quemadmodum dicitur quod multiplicatae ac vehementer inundantes aquae in superficie terrae arcam quidem elevaverint in sublime a terra; (0086D)quidquid vero extra arcam fuit perdiderint. Cui expositioni convenit illa Domini de duabus domibus parabola, una supra petram, alia super arenam aedificata; quae cum aequaliter pluvia, ventis et fluminibus essent pulsatae, illa quae super petram fidei fundata erat, tentationibus probata; quae vero in caducis vitae hujus delectationibus velut in arenis spem posuerat, labefactata est. Quod enim in arca structor (0087A)Noe, hoc in domo fidei fundamentum petra; et quod extra arcam corrupta gigantum mens atque in terram proclivis, hoc in domo perfidiae congesta exprimit arena. Designet ergo arca Ecclesiam, designet diluvium fontem baptismi quo abluitur, designet fluctus mundi tentantis quibus probatur, designet finem in quo coronatur. Porro Noe fabricator arcae vel ipsum Dominum ac Salvatorem nostrum vel unumquemque devotum ejusdem sanctae Ecclesiae rectorem typice denuntiat.

Fac tibi, inquit, arcam de lignis laevigatis. Non solum homines qui in arca salvati sunt, sed et animantia quae eam pariter intrarunt; ipsa etiam ligna de quibus facta est fideles sanctae Ecclesiae mystice denuntiant. Ligna ergo de quibus facta est laevigata esse jubentur, (0087B)quia quicunque in fabrica Ecclesiae ad fidem veniendo imponitur, necesse est ut, abscissus primo a radice priscae conversationis per eruditionem vel castigationem eorum qui in Christo praecesserunt, omne quod sibi noxiae tortitudinis ac deformitatis inesse deprehenderit eruat, atque ad regulam catholicae fidei ac veritatis tota se mente et actione componat, quatenus in ordine aedificii coelestis suo loco ac tempore novus homo creandus opportune possit imponi.

Pro lignis autem laevigatis antiqua translatio ligna quadrata posuit, quod ad eamdem electorum perfectionem aeque respicit. Ubicunque enim verteris quadratum, stabit, neque ulli poterit obnoxium esse (0087C)casui. Sic nimirum, sic electorum mens, quaecunque sibi tentamenta occurrerint, inviolabilem piae intentionis statum servare meminit.

Mansiunculas in arca facies. Universae in arca mansiones ad receptacula sunt diversorum animantium quae eam erant ingressura dispositae, et in Ecclesia multi sunt ordines institutionum pro diversitate eorum qui ad fidem veniunt. Neque enim una eademque debet esse vita vel conversatio conjugatorum et continentium, peccatorum et rectorum; et huic dicitur: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata, non homicidium facies, non adulterabis, non facies furtum, non falsum testimonium dices (Matth. XIX, 17), et caetera hujusmodi. Alteri autem: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus (Ibid., 21). Unde etiam de ipso praemio aeternae retributionis (0087D)Dominus ait: In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2). Ergo mansiunculae sunt in arca quia non unum in Ecclesia meritum omnibus, nec idem in fide profectus est, licet omnes intra unam fidem contineantur, eodemque baptismate diluantur.

Et bitumine linies intrinsecus et extrinsecus, et facies sic eam. Bitumen est ferventissimum et violentissimum gluten, cujus haec virtus est, ut ligna quae ex eo fuerint lita, nec vermibus exedi, nec solis ardore, vel ventorum flatibus, vel aquarum possint inundatione dissolvi; unde quid aliud mystice in bitumine quam constantia fidei accipitur? Bituminatur (0088A)autem arca intrinsecus et extrinsecus, et sic universe perficitur, dum et cogitationes electorum et opera, ne ullis vincantur aut decipiantur vitiorum incursibus, fidei in omnibus virtute muniuntur.

Trecentorum cubitorum erit longitudo arcae, quinquaginta cubitorum latitudo, et triginta cubitorum altitudo illius. Longitudo arcae longanimitatem patientiae, qua fortiter adversa tolerantur; latitudo amplitudinem charitatis, qua et hi qui adversa irrogant complectuntur; altitudo sublimitatem spei, qua aeterna in coelis retributio praestatur insinuat; unde bene longitudo arcae trecentorum cubitorum esse jubetur, qui numerus sicut et supra perstrinximus per T litteram Graece notatur. Haec autem littera in crucis figura scribitur, quia nimirum sancta Ecclesia dum (0088B)invicta et stabilis inter adversa perdurat, dominicae passionis vestigia sectatur, memor sermonis ejus quo dixit: Et qui non accipit crucem suam et sequitur me, non est me dignus (Matth. X, 38). Latitudo in quinquaginta cubitos extenditur, in quo numero Spiritus sanctus mittitur, et in lege populo Dei universalis requies ac remissio donatur, quia charitas Dei diffunditur in cordibus nostris, non ex merito nostrae actionis, sed per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Et haec est requies atque in hoc nostrorum remissio debitorum, cum Deum ex toto corde, tota anima, tota virtute, et proximum in Deo tanquam nosmetipsos, adversarium autem propter Deum, diligimus. Altitudo triginta cubitorum est, quia videlicet haec est sola et unica spes electorum, ut per (0088C)observationem Decalogi legis, qui in Dei et proximi dilectione perficitur, ad contemplationem sanctae Trinitatis ascendant. Ter enim deni triginta faciunt.

Est autem aliud memorabile in arcae figura mysterium, quod in mensuram humani corporis probatur esse formata. Humani quippe corporis longitudo a vertice usque ad vestigia sexies tantum habet quam altitudo quae est ab uno latere ad alterum latus, et decies tantum quam altitudo, cujus altitudinis mensura est in latere a dorso ad ventrem, velut si jacentem hominem metiaris supinum, seu pronum, sexies tantum longius est a capite usque ad pedes, quam latus a dextera in sinistram vel a sinistra in dextram, et decies quam altus a terra; unde facta est arca trecentorum in longitudinem cubitorum, et (0088D)quinquaginta in latitudinem, et triginta in altitudinem; et quia de Ecclesia dicit Apostolus quod sit unum corpus et unus spiritus in Christo, recte arca quae hujus figuram praeferebat, in effigiem humani corporis formata est, quia etiam ipse Christus Deus et Dominus noster pro nobis incarnari et per sacramenta humanitatis suae nos a peccatis ablui et consecrari voluit; recte arcam, in qua pereuntibus impiis reliquias humani generis salvare decrevit, in modum humani corporis fieri praecepit, sicut templum quod fecit Salomon Domino non solum Ecclesiam ejus, sed et ipsam ejus carnem, quam de Virgine (0089A)sumpsit, figurabat, teste ipso, cum ipse ait Judaeis: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud. Hoc autem dicebat, inquit evangelista, de templo corporis sui (Joan. II, 19). Sic et arca, quam in figuram fecit Noe corporis humani, et nostri typum tenuit, de quibus dixit Apostolus: Donec occurramus omnes in virum perfectum (Eph. IV, 13); et ipsius Domini, qui per mysterium suae Incarnationis nos in unitatem fidei colligere atque a peccatis emundare gratia sancti Spiritus, quam columba olivam arcae inferens designavit, illustrare atque a pereuntis mundi exterminio salvare dignatus est.

Fenestram in arca facies, et in cubito consummabis summitatem ejus. Fenestra ad hoc fieri jubetur in arca, ut, cessantibus postmodum imbribus, et requiescente (0089B)arca, per hanc posset volucrem Noe emittere, ad dignoscendum si jam cessassent aquae, vel si arefacta esset aut germinaret terra, ut ipse etiam, hac aperta, lumen coeli videret; unde bene in Hebraeo pro fenestra meridianum fertur haberi, eo quod fenestrae meridiano sole clarius soleant illustrari; quod etiam sacramentis spiritalibus aptissime congruit. Nam fenestra quae non nisi transacto diluvio inhabitatores arcae splendore meridiani solis illustravit, illam coelestium arcanorum scientiam, quae baptizatis fidelibus plenius revelatur, insinuat. Quod vero summitas arcae in cubito esse consummata perhibetur, videtur quia in imo trecentos cubitos longitudinis, et quinquaginta latitudinis habuerit; (0089C)paulatim vero angulis in artum attractis, in spatium sit unius cubiti in cacumine collecta, tanto videlicet brevior atque angustior, quanto altior facta. Et quidem quantum ad necessitatem pluviarum ac diluvii spectat, nulla alia tam congrua potuit arcae species dari, quam ut ab angusto tecti culmine ruinae diffunderentur imbrium, dum, cataractis coeli apertis, pluvia tanto tempore facta est; sed et Ecclesiae sanctae statui species haec arcae mystice convenit. Sicut enim arca latior in inferioribus, ubi bestias habuisse creditur; in superioribus erat angustior, ubi homines volucresque continebat, donec ad unius cubiti mensuram in summitate perveniretur; sic Ecclesia plures in se carnales quam spiritales, plures habet qui quadrupedum more toto mentis intuitu ad terrena (0089D)concupiscenda sint proni, quam qui pennis virtutum coelestia petant; et quanto quique in ea sanctiores, tanto inveniuntur pauciores, quousque ad ipsum Mediatorem Dei et hominum perveniatur, qui ita inter homines homo apparuit, ut sit super omnia Deus benedictus in saecula.

Ostium autem arcae pones ex latere deorsum. Ostium hoc per quod et homines et omnia quae in arca salvanda erant animalia intrabant, ipsam fidei unitatem, sine qua Ecclesiam nemo ingredi potest, insinuat; unus enim Dominus, una fides, unum baptisma; (0090A)unus Deus, quod apte ex latere arcae poni praecipitur, quia illam nimirum januam designat, quae in latere positi in cruce Domini Salvatoris lancea militis patefacta est, de qua continuo exivit sanguis et aqua: per quae sacramenta singuli quique fidelium in societatem sanctae Ecclesiae tanquam in arcae interiora recipiuntur. Non solum autem ex latere, sed et deorsum fieri ostium arcae mandatur, ut humilitas vel ipsius Domini per quam pro nobis occubuit, vel nostra, insinuetur, sine qua salvari nequimus. Item ostium arcae deorsum et juxta terram factum est, ut tibi homines vel animantia quae erant salvanda ingrederentur, et ingressa mox ad superiora in suas quasque sedes ascenderent, quia Dominus in profundo hujus mortalitatis apparens, vulneratus (0090B)est propter iniquitates nostras, ut nos per sacramenta suorum vulnerum redemptos ad supernas virtutum mansiones in praesenti ad superna in coelis praemia invisibili ascensu perduceret. Quod bene etiam in templo Salomonis illud quo ad superiora ascendebatur ostium designat, de quo ita scriptum est: Ostium autem lateris medii in parte erat domus dextrae; quam videlicet sententiam nonnulli ita intelligunt, quasi templum dicat a meridiana parte habere introitum, quod longe aliter fuit. Nam si hoc vellet intelligi, Scriptura posset breviter dicere: Et habebat ostium ad Meridiem sive ad Austrum. Nunc autem templum quidem ipsum ab ortu solis habebat introitum. Quod vero dicitur: Ostium autem lateris medii in parte erat domus dextrae, domus (0090C)dextra vocatur domus pars meridiana, in cujus latere medio ostium erat illud per quod ad superiora ascendebatur, incipiente videlicet introitu ab orientali parte ejusdem lateris, hoc est ab ipso angulo, et paulatim ad superiora coenaculorum per interranea medii parietis procedente; unde consequenter adjungitur: Et per cochleam ascendebant in medium coenaculum, et a medio in tertium. Quia ergo Dominus cum ait Judaeis: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud (Joan. II, 19), dicebat hoc de templo corporis sui, ostium in latere dextro templi hujus, nonne manifeste claret quia ipsum est hoc quod in latere illius dextro expleta passione apertum est, ut supra diximus, per cujus apertionem nos de (0090D)praesenti sanctae Ecclesiae vita ad aeternam requiem animarum in vita futura transeamus, in exemplum eorum qui ingressi latus dextrum templi per cochleam ad medium coenaculum penetrabant. Sed et post animarum beatissimam requiem ad receptionem corporum spiritalium, quasi de medio coenaculo ad tertium usque scandentes, perveniamus, ex quo in utriusque simul, hoc est animae et corporis, perpetua immortalitate cum Deo laetemur.

Coenacula et tristega facies in ea. Tristega triplex tectum designat. Stege etenim Graece tectum dicitur; (0091A)unde antiqui interpretes pro hoc verbo tricamerata posuerunt. Denique in Actibus apostolorum, ubi adolescens, quem resuscitavit a morte Paulus apostolus, de tertio tecto sive coenaculo cecidisse perhibetur, in Graeco a tristego cecidisse scriptum est. Coenacula autem et tristega, sicut prisci translatores dixerunt, bicamerata et tricamerata ad hoc facta sunt in arca, ut in sedibus multifariam distinctis diversi generis animantia manerent. Bestiae quidem, ut credibile est, in inferioribus, munda animalia in superioribus, homines et volatilia in supremis. Constat enim quia ubi homo sedebat, ibi et corvus et columba, et consequenter caeterae quoque volucres, et hoc in vicinitate fenestrae, quae in supremis arcae locis facta esse credenda est. Nam per (0091B)hanc praefatas volucres emisit, ut videret quomodo sese terrae facies haberet; in quibus etiam tectis variae sunt factae mansiunculae, ut supra dictum est, ob distinctionem eorumdem animalium sive volatilium, ne aliis alia, mitioribus ferociora, nocerent. Non autem frustra Scriptura coenacula et tristega in arca facta, sive bicameratam et tricameratam factam eam dixit, cum posset uno verbo dicere quinque coenaculorum sive tectorum eam esse dispositam; sed bicameratam eam dixit, ut significaret in Ecclesia circumcisionem et praeputium, Judaeos et Graecos esse salvandos. Tricameratam vero propter triplicem seminis evangelici fructum, tricenum, sexagenum, centenum, ut in infimo habitet pudicitia conjugalis, supra vidualis, atque hac superior virginalis. Dicit (0091C)autem Origenes quod in inferioribus arca bicamerata sit facta, ut infima regio stercora reciperet, secunda conservandis pabulis deputaretur; in superioribus vero tricamerata, ut in prima harum parte bestiae cubilia, in secunda mansuetiora animalia stabula, in suprema homines sedem haberent.

Ecce ego adducam diluvii aquas, super terram, ut interficiam omnem carnem, in qua spiritus vitae est subter coelum. Universa quae in terra sunt consumentur, ponamque foedus meum tecum, et ingredieris arcam tu et filii tui, et caetera. Adductae super terram aquae diluvii omnem carnem quae extra arcam reperta est interfecerunt, Noe vero et quae in arca fuere cuncta salvata sunt. Lavans mundum aqua baptismatis quoscunque in unitate sanctae Ecclesiae (0091D)fideliter manentes reperit, salvat; qui vero extra Ecclesiam ab haereticis sive schismaticis baptisma accipiunt, nisi ad catholicam unitatem redeundo resipiscant intereunt. Item veniente articulo novissimi examinis, quicunque in sancta Ecclesia fide et actione perseverantes inveniuntur, in aeternum salvantur: qui ab Ecclesia vel fide, vel opere, vel utroque separati, pereunt.

Tolles igitur tecum ex omnibus escis, quae manducari possunt, et comportabis apud te, et erunt tam tibi, (0092A)quam illis in escam. Et Ecclesiam suam Dominus multifariam vitae spiritalis alimonia replevit, et ut turbas fidelium generalibus mandatorum suorum institutis ad perceptionem invitaret coelestium praemiorum, et perfectiores quoscunque arctioris observantiae disciplinis ad altiora ejusdem regni perennis dona vocaret. Sed quaeri solet utrum arca tanta capacitate quanta describitur animalia cuncta quae eam ingressa dicuntur, cum escis eorum ferre potuerit? Quam quaestionem cubito geometrico solvere conatur Origenes, asserens non frustra Scripturam dixisse quod Moyses omni sapientia Aegyptiorum fuerit eruditus, qui geometricam dilexerunt. Cubitum autem geometricum dicit tantum valere quantum nostri cubiti sex valent. Si ergo tam magnos cubitos intelligamus, (0092B)nulla quaestio est tantae capacitatis arcam fuisse, ut posset illa omnia continere. Sed notandum quia si Moyses geometricos cubitos didicerat, populum tamen, cui librum scribebat, harum artium noverat expertem, nec fallere eum voluit scribendo quae non ille in veritate, sed ipse solus cum Aegyptiorum peritissimis intelligeret. Hoc quoque intuendum, quod idem Moyses etiam de tabernaculi constructione scribens, non alterius modi, sed ejusdem quem in arca posuerat cubitos notavit. Neque enim in eodem opere et eisdem lectoribus sive auditoribus scribens diversum quid ponere potuit. Si autem et ibi geometricos cubitos sectabatur; ergo ipsum tabernaculum non triginta cubitos longum et denos cubitos altum ac latum factum est, ut legitur, verum sescuplicato (0092C)hoc numero, centum octoginta cubitos in longitudine et sexagenos in altitudine ac latitudine habebat, sicque longior multo et latior quam templum Salomonis factum est, quod quadraginta tantum in longitudine, et viginti habebat cubitos in latitudine. Tabulaeque ipsius tabernaculi, quae denos cubitos longitudinis ac latitudinis cubitum et semissem habere dicuntur, sexagenos cubitos longitudinis et novenos latitudinis habebant, majoresque fuerunt quam vel generales silvae gignere soleant, vel tali aedificio convenire aut manibus hominum circumferri facile possent. Saga quoque quibus tegebatur, quae triginta cubitos singula longitudinis et quatuor latitudinis habuisse dicuntur, centum octoginta cubitos longa et viginti quatuor lata fuerunt; sed haec ita (0092D)debere intelligi prohibet etiam Josephus, qui de constructione tabernaculi scribens ejusdem: « Facta est autem, inquit, et arca longitudinis quidem quinque palmorum, latitudinis vero trium; pro quo in Exodo scripsit Moyses, quod habuerit longitudo arcae duos semis cubitos, latitudo cubitum et dimidium, qui juxta attestationem Josephi, non geometrici, sed vulgares intelliguntur esse cubiti. De arca ergo Noe altius animadvertendum, quod omnia quae in ea vel erga eam gesta sunt divinae virtutis erant plena miraculis. (0093A)Si enim consueto hominibus more res ageretur, quomodo sufficerent octo homines tantae avium, jumentorum, bestiarum et reptilium multitudini quotidie cibum potumque apponere, et caetera quae usus deposcit ministrare? praesertim cum de potu in arcam inferendo Scriptura nihil a Deo jussum retulerit? Quomodo non stercus et urina tot animantium vel intolerabilem fetore ipsis animantibus locum faceret, vel fundum arcae quamvis optime bituminatum non corrumperet? quomodo una in sede per annum integrum manentia, nec volatum volatilia, nec quadrupedia gressum perderent? Ipse ergo Dominus qui arcam cum eis quae gestabat omnibus incorruptam servavit, quique hanc ne in mare dilaberetur gubernavit, sed tali in loco montium deposuit, (0093B)ubi de ostio quod habebat facilis esset ac promptus ad terram egressus cunctis quae in illa continebantur animantibus, providit etiam eisdem qualiter in arca vescerentur ac salva perdurarent. Nec abs re est credi, ut quidam astruunt, quod ingressuris arcam animantibus Noe victum singulis qui unius diei usui sufficeret praeparaverit, et hoc refecta singula ob significandum mysterium, quod in Ecclesia cuncti pro modo propriae capacitatis vitae cibo reficimur, deincepsque ad diem egressionis suae quieta divino nutu vel etiam sopita manserint.

Fecit ergo Noe omnia quae praeceperat illi Deus, dixitque Dominus ad eum: Ingredere tu et omnis domus tua arcam, etc. Omnia quae praeceperat Deus fecit, id est, arcam aedificavit, et, mansiunculis dispositis, (0093C)escas in eam cunctis animantibus comportavit.

Ex omnibus animantibus mundis tolle septena septena, masculum et feminam; de animantibus vero non mundis, duo et duo, masculum et feminam; sed et de volatilibus coeli septena septena, masculum et feminam, ut salvetur semen super faciem universae terrae. Quod ait septena septena, non in singulis generibus bis septena, sed septem solummodo tolli vult, e quibus unum quod paribus supererat post diluvium Deo posset offerri. Septena autem septena dicit, propter multa animantium genera, quae hoc erant numero comprehendenda. Similiter quod ait duo duo, non binis bina in uno quolibet genere animantium immundorum, (0093D)sed duo tantummodo, marem designat et feminam. Dicit autem duo et duo, quod in pluribus animantium generibus eadem paria essent accipienda, ubi facillime cuilibet patet quia si salvandi tantum generis et non altioris arcani gratia res gereretur, sufficeret minor animantium numerus ad restitutionem sobolis conservandam; nunc autem quia non omnes qui lavacrum baptismatis in Ecclesia subeunt, etiam boni operis munditiam custodiunt, (0094A)immunda quoque cum mundis arcam animantia intrant. Et bene munda septenario numero continentur, quia septiformis est gratia Spiritus, qua fidelium corda mundantur ac sanctificantur. Immunda duali numero comprehenduntur, quia falsi catholici sacramenta fidei duplici corde percipiunt, et hic volentes gaudere cum mundo, et in futuro regnare cum Christo; de qualibus dicit Jacobus: Non ergo aestimet homo ille quod accipiat aliquid a Domino, vir duplici animo inconstans est in omnibus viis suis (Jac. I, 7).

Fecit ergo Noe omnia quae mandaverat ei Dominus, eratque sexcentorum annorum quando diluvii aquae inundaverunt super terram. Et ingressus est Noe, et filii ejus, uxor ejus, et uxores filiorum ejus cum eo in (0094B)arcam, et caetera. Aetas Noe magnam eorum qui Ecclesiam ingrediuntur, et per fidem atque actionem fide condignam ad aeterna gaudia perveniunt, perfectionem designat. Sexies enim centeni fiunt sexcenti; senarius autem numerus, in quo factus sive formatus est mundus, non immerito perfectionem designat bonae actionis. Centenarius vero, qui, sicut et supra meminimus, in computo digitali de laeva transfertur in dextram, maxime convenit eis qui in novissimo examine ad dextram stantes Judicis, audituri sunt: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV, 34). Et ideo multiplicatus per senarium numerus centenarius illam virtutum spiritualium perfectionem designat, quae non ad hominum favorem ostentata forinsecus, sed ad gloriam (0094C)est Conditoris in spe supernae retributionis impleta, meritoque praesul arcae, in qua Ecclesiae status est expressus, etiam in tempore suae aetatis devotionem designat eorum qui hanc ita ingrediuntur, ut etiam per bonae merita actionis ad salutem transire mereantur aeternam; quamvis et ita recte possit intelligi, quia cum aquae diluvii baptismatis undam designant, tunc aetas Noe perfectionem, ad quam hi qui baptizantur contendere debeant, insinuet. Cum vero tempus ultimi examinis praefigurant, tunc idem annorum ejus numerus quales cum Domino ad requiem perpetuam, quod nomen Noe sonat, intraturi sint figurate denuntiat, id est, effectu boni operis et intentione mundi cordis coelesti introitu digni.

(0094D)Cumque transissent septem dies, aquae diluvii inundaverunt terram. Septima dies sabbatum, id est, requiem, indicat vitae futurae. Cum ergo diluvium aquam baptismi significat, apte post septem dies ex quo arca facta est venit, quia in spe perpetuae quietis baptizamur. Cum vero fluctus tentationum aquae diluvii figurant, merito etiam tunc post septem dies veniunt, quia propter fidem ad spem futurorum bonorum, persecutionem justi patiuntur ab (0095A)eis qui terrena miseri bona coelestibus, mansuris temporalia praeponunt. At vero diluvium cum adventui novissimi examinis assimilatur, etiam sic congruenter post dies septem terram inundat, quia tunc electi omnes qui jugum Christi suave et onus leve portaverunt inveniunt requiem animabus suis.

Anno sexcentesimo vitae Noe, mense secundo, septimo decimo die mensis, rupti sunt omnes fontes abyssi magnae, et cataractae coeli apertae sunt, et facta est pluvia super terram quadraginta diebus et quadraginta noctibus. Menses apud Hebraeos non nisi juxta lunae cursum a prima usque ad primam computantur, primusque eorum mensis in quo pascha fieri praeceptum est, et in quo mundus est factus, appellatur Nisan, quem nos Aprilem vocamus. Secundus Jair, (0095B)quem nos Maium dicimus, cujus die septimo decimo, id est, cum luna ejusdem mensis esset septima decima, venit diluvium, cum eodem ipso die intrasset Noe in arcam cum hominibus et animantibus cunctis ac volatilibus, quae per illam erant salvanda, hoc est enim quod sequitur.

In articulo diei illius ingressus est Noe et Sem et Cham et Japhet, filii ejus, et uxor ejus, et tres uxores filiorum ejus cum eis in arcam. Ipsi et omne animal secundum genus suum, et caetera usque dum ait: omnesque volucres ingressae sunt ad Noe in arcam. Cuncta ergo animantia uno eodemque die ingressa sunt in arcam, quia non Noe laboravit ea multo labore ac longo tempore colligere atque introducere vel minare in arcam; sed divino nutu coacta, sponte (0095C)cuncta veniebant in suo quaeque numero, praecedente illo cum liberis suis et uxoribus, sequebantur ex ordine, ac suas singula mansiunculas, Domino agente, quasi propria sponte subibant. Ad hoc enim valet quod dicitur de avibus, ingressae sunt ad Noe in arcam, et supra generaliter, et ex omni quod movetur super terram duo et duo ingressa sunt ad Noe in arcam. Eodem quoque die, id est, septimo decimo mensis secundi factum est quod sequitur.

Et inclusit eum Dominus deforis, factumque est diluvium quadraginta diebus super terram. Hic autem dies octavus est ex quo arcae aedificium omne perfectum est. Ex quo constat quod arca in magno mysterio ejusdem secundi mensis decimo die facta est. (0095D)Primus namque mensis antiquus ille qui de Hebraeis collectus est Dei populus apte potest accipi. Secundus autem mensis populus Novi Testamenti. Hinc est enim quod in lege praecipitur, ut quicunque vel immundi super mortuo, vel in itinere longius positi, vel alia qualibet necessitate praeoccupati, ad faciendum pascha in primo mense non possent occurrere, in secundo hoc mense facerent in sanguine agni et azymis panibus quarta decima die ad vesperum. In cujus videlicet mensis adjectione nos signati sumus, qui cum priore Dei populo sacramentum dominicae passionis (0096A)celebrare nequivimus, ut pote longe adhuc positi a communione sanctorum, et immundi, imo mortui peccatis; sed qui post peracta eadem Dominicae incarnationis sacramenta ad fidem venimus, quasi in luce secundi mensis pascha dominicum facimus; cujus videlicet mensis die decima arca perfecta est, quia Dominus in carne apparens denarium nobis regni coelestis promisit, Decalogum legis nos perficere posse, data Spiritus sancti gratia, concessit: quae videlicet gratia etiam illo septem dierum numero quo post factam arcam ingressio ipsius ac diluvii adventus exspectabatur, potest figurari, quia nimirum, accepta promissione regni, quae denario exprimitur, datur fidelibus gratia Spiritus, per quam Ecclesiae sanctae membris possint adunari. Possumus (0096B)et ita recte intelligere quod arca septimo decimo die mensis et non ante diluvio perfusa sit, quia singulos quosque fidelium primo in fide percipiendae verae quietis et denarii coelestis, id est, imaginis regis aeterni, catherizari oportet, et sic in societatem Ecclesiae per lavacrum regenerationis intromitti. Quod autem propter diluvium rupti sunt omnes fontes abyssi magnae et cataractae, id est, fenestrae coeli apertae sunt, abyssi magnae nomine designata est Scriptura Testamenti Veteris, quae, diutius velamine litterae praeclusa, spiritalis intelligentiae venas mundo aperire non potuit, sed per Dominum revelata et ipsa nunc Ecclesiae fontes largissimos scientiae salutaris ministrat. Cataractae autem coeli apertae effusionem evangelicae et apostolicae praedicationis, quae manifeste (0096C)de supernis terrena corda irrigant, designant. Quia ergo et revelatis prophetiae verbis, et palam praedicantibus Novi Testamenti praeconibus, in fide regenerationis confirmamur, recte dicitur quia ad faciendum diluvium rupti omnes fontes abyssi magnae et cataractae coeli sint apertae.

Inclusit autem Dominus arcam deforis, quia Ecclesiam suam et in ablutione sacri baptismatis gaudentem coelesti semper munimine tutatur, ne quis ex eis quos ad vitam praeordinavit ulla ratione pereat, et inter mundi fluctus laborantem, ne opprimi aut mergi pressuris vel delectationibus saeculi valeat, undique custodit. Immittit enim angelum Dominus in circuitu timentium, eum, et eripiet eos. Sed et in die judicii Dominus Noe cum habitatoribus arcae (0096D)deforis includit, cum, electis suis secum in domo Patris sui collocatis, januam regni a perditorum ingressu, tametsi sero poenitentium, in perpetuum praestruit, juxta illam in Evangelio parabolam decem virginum, ubi dicitur quia quae paratae erant intraverunt cum eo ad nuptias, et clausa est janua, et caetera. Bene autem dicitur quod quadraginta diebus et quadraginta noctibus pluerit super terram; decem namque quater ducta quadraginta faciunt, quia omnis reatus peccatorum, qui in decem praeceptis legis (0097A)admittitur, per universum orbem terrarum, qui quatuor partibus continetur, sacramento baptismi coelestis abluitur, sive ille reatus, quod ad dies pertinet ex rerum prosperitate, seu quod ad noctes ex rerum adversitate contractus sit.

Et multiplicatae sunt aquae, et elevaverunt arcam in sublime a terra, vehementer inundaverunt aquae, et omnia repleverunt in superficie terrae. Et aquae baptismatis ac fidei multiplicatae per orbem universum Ecclesiam a terrenarum rerum appetitu in coelestis vitae spem ac desiderium sustollunt; sed et unde tribulationum frequenter Ecclesiam pulsantes, quanto vehementius omnia repleverunt, tanto altius eam ad quaerenda vitae alterius gaudia compulerunt: quod bene in sacra historia designatur, cum dicitur (0097B)quia arctavit Amorrhaeus filios Dan, in monte, nec dedit eis locum, ut ad planiora descenderent. Amorrhaeus quippe Amarus, Dan interpretatur Judicans, sive Judicium; et qui per filios Dan, nisi illi designantur, qui omnia quae agunt diligenter, ut recta sint, in libra veritatis examinant, qui ad lucernam verbi Dei incedentes jurant et statuunt custodire judicia justitiae ejus; qui vero exprimuntur per Amorrhaeum, nisi hi qui dulcedinem vitae sanctorum amaritudine tribulationum conturbare vel etiam subvertere tentant? Arctatque Amorrhaeus filios Dan in monte, nec ad planiora descendere sinit, cum tantus plerumque electos turbo persecutionum afficit, ut nequaquam eis liceat infirmis cogitationibus aliquod tempus indulgere; sed in summa continentia viventes (0097C)necesse habeant orationibus et jejuniis et divinarum meditationibus Scripturarum continue operam dare, quatenus majori exercitio virtutum majora tentationum valeant superare certamina.

Porro arca ferebatur super aquas, et aquae praevaluerunt nimis, opertique sunt omnes montes excelsi sub universo coelo. Montes superbos quosque et in hujus saeculi gloria se extollentes significant: quos videlicet montes aquae operiunt, sed ipsis aquis arca superfertur, quia tentationum gurges superbos quidem atque impios premit ac demergit, sed ipse a justis superatur, qui libero boni operis cursu atque alacri mente ad portum salutis aeternae tendere non desinunt: quod bene, Petro super mare ad Dominum (0097D)transeunte, figuratum est, quia videlicet Ecclesia, calcatis saeculi fluctibus, ad tranquillitatem esset vitae coelestis perventura. Item aquae diluvii arcam in sublime tollunt, montes operiunt et abscondunt, quia sacramentum baptismatis, quo Ecclesia sublimatur, superbam saeculi altitudinem contemnit, et nihili habendam demonstrat; et quia in spe futurae animarum quietis ac resurrectionis corporum in vitam aeternam baptizamur, quam sapientia carnalis ignorat, recte subditur:

Quindecim cubitis altior fuit aqua super montes quos operuerat. Septem quippe et octo quindecim faciunt; (0098A)septem autem ad requiem animarum quae post mortem futura est pertinent, quia nimirum Dominus septima Sabbati in sepulcro quievit; quia vero post Sabbatum, id est, octava die, resurrexit a mortuis, octo rectissime tempus nostrae resurrectionis insinuant. Quindecim ergo cubitis, id est, septem et octo, aqua montes excelsos transcendit, quia fides Ecclesiae, quae fonte lavacri salutaris sanctificatur, spe futurae requiei et immortalitatis antecellit omni fastui philosophiae carnalis, quae de mundi quidem creatura novit subtiliter disputare, sed de Creatore mundi et ea quae supra mundum in illa est vita sanctorum nihil dicere novit.

Obtinueruntque aquae terras centum quinquaginta diebus. Et hic numerus ad idem sacramentum quod (0098B)quindenarius pertinet; quia enim septuaginta a septem, et ab octo denominantur octoginta, conjuncto utroque numero centum quinquaginta diebus obtinuerunt aquae terras, eamdem, ut dixi, commendantes et confirmantes actionem baptismi in consecrando novo homine ad tenendam quietis ac resurrectionis fidem.

Recordatus autem Dominus Noe, cunctorumque animantium, et omnium jumentorum quae erant cum eo in arca, adduxit spiritum super terram, et imminutae sunt aquae. Potest in nomine Spiritus ipse vivificator Dei Spiritus accipi, de quo in principio dictum est: Et Spiritus Dei ferebatur super aquas (Genes. I, 3), de quo dubium non est quia sicut tunc, congregatis aquis, in locum unum arefecit terram, ita etiam (0098C)nunc, ablatis de medio aquis diluvii, denuo faciem terrae revelavit. Potest et ventus iste aereus nomine Spiritus appellari, juxta illud Psalmistae: Dixit et stetit spiritus procellae (Psal. CVI, 25), cujus flatibus crebris plerumque solent aquae minui vel de loco moveri; unde est illud Exodi: Cumque extendisset Moyses manum super mare, abstulit illud Dominus, flante vento vehementi et urente tota nocte, et vertit in siccum, divisaque est aqua (Exod. XIV, 27).

Et clausi sunt fontes abyssi, et cataractae coeli, et prohibitae sunt pluviae de coelo, reversaeque sunt aquae de terra euntes et redeuntes, et coeperunt minui post centum quinquaginta dies. Quod dicit reversas esse aquas de terra euntes et redeuntes, aperte indicat (0098D)juxta litteram quod omnes fluviorum ac rivorum decursus per occultas terrae venas ad matricem abyssum redeant, juxta illud Salomonis: Omnia flumina intrant in mare, et mare non redundat; ad locum unde exeunt flumina revertuntur, ut iterum fluant (Eccle. I, 7). Mystice autem post centum quinquaginta dies clauduntur fontes abyssi et cataractae coeli, pluviis cessantibus, aquae revertuntur, quia verba sacri oraculi, postquam nos in fide ac spe perpetuae quietis atque immortalitatis instituerint, ultra nos docere cessabunt, quia nihil majus quod promittere debeant habebunt, postquam immortali carnis et spiritus gloria (0099A)perfectos ad beatam nos visionem nostri Conditoris adduxerint. Unde bene liber Psalmorum, qui centenario et quinquagenario numero continetur, in divina laude consummatur. Initium quidem beatitudinis a continentia et divinae legis meditatione sumens, dicendo: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum (Psal. I, 1), et caetera. Circa finem vero nova futuri saeculi gaudia commendans dicendo, et in ipso fine cuncta in Dei laude consummans: Cantate Domino canticum novum, laus ejus in ecclesia sanctorum (Psal. CXLIX, 1); ita concludendo; Omnis spiritus laudet Dominum (Psal. CL, 6). Qui centesimus et quinquagesimus psalmus merito totus in Dei laude canitur, atque completur, quia nimirum totius nostrae beatitudinis in hoc summa est, ut inhabitantes (0099B)in domo ejus ipsum sine fine laudemus.

Requievitque arca mense septimo, vigesima septima die mensis super montes Armeniae. Quod arca septimo mense requievit, ad illam septimam requiem, de qua saepius dictum est significatio recurrit, quia perfecti quique, et qui constantia fixae in Deum cogitationis velut quadrati sunt, ad requiem tendunt. Bene vicesima septima die mensis ejusdem, qui numerus est juxta arithmeticam rationem ternarius quadratus solidus, ad requiem arca pervenit. Ternarius namque numerus devotioni nostrae mentis congruit propter memoriam qua Deum recolimus, propter intelligentiam qua cognoscimus, propter voluntatem qua diligimus. Sed haec ipsa trinitas ut de simplici ac recta linea ad quadraturam perveniat, multiplica (0099C)tria per tria, fiunt novem; ut vero eadem quadratura etiam altitudinem sumat ac solida efficiatur, item multiplica novem per tria, erunt viginti septem, id est, numerum ternarium quadratum solidum complebis, in quo arca requievit, quia Ecclesiae suae mentis atque actionis stabilitate quasi conquadrata requiem et in hac vita exspectat, et in futura percipit aeternam. Requievit autem super montes Armeniae, quia calcato apice pompae mundialis, etiam in hac peregrinatione vitam ducens, coelestibus gaudiis animo propinquat.

At vero aquae ibant et decrescebant usque ad decimum mensem. Potest in mense decimo illud tempus exprimi, quo ad aeternae lucis gaudia sancti cum Domino ingrediuntur. Nam et ipse in Evangelio nomine (0099D)denarii, qui cultoribus vineae daretur, perceptionem ejusdem regni coelestis insinuat. Denarius quippe decem obolos habet. Eunt ergo aquae, quae arcam diluerant, et decrescunt usque ad decimum mensem, quia lavacrum baptismatis, ubi in singulis quibusque fidelium suum munus impleverit, cessat. Neque enim quisquam, si peccaverit, potest denuo eodem sacri baptismatis fonte mundari; sed eos jam semel ablutos (0100A)ac sanctificatos ad spem mittit vitae coelestis, videlicet quando veniant et appareant ante faciem Dei.

Decimo enim mense prima die mensis apparuerunt cacumina montium. Potest dies prima decimi mensis initium illud vitae perennis intelligi, quo etiam in hac vita positi gustant et vident sancti quoniam suavis est Dominus. In qua die apparent cacumina montium, quia quanto perfectius hoc in eorum mundo corde geritur, tanto certius mundana celsitudo quam frustra infletur patescit.

Cumque transissent quadraginta dies, aperiens Noe fenestram arcae, quam fecerat, dimisit corvum, etc. Diximus supra de fenestra arcae, quae transacto diluvio aperitur, quod illa designet arcana mysteriorum (0100B)coelestium, quibus baptizati specialiter initiantur; sed eisdem ipsis sacramentis quidam ad illecebras saeculi, quidam vero ad opera pietatis utuntur; et hi quidem in corvo, illi exprimuntur in columba. Quod vero quadraginta per decem quater ducta complentur, potest in numero dierum quadragenario non immerito divinae legis impletio, quae per evangelii gratiam perficitur, intimari. Lex enim in decem praeceptis continetur: Evangelii doctrina in quatuor libris descripta est, et apte post initium decimi mensis, post apparentia montium cacumina quadraginta dies transeunt, et sic fenestram suam aperiens Noe novae lucis in arcam patefecit introitum, quia nimirum patefacta fidelibus vita futura quam percepturi sunt, patefacta superbia eorum qui extra Ecclesiam (0100C)positi de mundana se gloria jactant, etiam hoc patefacit fidelibus suis Christus, quia praecepta legis non viribus humanae libertatis, sed evangelicae gratiae per ipsum debeant munere perfici, qui cum et hanc fidem atque humilitatem flagitandi in omnibus divini auxilii perceperint, tunc etiam altiora supernae patriae dona cognoscere, quasi aperta noviter fenestra in arca merentur, sed eamdem donorum coelestium cognitionem, ut diximus, alii ad perniciem suam, alii utuntur ad salutem; unde bene de emisso ex arca corvo subjungitur.

Qui egrediebatur et revertebatur, donec siccarentur aquae super terram. Non ait egressus est et reversus est in arcam; sed egrediebatur, inquit, et revertebatur donec siccarentur aquae super terram, quia videlicet (0100D)huc illucque volatu dubio vertebatur, modo abire incipiens, modo ad arcam velut intraturus rediens, nec tamen fenestram unde egressus fuerat repetens, sed potius foris vagans usque dum remotis aquis requiem sibi ac sedem extra arcam reperiret; cujus egressui atque itineri recte comparantur hi qui sacramentis quidem coelestibus instituti atque imbuti sunt, nec tamen nigredinem terrenae oblectationis (0101A)exuentes, lata potius mundi itinera quam ecclesiasticae conversationis claustra diligunt.

Emisit quoque columbam post eum, ut videret si jam cessassent aquae super faciem terrae; quae cum non invenisset ubi requiesceret pes ejus, reversa est ad eum in arcam. Aquae enim erant super universam terram; extenditque manum, et apprehensam intulit in arcam. Columba, ut diximus, spiritalem ac simplicem designat mentem electorum, qui, patefacta sibi fenestra supernae contemplationis, tanto cautius quae in infimis volvuntur omnia spernunt, quanto altius ea quae perpetuo manent gaudia cernunt. Tales namque in exemplum hujus columbae adeo cuncta saeculi oblectamenta quasi sublimius volando despiciunt, ut ne ultimis quidem suae mentis vestigiis ea tangere curent, (0101B)ut pote qui nullam sibi in hoc mundo invenire veram requiem possint, cujus et adversa simul et prospera instar aquarum labentium vaga feruntur ac dubia. Non solum autem hi intra septa Ecclesiae ipsi manere, sed et alios quantum valent vel exemplo suo vel hortatu in hanc introducere satagunt; unde recte subditur;

Exspectatis autem ultra septem diebus, rursum dimisit columbam ex arca; at illa venit ad vesperam portans ad eum ramum olivae virentibus foliis in ore suo. Ramus enim olivae foris inventus, et ore columbae in arcam illatus typum gerit eorum qui extra Ecclesiam quidem baptisma percipiunt, sed pinguedine charitatis fructuosi, et pia intentione velut foliorum sunt viriditate integri: quorum plurimi posteriore (0101C)tempore quasi ad vesperam reconciliatione spiritalium virorum velut ore columbae revocantur ad Ecclesiam, quod bene post septem dies ex quo foris ipsa requiem non invenit columba fecit. Septenarius quippe dierum numerus mystice luci gratiae spiritalis solet aptari, quia nimirum viri spiritales postquam a carnalibus desideriis mentem abstrahunt suam, eodem spiritu gratiae admoniti abstrahere ab his et alios conantur. Potest in columba, quae aperta post diluvium fenestra ramum olivae intulit in arcam, etiam hoc praefiguratum intelligi, quod, baptizato Domino in Jordane, aperti sunt coeli, et descendit Spiritus sanctus in specie columbae super eum; quod, accipientibus baptisma singulis Ecclesiae filiis, ad aperiendam et illis januam regni coelestis imponitur (0101D)manus a pontifice per unctionem sacrosancti chrismatis, ut accipiant Spiritum sanctum. Cui figurae congruit apte quod corvus ante illationem olivae per columbam egressus fuerat, nec reversus in arcam, ne videlicet prophetia vel Simonis perfidiam silendo praeteriret, qui baptizatus quidem in Ecclesia, sed, priusquam per manus impositionem gratiam sancti Spiritus acciperet, est ab Ecclesia repulsus, eo quod felle amaritudinis plenus non innocentiam columbinae simplicitatis, pio sed maligno potius in corde corvinam gestaret nigredinem

(0102A)Intellexit ergo Noe quod cessassent aquae super terram, exspectavitque nihilominus septem alios dies, et emisit columbam, quae non est reversa ultra ad eum. Columba quae, cessantibus aquis, super terram exiit de arca nec rediit, significat exeuntes de hac vita animas sanctorum in liberam lucem patriae coelestis, neque ultra ad terrenam conversationem remeantes: in qua videlicet patria sicut prophetia evacuabitur, scientia destruetur, linguae cessabunt, sic et unda baptismi siccabitur; charitas autem nunquam cadet, per quam veritas et vita incommutabilis perpetuo praesens videbitur atque laudabitur. Et quia non solum, ut bona operemur, verum etiam ut post bona opera ad vitam perveniamus aeternam superni est donum muneris, recte columba non solum (0102B)post dies septem exiit, ut surculum olivae inferret in arcam, sed et adducta oliva post dies septem alios egressa est, ut libero solis et velut novi orbis frueretur aspectu. Gratia enim Dei vita aeterna in Christo Jesu, et de plenitudine ejus nos omnes accepimus, gratiam pro gratia, gratiam videlicet retributionis pro gratia bonae actionis.

Igitur sexcentesimo primo anno, primo mense, primo die mensis immutatae sunt aquae super terram; et aperiens tectum arcae Noe aspexit, viditque quod exsiccata esset superficies terrae. Tectum arcae supremam ejus tabulam dicit de qua praedictum erat: Et in cubito consummabis summitatem. In quo videlicet tecto unum cubitum longo ac lato ipsum Mediatorem Dei et hominum significari diximus, qui ita membris (0102C)Ecclesiae suae voluit humanitus sociari, ut dignitate suae potestatis singulariter hanc transcenderet, ac totam ab alto protegeret. Hoc autem tectum, abeunte diluvio, aperuit Noe, quia celebrato baptismi sacramento, singulis fidelium oportet diligentius ex tempore dominicae Incarnationis arcana doctorum ore reserari, ut cognitis eis quae ille gessit vel docuit in carne, vestigia ejus pro modulo suo imitando sequantur. Et hoc aptissime primo post sexcentos annos, primo mense, prima die mensis, factum esse perhibetur, ut primordium quoque anni, mensis, et diei, novam vitae spiritalis inchoationem quae fidelibus esset inchoanda monstraret. Denique idem mensis in lege in quo et pascha fieri praeceptum est, mensis novorum vocatur, ob magnum utique (0102D)sacramentum innovandae in Christi passione nostrae vitae veteris.

Mense secundo, vigesima septima die mensis arefacta est terra. Supra dictum est quod primo mense inchoante exsiccata esset superficies terrae; et nunc mense secundo pene completo arefacta esse terra describitur, quia nimirum tunc in superficie virentibus herbis tellus exsiccata est, ut posset revirescere, atque herbas, quas absumpserat aqua, denuo germinare. Nunc vero in tantum etiam interius arefacta est, ut calcantium gressus sustineret, in (0103A)tantum herbis vestita florentibus, ut etiam pascendis esset idonea pecoribus ac jumentis.

Locutus est autem Deus ad Noe dicens: Egredere arcam tu et uxor tua, filii tui et uxores filiorum tuorum tecum; cuncta animantia quae sunt apud te ex omni carne, tam in volatilibus, quam in bestiis, et universis reptilibus quae reptant super terram educ tecum; et ingredimini super terram. Crescite et multiplicamini, et replete eam. Egressus est ergo Noe et filii ejus, et caetera. Multifariam multis modis eadem Christi Ecclesiae mysteria saepius iterata significatione repetuntur. Egressio ergo Noe de arca in terram diluvio mundatam cum his quos secum induxerat hominibus et animantibus, illi tempori figurate convenit, cum quique fidelium fonte baptismatis (0103B)abluti ad exercenda etiam in publico bona opera, Christo duce, spiritali videlicet Noe procedunt, et continuo virtutum spiritualium augmento crescunt et multiplicantur. Euntes, inquit, in mundum, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19); quod est figurate dicere: cuncta animantium genera in arcam aquis diluenda inducite, statimque adjunxit: Docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis (Ibid., 20), quasi typice diceret: Et egressa post diluvium animantia de arca ingrediantur in novam terrae faciem, novis vernantem floribus, ibique multiplicentur et crescant. Quod autem vigesima septima die mensis egrediuntur arcam, qui est numerus ternarius quadratus solidus, ut praefati sumus, (0103C)significat perfectionem fidei quae in baptismo consecratur, quod nulla possit ex parte titubare, sed adversus omnes diaboli insidias invicta semper ac stabilis perduret. Notandum, quasi juxta litteram quod annum solis integrum fuerunt in arca qui septima decima die mensis secundi eam ingressi sunt, et post annum vicesima septima die ejusdem mensis egressi. Si enim hodierna die, verbi gratia, per Kalendas Apriles esset luna septima decima, sequenti anno pridie Kalendarum earumdem vicesima septima esset luna ventura, decursis ex ordine diebus trecentis sexaginta quinque, quibus annus solis expletur. Anno ergo toto erant in arca, id est, quousque sol, transcurso circulo signifero, per duodecim suos menses omnes mundi plagas illustraret, (0103D)ut sicut aqua orbem totum operiens diluebat, ita velut cooperans illi sol eodem temporis spatio totum circuiens orbem luce sui fulgoris irradiaret. Quomodo autem Fons vitae Dominus, sic et Sol justitiae solet figurate vocari. Fons, quia regenerat; Sol, quia nos illuminat, juxta illud Psalmographi; Quoniam apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV, 10). Et anno solis integro erat Noe cum his quae salvanda erant per diluvium (0104A)animantibus et hominibus in arca, quia Dominus per totum hujus saeculi tempus, perque omnes orbis plagas Ecclesiam suam et unda lavacri salutaris abluit, et gratia sui Spiritus illustrat.

Aedificavit autem Noe altare Domino, et tollens de cunctis pecoribus et volucribus mundis, obtulit holocausta super altare. Ut vir justus et vere perfectus in generationibus suis postquam tantae cladi superfuit, mox, aedificato altari, gratias agit Conditori, simul obsecrans ne ultra mundus tali plaga mereatur percuti. Et quia devote ac pie supplicat, ocius auditu dignus efficitur. Sequitur enim:

Odoratusque est Dominus odorem suavitatis, et ait ad eum: Nequaquam ultra maledicam terram propter homines. Dignumque fecit ut vir sanctus et futurorum (0104B)providus, sicut Abel primae, ita et ipse initium secundae mundi aetatis, oblatis Deo sacrificiis, consecraret; quod ipsum et Abraham ac Melchisedech inter initia tertiae aetatis fecisse memorantur. David etiam rex quartae patriarcha aetatis hoc ipsum in area Areunae Jebusaei; Jesus quoque sacerdos magnus, et Zorobabel in principio quintae aetatis, restaurato altari quod destruxerunt Chaldaei, in eodem loco fecisse referuntur: quae cuncta figuram praetulere summi Regis ac veri Pontificis nostri, qui initium sextae aetatis, imo totam sextam aetatem hostia sui corporis et sanguinis in altari sanctae crucis Deo dicaret: quod autem dicitur quia offerente Noe odoratus est Dominus odorem suavitatis, non illum (0104C)significat odorem suavitatis qui de accensis exiens hostiis humanas poterat nares delectare; sed illum potius virtutum dicit odorem, qui, de purissimo offerentis corde procedens, ad conspectum divinae Majestatis ascendebat; qualem in filio suo Jacob Isaac patriarcha olebat, cum diceret: Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus (Genes. XXVII, 27), et de quo Apostolus, Christi, inquit, bonus odor sumus Deo in omni loco (II Cor. II, 15). Juxta mysticos vero sensus aptissime post diluvium immolat Noe, quia et hic est ordo nostrae in Christo consecrationis, ut primo fonte vitae lavemur, ac deinde ad sacrum altare Dominicae oblationis libamine reficiamur; unde dicit Apostolus: Sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed justificati estis (I Cor. VI, 11). Abluti videlicet in baptismo, sanctificati hostia salutari, (0104D)justificati bonis actibus. Possunt autem in holocaustis quae post diluvium Domino de mundis animantibus oblata sunt etiam sancti martyres specialiter figurari, qui post lavacrum baptismi non solum vitae munditiam servavere, sed et sanguinem suum pro Domino fudere. Holocaustum quippe totum incensum dicitur, quo nomine illa sacrificia nuncupabantur quae sacro igni tota solebant absumi, et de quibus nihil in usum cedebat offerentium; unde (0105A)merito tales nostiae martyribus sanctis figurate conveniunt, qui non in vita tantummodo sua, verum in morte etiam Deum clarificare meruerunt. Altare autem in quo haec, holocausta offeruntur ipsum est cor electorum, a nostro Noe videlicet Christo aedificatum, et igne spiritus ejus, quem misit in terram et voluit vehementer accendi, coelitus imbutum. Et bene multa holocausta, unum vero altare, quia multitudinis credentium erat cor unum et anima una, nec erat in eis separatio ulla; et Apostolus. Solliciti, inquit, servare unitatem Spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 13). Offeruntur autem holocausta de cunctis pecoribus et volucribus mundis, quia de omni natione, de omni hominum genere, de omni aetate, fideles ad palmam pervenere martyrii. Si (0105B)quid sane inter pecora munda et volucres mundas distare credendum est, in pecoribus in holocaustum oblatis designantur hi qui de communi vita populi Dei sunt martyres effecti; in volucribus vero, illi qui crebro contemplationis volatu coelestia petere soliti, pretiosa insuper sunt morte coronati. Exeunt ergo arcam diluvio ablutam munda simul et immunda animalia, sive volatilia, sed de mundis solummodo Domino sacrificium offertur. Ascendunt de lavacro baptismi fideles accepta remissione peccatorum, sed plures ex his ad peccatorum sordes post baptisma redeunt. Alii in accepta vitae munditia usque ad finem firmum perseverant. Nonnulli tantam perceptae semel munditiae curam gerunt, ut (0105C)etiam animas pro hujus custodia ponant; quia vero munda animalia sive volatilia septena et septena arcam intraverant, constat quia de his quae paribus superfuerunt holocausta Domino oblata sunt. Et bene septima volatilia sive pecora in hostiam Domini deputata sunt, propter gratiam videlicet Spiritus septiformis, cujus dono praestatur fidelibus non solum ut credant in Dominum, sed etiam ut patiantur pro illo. Potest etiam rectissime in pecoribus et volatilibus quae in septimo numero inventa holocaustum Domini sunt facta, virginum gloria designari, quae velut impari numero continetur, quia nimirum copulae conjugalis expers, coelibem ducere vitam maluit, et quasi in holocaustum Domino offertur cum, neglectis curis et actionibus carnalibus, totam (0105D)se Conditori per ignem summi amoris consecrat, de quibus in Apocalypsi Joannes ait: Hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati; virgines enim sunt: hi qui sequuntur agnum quocunque abierit; hi empti sunt ab hominibus primitiae Deo et Agno. Offerente autem Noe holocausta, odoratus est Dominus odorem suavitatis, quia vel passionem beatorum martyrum vel vitam fidelium virginalem per Christi gratiam sibi consecratam atque oblatam Deus Pater gratanter accipit.

Et ait ad eum: Nequaquam ultra maledicam terrae (0106A)propter homines; sensus enim et cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua. Non igitur ultra percutiam omnem animantem sicut feci. Non se ultra maledicturum terrae, neque omnem animantem percussurum Dominus pollicetur, eo quod in tantum sint homines ad peccandum proclives, ut etiamsi diluvio rursum puniantur, nihilominus, transacto illo, denuo sese vitiis ac sceleribus involvant. Ubi intuendum quia etsi sensus humani cordis ab adolescentia ad malum pronus esse perhibetur, ex qua nimirum aetate carnalium in nobis desideriorum solent incentiva generari, non tamen est consequens ut a tempore pubertatis primum incipiamus peccatis esse obnoxii, quamvis ex tunc ad majora patranda aetas lasciva incitet. (0106B)Nam et illa divina est sententia quae dicit: Grave jugum super filios Adam a die exitus de ventre matris eorum (Eccli. XL, 1), ipsum videlicet jugum primae praevaricationis, propter quam omnes in iniquitatibus concepti et in delictis sumus editi, quamvis ab ineunte adolescentia sponte plura addimus eis quibus non nostra sponte, sed paterni merito reatus gravati hanc in lucem venimus; a quibus omnibus non nisi gratia Dei per Jesum Christum liberamur. Non igitur, inquit, ultra percutiam omnem animantem sicut feci; sed haec promissio pietatis quo usque pertingat subdendo manifestat cum dicit:

Cunctis diebus terrae sementis et messis, frigus et aestus, aestas et hiems, nox et dies, non requiescent. (0106C)Cum enim dixisset cunctis diebus, mox addidit terrae, ut intelligeres cunctis diebus quibus terra modernum habitura est statum securos homines ab impetu universalis diluvii esse debere; nec tamen defuturum tempus quando, cessante hac labentium rerum vicissitudine quae annuatim geritur, orbis universus cum animantibus sit igne periturus, Petro attestante, qui ait: Quia coeli erant prius, et terra, de aqua et per aquam consistens Dei verbo, per quae ille tunc mundus aqua inundatus periit. Coeli autem qui nunc sunt, et terra, eodem verbo repositi sunt igni reservati in diem judicii (II Pet. III, 5). Ubi notandum quia coelos quos vel aqua perditos vel igni perituros dicit, non alios quam turbulentum hunc aerem qui (0106D)terrae proximus est accipere debemus, a quo volucres coeli quod in eo volitent, cognominantur. Non enim aetherei aut siderei coeli igne consumendi sunt, sicut nec aqua consumpti sunt.

Benedixitque Deus Noe et filiis ejus et dixit ad eos: Crescite, et multiplicamini, et implete terram, et terror vester ac tremor sit super cuncta animantia terrae, et super omnes volucres coeli cum universis quae moventur super terram. Omnes pisces maris manui vestrae traditi sunt, et omne quod movetur et vivit erit vobis in cibum; quasi olera virentia tradidi vobis omnia. (0107A)Patet sensus litterae quod secundae aetatis saeculi quomodo et primae et caeterarum initia benedicantur a Domino. Benedicitur enim Noe cum filiis suis, omnibus scilicet illis qui ejus et carne progeniti, et fide atque obedientia praediti, veraciter se ejus esse filios docent; quod progenies ejus terram implere jubetur, sicut et factum esse constat; quod animalibus terrae cunctis ac volueribus coeli praedicantur homines terrori esse debere; quod haec una cum piscibus illis edenda conceduntur, quomodo usque ad diluvium olera comedenda acceperunt. Ubi notandum quia terrorem eorum ac tremorem cum esse super animalia praecipit, profecto esse super homines prohibet. Contra naturam quippe superbire est ab aequali velle timeri: et tamen necesse (0107B)est ut rectores a subditis timeantur, quando ab eis Deum minime timeri deprehendunt. In eo enim quod metum sibi a perverse viventibus exigunt, quasi non hominibus, sed animalibus dominantur, quia videlicet ex qua parte bestiales sunt subditi, ex ea debent etiam formidini jacere substrati. Juxta intelligentiam vero spiritalem benedicitur Noe cum filiis suis, Dominus videlicet et Salvator noster cum apostolis, quos etiam filios appellare dignatus est, dicens: Non possunt filii sponsi lugere, quandiu cum illis est sponsus (Matth. IX, 15). Hos crescere ac multiplicari Deus pater toto orbe praecepit, cum ait discipulis Dominus: Euntes in mundum universum praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI, 14), id est, omnibus gentibus. Cuncta namque Domini Salvatoris (0107C)praecepta Patris utique praecepta sunt. Ipse etenim dixit: Quae ergo ego loquor, sicut dixit mihi Pater, sic loquor (Joan. XII, 50). Horum namque dominio cuncta animalia quae moventur in terra, universas volucres coeli, omnes pisces maris subjecit cum ait: Quaecunque alligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo; et quaecunque solveritis super terram, erunt soluta et in coelo (Matth. XVIII, 18). Animalia quippe, volatilia, pisces diversorum ingeniorum ac morum personas insinuant, quae cuncta post diluvium filiis Noe dantur in cibum, quia postquam mundo Dominus donum lavacri salutaris attulit, cunctis etiam nationibus hoc ministrari voluit dicens apostolis: Euntes ergo docete omnes gentes, (0107D)baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19). Dantur enim haec filiis Noe in escam juxta hoc quod Petro ostensis in linteo mystico cunctis quadrupedibus ac reptilibus terrae dicitur: Surge, Petre, occide, et manduca (Act. X, 13); id est, exstingue gentiles ab hoc quod male vixerant, veritatem praedicando; et infer in Ecclesiae membra sacris mysteriis initiando; unde hic quoque recte subjungitur:

Excepto quod carnem cum sanguine non comedetis. (0108A)Sanguine namque carnalia desideria carnalemque sensum merito designat. Effunditur autem sanguis cum abrenuntiatur carnalibus illecebris atque cogitationibus, in quibus male vivebatur, ut possint dicere tales cum Apostolo: Vivo autem, jam non ego; vivit vero in me Christus (Gal. II, 29). Et iterum: Continuo non acquievi carni et sanguini (Gal. I, 16): alioquin qui perseverantes quosque in sceleribus pristinis unitati sanctae Ecclesiae incorporari baptizando incipit, quasi animalia sibi a Domino data cum sanguine comedit, quia in societatem recipit eos quorum adhuc conscientia conversatio prisca velut suffocata tenetur. Ferunt autem quod in hoc maxima fuerit praevaricatio gigantum, quia cum sanguine carnem comederent; ideoque Dominus illis (0108B)diluvio exstinctis, carne quidem vesci homines concesserit, sed ne id cum sanguine facerent prohibuerit.

Sanguinem enim animarum vestrarum requiram de manu cunctarum bestiarum, et de manu hominis, de manu viri et fratris ejus requiram animam hominis. Quicunque effuderit humanum sanguinem, fundetur sanguis ipsius. Sanguinem enim animarum typice dicit ipsum vitale quo vegetantur, et sustentantur, et vivunt homines in carne per animam, sicut etiam manum bestiarum typice vocat ipsum devorandi effectum, quo hominem occidunt. Quis namque sanum sapiens veraciter sanguinem hominis ad substantiam animae credat pertinere? quamvis idem legislator alibi manifestius dicere videtur: (0108C)Anima enim omnis carnis in sanguine est (Levit. XVII, 14). Sic etenim dictum est hoc quomodo dictum est Petra autem erat Christus, non quod hoc erat, sed quod hinc significabatur. Non autem frustra lex voluit animam significare per sanguinem, rem scilicet invisibilem per rem visibilem, nisi quod sanguis per venas omnes ab ipso corde diffusus in nostro corpore plus caeteris humoribus principatur, ita ut ubicunque fuerit vulnus inflictum, non humor alius, sed ipse procedat. Itaque anima quae omnibus quibus constamus invisibiliter praevalet illo melius significatur quod omnibus quibus constamus visibilibus praevalet. In promptu est autem intelligere quomodo de manu hominis requirat Deus animam hominis, (0108D)ultionem expetens ab eo qui peccavit; sed quaeri merito potest quomodo et a bestiis quae rationis sunt expertes requiratur, nisi forte mysterium futurae resurrectionis hic nobis intimatum intelligere valemus, quando cuncta generis humani corpora quae vel a feris comesta, vel alio quolibet consumpta modo, sive corrupta fuerant, incorrupta redduntur, cunctae animae hominum quocunque genere mortis separatae a corpore sua quaeque remittuntur in corpora, ut vel vitam pro bonis, vel mortem (0109A)pro malis meritis in judicio cum eisdem corporibus consequantur aeternam. Apte autem additur:

Quicunque effuderit sanguinem humanum, fundetur sanguis illius. Quanti effuderunt sanguinem humanum, et sanguis eorum effusus non est. Et alii occiderunt hominem veneno, vel suspendio, et tamen cum homo mortuus sit, non est sanguis effusus; quomodo ergo Dominus effusurus est sanguinem eorum in tali homine, cum ille qui occidit sanguinem non effudit, nisi quia sanguis hominis, ut diximus, ipsum vitale ejus quo subsistit debet intelligi? quod qui effuderit, id est, qui aliquo genere mortis hominem occiderit, fundetur sanguis illius, quia peccando vitam perdit aeternam. Anima enim quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 20). Cui simile (0109B)est hoc quod Petro dicitur: Omnes enim qui acceperint gladium gladio peribunt; ac si aperte diceretur: Omnes qui injuste occidunt hominem, et iidem occisione ipsi in anima pereunt. Apte autem subditur:

Ad imaginem quippe Dei factus est homo. Idcirco namque majoris est sceleris innocentem occidi hominem; quoniam qui hoc facit, non solum opus quod fecit Deus solvit, sed et imaginem ipsius corrumpit. Idcirco requirit Deus animas hominum a bestiis, vel hominibus a quibus fuerant effugatae de corpore, quia ad imaginem suam fecit hominem in eo quod hunc manere ad aeternitatem voluit, neque ad similitudinem animantium cum corporis morte perire; et hujus sacramenti causa carnem cum (0109C)sanguine non licet comedi, ut admoneamur hoc praecepto semper quod ad imaginem Conditoris nostri secundum animae substantiam creati sumus, eamdemque in nobis imaginem peccando corrumpere timeamus.

Haec quoque dixit Deus ad Noe et ad filios ejus cum eo: Ecce ego statuam pactum meum vobiscum, et cum semine vestro post vos, et caetera usque ad id quod ait: Et nequaquam interficietur ultra omnis caro aquis diluvii; neque erit deinceps diluvium dissipans terram. Patet litterae sensus, quia non ultra timendum est mundo judicium aquae, sed ignis, crebraque repetitione redarguitur ac damnatur haeresis Origenis, qui revolutiones saeculorum infinitorum (0109D)eodem ordine semper currentium, dogmatizare praesumpsit. Mystice autem non reditura in terram aqua diluvii significat quod aqua baptismi semel accepta non valet repeti; qui enim lotus est, non indiget ut lavet, ut Dominus ipse testatur (Joan. XIII, 10), quique aquis tribulationum semel abluti ad salutem pervenere perpetuam, nequaquam ultra iisdem aquis purgandi immittuntur, sed laeti in aeternum suo Redemptori cantabunt: Transivimus per ignem et aquam, et induxisti nos in refrigerium (0110A)(Psal. LXV 12). Neque vero significatione lavacri salutaris debet contrarium videri quod de aquis diluvii supra dicitur: Nequaquam ultra maledicam terrae propter homines; vel quod hic dicitur: Neque erit diluvium deinceps dissipans terram, cum aqua baptismi nequaquam maledictionem vel dissipationem nostrae mentis, sive carnis, sed benedictionem potius et sospitatem soleat conferre; sed intelligendum quia priscae nostrae conversationi Dominus quodammodo maledicat in baptismo, et hanc dissipet cum abrenuntiare nos diabolo et omnibus operibus ejus ac pompis praecipiat; ac sic demum nova confessione mundati ad benedictionis aeternae gratiam mereamur attingere.

Arcum meum ponam in nubibus, et erit signum (0110B)foederis inter me et inter terram; cumque obduxero nubibus coelum apparebit arcus meus, et recordabor foederis mei vobiscum, et cum omni anima vivente quae carne vegetat, et non erunt ultra aquae diluvii ad delendam universam carnem. Arcus in coelo usque hodie quoties videtur, signum nobis divini foederis quod non sit ultra terra diluvio perdenda in memoriam reducit; sed et futuri judicii quod per ignem est mundo futurum, si bene consideretur, signum nobis ante oculos praetendit. Neque enim frustra caeruleo simul et rubicundo colore resplendet, nisi quia caeruleo colore aquarum quae praeterierunt, rubicundo flammarum quae venturae sunt nobis testimonium perhibet. Apte autem arcus coelestis, quem Irim vocant, in signum divinae propitiationis ponitur, (0110C)arcus quippe ille resplendere solet in nubibus, et radiis solis quo roscida illustratur obscuritas, grata quodammodo confessione respondere. Sol ergo justitiae Christus est, nubes ab illo illustratae sancti, quorum nomina scripta sunt in coelo, et de quibus Psalmista: Domine, in coelo misericordia tua, et veritas tua usque ad nubes (Psal. XXXV, 6). Et apparente arcu in nubibus memor fit promissionis suae Dominus, ne perdat terram diluvio, quia per intercessiones sanctorum, qui non de suo, sed de ipso lucere sciunt, propitiabitur fidelibus, cum oculos mentis ad coelestia desideranda sustollunt, ejusque gloriam in praecedentium justorum factis, sive dictis, seu etiam se sopitis, tanquam in ipsius nubibus, (0110D)agnoscunt, eritque arcus in nubibus, et videbo illum, et recordabor foederis sempiterni quod factum est inter Deum et inter omnem animam viventem universae carnis quae est super terram. Humano more dicitur recordari Deus foederis sui, viso in nubibus arcu, qui propter merita sanctorum, quibus ipso illustrante gloriosi et coelestes existunt, nostrae fragilitati parcit et miseretur; non autem ipse noviter aliquid recordatur, qui nihil unquam potest oblivisci. Memor enim fuit in saeculum testamenti (0111A)sui, sed nobis tunc recordari videtur foederis quod nobiscum pepigit, cum in tribulatione positis auxilium suae protectionis impendit; unde bene in psalmo ex persona quorumdam afflictorum, quibus tardum videbatur divinae subsidium pietatis, dicitur: Quare faciem tuam avertis, oblivisceris inopiae nostrae et tribulationis nostrae (Psal. XLIII, 24)?

Coepitque Noe vir agricola exercere terram, et plantavit vineam, etc. Libet saepe repetere sermonem Domini, quem dixit Judaeis: Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi, de me enim ille scripsit (Joan. X, 46). Nam et in hac lectione Moyses historiam texens Noe ac filiorum ejus, passionem Domini devotionemque credentium in eum populorum, nec non et fidei contradicentium perfidiam figurate denuntiat; (0111B)Noe quippe terram exercens vineam plantavit, quia Dominus, curam generis humani gerens, Synagogam Judaea in gente constituit; cujus videlicet vineae et Psalmista meminit dicens: Vineam ex Aegypto transtulisti (Psal. LXXIX, 9); et Dominus in Evangelio loquens ad Judaeos: Homo, inquit, plantavit vineam et sepem circumdedit ei (Luc. XX, 9), et caetera usque ad finem parabolae, ubi ait: Quid ergo faciet Dominus vineae agricolis illis? Dicunt: Malos male perdet, et vineam locabit aliis agricolis.

Bibensque vinum inebriatus est, et nudatus in tabernaculo suo. Bibit vinum Dominus cum calicem passionis accepit. Inebriatus est bibendo, cum patiendo pro nobis usque ad mortis extrema pervenit. Nudatus est in tabernaculo suo, cum in populo Judaeorum, (0111C)quem suum fecerat proprium, et in quo jam dudum velut in tabernaculo suo manere consueverat, probra irrisionesque sustinens, ad ultimum crucis patibulum subiit, manifestissime omnibus patefaciens veritatem substantiae mortalis quam suscipere dignatus est.

Quod cum vidisset Cham pater Chanaam, verenda scilicet patris sui esse nudata, nuntiavit duobus fratribus suis foras. At vero Sem et Japheth pallium imposuerunt humeris suis; et incedentes retrorsum operuerunt verenda patris sui, faciesque eorum aversae erant, et patris virilia non viderunt. Cham qui verenda sui patris nudata conspiciens irrisit, populum Judaeorum contradicentem atque incredulum designat, qui passionem Domini et Salvatoris nostri magis habere (0111D)contemptui periturus quam salvandus per eam honorari gaudebat, qui et fratribus suis quae accidissent patri foras narravit, quia per ipsum manifestatum est et quodammodo publicatum quod erat in prophetia secretum passionis dominicae sacramentum, quoad secundae generationis donum pervenimus; unde dicit Apostolus: Nos autem praedicamus (0112A)Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam (I Cor. I, 23). Porro in duobus filiis maximo et minimo illi sunt figurati, de quibus subsequenter addidit: Ipsis autem vocatis Judaeis et gentibus Christum Dei virtutem et Dei sapientiam, quia quod stultum est Dei sapientius est hominibus, et quod infirmum est Dei fortius est hominibus. Qui unum idemque ambo sacramentum jam praeteritae atque transactae dominicae passionis quasi unum pallium a tergo portant, et nuditatem patris neque intuentur, quia in Christi necem non consentiunt, et tamen honorant velamento, tanquam scientes unde sint nati, ut essent filii misericordiae qui fuerant in prima nativitate filii irae. Medius autem filius, id est, populus Judaeorum, qui ideo medius est, quia (0112B)nec primatum apostolorum tenuit, nec ultimus in gentibus credidit, vidit nuditatem patris, quia consensit in necem Christi. Bene autem dicitur de duobus illis quod faciebus aversis verecunda patris velaverint, velut quibus factum sceleratae vineae displicuerit: quae videlicet vinea, id est, gens Judaea, quantum a nobilitate paterna degeneraverit, tempore dominicae passionis mystice signatum est, cum sitienti in cruce Domino acetum pro vino obtulit; sitiebat enim ille fidem ac dilectionem gentis ejusdem, sed illa pro suavitate fidei, ac fervore dilectionis, acredine illum odii atque infidelitatis potavit.

Evigilans autem Noe ex vino, cum didicisset quae fecerat ei filius suus minor, ait: Maledictus Chanaam, (0112C)servus servorum erit fratribus suis. Evigilans ex vino Noe progeniem ejus a qua irrisus est maledicit; eos vero qui se ut patrem honoravere benedictione debita remunerat; et Dominus juxta vocem psalmi (Psal. III, 6) cum dormisset in morte, ac resurgeret immortalis, percussit omnes adversantes sibi sine causa, dentesque peccatorum contrivit; super populum vero suum benedictionem perpetuae salutis profudit. Non solum autem Chanaam maledictioni, sed etiam servitio fratrum suorum subjicitur. Quid est enim aliud hodie gens ipsa, nisi quaedam scriniaria Christianorum, bajulans legem et prophetas ad testimonium assertionis Ecclesiae, ut nos honoremus per sacramentum quod nuntiat illa per litteram.

(0112D)Dixitque: Benedictus Dominus Deus Sem; sit Chanaam servus ejus. Diximus in Sem primogenito filio Noe primitivam Ecclesiam, quae ex Israelitico populo collecta est, in Japheth minimo filio electionem gentium quae secuta est esse designatam; unde et recte dicitur:

Benedictus Dominus Deus Sem. Quanquam enim (0113A)sit Deus omnium gentium, quodammodo tamen proprio vocabulo et in ipsis jam gentibus dicitur Deus Israel; et unde hoc factum est, nisi ex benedictione Japheth? In populo enim gentium orbem terrarum occupavit Ecclesia. Hoc prorsus praenuntiatur cum dicitur subsequenter.

Dilatet Deus Japheth, et habitet in tabernaculis Sem. In tabernaculis quippe Sem habitat Japheth, quia in fide patriarcharum et prophetarum, in Scripturis propheticis, in sacramentis legalibus spiritaliter intellectis, peregrinatur Ecclesia in terris. Tabernaculis namque in bello vel itinere uti solemus, et in tabernaculis Israelitici populi nos, qui de gentibus ad Christum venimus, habitamus, quia nimirum quandiu in hujus vitae via positi coelestem patriam suspiramus, (0113B)quandiu contra insidias antiqui hostis, Christo duce atque adjutore, certamus, necesse est ut semper antiquorum patrum dicta pariter et facta et opera in exemplum vitae et professionis teneamus; quatenus horum auctoritate protecti, certius ac securius ad palmam remunerationis perfecto agone tendamus. Congruit autem profectibus sanctae Ecclesiae, quibus orbem implevit totum, etiam nomen Japheth, quod Latitudo dicitur; unde alludens ad nomen ipsum, dicit Noe: Dilatet Deus Japheth, id est, latitudinem. Bene autem quod dictum fuerat de Sem repetitur et de Japheth: Sitque Chanaam servus ejus, quia nimirum utroque populo credentium Judaei perfidi, quamvis impia mente, salutis praebent (0113C)obsequium, non solum in eo quod auctoritate sacrorum voluminum eos juvant, atque in fide corroborant, verum etiam in illo quod eos, quantum valent, insequuntur, quia videlicet insequendo propter justitiam, altius eos participes aeternae beatitudinis reddunt, nec non et in eo quod offensa sua duritia caecitatis majores gratias illos suo Redemptori atque illustratori reddere monent. Cui nimirum populo nomen Chanaam, quod interpretatur Commotio, aptissime convenit. Non enim potest dicere: Statuit supra petram pedes meos, et direxit gressus meos (Psal. XXXIX, 3); sed incertus et fluctuans semper in motu est. Notandum autem etiam juxta sensum litterae quod non frustra Cham peccante, non ipse, sed filius ejus Chanaam maledicitur, maxime cum (0113D)non ipse primogenitus Cham, sed ultimus esset filius. Scriptum quippe est: Filii Cham, Chus, Saba, et Mesraim, et Phuth, et Chanaam. Praevidebat enim pariter in spiritu quod progenies Chanaam amplius multo quam caetera stirps filiorum Cham esset peccatura, ideoque digna futura quae vel maledictione periret, vel servitio subacta gemeret; quod Sodomorum maxime qui de genere Chanaam exiere vel scelere (0114A)nefando, vel horrenda ultione, probatum est ostensum, et exterminio, sive servitio, Chananaeorum, quod, egressa de Aegypto plebe Israelitica, quae de stirpe Sem descenderat, perpessi sunt. De Chus namque Aethiopes, de Mesraim Aegyptii, de Phuth orti sunt Lybies, quod ipsa earumdem gentium apud Hebraeos usque hodie vocabula testantur, de quibus omnino nihil talis flagitii vel vindictae, quale de Sodomitis et Chananaeis Scriptura refert.

Dilatavit quoque Deus Japheth, ut habitaret in tabernaculis Sem, et esset Chanaam servus ejus, cum Graeci sive Romani, exorti utique de genere Japheth, regna Asiae, in quibus posteri Sem habitabant, possiderent, et inter alia Chananaeos quoque sibi tributarios facerent.

(0114B)Vixit autem Noe post diluvium trecentis quinquaginta annis, et impleti sunt omnes dies ejus nongentorum quinquaginta annorum, et mortuus est. Sicut sexcenti anni vitae Noe, quibus exactis arcam intravit, perfectionem designant fidei ac professionis eorum qui gratiae coelestis et perpetuae mercedis Ecclesiae sacramenta subeunt, ut supra docuimus, sic etiam trecenti et quinquaginta anni quibus post diluvium vixit, magnam eorum perfectionem figurant qui, perceptis vitae sacramentis, fideliter Domino ad mortem usque deserviunt. Diximus enim quod trecenti, quia per tau litteram graece notantur (tau vero in figura crucis scribitur), illorum aptissime typum gerant, qui nesciunt gloriari nisi in cruce Domini (0114C)nostri Jesu Christi; unde et Gedeon, Domino jubente simul ac juvante, cum trecentis viris innumerabilem Madianitarum superavit exercitum, docens figurate quod fide dominicae crucis adversantia nobis et mundi hujus et vitiorum nostrorum essemus bella victuri. Quinquagenarius vero numerus, quia per figuram designet requiem legis Scriptura docet, quae anno semper quinquagesimo universum Dei populum maximam habere remissionem laborum omnium ac servitiorum libertatem sanxit. Ideoque certi gratia mysterii Noe post diluvium trecentis quinquaginta annis vixit, ut insinuaret nos, accepto baptismi lavacro, labores pro Domino sustinere in spe supernae quietis ac felicitatis debere. Vixit enim trecentis annis, ut simus in tribulatione patientes; vixit et quinquaginta, (0114D)ut simus et spe gaudentes. Verum quia septies quinquageni faciunt trecentos quinquaginta, septenarius autem numerus gratiae sancti Spiritus, quinquagenarius verae requiei, quae per eumdem Spiritum electis tribuitur, typice congruit. Possumus et ita numeri hujus sacramentum interpretari, quod ille qui post diluvium trecentis quinquaginta annis vivat, qui toto tempore accepti baptismatis, adjutus dono (0115A)spiritali, pro aeterna in coelis requie laborare non cessat; felixque mortem videbit carnis, imo de morte transiet ad vitam, quae sola vera est vita dicenda, (0116A)qui cursum vitae praesentis tali perfectionis summa compleverit. Amen.

Explicit liber secundus in Genesi Bedae presbyteri.

LIBER TERTIUS.

(0115)
(0115A)Hae generationes filiorum Noe. Sem, Cham, et Japheth; natique sunt eis filii post diluvium. Filii Japheth, Gomer, et Magog, et Madai, Javan, et Thubal et Mosoch et Thiras. Series stirpis Noe a minimo ejus filio incipit, et in maximo completur, quae scripturis sanctis est usitata locutio, mystice significans quod minor populus gentium Christo in carne veniente (0115B)praeferendus esset in fide majori populo Judaeorum. Filii autem filiorum Noe qui commemorantur creduntur singuli singularum gentium progenitores exstitisse, qui ita inter se orbem diviserunt, ut Sem primogenitus Asiam obtineret, et Cham secundus Africam, Japheth ultimus Europam; ita duntaxat ut, quia major est multo Asia terrarum situ quam Europa vel Lybia, progenies Cham et Japheth etiam nonnullam in Asia portionem teneret. « De Japheth ergo septem filii nati sunt qui possederunt terram in Asia ab Amano et Tauro Syriae Coelis et Cyliciae montibus, usque ad fluvium Tanaim. In Europa vero usque ad Gadira, nomina locis et gentibus relinquentes, ex quibus postea immutata sunt nomina plurima, et caetera permanent ut fuerunt. (0115C)Sunt autem Gomer Galatae, Magog Scythae, Madai Medi, Javan, Iones, qui et Graeci, unde et mare Ionium, Thubal Hiberi, qui et Hispani ab Hibero flumine hoc vocabulo nuncupati, e quibus Celtiberi, licet quidam Italos suspicentur; Mosoch Cappadoces, unde et urbs apud eos usque hodie Mazecha dicitur, quae et Caesarea ab Augusto Caesare dicta est. Porro septuaginta Interpretes Capturim Cappadoces arbitrantur, Thiras Thraces, quorum non satis immutatum vocabulum est.

Porro filii Gomer Aschenez et Riphath et Thogorma. Aschenez Sarmatae quos Graeci Riginos vocant. Rifath Paflagones, Thogorma Phryges.

« Filii autem Javan Elisa et Tarcis, Cethim et Dodanim. (0115D)De Ionibus, id est, Graecis nascuntur Elisae, qui vocantur Elides, unde et quinta lingua Graeciae Eolis appellatur, quam illi penten dialecton vocant. Tharses Josephus Cilicas arbitratur, Thar aspirationis litteram vitiose a posteris in Tar dicens fuisse (0116A)corruptam; unde et metropolis eorum civitas Tarsis appelatur, Paulo apostolo gloriosa. (Nonnulli Tharsis unde aurum Salomoni deferebatur Indiae putant esse regionem.) Cethim Cethi a quibus usque hodie urbs Cyptotium nominatur. Dodanim Rhodii, melius enim legitur Rodanim, sive Rodim, ut septuaginta Interpretes transtulerunt, » et in (0116B)libro Hebraeorum nominum etiam noster interpres posuit. Similitudo enim litterarum Daleth et Res hunc apud Hebraeos saepe facit errorem, ut alia legatur pro alia. Est autem Rhodus Cycladarum maxima, et in Ionio mari quondam urbs potentissima, navalique certamine gloriosa, et propter tutissimum portum mercatorum omnium receptaculum

Ab his divisae sunt insulae gentium in regionibus suis unusquisque secundum linguam suam et familiam in nationibus suis. « Legamus antiquorum historias, et videbimus omnes pene insulas, et totius orbis littora, terrasque mari vicinas, a Graecis accolis occupatas, qui, ut supra diximus, ab Amano et Tauro montibus omnia maritima loca usque ad oceanum possidere Britannicum. » Dum vero dicitur unusquisque (0116C)secundum linguam et familiam in nationibus suis, liquido ostenditur quia juxta opinionem vulgatam singuli qui hic commemorantur filii Noe, vel nepotes filiorum Noe, singulas gentes sive cognationes diversarum fecere linguarum. Nam eadem sententia, enumerata quoque stirpe Cham sive Sem, de varietate generationum linguarumque subinfertur.

Filii autem Cham: Chus, et Mesraim, et Phuth et Chanaam. « Chus hodieque ab Hebraeis Aethiopia nuncupatur, Mesraim Aegyptus, Phuth Lybies, a quo et Mauritaniae fluvius usque in praesens Phuth dicitur, omnisque circa eum regio Phuthensis. Porro Chanaam obtinuit terram quam Judaei deinceps possederunt ejectis Chananaeis.

(0116D)« Filii Chus: Saba, et Hevila, et Sabatha, et Recma et Sabatacha. Saba a quo Sabaei. Virgilius: Solis est, inquit, thurea virga Sabaeis. Centumque Sabaeo thure calent aerae. Hevila a quo Getuli in parte remotioris Africae eremo cohaerentes. Sabatha a quo (0117A)Sabathani, qui nunc Astabari nuncupantur. Recma vero et Sabatacha paulatim antiqua vocabula perdidere; et quae nunc pro veteribus habeant ignorantur. » Attamen ex eo quod in visione Tyri dicit Ezechiel venditores Saba et Recma, sive ut LXX interpretes dixerunt, Regma, ipsi negotiatores tui, videtur etiam ille suam gentem fecisse, et quia jungitur Saba, vicinam provinciae huic ejus esse regionem.

Filii Saba Recma et Dadan. « Hic Saba per Sin litteram scribitur, supra vero per Samech, a quo diximus appellatos Sabaeos. Interpretatur ergo nunc Saba Arabia. Nam in septuagesimo psalmo, ubi nos habemus Reges Arabum et Saba munera offerent (Psal. LXXI, 10), in Hebraeo scriptum est Reges Saba et Saba, primum nomen per Sin, secundum per Samech (0117B)(quae nostrae litterae similis est). Dadan gens est Aethiopiae in occidentali plaga. »

Porro Chus genuit Nemrod. Ipse coepit esse potens in terra, et erat robustus venator coram Domino. Progenie Sem et Japheth in vitae simplicitatis innocentia permanente, nascitur de stirpe Cham maledictus, qui statum humanae conversationis novo vivendi genere perverteret, dum singulari potentia elatus, primum venatu viveret; dein, collecto exercitu, insolitam in populos tyrannidem studuit exercere; denique in sequentibus regnum habuisse et civitates maximas aedificasse legitur: quod quia primus ipse fecerit testatur Scriptura, quae ait: Ipse coepit esse potens. Coepit enim, quia primus fecit. Potens autem erat in terra, quia, neglectis coelestibus, in quo justi (0117C)sunt potentes, infima quaerere, et in his spem ponere didicit.

Ab hoc exivit proverbium: Quasi Nemrod robustus venator coram Domino. Ideo in proverbium versa, quia insolita saeculis ejus facta fuere; quod vero additur coram Domino, exaggerandi facinoris causa est, quia videlicet satis temerarium fuerit et superbum, ut coram Domino, qui de coelo prospicit super filios hominum, taliter vivere homo in terra praesumeret; ex quo nimirum proverbio patet quia multi tempore illo fuere qui talia facere metu superni respectus vitabant, quamvis alia Editio habet quia Nemrod gigans venator contra Dominum. Ex ambiguo quippe Graeco, quod est enantion, utrumque potest interpretari. Denique in psalmo ubi canimus (0117D)ploremus coram Domino qui fecit nos (Psal. CIV, 6), hoc verbum est enantion Cyrium. Hoc et in libro Job, ubi scriptum est, in furorem erupisti contra Dominum. Facilis ergo patet intellectus de gigante, quia robustus fuerit venator brutorum animalium, quasi (0118A)homo potens; sed quia homo impius contra voluntatem Conditoris vitam duxerit superbam.

Fuit autem principium regni ejus Babylon, et Arach, et Archad, et Chalanne in terra Sennaar. In sequentibus quomodo sit facta Babylon plenius intimatur; sed hic praemittitur quod ibi reticetur, quia civitas illius et turris superbissimae Nemrod auctor exstiterit. Principium autem regni ejus fuit Babylon, quia vel prima civitatum ejus condita vel metropolis regni illius pro sui magnitudine ac decore est habita. « Arach vero ipsa est quae nunc Edissa, Archad quae nunc Nisibis, civitas Mesopotamiae. Chalanne quae nunc Seleucia, a Seleuco rege, vel certe quae nunc et Esifon appellatur. » Quod autem additur in terra Sennaar, ad omnes easdem quatuor videtur (0118B)pertinere civitates. Sennaar quippe tantae latitudinis esse campus perhibetur, quae et ipsam Babylonem, et alias urbes non paucas facillime caperet. Quia vero Babylon cum civitatibus quarum caput est, superbam hujus mundi gloriam, quae confusioni obnoxia est, designat; Babel enim confusio dicitur, recte conditor ejus ipsum malorum omnium caput diabolum figurate denuntiat; cui etiam Nemrod vocabulum, quod tyrannum, vel profugum, vel transgressorem, sonat, apte congruit. Tyrannus est enim quia contra conditorem rebellans arcem divinitatis ac regnum orbis obtinere contendit. Profugus est, quia de coelo lapsus, et a persistentium in suo statu angelorum societate dejectus, miser nimis exsultat. Transgressor, quia voluntati auctoris obedire contempsit, (0118C)cui persona quoque venatoris non immerito aptatur; ponit namque in silva hujus mundi suarum pedicas insidiarum, atque homines sua natura et ingenio mundos quasi cervos et capreas decipiendo venatur ad mortem: contrarius nimirum illis venatoribus, qui animas hominum ob id sua doctrina capere quaerunt, ut ad vitam aeternam pertrahant: quibus Dominus loquitur: Venite, inquiens, post me, et faciam vos fieri piscatores hominum (Matth. IV, 39); quorum ob id patria Bethsaida, id est Domus venatorum dicta est, quoniam homines erant venaturi ad vitam. Est autem Nemrod filius Chus, quod interpretatur Aethiops, quia nimirum antiquus hostis semper de obscuro perfidorum populo per exsecutionem doctrinae (0118D)sive operationis nequam quasi recens nascitur.

A quo et usque hodie manet proverbium, ut dicatur: Quasi Nemrod robustus venator coram Domino. Cum imitantibus diabolum his qui sunt ex parte illius dici possit verissime, quia tales cum animas hominum suo vel verbo vel exemplo venantur ad interitum, (0119A)antiqui transgressoris ac deceptoris facta sequantur.

De terra illa egressus est Assur, et aedificavit Niniven, et plateas civitatis. De terra illa, de terra Sennaar dicit, de qua Assyriorum pullulavit imperium, qui ex nomine Nini Beli filii Ninum condiderunt urbem magnam, quam Hebraei appellant Niniven. Sane quia tacere videtur Scriptura unde Assur ortus sit, a quo Assyriorum gens nasceretur, sed tantum de qua terra exierit ad construendam Niniven, vel alias quas commemorat civitates dicere, nonnulli Patrum intellexerunt hunc esse Assur filium Sem, de quo in sequentibus legitur. Sed sive idem, sive alius Assur fuerit, constat quia primum in terra regnum Babyloniorum, secundum Assyriorum, quorum (0119B)metropolis erat Ninive, de eadem terra prodeuntium, fuerit.

At vero Mesraim genuit Ludim, et Anamim, et Laabim Nepthuhim, et Phethusim, et Chesluim; de quibus egressi sunt Philistiim et Capturim. Magis haec gentium quam hominum singulorum videntur esse vocabula, cum dictum sit manifeste et Chesluim de quibus egressi sunt Philistiim. Nam et cuncta in im desinunt, quod est proprium numeri pluralis apud Hebraeos in genere masculino, sed et interpretata pluralem magis numerum quam singularem significant. Sunt autem Laabim Lybies, Philistiim Palaestini, Capturim Cappadoces, ut in libro nominum Hebraeorum juxta opinionem Septuaginta interpretum positum invenimus. Caeterarum quae nunc habeantur (0119C)ignota sunt nobis gentium vocabula. Possederunt autem terram a Gaza usque ad terminos et fines Aegypti.

Chanaam autem genuit Sidonem primogenitum suum, Ethaeum, et Jebussaeum, et Amorrhaeum, Gergesaeum, Evaeum et Arachaeum, Sinaeum, et Aradium, Samariten, et Amathaeum. « A Sydone primogenito Chanaan urbs in Phoenice insignis Sidon vocatur, olim terminus Chananaeorum ad Aquilonem. Arachaeus Arcas condidit, oppidum contra Tripolim in radicibus Libani situm, a quo haud procul alia civitas fuit nomine Sim, quae postea vario eventu bellorum eversa nomen tantummodo loco pristinum reservavit. Aradii sunt qui Aradum insulam possederunt angusto (0119D)freto a Phoenicis littore separatam: quae videlicet insula, in vicinia Tyri posita, tuta esse civitas, et contra se positum oppidum Antaradum habere usque hodie cernitur. Samari, Emissa nobilis Syriae civitas. Aemath, usque ad nostrum tempus, tam ab Assyriis quam ab Hebraeis, ita ut apud veteres dicta fuerat appellatur. Hanc Macedones, qui (0120A)post Alexandrum in Oriente regnaverunt Aepiphaniam nuncupaverunt, nonnulli Antiochiam ita appellatam putant. » Revera autem duae fuere Emath civitates, una Aemath magna, quae nunc Antiochia nominatur, magna autem ad distinctionem minoris Emath, quae appellatur Epiphania, in qua a Nabuchodonosor oculi Sedechiae excaecati sunt.

Factique sunt termini Chanaam venientibus a Sidone Geraram usque Gazam donec ingrediaris Sodomam, et Gomorrham, et Adamam, et Seboim usque Lesa. Pro Lesa antiqua translatio habet Lice. Ipsa est autem quae nunc Callirhoe dicitur, ubi aquae calidae prorumpentes in mare Mortuum defluunt. Sidon ergo erat terminus Chananaeorum, ad Aquilonem Gerara, ad Meridiem Gaza juxta Aegyptum.

(0120B)De Sem quoque nati sunt patres omnium filiorum Heber fratre Japheth majore. Fratrem Japheth dicit, fratrem vero Cham eum esse reticet, quia quos in fide pietatis unanimes novit, eos jure fratres vocandos intelligit; perfidum vero, quamvis eisdem parentibus natum, a fraterna justorum societate demonstrat alienum. Videtur autem hac sententia designari quod cum multi de Sem nati filii multos populos procreaverint, illa tamen progenies specialius ejus sit fidem ac pietatem secuta, quae per Heber ad Abraham ac populum descendit Hebraeorum; unde et ipsorum proprie, id est, omnium filiorum Heber pater appellatur. Denique soli in constructione turris, ut Scriptura dicit, labio universae terrae in domo Heber, qui illa aetate fuit, ut in sequentibus legitur, (0120C)prima humani generis loquela remansit, quod nomina sequentis aevi hominum Hebraea manifeste probant, illo ut credendum est merito, quia fidem proavi Sem cum sua domo secutus, a conjuratione superbi operis se se immunem servaverit. Neque enim frustra Abraham Hebraeus appellari elegit; sed quia hujus Seth vitam imitari noverat, hujus vocabulum et sibi habere cognomen et suis in posterum relinquere voluit.

Filii Sem: Aelam, et Arphaxad, et Lud, et Aram. « Hi ab Euphrate fluvio partem Asiae usque ad Indicum oceanum tenent. Est autem Aelam a quo Aelamitae principes Persidis. De Assur ante jam dictum est, quod Ninom urbem condiderit. Arphaxad (0120D)a quo Chaldaei. Lud a quo Lydia. Aram a quo Syri, quorum metropolis est Damascus. Nam Hebraeo sermone Syria dicitur Aram.

Filii Aram: Hus, et Ul, et Gether, et Mes. Hus Traconytidis et Damasci conditor inter Palaestinam et Coeles Syriam tenuit principatum. Ul a quo Armenii. Gether a quo Arcannii, sive Carii. Porro (0121A)Mes pro quo Septuaginta interpretes Mosach dixerunt, qui vocantur Meones. »

At vero Arphaxad genuit Sala, de quo ortus est Heber. Ab hoc Heber et Abraham et populus ex eo natus, ut praefati sumus, Hebraeus cognominatur.

Natique sunt Heber filii duo: nomen uni Phaleg, eo quod in diebus ejus divisa sit terra, et nomen fratris ejus Jectan. Divisionem terrae eam dicit, quae in confusione linguarum facta est. Vocavit filium Phaleg, id est, Divisionem, ut perpetuam in hoc posteris suis memoriam suae devotionis relinqueret, quia nimirum, divisis ob superbiam linguis perfidorum, ipse merito fidei primitivam generis humani loquelam servaverit.

Qui Jectan genuit Helmodad, et Saleph, et Asarmoth, (0121B)Jare et Adura et Uzal Decha, et Ebal, et Abimael, Saba et Ophir, et Evila, et Jobab. Omnes isti filii Jectan. Harum gentium posteriora nomina Hieronymus se invenire non potuisse testatur. « Sed usque in praesens, inquit, quia procul a nobis sunt, vel ita vocantur ut primum, vel quae immutata sunt ignorantur. » Legimus autem supra quia Phison unus de quatuor paradisi fluminibus, quem nostri Gangen vocant, et esse in India non dubitatur, circumeat omnem terram Evilath; quae videlicet terra ab hoc Evila nomen accepisse videtur. Narrat enim eum Josephus cum fratribus suis a fluvio Coephere omnem Indiae regionem quae vocatur Hieira possedisse, sed et Verba dierum narrant quia servi Salomonis per mare Rubrum abierunt in Ophir, et (0121C)attulerunt inde aurum, et ligna thina, et gemmas pretiosissimas, quae esse Indiae regio, et ab Ophir filio Jectan vocabulum traxisse, credibile est.

Omnes isti filii Jectan. Et facta est Habitatio eorum de Messa pergentibus usque Sephar montem orientalem. Diximus supra quia Sem primogenitus Noe credentes ex antiquo Dei populo, Japhet credentes ex gentibus significet; Cham verecundiam patris deridens, et ob hoc maledictus, illam ejusdem populi partem insinuet, quae, velut in medio remanens, nec prius cum suis contribulibus, nec postmodum voluit cum gentibus fidei socius existere. Horum ergo figuris et loca habitationum aptissime congruunt; filii quippe Heber, qui praeeminentissimus (0121D)posterorum Sem ostenditur, habitationem de Messa usque ad montem orientalem qui vocatur Sephar extendisse perhibentur. Messa est autem Indiae regio quae interpretata dicitur Elatio, quae non vituperabilem ac superbam, sed illam magis extollentiam mentis significat ad quam nos hortatur Apostolus (0122A)dicens: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est, ad dexteram Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram (Colos. III, 1). Mons vero orientalis quis, nisi ille est de quo Isaias dicit. Venite, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob (Isai II. 3)? qui recte mons vocatur, quia omnes ad se ascendentes ab infimorum appetitu ad coelestia desideranda sustollit. Recte Orientalis mons, quia cunctis ad se confluentibus exortum verae lucis aperit. Recte etiam Sephar, id est, Liber cognominatur. Ipse est enim liber vitae, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi, in quo electorum omnium nomina conscripta sunt. Facta est ergo habitatio filiorum Jectan, qui interpretatur Parvulus, de Messa, id (0122B)est, Elatione, pergentibus usque ad montem orientalem qui vocatur Liber, quia sancti quique priorum justorum humilitatem sequentes, de quibus dicitur: Custodiens parvulos Dominus (Ps. CXIV, 6), in principio religiosae conversationis mentem a terrenis contagiis sublevant, ut ad videndam aeterni Solis claritatem ascendere mereantur, et de ipso libro vitae, qui est Dominus Christus, patefactis aeternae sapientiae paginis, instrui. Similiter de filiis Japheth quod dicitur, ab his divisae sunt insulae gentium in regionibus suis, nonne manifestissime etiam ipso nomine gentium per orbem Ecclesias indicat, quae sicut insulae fluctibus maris, ita tumidis amarisque saeculi procellis continue pulsantur, nec tamen superantur; et nunc quidem blandiente mundo (0122C)quasi lenibus labuntur undis, nunc saeviente velut in altum elatis adversitatum fluctibus feriuntur; sed in suae statu fidei nihilominus invicibiles perdurant? At contra filii Cham principium regni habent in Babylone, id est, Confusione, quae est in terra Sennaar, id est, fetoris eorum; et hoc in campo, quia neque montem contemplationis, qua superna inquirant, ascendunt reprobi; neque tranquillitatem intellectualium adeunt insularum, per quam labentis saeculi curas altiori animi libertate transcendant; sed in concupiscentiis tantum terrestribus effrenata gaudent petulantia circumferri; quo nimirum principio condignus sequitur finis, dum dicitur, quia facti sunt termini Chanaan venientibus a Sidone Geraram (0122D)usque Gazam donec ingrediaris Sodomam et Gomorrham et Adamam et Seboim usque Lesa. Sidon quippe Venatio moeroris dicitur, quia non alia hoc in loco debet intelligi quam ea per quam hostis antiquus animas venatur ad interitum; unde merito Venatio moeroris vocatur, quia omnes quos ceperit, (0123A)aeternis doloribus subjicit: qualem Nemrod utique gigans, qui Robustus venator contra Dominum appellatur, significat. De Sodoma et Gomorrha et finitimis civitatibus nulli dubium quin sempiterna impiorum tormenta portendant.

Hae familiae Noe juxta populos et nationes suas. Ab his divisae sunt gentes in terra post diluvium. Recenseat diligens lector ex ordine nomina hominum sive populorum qui ex tribus filiis nati esse perhibentur, et invenientur numero LXX et unum: XIII videlicet de Japheth, XXXI de Cham, XXVI de Sem, ex quibus totidem gentium linguas et nationes mundum implesse creduntur, vel potius LXXII, ut clarior fama habet, cum aliquis fuerit eorum de quo postmodum duae nationes et populi nascerentur; nisi forte duo esse Assur, (0123B)et duos creasse populos intelligendi sunt: unus qui de terra Sennaar egressus Ninivem aedificavit, et alter filius Sem; et sic numerus LXX duarum nationum adimpleatur. Neque abs re videtur quod Dominus ideo LXXII ad praedicandum discipulos miserit, quod tot essent gentes et linguae, quibus verbum praedicationis erat committendum, ut sicut prius duodecim apostolos elegit propter totidem tribus Israel ad fidem vocandas; ita postmodum septuaginta duos designaret doctores ad insinuandam gentium universarum salvationem, quae eodem essent numero comprehensae.

Erat autem terra labii unius et sermonum eorumdem. Quia praeoccupando dixerat filios Noe terram secundum cognationes et linguas et regiones in gentibus suis divisisse, redit ostendere quomodo fuerint homines (0123C)ab invicem disjuncti: ubi certissime claret quia genus humanum quandiu Conditori suo debita humilitate servivit, etiam sibimetipsi pacifica charitate concordavit. At ubi contra Auctorem cervicem superbiens erexit, mox juste punitum, nec ad seipsum pacem habere potuit. Quanta autem hominum esse felicitas posset etiam paradiso dejectorum, si vel tunc Creatori suo servire humiliter vellent, testatur gratia ejusdem Domini Conditoris ac Redemptoris nostri, qui discipulis sibi fideliter adhaerentibus misso desuper Spiritu omnium notitiam tribuit linguarum; unde mira immutatione dexterae Excelsi factum est ut sicut hic linguis ob superbiam divisis gentes sunt ab invicem toto orbe dispersae, ita illic, ob meritum (0123D)humilitatis, adunata diversitate linguarum, collecti ex omni natione quae sub coelo est populi una et non dispari confessione ac fide laudes et magnalia Dei resonarent; meritoque haec civitas, in qua linguae divisae ac gentes sunt dispersae, Babylon, id est Confusio; illa dicitur Jerusalem, id est, Visio pacis, in qua, adunatis in Dei laudem loquelis universarum gentium, est facta concordia. Sed haec postmodum latius. Interim textum litterae videamus

Cumque proficiscerentur de Oriente, invenerunt campum in terra Sennaar, et habitaverunt in eo. Apparet ex his verbis quia verum etiam primi homines plagam (0124A)Orientis tenuerunt; ideoque hanc caput esse orbis computandam, non solum quia lux siderum inde exoritur, verum etiam quia hanc primo genus incoluit humanum.

Dixitque alter ad proximum suum: Venite, faciamus lateres et coquamus eos igni, habueruntque lateres pro saxis, et bitumen pro caemento. Forte ideo lateribus pro saxis et bitumine utebantur pro caemento, quia illis in regionibus copia lapidum, unde tantum opus compleretur, deerat; vel quia murum lateritium periculo ignium fortius obsistere noverant. Fit autem bitumen de arboribus, fit et de terra, sive aquis; unde scriptum est in sequentibus de terra Sodomorum. Vallis autem silvestris habebat puteos multos bituminis; et mare Mortuum Graece lacus Asfalti, id est bituminis (0124B)appellatur; eo quod bitumen supernatans soleat in illo colligi, quo magis videtur muros Babylonis fuisse compactos.

Et dixerunt: Venite, faciamus nobis civitatem et turrem, cujus culmen ascendat ad coelum, et celebremus nomen nostrum antequam dividamur in universas terras. Quod ait cujus culmen, non civitatis, sed turris significat, id est, arcis quam in editiore loco altiorem caeteris moenibus facere disponebant. Mirandum sane qua intentione et culmen suae turris ad coelum usque attollere disponant, et se nihilominus in universas terras dividendos esse perhibeant; nisi forte ita se per orbem dividere vanissima ac superbissima mente cogitabant, ut si forte delectaret pertaesos terrenae habitationis, (0124C)vel certe si aquae diluvii rursum terris ingruerent, per hanc superiora aeris sive coeli spatia peterent.

Descendit autem Dominus, ut videret civitatem et turrem quam aedificabant filii Adam. Pro filiis Adam vetus translatio habet filios hominum, hoc est non filii Dei, sed hi qui secundum hominem viventes mererentur audire a Domino: Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes; vos autem sicut homines moriemini (Psal. LXXXI, 6). Non autem loco movetur Deus qui semper est ubique totus; sed descendere dicitur, cum aliquid facit in terra quod, praeter usitatum naturae cursum mirabiliter factum, praesentiam ejus quodammodo ostendit; nec videndo discit ad tempus, qui nunquam potest aliquid ignorare; sed ad tempus videre (0124D)et cognoscere dicitur, quod videri et cognosci facit. Non sic ergo videbatur illa civitas quomodo eam Deus videri fecit, quando sibi quantum displiceret ostendit; quamvis possit intelligi Deus ad illam civitatem descendisse, quia descenderant angeli ejus, in quibus habitat, ut quod adjunctum est: Et dixit: Ecce unus populus et unum labium omnibus, et caetera, ac deinde additum: Venite igitur, descendamus, et confundamus ibi linguam eorum, recapitulatio sit, demonstrans quemadmodum factum sit quod dictum fuerat, descendit Dominus; si enim jam descenderat, quid sibi vult venite descendamus, quod intelligitur (0125A)angelis dictum, nisi quia per angelos descenderat, qui in angelis descendentibus erat?

Ecce, inquit, unus populus et unum labium omnibus; coeperuntque hoc facere, nec desistent a cogitationibus suis donec eas opere compleant. Multa est distantia peccandi inter eos qui ita Dei mandata contemnunt, ut aliquos inter se justi aemulatores et cultores habeant; et inter eos qui omnes unanimo consensu mandatis coelestibus contradicunt. Multa item distantia inter eos qui ita peccant, verbi gratia tempore adolescentiae, ut postmodum, succedente senecta, poenitentiam admissorum agere disponant, et inter eos qui in malis quae faciunt nullum correctionis propositum gerunt. Ut ergo monstretur hoc in loco unanimitas peccantium, dicit invisibilis arbiter: Ecce (0125B)unus populus et unum labium omnibus; et propositum non poenitendi adjungit: Coeperuntque hoc facere, nec desistent a cogitationibus suis, donec eas opere compleant; quibus apte congruit principium psalmi tertii decimi, in quo dictum est: Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus (Psal. XIII, 1), id est, Nemrod artifex operis nefandi; ac deinceps de opificibus perditae civitatis: Corrupti sunt, et abominabiles facti sunt (Ibid.). Haec autem de quibus loquimur verba internus Judex ministris virtutibus incomprehensibili nobis ordine loquitur: cujus loqui ad eos est eorum cordibus occulta sua invisibilia ostendere, ut quidquid agere debeant in ipsa contemplatione veritatis legant; quasi enim audientibus dicitur, quod videntibus inspiratur; unde cum eorum cordibus Deus contra humanam (0125C)superbiam animadversionem ultionis infunderet, dicit:

Venite, descendamus, et confunaamus ibi linguam eorum. Dicitur eis qui aderant Venite, quia nimirum hoc ipsum nunquam a divina contemplatione decrescere, in divina contemplatione semper accrescere est; et nunquam corde recedere quasi quodam stabili motu est semper venire. Quibus et dicit: Descendamus et confundamus ibi linguam eorum. Ascendunt angeli in eo quod Creatorem conspiciunt, descendunt angeli in eo quod creaturam sese illicitis erigentem examine districtionis premunt. Dicere ergo est descendamus et confundamus linguas eorum, in se ipso eis hoc quod recte legatur ostendere, et per vim internae (0125D)visionis eorum mentibus exhibenda judicia occultis motibus inspirare. Et bene non ait: Venite, et descendentes confundite; sed confundamus ibi linguam eorum, ostendens ita se operari per ministros suos, ut sint etiam ipsi cooperatores Dei, sicut Apostolus dicit: Dei enim sumus cooperarii.

Confundamus, inquit, ibi linguam eorum, ut non audiat unusquisque vocem proximi sui. Merito malus punitur (0126A)affectus, etiam cui non succedit effectus; quoniam vero dominatio imperantis in lingua est, ibi est damnata superbia, ut non intelligeretur jubens homini, qui noluit intelligere ut obediret Deo jubenti.

Atque ita divisit eos Dominus ex illo loco in universas terras, et cessaverunt aedificare civitatem; et idcirco vocatum est nomen ejus Babel, quia ibi confusum est labium universae terrae. Merito confusum est labium in dispersionem, quia male conjuraverat in locutionem nefariam: ablata est potestas linguae superbis principibus, ne in contemptum Dei subditos possent quae coeperant mala docere, sicque judicium divinae severitatis in adjutorium humanae versum est utilitatis, ut tacendo cessarent ab opere, cui perverse loquendo congregati insistebant: ac sic descendente ac vidente (0126B)Domino civitatem elationis, Babylonem, hoc est confusionem appellari contigit: cui contrarium satis civitas veritatis sicut nomen, ita habet et statum; dicitur enim Hierusalem, id est, Visio pacis, in qua coetum fidelium atque humilium spiritu Dominus videns, misit gratiam Spiritus sancti, qui eis scientiam omnium tribueret linguarum, quibus imbuti, omnes qui in diversis erant linguis populos ad constructionem ejusdem sanctae civitatis, id est, Ecclesiae Christi, unanimam convocarent; quique humiliter auditum veritati apposuerant, sublimiter ora ad praedicandam toto orbi scientiam veritatis aperirent. Notandum autem quod Scriptura dicit quidem, dispersis per orbem structoribus, cessatum ab aedificatione civitatis; non (0126C)tamen dicit ab inhabitatione ejus fuisse cessatum: unde colligendum videtur, aliis inde descendentibus, et a structura cessantibus, Nemrod operis auctorem cum sua domo ibidem ac familia remansisse, donec progenito ex sua stirpe pro majore et in hac potentius regnare et alias regno suo posset addere civitates. Neque enim, ni fallor, aliter intelligi sinit quod supra dictum de illo est: Fuit autem principium regni ejus Babylon, et Arach, et Achad, et Chalanne in terra Sennaar: quamvis eamdem urbem Babyloniam postea Ninus vel Semiramis conjux illius majorem ex tempore et augustiorem reddidisse ferantur; unde est illud poetae quod dicitur olim
Coctilibus muris cinxisse Semiramis urbem; et praecipue Nabuchodonosor de spoliis Hierosolymorum (0126D)ejus ornamenta accumulans: unde ipse superbiens dixit: Nonne haec est Babylon magna, quam ego aedificavi in domum regni, in robore fortitudinis meae, et in gloria decoris mei? de cujus magnitudine ac decore Hieronymus ita narrat: « Babylonem fuisse potentissimam, et in campestribus per quadrum sitam, ab angulo usque ad angulum muri XVI millia tenuisse (0127A)passum id est, simul per circuitum LXIII refert Herodotus (Lib. I), et multi alii qui Graecas historias conscripserunt. Arx autem, id est, capitolium illius orbis est turris quae post diluvium aedificata, quatuor millia passuum tenere dicitur. Orosius in suis historiis (Lib. I, cap. 6) ejusdem ita meminit: Haec campi planitie undique conspicua, natura loci laetissima, castrorum facie moenibus paribus per quadrum disposita, murorum ejus, vix credibili relatu, firmitas et magnitudo, id est, latitudine cubitorum quinquaginta, altitudine quater tanta: caeterum ambitus ejus quadringentis LXXX stadiis circumvenit, murus coctili latere atque interfuso bitumine compactus, fossa extrinsecus late patens, vice amnis circumfluit. A fronte murorum centum portae aereae: ipsa autem latitudo (0127B)in consummatione pinnarum ex utroque latere habitaculis defensorum, atque dispositis media intercapedine sui quadrigas capit. Domus intrinsecus quater germinae habitationis minaci proceritate mirabiles. » Quia vero juxta spiritalem sensum Babylon est diaboli civitas, hoc est reproba hominum multitudo universa, structores Babyloniae qui sunt nisi magistri errorum, qui vel contrarium veritati cultum divinitatis introducunt, vel agnitam fidem veritatis malis actibus sive verbis impugnant?

Erat autem omnis terra labii unius et sermonum eorumdem, quandiu homines in Oriente permanserunt: at ubi ab Oriente pedes moverunt, mox propter verba sive opera superbiae, et ab invicem disjuncti, et a suo sunt Creatore longius expulsi. Orientis plaga (0127C)unde mundus ortu siderum lumen accipere solet, ipsum recte significat qui ait: Ego sum lux mundi; qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 12): in quo quandiu manent homines, unius sunt labii et vocis ejusdem: quia nimirum una est confessio fidei, eadem castitas actionis, communis charitas et spes aeternorum: quia omnes qui in Christo perseverant, inlustrantur. At qui a contemplatione verae lucis recedunt, nec cum Domino pacem habere, nec ad se invicem possunt: quia non sicut una fidei, ita etiam una eademque infidelitatis est norma; sed unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus, in quo electorum salus est: multi autem Domini reproborum, diversi anfractus (0127D)perfidiae, diversa pollutionum volutabra, diversi sunt dii gentium, quibus ad unum damnationis interitum omnes miseri pertrahuntur: quod bene utriusque illius civitatis figura significavit, cum, divisis in Babylonia linguis, nemo vocem proximi sui posset agnoscere. Porro in Hierusalem sociatis per gratiam Spiritus sancti linguis, fideles etiam exterorum omnium qui advenerant vocem intelligerent (0128A)et in una omnes compage charitatis ac fidei eumdem Deum ac Dominum conlaudarent

Profecti de Oriente invenerunt campum in quo habitarent, quia recedentes a luce justitiae reprobi, latas saeculi vias sibimetipsi, in quibus fluxa mente manerent, invenerunt; et hoc in fetore vitiorum carnalium. Sennaar namque, ut diximus, Fetor eorum interpretatur: Et quid per terram Sennaar, nisi putrida concupiscentia carnalis socordiae exprimitur, in qua quicunque habitare, id est, secura et fixa intentione perdurare non devitant, mox augescente nequitia, etiam proximos ad injuriam Conditoris atque opera nefanda provocant. Sequitur enim quia dixit alter ad proximum suum: Venite, faciamus nobis lateres, et coquamus eos igni. Accendunt (0128B)ergo se alterutrum ad lateres faciendos, quibus civitatem Nemrod in campo Sennaar condant; quia nimirum omnis impiorum multitudo lutulentis, sordidis ac terrenis operibus diabolo servit, et ei civitatem non aliam quam seipsos male vivendo aedificant: at contra civitas Hierusalem, in qua David et Salomon, manu fortis scilicet et pacificus regnat, non de latere, sed de lapide: non in campo, sed in monte construitur, dicente ad eum rege ipsius: Ecce ego sternam per ordinem lapides tuos, et fundabo te in saphyris (Isa. LIV, 11). et de qua Propheta: Mons Sion, latera Aquilonis civitas regis magni (Psal. LXVII, 3): quia videlicet civitas diaboli profugi utique transgressores et tyranni, quod Nemrod vocabulum sonat, hoc est universa reproborum multitudo, (0128C)per fluxam corruptionem vitae praesentis vagabunda oberrat. Ecclesia autem civitas nimirum Christi, de vivis aedificatur lapidibus, hoc est animabus fide atque operatione robustis, qualibus sapiens ejus architectus cum de rege illius loqueretur aiebat: Ad quem accedentes lapidem vivum, ab hominibus quidem reprobatum, a Deo autem electum, et honorificatum; et ipsi tanquam lapides vivi superaedificamini (I Petr. II, 4): neque hoc in campo Sennaar, sed in monte sancto Domini: quia non se in infirmis carnalium rerum voluptatibus relaxare, sed ad superna potius desideria electi stringere atque exaltare contendunt: unde dicunt quia conversatio nostra in coelis est (Phil. III, 20).

Quod autem lutum in lateres formant, quae aequis (0128D)per quadrum lateribus fieri solent, unde et nomen accipiunt, compositionem et ornatum eloquentiae saecularis ostendit, per quam civitas superba diaboli, sive in philosophia fallaci, seu in haeretica versutia, multum ad tempus videtur erigi; sed in examine districti judicis quam sit damnabilis et confusione digna patebit.

(0129A)Coquebant lateres quos fecerant igni. Videlicet illo de quo dictum est omnes adulterantes velut clibanus corda eorum (Ose. VII, 4), et de quo Isaias: Ecce vos omnes accendentes ignem, accincti flammis ambulate in lumine ignis vestri et in flammis quas succendistis (Isa. L, 41). Ignis quippe iste amor est vitiorum et cupido favoris humani, quo nimirum igne inventa semel dogmata falsitatis stulti deceptorum magistri confirmare et in tantum obdurare satagunt, ne ullo veritatis ac doctrinae coelestis possint certamine superari: sed nihilominus vincente militia veritatis, ut Scriptura ait, cecidit, cecidit Babylon magna (Apoc. XVIII, 2), duplici nimirum casu, et in praesenti dejecta per manifestationem veritatis, et in futuro damnanda per sententiam ultimae severitatis. Hujusmodi (0129B)civitates quondam in Aegypto plebs Israelitica de luto et latere faciebat, quia et ipsa necdum legis auditu erudita, vitiis atque erroribus serviebat, et eorum quoque figuram in suis operibus exprimebat, qui obscuris adhuc immundorum spirituum, quibus duris adhuc Aegyptiorum imperiis mancipati, nullam adquirendae patriae coelestis fidem spemve habere didicerunt; ideoque mundi hujus solum inlecebris adhaerere ac subdi noverunt. Bitumen vero quo structores Babyloniae utebantur pro caemento, quod de terra vel puteis assumebatur, intentionem nimirum terrenae et infimae voluptatis ostendit, qua homines hujus saeculi cuncta sua opera muniunt, ut pote qui nulla supernorum bonorum spe sive cognitione se ad appetenda ea quae in coelis sunt gaudia suspendant, (0129C)et propterea omne quod agunt temporalis oblectationis sive favoris gratia gerunt: cui contra bene templum Domini caementarii fecisse leguntur: caementum quippe de lapidibus incensis atque in cinerem versis conficitur, quibus ex igne agitur, ut qui prius singuli viritim firmi ac fortes exstiterant, postmodum cum additamento candoris emolliti, et sibi ad invicem infusa aqua melius connecti sunt, et positos in muro lapides possint alios connectere, ipsi quoque non multo post recipientes melius firmitatem, quam parumper amisisse videbantur. Qui ergo in caemento, nisi hi debent accipi, qui sedulo tribulationum temporalium fornace decocti, prius in seipsis omnem vitiorum obscuritatem virtutum candore mutarunt, dicentes suo Creatori: Lavabis me et super nivem dealbabor (0129D)(Psal. L, 9); deinde etiam proximos suis exhortationibus sive exemplis candificare atque copula dilectionis alterutrum nectere student? de quibus recte dicatur: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9): qui quo magis tribulationum flamma humiliati mollescunt, eo fortiores ad confirmanda et continenda in tribulationibus proximorum corda existant. Quod etiam templum de lapide albo construitur, dicente David ad Salomonem cum ei impensas (0130A)daret, ac mensuras templi faciendi ostenderet: sed et marmor Parium abundantissime praeparavit (I Par. XXIX, 2): quia nimirum Ecclesia Christi de fortibus fide et actione fulgidis animabus colligitur electorum. Marmor quippe insulae Pariae validae virtutis et candidi constat esse coloris; sed hujus materiae structores Babyloniae copiam, sive curam non habentes, bitumine puteorum suos lateres conglutinant: quia candorem innocentiae, robur fidei, concordiam fraternitatis, disputationum argumentis munire conantur.

Venite, inquit, faciamus nobis civitatem et turrem, cujus culmen ascendat ad coelum. Faciunt sibi civitatem mali doctores, cum relicta civitate coelesti, cujus artifex et conditor Deus est, id est, sancta (0130B)Ecclesia, propria sibi conventicula colligunt. Faciunt sibi civitatem omnes reprobi, cum neglecto praesidio praeceptorum Dei, sensus ac desideria sui cordis in agendis sive loquendis, quae ipsoslibet sequuntur. Aedificant civitatem Babyloniam, cum opera confusione digna faciunt: Faciunt et turrem cujus culmen ascendat in coelum, cum etiam in sui Conditoris injuriam impias exerunt linguas, cum juxta Psalmistae vocem, iniquitatem in Excelsum loquuntur, cum ponunt in coelum os suum, quod gentiles faciunt, multos deos colendo, haeretici fidem unius Dei erroribus polluendo, Judaei Filium Dei Christum negando, falsi catholici fidem malis operibus sive schismatibus rectam profanando: quibus omnibus convenit illud Psalmistae ad Dominum: (0130C)Superbia eorum qui te oderunt ascendit semper (Psal. LXXII, 23), ad te, id est, in memoriam tui justi examinis. Ascendente autem superbia pravorum quasi culmine turris nefandae ad coelum, aequum est ut Conditor coeli descendens destruat unanima coepta malignorum, et hoc eis primum beneficii conferat, ne valentes implere manus eorum quod coeperant, gravius in aeternum damnentur; deinde ut etiam inter se scissa noxia conspiratione dissidentes, minus bonis noceant. Hoc autem semel fecit per se ipsum descendens de coelo Dominus: hoc quotidie per praedicatores suos in Ecclesia facit: confundit enim linguas superbientium Judaeorum, qui contra gratiam Evangelii, quam praedicabat, unanimo omnes consensu et quasi omnes uno labio rebellant; eosque (0130D)ab impiis conatibus retardans, totum dispersit in orbem. Praecipitat et dividit per doctores catholicos linguas haereticorum, et eos ab invicem dissocians, ne contra Ecclesiam suam portas inferi erigere possint, prohibet. Nulla est enim haeresis, quae non ab aliis haereticis impugnetur; nulla philosophiae saecularis secta; quae ab aliis aeque stultae philosophiae sectis mendacii redarguatur; sicque fit ut dum inter se alterutrum confusas habent linguas reprobi, ita (0131A)ut nemo vocem proximi sui idem sapiendo cognoscat, et sibi nomen Babyloniae, id est confusionis congruere probent, et visionem pacis in qua Ecclesia gloriatur, minus laedant. Constat enim quia quanto nequam doctores sive operarii mali ab invicem dissidente animo secernuntur, tanto magis Ecclesiae colligendae spatium tribuunt.

Hae generationes Sem. Sem centum erat annorum quando genuit Arfaxat biennio post diluvium. Destructa fabrica Babyloniae, festinat Scriptura, enumeratis generationibus secundae mundi aetatis (prima enim usque ad Noe ac diluvium cucurrerat) pervenire ad Abraham patriarcham tertiae aetatis, imo omnium gentium; per cujus fidem et obedientiam nova denuo civitatis sanctae fundamenta jacerentur, et in (0131B)cujus semine dispersio gentium ad unam confessionem ac fidem divini cultus rediret. Quod vero numerus centenarius, qui de sinistra transfertur in dexteram, magnam perfectionem sive bonae actionis seu spei aut vitae coelestis solet insinuare; apte Sem filius benedictionis centesimo vitae anno genuit filium, cujus stirps ab Heber atque ad Abraham perveniret; qui et ipse Abraham ejusdem gratia sacramenti centesimo suae aetatis anno genuit Isaac filium promissionis, in cujus exemplum nos filii promissionis facti, quasi ad dexteram judicis nostri interim per spem positi, per bona opera benedictionem vitae coelestis exspectamus: nam duo filii, quos ante centesimum annum Sem genuit, Aelam et Assur, ut (0131C)supra lectum est, extra semen sanctum positi, et quasi in laeva adhuc manu retenti, terrenae adhuc potius civitatis, id est, mundi hujus, ex se cives creaverunt. Unus quippe Aelamitarum id est, Persarum, alter progenitor Assyriorum exstitit. Sed magna nobis secundum litteram quaestio nascitur quomodo Sem biennio post diluvium centum esse annorum dicatur, cum supra quingentesimo anno Noe natus asseritur, et sexcentesimo ejusdem Noe anno diluvium venisse legitur. Si enim quingentesimo anno sui patris natus est, utique eo sexcentos annos habente quando diluvium venit, ipse centenarius fuit, ideoque biennio post diluvium duos et centum habebat annos aetatis. Ut ergo numerus temporum sibimetipsi non repugnet, intelligendum est aut Noe (0131D)duo plus quam quingentos habuisse annos quando natus est Sem, aut duo minus ad sexcentos quando venit diluvium, aut Sem habuisse centum et duos quando natus est Arfaxat. Solet enim sic loqui Scriptura nonnunquam, ut etsi modicum supersit vel desit, plenarium tamen et perfectum in computo numerum sonet. Videtur autem verisimillimum, ut mea fert suspicio, quia cum natus esset Sem, duos super quingentos annos habuerit Noe: neque enim falsum dixit Scriptura, quod quingentos annos habuerit, etiamsi quingentos et duos habuit: quia nimirum minor numerus intra majorem continetur. Nam et ipsa Scriptura multum libere se locutam eo (0132A)loci significavit, cum diceret Noe quingentos habentem annos genuisse filios tres, Sem, Cham, et Japhet; cum nulli sit dubium quod uno eodemque anno unus vir de una conjuge tres filios generare non possit: quod ideo forte sacrae scriptor historiae diligentius hoc loco curavit explicare, dicendo Sem biennio post diluvium centum fuisse annorum, quia se meminit annum nativitatis ejus quasi negligentius adnotasse.

Vixitque Sem postquam genuit Arfaxat quingentos annos, et genuit filios et filias. Nusquam in tota hac serie generationum additur, sicut in ea quae diluvium praecessit aetate, et mortuus est; quia nemo erat in tota hac complexione nascentium, de quo a caeteris excepto dici posset, sicut ibi de Enoch ambulavitque (0132B)cum Deo, et non apparuit, quia tulit eum Deus (Gen. V, 24).

Porro Arfaxat vixit triginta quinque annos et genuit Sale. In hoc loco Septuaginta Interpretes unam generationem plus quam Hebraica veritas posuere, dicentes quod Arfaxat cum esset annorum centum triginta quinque genuit Caïnan: qui cum centum triginta annorum fuerit, gennerit ipse Sale: quorum translationem evangelista Lucas hoc in loco videtur esse secutus. Verum chronographi Graecorum hac comperta distantia, generationum quidem seriem ad auctoritatem Hebraicam, ablato Cainan, emendarunt: nec tamen numerum annorum in generationibus, quas cum Hebraeis Codicibus habuere communes, ad eorum auctoritatem emendare curarunt: (0132C)sed propriam secuti auctoritatem, dederunt huic aetati quae a diluvio tendit ad Abraham annorum summam; minorem quidem LXX Translatorum editione annis centum triginta, sed Hebraica veritate annis sexcentis et quinquaginta majorem.

Sale quoque vixit triginta annis, et genuit Heber. Septuaginta interpretes habent centum triginta.

Vixit autem Heber triginta quatuor annis, et genuit Faleg. Septuaginta interpretes habent centum triginta quatuor.

Vixit vero Faleg triginta annis et genuit Reu. Septuaginta interpretes habent centum trigenta.

Vixit autem Reu triginta duobus annis, et genuit Sarug. Septuaginta interpretes habent centum triginta (0132D)duos.

Vixit vero Sarug triginta annis, et genuit Nachor. Septuaginta interpretes habent centum triginta.

Vixit autem Nachor XXVIIII annis, et genuit Thare. Septuaginta interpretes habent LXXVIIII.

Vixitque Thare septuaginta annis, et genuit Abram et Nachor et Aran. Septuaginta interpretes in hac sola generatione nihil a veritate differunt Hebraica. Et huc usque secunda mundi aetas pertingit, habens juxta Hebraicam veritatem annos CXCII, juxta Septuaginta interpretes mille septuaginta duos, juxta vero statuta chronographorum DCCCCXLII. Ita autem dicitur Thare cum annis septuaginta vixisset genuisse (0133A)Abram et Nachor et Aran, sicut ante diluvium Noe tres filios, cum esset annorum quingentorum, genuisse narratur; cum unus vir de una conjuge uno anno tres filios generasse non posset. Intelligitur enim, quia septuaginta annorum cum esset, genuit Abram, qui nunc Abraham, ac deinde fratres ejus tempore sequente; sed minus curavit Scriptura nativitatis eorum tempus exprimere, cum sola adnotatio temporis quo natus est Abraham ad significantiam aetatis illius exprimeret et sufficere posset.

Hae sunt generationes Thare. Thare genuit Abram et Nachor et Aran. Una Thare domus erat, de quo natus est Abraham, in qua unius veri Dei cultus; et, quantum credibile est, in qua jam sola etiam Hebraea lingua remanserat, cum et ipse sicut jam (0133B)manifestior Dei populus in Aegypto, ita in Mesopotamia servire diis alienis, Jesu Nave narrante, refertur; caeteris ex progenie illius Heber in linguas paulatim alias et in nationes alias defluentibus proinde sicut per aquarum diluvium una domus Noe remanserat ad reparandum genus humanum, sic in diluvio multarum superstitionum per universum mundum una remanserat domus Thare, in qua custodita est plantatio civitatis Dei. Denique sicut illic enumeratis supra generationibus usque ad Noe simul cum annorum numeris, et exposita diluvii causa, priusquam Deus inciperet de arca fabricanda loqui ad Noe, dicitur hae generationes Noe: ita et hic enumeratis generationibus a Sem filio Noe usque ad Abraham, (0133C)deinde insignis articulus similiter ponitur, ut dicatur hae generationes Thare. Thare genuit Abram et Nachor et Aran. Si quidem ibi secundae mundi aetatis, hic tertiae patriarcha nascebatur.

Porro Aran genuit Loth, mortuusque est Aran ante Thare patrem suum in terra nativitatis suae, in Ur Chaldaeorum. Quod dicit ante Thare et praesentiam potest et tempus designare; tempus videlicet, quia ante moreretur quam pater suus; praesentiam vero, quia et coram illo, id est, praesente illo, vita excederet. Denique quidam Codices habent quia mortuus est ante conspectum Thare patris sui. Quod vero dicitur in Ur Chaldaeorum, nomen videtur esse loci, in quo sepultus est; cujus hodie, sicut Josephus refert, tumultus ostenditur: ex quo videtur magnae alicujus (0133D)excellentiae vel dignitatis idem Aran exstitisse. Quia vero apud Hebraeos, Ur dicitur Ignis, narrant quod igni Chaldaeorum consumptus sit: quia videlicet Deum verum cum Abraham majore suo fratre cognoscens, ignem quem illi adorabant, adorare ipse respuerit; ideoque ambobus in ignem missis a Chaldaeis, ipse flammis assumptus; Abraham vero sublimioris fidei merito sit liberatus a Domino: unde in sequentius ad eum loquitur: Ego Dominus, qui eduxi te de igne (0134A)Chaldaeorum; et hujus gratia dissensionis Abraham quamvis ignem evaserit, apud Chaldaeos tamen habitare nequiverit; sed cum sua cognatione sit a parente aliam translatus in terram: quibus concordant verba Achior ducis omnium Moabitarum et Ammonitarum, qui quasi vir inclytus, quae in vicina et cognata sibi gente, imo de qua ipse ortus est, facta fuerant ignorare non potuit: ait enim loquens de populo Israel ad Holofernem principem militiae Assyriorum: Populus iste ex progenie Chaldaeorum est: hic primum habitavit in Mesopotamia, quoniam noluerunt sequi Deos patrum suorum qui erant in terra Chaldaeorum. Deserentes itaque cerimonias patrum suorum, quae in multitudine deorum erant, unum Deum coeli coluerunt, qui et praecepit eis ut (0134B)exirent inde, et habitarent in Haram (Judith V, 6).

Duxerunt autem Abram et Nachor uxores. Nomen uxoris Abram Sarai, et nomen uxoris Nachor Melcha, filia Aran patris Melchae et patris Jeschae. Dicunt majores nostri Jescham hanc ipsam esse Saram uxorem Abrahae, quia videlicet iidem fratres germani Abraham et Nachor duas sorores filias Aran uxores habuerint. Quod si ita est, non potest Aran pater earumdem idem intelligi qui fuit frater junior Abrahae et Nachor, sed alter ejusdem nominis homo. Constat enim quia Abraham decem solum annis Saram conjugem suam praecessit, dicente ipso coram Domino: Putasne centenario nascetur filius, et Sara nonagenaria pariet filium (Genes. XVII, 37)? Et quomodo frater ejus junior potuit habere filiam, quae illo (0134C)decem annis minor esset, se autem ipso septem aut non amplius quam octo?

Erat autem Sarai sterilis, nec habebat liberos. Divinae providentiae consilio gestum est, ut sterilis esset in adolescentia, quatenus in senectute filium promissionis generans, Ecclesiae sanctae typum insinuaret, cui dicitur Laetare sterilis quae non paris (Gal. IV, 27), et caetera. Decebat enim ut quae in figuram unicae fidei ac spei nostrae unum erat filium de promissione paritura, non hunc in Chaldaea, non in Mesopotamia, sed in terra promissionis generaret.

Tulit itaque Thare Abram filium suum et Loth filium Aran, filium filii sui, et Sarai nurum suam uxorem Abram filii sui, et eduxit eos de Ur Chaldaeorum, (0134D)ut irent in terram Chanaan. Vetus translatio habet, quia eduxit eos de regione Chaldaeorum, quod nullam omnino quaestionem habet. Quod vero juxta Hebraicam veritatem dicitur, quia eduxit eos de Ur, id est de igne vel incendio Chaldaeorum, potest ita recte intelligi, quod eduxerit eos de illa regione ubi ignis colebatur, pro eo ut diceretur, eduxit eos de idololatria Chaldaeorum. Quod vero dicitur ut irent in terram Chanaan, statimque subjungitur veneruntque usque (0135A)Haran, et habitaverunt ibi, et facti sunt dies Thare ducentorum quinque annorum, et mortuus est in Haran, propositum mentis Thare ostendit, quia cogitabat quidem cum a Chaldaeis profugeret, ire in terram Chanaan: sed cum Haran perveniens, opportunam in ea sibi suisque ac tutam a Chaldaeorum insecutione sedem reperit, ulterius terram Chanaan ad peregrinandum invisere supersedit, sed in civitate ad quam pervenerat ad mortem usque pertransiit: ita ut ne filio quidem Abraham ac nepote Loth inde ad praeceptum Domini exeuntibus, ipse ex ea pedem movere curaret. Nam quod dicitur ibidem, cum habuerit ducentos et quinque annos, esse defunctus, longo post abscessionem eorum tempore factum esse constat. Si quidem Abraham, qui septuagenario (0135B)patre natus est, septuaginta quinque erat annorum, cum exiret de Haran, qui sunt anni centum quadraginta quinque. Hac ergo aetate patris exivit de Haran, sexaginta videlicet ante obitum illius annis. Sed Scriptura mortem Thare ante abscessum Abrahae praeoccupando adventui ipsius et habitationi in Haran conjunxit, ut deinceps ex quo coepisset liberum narrandi de Abraham et Loth spatium haberet. Haran autem civitas est Mesopotamiae trans Edissam, quae usque hodie Charra dicitur, apud Romanos Crassi consulis interitu, apud nos patriarcharum habitatione insignis: quae etiam in libro sancti Patris Tobiae hospitio Raphaelis archangeli nobilitata refertur.

Dixit autem Dominus ad Abram: Egredere de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui in (0135C)terram quam monstravero tibi, faciamque te in gentem magnam, et benedicam tibi, et magnificabo nomen tuum, erisque benedictus. Quia distincte loquens Dominus, terram, cognationem et domum patris dicit, terra Abrahae est intelligenda in regione Chaldaeorum, unde jam recesserat: coguatio ejus, frater Nachor cum familia sua, quam jam reliquerat: Domus patris, in qua tunc manebat in Haran. Quomodo ergo tunc cum domo patris de terra quoque et cognatione, de qua jam egressus esse videbatur, nunc exire jubetur? Nisi forte intelligendum quod eo proposito, ut supra jam diximus, de terra et de cognatione sua cum parente exierat, ut ad hanc, reconciliatis Chaldaeis, aevo sequente rediret: cui nunc a Domino praecipitur (0135D)ut a repetenda Chaldaea propositum mentis avertat, nec non et ab inhabitatione Mesopotamiae mentem simul et corpus auferat, relictaque terra in qua civitas superbiae facta, ac Domino judicante confusa est, veniret in terram, in qua gratiam supernae benedictionis acciperet, novamque ex se ac meliorem progeniem fidei et obedientiae suae merito procrearet. Quod enim ait, faciamque te in gentem magnam, ad populum Israel proprie pertinet. Nam de aliarum generatione nationum quae de illo similiter erant (0136A)oriturae, Ismaelitarum videlicet, Idumaeorum, et eorum qui de Chettura secunda ejus post Sarram conjuge erant nascituri populorum, dicit in sequentibus ad eum: Faciamque te crescere vehementissime, et ponam in gentibus, atque in te benedicentur universae cognationes terrae. Haec est major superiore ac longe praestantior promissio benedictionis. Illa enim terrena, haec coelestis est: quia nimirum illa propagationem carnalis Israel, ista spiritalis significat: illa populi ejus qui de eo secundum carnem natus est; haec ejus qui de universis cognationibus terrae in Christo salvatur, in quibus sunt et illi quicunque ex eo secundum carnem nati, etiam pietatem fidei ejus imitari voluerunt: quibus omnibus dicit apostolus Paulus: Si autem vos Christi, ergo Abrahae semen estis (0136B)(Gal. III, 19). Quod ergo ait: atque in te benedicentur universae cognationes terrae, tale est ac si diceret, et in semine tuo benedicentur familiae terrae: ut enim Apostoli verbis loquar, in lumbis Abrahae erat Maria jam tunc, de qua nasciturus erat Christus, quando haec dicebantur ad eum. Et mira supernae dispensatio severitatis ac pietatis. Convenientes enim ad opus superbum homines, plurimi dividi ab invicem per diversas linguas et cognationes meruerunt: relinquens vero provinciam illam unus, et sponte ad imperium Domini exsulans, omnes in se gentes, quae in variis erant provinciis ac linguis divisae, communi benedictione recolligendas audivit. Notandum sane quod licet a nativitate Abrahae tertia aetas mundi computari soleat, hoc tamen oraculo Domini ad (0136C)Abraham specialiter secundum ipsam sufficientiam rerum, tertiae aetatis sunt consecrata primordia: siquidem tunc semen sanctum a nationibus secretum, et nasciturus ex eo Salvator omnium gentium praedictus est: usque ad hoc enim tempus fideles et justi omnes illa vitae moralis scientia utebantur, quam vel natura duce noverant, vel parentum doctrina originaliter traxerunt: nunc autem cognitionem per operam etiam venturi in carne Salvatoris, in quo esset benedictio et salus omnibus sanctis ventura, et his videlicet qui incarnationem ejus prius nascendo praecederent, et nobis qui posterius nati per nomen ejusdem Domini Jesu, ut Petrus ait, credimus salvari quemadmodum et illi.

(0136D)Egressus est itaque Abram sicut praeceperat ei Dominus, et ivit cum eo Loth. Septuaginta quinque annorum erat Abram cum egrederetur de Haran. Claret ex hoc numero annorum Abrahae, quia vivente adhuc patre, ut supra expositum est, de Haran exierat. Numerus autem ille septuaginta et quinque annorum mysticus esse non est dubitandum, dum in eo et ipse promissionem divinae benedictionis accepit, et Isaac filium ejusdem benedictionis haeredem reliquit moriens: de quo ut breviter dicamus, septuaginta quia septies (0137A)deni sunt, perfectionem bonae designant actionis, cum mandata decalogi per gratiam Spiritus sancti, quae septiformis a propheta describitur, implemus: quibus quinque superadjiciuntur, ut in cunctis nostri corporis sensibus eadem divina praecepta, juvante Spiritus gratia, faciamus. Septuaginta et quinque annorum erat Abram quando ad praeceptum sive ad promissa Domini exiens de Haran, terram repromissionis intravit; ut ostenderetur quia et ipse per auxilium Spiritus, anathematizatis erroribus Babyloniae conversationis, Dei praecepta servaret; et hoc in omni quod vel vivendo vel audiendo vel gustando vel tangendo gerebat, ne quid prorsus in suo corpore esset, quod non obedientiae praeceptorum coelestium dono Spiritus ipsius illustratus et adjutus impenderet, (0137B)et omnibus quoque eisdem promissionis haeredibus simili ordine vitam ducendam esse signaret. Nam et hoc quod ille jussus exiit de terra et cognatione et de domo patris sui, universis promissionis ipsius filiis, in quibus et nos sumus, constat imitandum. Egredimur quippe de terra nostra, cum carnis voluptates abdicamus; de cognatione nostra, cum vitiis omnibus cum quibus nati sumus, in quantum hominibus possibile est, nos exuere studemus; de domo patris nostri, cum ipsum mundum relinquere cum principe suo diabolo vitae coelestis amore contendimus. Omnes enim propter reatum praevaricationis primae filii diaboli nascimur in mundo; sed per gratiam regenerationis quique ad semen Abrahae (0137C)pertinemus, filii Dei efficimur, dicente nobis, id est, Ecclesiae suae, Patre nostro qui est in coelis: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum et domum patris tui (Psal. XLIV, 11): unde bene Haran, de qua egressus est Abraham, Ira interpretatur. Chanaan, ad cujus terram invitatur, Mutatus sive Negotiator dicitur. Non ergo solus Abraham cum fratre Loth egressus est de Haran, ut veniret in terram Chanaan, sed et omnes electi qui nati sunt lavacro regenerationis, exeunt profecto de Haran veniuntque in terram Chanaan; sed et omnes electi cum iram primi reatus in vitae suae statu, abdicata consuetudine vitiorum, virtutibus operam dant, et felicissimo commercio temporalibus insistunt laboribus, ut aeterna praemia consequantur; terrenas divitias (0137D)spernunt, ut possint accipere coelestes; humani gaudia regni contemnunt, ut in regno Dei partem habere mereantur. Haec est enim terra quam se Dominus sequacibus suis monstraturum esse promisit: quia non humanae ingenio sapientiae, qua sit actionum bonarum via incedendum, potest investigari, sed illius est in omnibus ducatus expetendus, cui dicit Psalmista: Tenuisti manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti me, et cum gloria assumpsisti me (Psal. II, 24).

Tulit itaque Sarai uxorem suam, et Loth filium fratris sui, universamque substantiam quam possederant et (0138A)animas quas fecerant in Haran; et egressi sunt ut irent in terram Chanaan. Quod dixit animas quas fecerunt pro eo positum est, ut diceret filios quos genuerant. Solet enim in Scripturis homo aliquando animae solius, aliquando carnis nomine solius indicari. Animae, sicut dictum est: anima quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 20); carnis, ut in Psalmo: at te omnis caro veniet (Psal. LXIV, 3), cum neque caro sine anima ad Deum venire, neque sine carne possit anima peccare, sed propter unam partem totus homo signetur. Neque ex hac sententia quidquam habent auxilii qui sicut carnem ex carne, ita ex anima animam aestimant procreari: cum vocabulo animae, ut diximus, totus homo designetur. Animas autem fecisse, id est, animas procreasse in Haran non (0138B)Abraham et Loth, sed familiae eorum et vernaculi intelligendi sunt: nam ipsos patriarchas adhuc absque liberis permansisse sequentia sacrae historiae testantur.

Cumque venissent in eam, pertransivit Abram terram usque ad locum Sychem, usque ad convallem illustrem. Chananaeus autem tunc erat in terra: apparuitque Dominus Abram, et dixit ei: Semini tuo dabo terram hanc: qui aedificavit ibi altare Domino. Supra legitur quia commorantem adhuc in Haran Abram Dominus allocutus est, eumque multiplici benedictione promissa, exinde abire, et in terram quam ipse monstraret, venire praecepit: quod ubi fecit, et divinis libenter obedivit praeceptis, mox majore Dei gratia (0138C)dignus efficitur; ita ut non solum allocutione ejus, sicut prius, sed et visione frui mereretur. Qui cum eadem visione atque allocutione divina cognovisset hanc esse terram, quam sibi possidendam promiserat; confestim eam quasi vir Deo devotus posito altari ei attitulare, atque ad offerendas ei victimas consecrare curavit. Verum quia sacra historia mysteriis typicis est plena, notandum quod eadem Domini apparitio atque altaris erectio in loco Sychem et in convalle illustri facta esse memoratur, quae convallis illustris figurate, nisi humilitas intelligenda est? quam vocati a Domino a laboribus et oneribus saeculi hujus primam inter virtutes habere debemus, dicente ipso: Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris: jugum enim meum (0138D)suave est, et onus meum leve est (Matth. XI, 29). Cujus oneris portationi congruit mystice locus Sychem, quia hic cum valle illustri pariter nominatur: Sychem quippe Latine in humeros transfertur, quia nimirum cum humilitate mentis bonorum nos operum oportet onera gestanda suscipere: quod cum agere sollicite curamus, mox dominicae visitationis et consolationis accipere gratiam merebimur, ut paulatim ad sublimiores virtutum gradus valeamus ascendere. Unde recte de processibus itinerum Abrahae quae bonorum operum profectus designant, adjungitur:

Et inde transgrediens ad montem qui erat contra (0139A)orientem Bethel, tetendit ibi tabernaculum suum, ab occidente habens Bethel et ab oriente Ai. Aedificavit quoque altare ibi Domino et invocavit nomen ejus. Post convallem quippe ad montana conscendit, quia per humilitatem propriae despectionis ad sublimitatem debemus Deo devotae actionis ascendere. Et ibi quoque, sicut et in convalle, aedificavit altare Domino, ac nomen ejus invocavit, quia et ut humiliemur in conspectu Domini, et ut sublimia virtutum opera faciamus, utrumque divinae dignationis est donum: pro utroque illi gratiarum laudes debemus offerre. Et quia semper in virtutibus esse debet ad altiora progressus, apte subditur:

Perrexitque Abram vadens, et ultra progrediens ad meridiem. Meridiana quippe plaga, unde sol ardentior (0139B)mundum illustrare consuevit, fervorem dilectionis mystice demonstrat, qua corda electorum, ne in rerum infimarum appetitu ac desideriis torpeant, Sole justitiae desuper, videlicet Christo, illucente, semper accenduntur. Itaque Abraham videre ac nosse desiderans terram quam accepturus erat in possessionem, humana quidem curiositate perrexit, vadens et ultra progrediens ad meridiem: mystica autem significatione docuit sese ascendentem de virtute in virtutem continuum divinae dilectionis, sicut et omnes electos, semper agere profectum, donec ipsum videre donetur Deum deorum in Sion.

Facta est autem fames in terra, descenditque Abram in Aegyptum ut peregrinaretur ibi. Post accepta promissa benedictionis, post ingressam terram promissionis, (0139C)post aedificatum in ea altare Domino, post invocatum nomen illius, fame tentatur Abraham, et tanta fame, cujus gratia eam quam in promissione acceperat, mox ut vidit et adiit, terram relinqueret; sed et Isaac, sed et Jacob, ac filii ejus, simili cogente necessitate, eamdem promissionis terram relinquebant, et sicut Psalmista canit, pertransierunt de gente in gentem, et de regno ad populum alterum (Psal. X, 13): quod non casu, sed superna utique provisione factum esse credendum est, ut et ipsi videlicet, et omnes ejusdem promissionis haeredes intelligerent, ita se divinae benedictionis dona suscepisse, ut in hac tamen vita labor sibi et afflictio sustinenda temporalis, sed in futuro sit requies ac beatitudo exspectanda (0139D)perennis, ubi et hoc quoque daretur intelligi, quod ita terra Chanaan in possessionem sit promissa Abrahae ac semini ejus, ut haec magis haereditatem patriae coelestis significet, de qua scriptum est: Justi vero haereditate possidebunt terram, et inhabitabunt in saeculum saeculi super eam (Psal. XXXVI, 29). Quod de terra hujus saeculi quae justis et injustis est communis dictum non esse constat, dum et in saeculum saeculi et a justis possidenda narratur. Promittitur ergo terra Chanaan Abraham et semini ejus, ac post longum laborem Aegyptiae servitutis Jesu duce redditur, (0140A)ut insinuetur mystice quia promissa nobis olim patria coelestis post afflictionem exsilii praesentis sit reddenda per Jesum Christum Dominum nostrum. Sed et in eadem terra Chanaan filii promissionis nunquam a laborando sive contra hostes certando cessabant, ut intelligerent, sicut praefati sumus, aliam sibi magis patriam post hanc esse quaerendam, in qua veraciter benedictione coelesti et requie fruentur aeterna: cui nimirum dispensationi divinae providentiae congruit etiam hoc quod peregrinans in Aegypto Abraham periclitatus est propter uxorem; sed periclitanti ne laederetur divina protectione subventum est, ut videlicet patesceret quia non solum generalia mundi mala, ut est fames, morbi, captivitas, justi cum reprobis in hac vita subituri, verum (0140B)etiam speciales ab ipsis reprobis essent tribulationes passuri, pro quibus tantum omnibus ea quae reprobi non norunt praemia in futuro perciperent. Sequitur.

Cumque prope esset ut ingrederetur Aegyptum, dixit Sarai uxori suae: Novi quod pulchra sis mulier, et quod cum viderint te Aegyptii, dicturi sunt quod uxor ipsius est, et interficient me, et te reservabunt: dic ergo, obsecro, quod soror mea sis, ut bene sit mihi propter te, et caetera usque dum dictum est, flagellavit autem Dominus Pharaonem plagis maximis et domum ejus propter Sarai uxorem Abram; vocavitque Pharao Abram, et dixit ei: Quidnam est quod fecisti mihi? quare non indicasti quod uxor tua esset? quam ob causam dixisti esse sororem tuam, ut tollerem eam mihi uxorem. (0140C)Nihil mentitus est Abraham quia uxorem suam dixit sororem. Erat enim et hoc, quia propinqua sanguine, sicut etiam Loth eadem propinquitate, cum fratris ejus esset filius, frater ejus est dictus. Itaque uxorem tacuit, non negavit sororem, conjugii tuendam pudicitiam committens Deo, et humanas insidias cavens ut homo, quoniam si periculum, quantum caveri poterat, non caveret, magis tentaret Deum quam speraret in eum. Denique factum est quod de Domino praesumpsit Abraham, nam Pharao rex Aegypti, qui eam sibi uxorem acceperat, graviter afflictus, marito reddidit: ubi absit ut eam credamus alieno concubitu fuisse pollutam, quia multo est credibilius hoc Pharaonem facere afflictionibus magnis non fuisse permissum. Potest et hoc dici, quod juxta librum Esther (0140D)ubi quaecunque mulierum placuisset regi, sex mensibus oleo ungebatur myrtino, et aliis sex quibusdam pigmentis et aromatibus utebatur, et tunc demum ingrediebatur ad regem. Poterat fieri ut Sarai postquam placuit regi, dum per annum ejus ad eum praeparatur introitus, et Abrahae Pharao multa donaverat, et Pharao postea sit percussus a Domino, illa adhuc intacta ab ejus concubitu permanente.

Ascendit ergo Abram de Aegypto, ipse et uxor ejus, et omnia quae habebat, et Loth cum eo ad australem plagam. Australem plagam non Aegypti dicit, sed (0141A)terrae repromissionis: neque enim de Aegypto ad austrum fecit iter, quod quicunque fecerit, longius a terra repromissionis abscedit: sed Aegyptum totam deserens, cujus partem adierat, Australem terrae repromissionis plagam, quae proxima erat, primum conscendit. Notandum quoque juxta litteram quod et supra in Aegyptum descendisse, et nunc de Aegypto ascendere memoratur Abraham, quia nimirum terra Aegypti non solum terrae Chanaan, sed et caeteris mundi regionibus jacere perhibetur inferior, sicut econtra Scytharum regio aliis terrarum partibus fertur eminere sublimior: quod ex fluminum cursibus in hanc aliunde defluentium, ex illa profluentium, facillime potest conjici. Congruit autem aptissime typicis sensibus ut terra Chanaan altior (0141B)sit Aegypto, quia haec nimirum promissionem patriae coelestis, illa designat pressuras ac labores vitae praesentis. Nam hanc Dominus et promisit et dedit haereditatem Israel populo suo: in illa vero et Abraham periclitatus, quamvis citissime a Domino tutatus, et progenies ejus gravissimo est diutius servitio pressa, quamvis et ipsa ad ultimum mirabiliter redempta, atque inde educta est. Altior ergo est terra repromissionis finibus Aegypti, tametsi in proximo sita, quia etsi communem in hoc saeculo justi ac reprobi vitam foris agere videntur, magna tamen sublimitate devotae mentis coeli cives omnibus mundi hujus amatoribus antecellunt. Quod ergo dicitur de Abraham quia ascenderit de Aegypto, et cum suis omnibus venerit (0141C)ad australem plagam, significat typice quod et ipse dum viveret in carne, et omnes electi, filii videlicet ejusdem promissionis, ita cogitationem pro tempore ad curanda corporis necessaria deflectunt in infimis, ut mox, expleta eadem corporis cura, ad contemplanda ea quae sursum sunt totam mentis intentionem revocent, ac sese fervore dilectionis et luce gratiae coelestis a Sole justitiae quaerant innovari: hoc est enim mystice ascendentes de Aegypto ad austratem plagam venire, expletis nos carnis necessariis, supernae lucis et charitatis profectum a Domino sedula intentione postulare. Tali namque voto ac proposito mentis ad coelestem nos patriam iter facere non dubium est: unde apte subditur.

Reversusque est per iter quo venerat a meridie in (0141D)Bethel. Per meridiem nos quippe ad Bethel tendere est per lumen scientiae coelestis, perque inspirationem intimi amoris ad ingressum domus Dei, quod Bethel significat, crebris bonorum operum gressibus properare; illius videlicet domus quae, sicut Apostolus ait, non manufacta, sed est aeterna in coelis (II Cor. V, 1), quam videre desiderabat Propheta, cum dicebat: Domine, dilexi decorem domus tuae, et locum tabernaculi gloriae tuae (Psal. XXV, 8.)

Usque ad locum ubi prius fixerat tabernaculum inter Bethel et Ai: in loco altaris quod fecerat prius, et (0142A)invocavit nomen Domini. Notandum quod beatus Abraham profectus electorum itinere suo figurans, in Bethel quidem a meridie sive per meridiem reversus esse narratur, nec tamen eamdem civitatem ingressus esse subjungitur; sed inter hanc et Ai pervenisse, ibique Dominum invocasse perhibetur. Qui locus orationis in monte esse positus supra memoratur, quia nimirum electi carnis adhuc vinculo retenti, et in profectu virtutum positi, tota quidem mentis intentione ad domum supernae habitationis pervenire satagunt, continuis bonorum operum gressibus ad hanc properare contendunt; sed necdum hanc intrare, necdum cives Regemque ejus in decore suo cernere possunt: verum inter acceptionem fidei, qua Domino consecrati sunt, et ingressum regni in (0142B)quo eum videre desiderant, altitudinem bonae actionis quasi medium montis eximii verticem conscendunt. Ai namque sive Aggai, ut antiqui translatores nomen urbis illius posuerunt, interpretatur Quaestio, sive Festivitas: quod videlicet nomen aptissime tempori congruit illo, quo quisque fidelium Domino consecratur sacramentis salutaribus: de quo admonens Apostolus ait: Nolite contristare Spiritum sanctum Dei, in quo signati estis in die redemptionis (Ephes. IV, 30). Quanta enim festivitas mentis est redimi a potestate tenebrarum, et illustratione Spiritus sancti signaculum veri Regis effici? quae civitas invictae fidei etiam quaestio potest recte vocari: per hanc enim sive electi Dominum, a quo longius aberraverunt, quaerere didicerunt, sive ipse Dominus eos (0142C)quasi oves suas bonus pastor se quaesisse innotuit, juxta quod ipse ait: Filius hominis venit quaerere et salvum facere quod perierat (Luc. XIX, 10). Aedificant autem sancti in praefato monte bonae conversationis altare Domino, non aliud utique quam suum corpus et animam, in quo et nomen ejus invocant, scientes se absque auxilio nominis ejus nec viam justitiae coepisse, neque cursum boni propositi consummare valere. Haec de loco altaris Abraham idcirco diligentius explanare curavimus, ne quis putaret beatum Moysen historiae gratia diligentiae et non potius intuitu spiritalis intelligentiae tam solerter locum tabernaculi et altaris vel orationis ejus iterata narratione voluisse describere. Ubi et hoc notandum quod (0142D)Abraham non in Aegypto, sicut nec in Chaldaea, sive in Haran, sed tantum in terra Chanaan, quam in promissione accepit, vel fecisse altare vel Dominum invocasse describitur: quia nimirum nonnisi in unitate fidei catholicae, nonnisi in spe supernae promissionis, perfecta opera facere, ac digna Deo vota offerre valemus. Bethel autem ipsa est quae prius Luza vocabatur, et a Jacob, cum ibi dormiens coelestia miracula atque agmina vidisset, Bethel nomen accepit; civitas sicut et Ai duodecimo circiter milliario ab Hierusalem sita euntibus Neapolim.

(0143A)Sed et Loth qui erat cum Abram fuerunt greges ovium, et armenta, et tabernacula; nec poterat eos capere terra ut habitarent simul: erat quippe substantia eorum multa, et non quibant habitare communiter: unde et facta est rixa inter pastores gregum Abram et Loth, et caetera quibus ex ordine replicatur quomodo Loth ab Abraham salva charitate discessit, malente illo fratrem charissimum et sanctissimum a se corporaliter separari, quam cum scandalo et jurgiis infirmorum secum teneri: quem tamen a se corpore separatum nequaquam ab intimo suae mentis amore separavit, sicut sequentia sacrae historiae manifestissime probant: ubi eum ab hostibus captum strenuissime cum suis omnibus salvavit, et merito quia nec ipse Loth opus virtutis ac fidei, quod cum fratre (0143B)majore consueverat exercere, etiam separatim conversatus ulla in parte mutavit.

Elevatis itaque Loth oculis, vidit omnem circa regionem Jordanis, quae universa irrigabatur antequam subverteret Dominus Sodomam et Gomorrham, sicut paradisus Domini et sicut Aegyptus venientibus in Segor: elegitque sibi Loth regionem circa Jordanem, et recessit ab oriente; et caetera usque dum ait: homines autem Sodomitae pessimi erant et peccatores coram Domino nimis. Fertilitatem terrae laudat, simul et incolarum notat impietatem, ut eo majori damnatione digni esse intelligantur, quod maxima Dei munera non ad fructum pietatis, sed ad incrementum vertere luxuriae: ubi etiam tacite laudibus beati Loth additur, quia in ipsa terra inter ipsos degens indigenas, (0143C)neque ubertate soli divitis, neque exemplo cohabitantium potuit ullatenus a suae putitatis integritate corrumpi. Quibus autem peccatis Sodomitae fuerint subjugati, excepto illo infando quod in sequentibus Scriptura commemorat, Ezechiel propheta sufficienter exponit, loquens ad Hierusalem: Ecce haec fuit iniquitas Sodomae sororis tuae, superbia, saturitas panis, et abundantia, et otium ipsius et filiarum ejus; et manum egeno et pauperi non porrigebant, et elevatae sunt, et fecerunt abominationes coram me (Ezech. XVI, 49). A quibus omnibus immunem fuisse beatum Loth, et textus sacrae historiae testatur, quem angelos hospitio recepisse, ac per eos a pereuntibus impiis ereptum esse declarat; et sententia beati Petri (0143D)apostoli probat, qua dicitur: Et justum Loth oppressum a nefandorum injuria et conversatione eruit (II Petr. II, 7). Aspectu enim et auditu justus erat, habitans apud eos qui de die in diem animam justam iniquis operibus cruciabant. Quid enim boni meriti ei deesse poterat, qui justus apostolica voce astruitur? in quo praesentes non nisi justitiae famam audire valebant, cujus oculis et auribus mundis audita ac visa proximorum facinora non nisi cruciatus et afflictio erant? quod vero dicitur de eo quia recessit ab oriente ad Haran, significat et Mesopotamiam, (0144A)unde jam dudum corporaliter Abraham ducente discesserat; sed quia de proposito mentis ejus dubitare lector poterat utrumnam adhuc amore cognationis ac patriae teneretur, an jam perfecte quomodo Abraham et ipse de terra et cognatione et de domo patris sui fuerit egressus, curavit Scriptura etiam de ipso specialiter intimare, quod ab illis locis atque incolis non solum corpore, sed et mente recesserit, atque ob fidem ac spem divinae benedictionis perpetuus ubicunque Abrahae placuisset hospes ac peregrinus manere consenserit. Nam quia Haran, civitas ad orientalem plagam a terra repromissionis sita sit, testatur Scriptura, quae in sequentibus dicit: Profectus ergo Jacob venit ad terram orientalem, cum utique de Bethel ad Haran iter fecisset.

(0144B)Dixitque Dominus ad Abram postquam divisus est Loth ab eo: Leva oculos tuos, et vide a loco in quo nunc es ad Aquilonem, et Meridiem, et ad Orientem et ad Occidentem: omnem terram quam conspicis tibi dabo et semini tuo usque in sempiternum. Quidam Codices habent usque in saeculum, quod utrumque ex uno Graeco quod est Aeonion, αἰὼν transfertur. Si ergo legatur usque in aeternum, merito movet quomodo in sempiternum possidere valeat semen Abrahae terram illam, cum humana conversatio in hac vita non possit esse sempiterna. Si vero legatur in saeculum, sicque accipiatur, quemadmodum fideliter tenemus, initium futuri saeculi a fine praesentis ordiri, nil quaestionis movebit: quia etsi expulsi sunt Israelitae de Hierosolymis, manent tamen in aliis civitatibus (0144C)terrae Chanaan, et usque in finem manebunt, et universa terra illa cum Christianis inhabitatur, et ipsum semen est Abrahae. Potest autem etiam mystice dictum intelligi beato Abrahae, omnem terram quam conspicis tibi dabo et semini tuo usque in sempiternum; quia regio patriae coelestis, quam terra illa repromissionis figurabat, ita ab electis omnibus, semine videlicet Abrahae percipitur, ut in ea sine fine permaneant, juxta illud quod de igne holocausti dicitur in Exodo: Ignis est iste perpetuus qui nunquam deficiet de altari. Neque enim ignis ille materialis quo hostiae cremabantur in tabernaculo perpetuus esse poterat, cum et ipsum tabernaculum, et ipsum altare, et ipsum sacerdotium, etiam dudum ablata sint. (0144D)Sed ignis dilectionis quo electi accenduntur ad offerenda Deo sacrificia orationum, sive actionum bonarum, nunquam deficit de altari, id est, de cordibus eorum, quae illo Moysaico altari designabantur: quia in hac vita divino fervent amore, et in futuro Deum videntes perfectius, ex toto corde, tota anima, tota virtute diligunt, et multa hujusmodi in cerimoniis legis invenies, quae cum perpetuo jure facienda sive mansura dicta sint, non tamen fuisse perpetua, nisi spiritaliter intellecta, probantur.

Movens igitur Abram tabernaculum suum, venit, et (0145A)habitavit juxta convallem Mambre quod est in Hebron. Hebron civitas est distans ad meridianam plagam ab Hierusalem millibus circiter viginti duobus, quae temporibus Moysi Arbe sive Chariatharbe, id est, civitas Quatuor vocabatur, eo quod ibi tres patriarchae Abraham, Isaac et Jacob sepulti sunt, et Adam protoplastus, ut in Jesu libro scriptum est, postea vero Hebron ab uno filiorum Chaleb sortita vocabulum est, ut Verba dierum narrant. Si quem movet quomodo nunc et ante tempora filiorum hoc appellatur nomine, intelligat ab Ezra sacerdote cum renovaret Scripturam sacram, quae a Chaldaeis fuerat exusta, hoc in loco vocabulum Ebron addi potuisse, qualia multa in Scripturis ab eo addita periti litterarum sanctarum reperiunt.

(0145B)Aedificavitque altare Domino. Tertiumque hoc altare Abraham aedificat: primum quippe juxta locum Sychem, secundum inter Bethel et Ai aedificaverat. In quibus omnibus notandum quia nusquam ab eo sacrificium oblatum, sed tantum nomen Domini invocatum Scriptura commemorat; sed nec in Scripturis sequentibus ullam Deo victimam aut sacrificium obtulisse reperitur, excepto uno ariete, quem pro filio obtulit holocaustum Domino, in quo passio est Mediatoris Dei et hominum apertissime figurata. Sed nec Isaac filius ejus aliquam Deo hostiam obtulisse, sed tantum altare Domino aedificasse legitur. Similiter et Jacob cum jubente Domino altare fecerit, nullas tamen victimas mactasse reperitur, excepto cum, relicta terra repromissionis, Aegyptum propter Joseph (0145C)erat ingressurus. Tunc etenim perveniens Bersabee, mactatis ibi victimis, Dei ad se oraculum accepisse perhibetur: quarum tamen ibi et species reticetur et numerus: neque ullam exinde usque ad tempus Paschae quod in Aegypto in agni sanguine immolatum est, oblata Deo hostia a patribus per tot annorum curricula invenitur. Quid est ergo quod a tempore repromissionis factae ad Abraham usque ad tempus datae legis nullae offerebantur victimae, praeter unam solummodo, quam pro filio pater immolavit in figuram Dei Patris, qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, et tanta postmodum in lege copia victimarum quotidie non cessabat offerri, nisi quia manifeste praesagabatur (0145D)quod gratia et veritas quae Abrahae et semini ejus erat promissa, non in oblationibus hostiarum, sed in Christi erat passione mundo reddenda? per cujus fidem ac sacramenta passionis non solum nos, sed et illi qui ejusdem passionis tempora praecesserunt, salvi facti sunt justi. Cui figurae astipulatur quod Melchisedech sacerdos Dei excelsi, qui temporibus patriarcharum fuit, non sanguinem victimarum, sed panem et vinum Domino legitur obtulisse, et non legalis sacerdotii, sed evangelici formam praetulisse: qui etiam ipsum Abraham, cui benedictio et in quo (0146A)benedictio omnium gentium erat promissa, benedixit, ut per omnia patesceret quia promissio patribus data non per cerimonias legis Moysaicae, sed per gratiam esset dominicae passionis implenda.

Factum est autem in illo tempore ut Amraphel rex Sennaar, et Arioch rex Ponti, et Chodorlahomor rex Aelamitarum, et Thadat rex gentium inirent bellum contra Basra regem Sodomorum et contra Bersa regem Gomorrhae, et caetera. Quibus refertur quomodo Chodorlachomor rex Aelamitarum, id est, Persarum, cum sociis sibi regibus contra Pentapolim bellum agens vicerit, quasque gentes, cum ad hoc certamen properarent, sibi itinere occurrentes peremerint: non est autem putandum haec sacrae auctorem Scripturae historici tantum studii gratia memoriae mandasse, (0146B)et non intuitu potius commendandae nobis gratiae coelestis, docet namque nos per victoriam Abrahae, qua tantos reges cum paucis superavit; quae sit virtus fidei, qua erat ipse munitus; quanta gratia benedictionis divinae, qua erat praeditus: quia modo per eamdem fidem sancti postmodum nascituri, devicturi regna, operaturi justitiam, adepturi essent promissiones. Sed et alia permagna, neque ullatenus praetereunda causa est, quorum pugna regum, et Sodomorum primo fuga, ac post ereptio scriberetur, quos etiam in sequentibus coelesti ira penitus constat esse subversos. Videns quippe eorum scelera Deus, primo haec caede hostili et captivitate corripuit: sed mox per fidelem suum famulum ab eadem eos captivitate cum omnibus quae erant capta eripuit: et hoc (0146C)ob gratiam beati Loth, qui inter eos fideliter Deo servivit, ut tali dono divinae protectionis adjuti, ac liberati de malis, discerent et ipsi relictis erroribus Deo servire, ejusque ad bona opera sequerentur exemplum a quo et per quem Dei sunt gratia salvati. Verum quia nec ipsi, nec correptionibus divinis, nec donis a sua iniquitate voluere corrigi; quin potius priscae scelera pravitatis recentibus quotidie accumulaverunt flagitiis, restabat ut ira coelesti perpetuo damnarentur, cujus correptionis ac punitionis ordo usque hodie, imo usque in finem saeculi erga impios et peccatores eodem modo agi non desinit, cum hi qui nec beneficiis, nec flagellis coelestibus curant emendari, postmodum coelesti ultione damnantur. (0146D)Taliter et ipse mundus statum suum sine fine consumet, dum homines per orbem universum et ad dona superna ingrati et ad flagella insensibiles perdurantes, subito novissimi examinis turbine ad aeternum rapientur interitum. Quod vero dicitur, omnes hi convenerunt in vallem silvestrem quae nunc est mare salsum, praeoccupando perstingitur ubi sit pugna peracta. Nam subsequenter explicatur quae sit causa duellii, quove itinere hostilis exercitus quanta strage patrata illo advenerit: ut quo major ostenditur virtus adversariorum, eo fortior appareat fides Abrahae, (0147A)per quam horum robur omne facillime confregit. Vallis autem silvestris ipsa est regio in qua tunc Pentapolis, id est, provincia Sodomorum et finitimarum erat civitatum, nunc autem superfusis post incendium de Jordane, mare salis, sive mare Mortuum in Scriptura sacra, ab historicis autem Graecorum lacus Asphalti, id est, bituminis appellatur, et est inter Hiericho et Segor.

Percusseruntque Raphaim in Astarothcarnaim, et Zuzim cum eis, et Emim in Save, Cariathaim, Raphaim Hebraice, Graece dicuntur Gigantes: singulari autem numero Rapha Gigans vocatur. Terra vero eorum, quae vocabatur Astarothcarnaim, in supercilio erat Sodomorum. Denique usque hodie vicus trans fluenta Jordanis Carnea dictus ostenditur. Interpretatur (0147B)autem Astarothcarnaim Ovilia cornuum, quia nimirum fortium erant mansiones virorum. Sava autem civitas Emiorum super regionem posita Sodomorum, quae usque hodie sic vocatur. Quod vero additur Cariathaim interpretatur Civitas eorum; et est sensus, percusserunt et Emim in Save civitate eorum, sicut et Septuaginta Interpretes transtulerunt. Emim sane sicut et Zuzim gentem fuisse fortissimam etiam ipso nomine probatur. Zuzim namque Terribiles, Emim dicuntur Horrendi.

Et Horreos in montibus Seir. Hos quidem montes cum finitimis regionibus sequenti post haec tempore filii Esau, qui vocabatur et Seir, eo quod esset pilosus, ejectis Horreis, possederunt: non tamen ipse, ut verisimile videtur, sed alter erat Seir, a quo montes (0147C)Seir vocabulum acceperunt: patriarcha videlicet Horreorum, de cujus stirpe Esau accepit uxorem, dicente Scriptura in sequentibus: Esau accepit uxores de filiabus Chanaan, Ada filiam Helam Hethei, et Oolibama filiam Anae filii Esebon Evhaei (Genes. XXXVI, 2). Quae autem vel unde haec progenies fuerit paulo post aperitur cum, enumerata stirpe Esau, ita concluditur: hi duces Oolibama filiae Anae uxoris Esau isti filii Esau, et hi duces eorum ipse est Edom; statimque novus subjungitur titulus quod dicitur: Isti filii Seir Horrei habitatores terrae Lotham et Sobal et Sebeon. Et post pauca: Et hi filii Sebeon Achia et Anam. Iste est Ana qui invenit aquas calidas in solitudine cum pasceret asinos Sebeon patris sui, habuitque filium (0147D)Disan, et filiam Oolibama. Cum ergo Esau uxorem habuit de genere Horreorum, Oolibama filiam Ana filii Sebeon filii Seir, constat utique quia montes Seir, in quibus Horrei percussi sunt, non ab Esau qui longe post natus, ea loca possidere coepit, sed a Seir patriarcha eorumdem Horreorum nomen accepit.

Reversique sunt, et venerunt ad fontem Mesphat. Ipsa est Cades. Mesphat interpretatur Judicium: unde vetus translatio modo dicit apertius, venerunt ad fontem judicii. Dicitur autem et hoc per anticipationem, cum (0148A)longe post illud nomen locus acceperit, eo quod ibi Dominus egressum ex Aegypto populum judicaverit

Et percusserunt omnem regionem Amalecitarum. Superiori versu jungendum est, ut intelligatur juxta Cades Barne caesum esse populum Amalech, ubi accubuit Maria, et Moyses rupe percussa aquas sitienti populo de petra produxit.

Quod vero sequitur: Et Amorrhaeum qui habitabat in Asason Thamar, ad alium locum pertinet, hoc est oppidum quod nunc vocatur Engaddi, balsami et palmarum fertile: unde Asason Thamar Urbs palmarum interpretatur. Thamar quippe Palma dicitur.

Et direxerunt contra eos aciem in valle silvestri. Pro valle silvestri in Hebraeo habet in valle Seddim, quod significat amoena et nemorosa loca. Talis enim erat Pentapolis (0148B)quae propter malitiam inhabitantium non solum ignibus assumi, sed et aquarum abysso meruit a cunctorum viventium intuitu in perpetuum abscondi.

Et ecce unus qui evaserat, nuntiavit Abram Hebraeo. Patet ex hoc loco quia errant nimium qui gentem Hebraeorum a nomine Abraham esse cognominatam quasi Ebream putant, cum et ipse Abraham Hebraeus appellatur; videlicet ab Heber filio Jectan, cujus temporibus linguarum divisio facta est. Interpretatur autem Hebraeus Transitor, quod fidei ac meritis Abraham manifeste congruit. Transcendebat namque desideria temporalia, et de praesenti saeculo ad futura gaudia transire festinabat. Sanctus etenim habitator terrae non est, sed viator et advena, dicens suo Conditori, quoniam incola ego sum apud te in terra (0148C)et peregrinus sicut omnes patres mei. Non enim frustra, cum ambo fratres Abraham videlicet et Loth de Heber stirpe descenderint, non tamen ambo Hebraei, sed Abraham solus vocatus est; et hoc quoque nomen nascenti ex se Dei populo reliquit; sed quia ipse perfectius mundum transeat, ejusdemque transitus quasi haereditarium jus suos transmisit in posteros, designatur ex cognomine quid amplius fratre percepisset in munere. Et apte Abraham hoc loco primum Hebraeus, id est, Transitor appellatur, cum fratrem periclitantem ab hostibus erat erepturus, ut Scriptura tacite intimaret, quia illorum proprie est alios a periculis tentationum sua vel doctrina vel intercessione salvare, qui non ipsi tentamentis vitiorum enerviter (0148D)succumbere, sed haec alacri animo transcendere norunt. Liberavit autem Abraham Loth fratrem suum virum Deo devotum ab hostibus, liberavit et Sodomitas homines Deo multum odiosos, ut mystice praefiguraretur quia per merita et intercessiones ejus saepe et electi in populo Israel et reprobi de temporalibus essent malis erudiendi: cum non nisi electi solummodo ab aeterno possint interitu salvari. Notandumque quia manente adhuc, nec punita provincia Sodomorum, et propter reprobos Loth justus (0149A)temporalibus est damnis afflictus, et propter Loth justum reprobi sunt a temporalibus aerumnis, Deo miserante, subducti. At ubi reprobis civibus judicium ultimae districtionis incubuit, tunc nec justus sceleratorum poenis ullatenus attingi, neque mirabili ejus salvationi pravorum quispiam valuit participari, sed soli tunc boni salvati, soli sunt pravi perditi: in quo liquido mundi totius et status est expressus et finis, quia nimirum in hac vita nonnunquam et propter malorum viciniam temporaliter affliguntur boni, et propter viciniam bonorum eripiuntur ab adversitatibus temporaliter mali. At in articulo ultimi examinis soli aeternaliter perdentur iniqui, soli sine fine liberabuntur justi.

Quod cum audisset Abram captum videlicet Loth (0149B)fratrem suum, numeravit expeditos vernaculos suos trecentos decem et octo, et caetera. Miraculum quidem est divinae potentiae permaximum, quod cum cohorte tam modica tantam hostium stragem fecerit Abraham, sed altius sacramentum fidei, in qua nobis spiritalis est pugna superanda, continet numerus ille militum cum quibus superavit. Erant quippe trecenti decem et octo, quo nimirum numero signum victoriosissimae crucis et nomen Salvatoris nostri Jesu Christi, per quem hoc in munimentum nostrae salutis consecratum est, designatur. Si quidem apud Graecos trecenti per T litteram notantur, quae in crucis figuram aptatur. Nam si apicem in medio recepisset, non figura crucis, sed ipsum jam signum crucis manifeste cerneretur expressum. Decem vero et octo apud eos per (0149C)Ι et Η quae in nomine Jesu primae sunt litterae notantur: et ideo cum trecenti decem et octo Graece notantur, non multum distat ab eo ut crux Jesu legi possit. Bene ergo in trecentis decem et octo sociis vicit hostes, ac fratrem liberavit Abraham, ut mystice figuraret nasciturum de suo semine eum qui per passionem crucis mundum a morte revocaret; et ipse quoque nomine Salvatoris, id est, Jesus, sublimis atque omni mundo colendus emineret: sed et omnes qui ad salutem pertinerent, non nisi per hoc signum venerabile, perque nomen ejus terribile salutem esse consecuturos.

Et persecutus est eos usque Dan, et divisis sociis irruit super eos nocte, percussitque eos, et persecutus (0149D)est usque Hobal, quae est ad Laevam Damasci. Cuncta sacri eloquii series mysticis est plena figuris, nec tantum dictis et factis, sed et ipsis in quibus agitur locis ac temporibus congruit illud apostolicum, quia omnia in figura contingebant illis, scripta sunt autem propter nos (I Cor. X, 11). Dan interpretatur Judicium, Hoba Condemnatio, Damascus Sanguinis poculum. Persequens ergo hostes Abraham invenit in Dan, et incautos securosque nocte percussit eos, qui usque ad id locorum saevisse gloriantes, quasi capta praeda laetabantur; quia peccatores quique et in hujus vitae divitiis atque in oppressione innocentium (0150A)se extollentes usque ad discrimen divini examinis de suis gloriari permittuntur operibus; sed cum caecitate improvida, quasi in media nocte positi, dixerint pax et securitas; tunc repentinus eis superveniet interitus: unde bene dicitur percussisse, persecutosque eos esse usque Hoba, id est Condemnationem, quae non alia condemnatio quam repentini et aeterni interitus debet intelligi. Quae est, inquit, ad laevam Damasci. Damascus, ut diximus, interpretatur Sanguinis poculum; quo nomine delectatio vitiorum recte significatur. Quid enim delectatio peccati nisi sanguinis est poculum, cum quis ea quae carnis sunt et sanguinis absque ulla retractatione complere studuerit? Et est Hoba ubi percussit adversarios Abraham ad laevam Damasci, quia damnatio (0150B)quae impios punitura est, in poenam eos perpetuam cum diabolo et angelis ejus, quae per laevam solet designari, retrudet. Est autem Damascus urbs nobilis Foenicis et Syriae quondam totius metropolis. Dan quoque Foenicis oppidum erat terminus Judaeae provinciae contra Septentrionem ubi hodie Paneas, quae quondam Caesarea Philippi vocabatur: unde et Jordanis sortitus est vocabulum, qui fluit de Libano. Dan quippe unus est de fontibus ejus; alter vocatur Jor, quod interpretatur Rivus. Duobus ergo fontibus qui haud procul a se distant in unum rivulum foederatis, Jordanis deinceps appellatur.

At vero Melchisedech rex Salem proferens panem et vinum (erat enim sacerdos Dei altissimi) benedixit ei, et ait: Benedictus Deus Abram Deo excelso qui creavit (0150C)coelum et terram, et benedictus Deus excelsus, quo protegente hostes in manibus tuis sunt, et dedit ei decimas ex omnibus. Notandum primo in hac lectione quia praemonstraverant patriarchae quod praedicant apostoli: Et si quid patitur, inquit Paulus, unum membrum, compatiuntur omnia membra: sive gloriatur unum membrum, congaudent omnia membra (I Cor. XII, 25). Patiente quippe Loth adversa, compassus est Abraham; gaudentibus illis de ereptione ac victoria sua, congratulabatur Melchisedech, ac vincentem eum, qui pro fraternis aerumnis sese periculo dederat, coelesti benedictione perfundit: nec solummodo hominem victorem, sed et largitorem victoriae Dominum digna laude magnificat, juxta (0150D)illud evangelicum: Videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est (Matth. V, 16). Deinde intuendum quod post certamen et victoriam benedicitur Abraham; et hoc a rege ac sacerdote Dei altissimi: quia et nos omnes ad promissionem patriae coelestis pertinemus, post labores bonorum operum benedictionem exspectamus regni perennis, quod nobis paratum est ab origine mundi per regem et sacerdotem magnum, Mediatorem videlicet Dei et hominum Jesum Christum; de cujus regno quod habet coaequale et coaeternum cum Patre dicit in psalmo: Dixit Dominus Domino meo, (0151A)Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX, 1), et caetera: de cujus sacerdotio in quo sese obtulit hostiam Patri pro nobis, subdidit in eodem psalmo dicens: Juravit Dominus, et non poenitebit eum, Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Ibid. 4). De cujus expositione versus et sacerdotio ac regno Domini Jesu Christi, quod in Melchisedech figuratum est, ideo nostram parvitatem hoc in loco brevissime loqui ac tractare oportet, quoniam Apostolus maximam partem epistolae ad Hebraeos de his sublimissime disputando atque explanando complevit, tantum vestigia ejus sectantes pauca de pluribus quae ille posuit hic inserere commodum duximus.

Itaque Melchisedech Dominum Salvatorem significat: (0151B)primum quidem, ut Apostolus ait, qui interpretatur rex justitiae, deinde autem rex Salem, quod est rex pacis (Hebr. VII, 2): quibus verbis beatus apostolus ita figuram Melchisedech qualiter sit intelligenda demonstrat, ut et nos apertissime doceat in litteris Testamenti Veteris non solum rerum, sed et nominum significationes quaerere. Sicut ergo Melchisedech vocabulo suo et persona sua Regem justitiae Christum, ita etiam vocabulo suae civitatis Ecclesiam sanctorum, civitatem videlicet magni Regis figurate denuntiat; de qua scriptum est: Et factus est in Salem, id est in pace locus ejus (Psal. LXXV, 3). Salem autem ipsa est quae postea Hierusalem dicta a David rege, totius Judaeae provinciae metropolis facta est, eo quod ibi locum templi emerit, et impensas (0151C)structurae Salomoni filio dereliquerat, quae videlicet cuncta et alia innumera quae de eadem civitate facta vel dicta leguntur, ad Ecclesiam pertinere cunctis legentibus patet. Qui etiam genere suo sacrificii sui, cujus et Abraham dum benediceret participem fecit, oblationem Novi Testamenti praemonstravit, quam Dominus noster in sacramentum sui corporis ac sanguinis et ipse primus obtulit, et Ecclesiae semper in remissionem peccatorum offerendam reliquit: in cujus participatione singulari omnes promissionis filios benedicendos esse perdocuit: adeo ut nemo absque hujus consortio vitae consors possit esse perennis: Nisi enim manducaveritis, inquit, carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, (0151D)non habebitis vitam in vobis: qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam (Joan. VI, 54). In magni ergo significatione sacramenti Melchisedech sacerdos benedixit Abrahae, proferens ei partem sacrificii, quod Domino in pane et vino obtulerat: typice nimirum insinuans quia non solum nos qui post passionem dominicam in carne venimus, sed et ipse Abraham qui acceperat repromissiones, et omne semen ejus electum per oblationem esse dominicae passionis aeterna benedictione donandum. Et quidem idem Abraham audierat a Domino: Et benedicam tibi, et magnificabo nomen tuum, erisque benedictus. Audierat: atque in te (0152A)benedicentur universae cognationes terrae; sed priusquam ullus ei filius, qui ejusdem benedictionis esset cohaeres, nasceretur; priusquam aliquam Deo hostiam pro donata benedictione gratias acturus offerret, occurrit Melchisedech rex Salem proferens panem et vinum quae Deo obtulerat, et benedixit ei, ut patenter intelligeret quia promissam sibi benedictionem per Regem justitiae et auctorem summae pacis, per pontificem eximium, per sacrificium mysticum panis et vini, esset cum omni suo semine percepturus. Non ergo glorientur Judaei de sacerdotio Levitico contra Christianos, cum illi victimas carnium, nos panem et vinum Domino offeramus. Nostrum namque et tempore et dignitate sacrificium praestat: tempore videlicet, quia prius hoc obtulit (0152B)Melchisedech, quam illud Abraham vel qui ex eo de stirpe Levi venere pontifices: dignitate autem, quia de hoc non de illo dictum est ad Dominum Christum a Patre: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4). Quod et ipso opere esse completum, et nunc in toto orbe manifestum, non nisi stultus et impius negat. Constat ergo majorem fuisse Melchisedech sacerdotem Abraham patriarcha. Sine ulla enim contradictione, ut Apostolus ait, quod minus est a meliore benedicitur (Hebr. VII, 7). Majus sacrificium Melchisedech hostiis quae in sequentibus obtulisse legitur Abraham: quia hoc Dominus Christus, illud Aaron: hoc Novi Testamenti sacerdotes, illud Veteris erant oblaturi. Unde et bene subditur: Et dedit ei decimas ex omnibus. (0152C)Quod multum sublimiter intellexit atque exposuit Apostolus; ut decimas ei daret Abraham non solum pro se, verum etiam et pro omnibus eis qui ex se erant nascituri, in quibus fuerunt et ipsi sacerdotes qui decimas erant accepturi a populo: Per Abraham, inquit, et Levi qui decimas accepit decimatus est: adhuc enim in lumbis patris erat quando obviavit ei Melchisedech (Ibid., 9). Sicut ergo praecellebat tribus Levitica, id est sacerdotalis populus, a quo decimas accipiebat; sic et ipsis sacerdotibus ac levitis praecellebat Melchisedech, quando ab eis in patre Abraham accepit: adhuc enim in lumbis erant. Abraham quippe hoc loco populum Israel cum suo sacerdotio designat, porro Melchisedech (0152D)Mediatorem Dei et hominum cum sacerdotio quod et haeredibus Novi Testamenti reliquit, singulariter exprimit: Et benedicitur, ac decimatur a Melchisedech Abraham, quia ipsi etiam qui in lege ac Levitico sacerdotio praecipui exstiterunt, non nisi a Domino Jesu Christo benedicerentur, non nisi ad eum cuncta quae habere poterant virtutum referrent, et haec ipsius fuisse gratiae confiterentur, salvi esse potuerunt: unde et Petrus, clarescente jam gratia Evangelii, quasi sacerdotio quod secundum ordinem Melchisedech promittebatur futurum, ait aemulatoribus observantiae legalis: Quid tentatis Deum imponere jugum servitutis super cervices discipulorum, quod (0153A)neque patres nostri, neque nos portare potuimus? sed per gratiam Domini Jesu credimus salvari quemadmodum et illi (Act. XV, 10). Dedit ergo Abraham decimas ex omnibus Melchisedech sacerdoti, a quo benedictionem acceperat: quia nimirum quod ille melioris intellexit sacerdotii typum et imaginem quam ipse praeferebat; hoc est quod ipse legalis, ille pontificatus evangelici figuram gerebat. Ipse enim temporale sacerdotium quod per successiones pontificum servaretur ex se erat generaturus; ille neque initium sacerdotii neque finem neque praecessorem neque successorem habuisse legitur: unde convenienter imaginem praefert illius cui dictum est: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Haec de Melchisedech paucis sint dicta prout (0153B)nostro operi sufficere videbantur. Caeterum qui plene de illo, deque eis quae figuravit ille sacramentis scire desiderat, totam ad Hebraeos Epistolam sedulus legat.

Dixit autem rex Sodomorum ad Abram: Da mihi (0154A)animas, caetera tolle tibi. Qui respondit ei: Levo manum meam ad Dominum Deum excelsum possessorem coeli et terrae quod a filo subtegminis usque ad corrigiam caligae non accipiam ex omnibus quae tua sunt, et caetera. Diligenter notandum, et ad exemplum vitae moralis trahendum, quod Abraham qui quasi necessitatibus proximorum veraciter compatiens, pro liberando Loth se periculo obtulerat, quasi Deo devotus sacerdoti a quo benedicebatur decimas dederat: ipse quasi pecuniarum contemptor, aliquid de praeda quam eripuerat, etiam cum rex cui vicerat obtulisset, accipere renuit. Quasi justitiae amator militibus qui secum pugnaverant suas partes distribuere non neglexit. Merito talis conscientia ut ad arcem virtutum pervenire ocius possit, novis semper (0154B)gratiae supernae beneficiis adtollitur. Unde recte his ita transactis confestim dono coelestis oraculi ac divinae benedictionis compos efficitur, quae sequentis libri melius lectione consideranda et pertractanda servemus.

LIBER QUARTUS.

(0153)
(0153C)His itaque transactis, factus est sermo Domini ad Abram per visionem, dicens: Noli timere, Abram, ego protector tuus sum et merces tua magna nimis. Benedictionem quam a sacerdote Melchisedech perceperat Abraham, hanc per se Dominus ipse confirmat. Dixerat quippe sacerdos: Et benedictus Deus excelsus, quo protegente hostes in manibus tuis sunt (Gen. XIV, 20). Dicit Dominus: Ego protector tuus sum. Dixerat sacerdos: Benedictus Deus excelsus. Dicit ipse Deus: Et merces tua magna nimis. Mercedem autem dicit, non tantum dilectionis, quam fratri in angustia posito exhibuerat; sed et totius dilectionis, qua ipsi Domino ex quo patriam parentesque deseruerat, integro ex corde servierat.

Dixitque Abram: Domine Deus, quid dabis mihi, (0153D)ego vadam absque liberis, et filius procuratoris domus meae, iste Damascus Elieser. Addiditque Abram: Mihi autem non dedisti semen; et ecce vernaculus meus haeres meus erit. Non quasi dubius de promissis Dei, titubat; sed simpliciter interrogat quam sit mercedem a Domino percepturus, qui filium non habens, in quo haerede ac participe divinae promissionis exsultet, vernaculum suum potius sit habiturus haeredem. Vocabatur vernaculus ille duobus nominibus, id est, Damascus, Elieser, a quo Damascum civitatem et conditam aiunt et nuncupatam. Favens autem desideriis Abrahae Dominus, et hanc illi quam quaerebat mercedem promisit, cum protinus subjunxit:

Non erit hic haeres tuus, sed qui egredietur de (0154C)utero tuo, ipsum habebis haeredem. Quod de Isaac et semine ejus dictum ratio probat; de quo postmodum audivit: Quia in Isaac vocabitur tibi semen. Neque enim filii concubinarum, etsi Abrahae semen sunt, haereditatis ejus participes esse potuerunt; et quoniam ad hanc haereditatem Deo dilectam in qua protectio divina, et merces esset magna futura, coelestes solum animae pertinent, apte subnectitur:

Eduxitque eum foras, et ait illi: Suspice coelum, et numera stellas, si potes, et dixit ei: Sic erit semen tuum. Stellis enim recte comparantur justi et electi; non solum quia sicut stellae ab hominibus dinumerari nequeunt; verum etiam quia coelesti sunt felicitate sublimes, quia abjecta vitae hujus et infima desideria magna mentis sublimitate transcendunt; (0154D)quia inter reprobos lucent tanquam luminaria in mundo, verbum vitae continentes. De qualibus et in fine recte dici possit: Stella autem a stella differt in claritate, sic et resurrectio mortuorum (I Cor. XV, 41). Quod autem ait: Sic erit semen tuum, non de illis solum dicit electis qui de ejus stirpe corporaliter erant nascituri, sed etiam de nobis, quibus ab Apostolo dicitur: Si autem vos Christi, ergo Abrahae semen estis (Gal. III, 29). Unde bene primum intro positus audivit: Sed qui egredietur de utero tuo ipsum habebis haeredem. Propter eos videlicet qui ex ejus semine prodeuntes, etiam promissae benedictionis ac haereditatis erant cohaeredes futuri. Postmodum vero educens foras eum, numerare stellas, si possit, imperat; Sic erit, inquiens, semen tuum (0155A)propter eos nimirum qui non ex ejus utero procreandi, sed ad ejus tamen erant semen ex toto orbe colligendi; juxta quod in Evangelio credenti centurioni, qui non carnaliter, sed spiritaliter ad semen Abrahae pertinebat, ait ipse Dominus: Dico autem vobis quod multi ab Oriente et Occidente venient, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob, in regno coelorum (Matth. VIII, 11). Eduxit enim eum foras ut in latitudine totius orbis semen se benedictionis accepturum esse disceret. Suspicere coelum jubet, et numerare stellas, ut in coelesti patria se hac haereditate locupletandum esse cognosceret.

Credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam. Hujus sententiae meminit Apostolus (Rom. IV, 3), propter Dei gratiam commendandam, ne circumcisio (0155B)gloriaretur, gentesque incircumcisas ad fidem Christi nollet admitti: hoc enim quando factum est, ut credenti Abrahae deputaretur fides ad justitiam, nondum fuerat circumcisus. Reputatur ergo fides ad justitiam, non otiosa et nuda, sed ea quae per dilectionem operatur; reputatur et ea quae etsi necdum operandi tempus habet, perfectam tamen operandi voluntatem habet. Reputata est namque fides latronis ad justitiam, quae etsi instante mortis articulo, nullum operandi tempus habere potuit, adeo perfecta tamen ab inspectore cordis judicata est, ut ipso die in habitatione paradisi cum ipso remunerata sit. Reputata est fides Cornelii ac domus ejus ad justitiam, adeo ut etiam ante lavacrum regenerationis donum sancti Spiritus acciperet; (0155C)quia nimirum mox concepta in corde, parata ad operandum per dilectionem erat. Sic et fides Abrahae quantum sufficeret reputari ad justitiam probavit, cum parata erat etiam unicum filium ad praeceptum Domini, in holocaustum offerre. Justus ergo ex fide vivit (Rom. I, 17), illa nimirum fide quae parata est per dilectionem operari, et si habet tempus, operatur.

Dixitque ad eum: Ego Dominus, qui eduxi te de Ur Chaldaeorum, ut darem tibi terram istam, et possideres eam. Quidam Ur nomen loci esse autumant, sed quia Ur interpretatur Ignis, magis intelligendum est juxta traditionem Hebraeorum, ut et supra diximus, de igne Chaldaeorum ereptus sit, qui eum, (0155D)dum ignem, quem ipsi pro Deo colebant, colere atque adorare respuisset, ignibus consumere voluerint, sed Deo illum protegente hoc perficere nequiverant.

At ille ait: Domine Deus, unde scire possum, quod possessurus sim eam? Non est putandus Abraham postquam credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam, in fide defecisse, ut diceret: Domine Deus, unde scire possum quod possessurus sim eam? Non enim quasi adhuc incredulus, signum cui credat (0156A)inquirit, sed obsecrat ut ei rei quam crediderat aliqua similitudo adhiberetur, qua ejus modus agnosceretur; unde significantius vetus habet translatio: Dominator Domine, secundum quid sciam quia haeres ejus ero: sicut non est Virginis Mariae diffidentia cum ait: Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco (Luc. I, 34)? quod enim futurum erat certa esse, modum quomodo fieret inquirebat. Et hoc cum quaesisset audivit. Denique et hic similitudo est data de animalibus, juvenca, et capra, et ariete, et duabus volucribus, turture et columba, ut secundum haec futurum sciret quod futurum esse non ambigebat. Sequitur enim:

Respondens Dominus: Sume, inquit, mihi vaccam triennem, et capram trinam, et arietem annorum (0156B)trium, turturem quoque et columbam. Qui tollens universa haec divisit per medium, et utrasque partes contra se altrinsecus posuit, aves autem non divisit. Sive enim per juvencam significata sit plebs sub jugo legis posita; per capram eadem plebs peccatrix futura, per arietem eadem plebs etiam regnatura. Propterea trina dicuntur haec animalia, quia tertia aetate saeculi populus ille adolevit, ac terram repromissionis intravit. Prima quippe aetas ab Adam usque ad Noe, secunda a Noe usque ad ipsum Abraham, tertia ab Abraham usque ad David; in qua de Aegyptia servitute salvatus, atque in terra promissionis populus ille translatus est. Sive aliud aliquid convenientius ista significent, nullo modo tamen dubitaverim spiritales in eo praefiguratos (0156C)additamento turturis et columbae; et ideo dictum est: aves autem non divisit: quoniam carnales inter se dividuntur, spiritales autem nullo modo, sive a negotiosis conversationibus hominum se removeant sicut turtur, sive inter illas degant sicut columba; utraque tamen avis est simplex et innoxia, significans et in ipso Israelitico populo, cui terra illa danda erat, futuros individuos populos promissionis, et haeredes regni in aeterna felicitate mansuri.

Descenderuntque volucres super cadavera, et abigebat eas Abram. Divisae volucres hae, quae super ea quae erant cadavera descenderunt, non boni aliquid, sed spiritus indicant aeris hujus pastum quemdam (0156D)suum de carnalium divisione quaerentes; vel certe carnales ejusdem populi adversarios, qui juxta consilium Balaan arioli, de sceleribus eorum occasionem sibi victoriae aucupabantur, de quibus dicit propheta: Velociores fuerunt persecutores nostri aquilis coeli (Thren. IV, 19).

Abigebat autem eas Abram, quia ejus meritis saepe, et de angustia temporalium malorum, et de insidiis spirituum malignorum liberatus est Israel.

Quod vero subjungitur: Cumque sol occumberet, (0157A)sopor irruit super Abram, et horror magnus et tenebrosus invasit eum, significat circa saeculi hujus finem magnam perturbationem atque tribulationem futuram fidelium. De qua Dominus in Evangelio: Erit enim tunc tribulatio magna qualis non fuit ab initio (Matth. XXIV, 21).

Dictumque est ad eum: Scito praenoscens, quia peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et subjicient eos servituti, et affligent quadringentis annis, etc. Hoc de populo Israel qui fuerat in Aegypto serviturus apertissime prophetatum est. Non quod in eadem servitute sub Aegyptiis affligentibus quadringentos ille populus annos fuerat peracturus, sed in ipsis quadringentis annis praenuntiatum est hoc futurum. Quadringenti sane dicuntur anni propter (0157B)numeri plenitudinem, quamvis aliquanto amplius sint; sive ex hoc tempore computentur quo ista promittebantur Abrahae, sive ex quo natus est Isaac propter semen Abrahae de quo ista praedicuntur. Computantur enim ab anno septuagesimo et quinto Abrahae quando ad eum facta est prima promissio, usque ad exitum Israel ex Aegypto, quadringenti et triginta anni, quorum Apostolus ita meminit: Hoc autem dico, inquit, testamentum confirmatum a Deo: quae post quadringentos et triginta annos facta est Lex, non infirmat ad evacuandam promissionem (Gal. III, 17). Jam ergo isti quadringenti et triginta, quadringenti poterant nuncupari, qui non sunt multo amplius; quanto magis cum aliquot jam ex isto numero (0157C)praeterirent, quando illa in visu demonstrata et dicta sunt Abrahae, vel quando Isaac natus est, centenario patri suo, a prima promissione post viginti quinque annos; cum jam ex istis quadringentis triginta, quadringenti et quinque remanerent, quos Dominus quadringentos voluit nominare.

Generatione autem quarta revertentur huc. Caath cum patre suo Levi ingressus est Aegyptum, cujus filius Amram, cujus filius Aaron, cujus filius Eleasar, qui cum esset quartus a Caath, cum patre suo Aaron egressus est Aegypto; et illo in solitudine defuncto, ipse terram repromissionis intravit.

Cum ergo occubuisset sol, facta est caligo tenebrosa, et apparuit clibanus fumigans, et lampas ignis transiens inter divisiones illas. Haec caligo et clibanus (0157D)ignis post occasum solis factus, significat jam in fine saeculi per ignem judicandos esse carnales. Sicut enim afflictio civitatis Dei, qualis antea nunquam fuit quae sub Antichristo futura speratur, significatur tenebroso timore Abrahae circa solis occasum, id est, propinquante jam fine saeculi; sic ad solis occasum, (0158A)id est, ad ipsum jam finem, significatur isto igne dies judicii dirimens carnales per ignem salvandos et in igne damnandos.

In illo die pepigit Dominus foedus cum Abram, dicens: Semini tuo dabo terram hanc, a fluvio Aegypti usque ad fluvium magnum Euphraten. Fluvium Aegypti, hoc est Nilum, non dicit magnum sed parvum, qui dividit inter Aegyptum et Palaestinam, ubi est civitas Rinocorura. Pepigit ergo Dominus foedus cum Abram in die illo, quo ei hostias animantium et avium obtulerat; illud nimirum foedus, ut ipse ac semen ejus Domino vota orationum ac victimarum fideli semper corde offerret; et Dominus ipsi ac semini ejus terram Chanaan perpetuo possidendam donaret.

(0158B)Igitur Sarai uxor Abrae non genuerat liberos, sed habens ancillam Aegyptiam nomine Agar, dixit marito suo: Ecce conclusit me Dominus ne parerem, ingredere ad ancillam meam, si saltem ex illa suscipiam filios. Cumque ille acquiesceret deprecanti, tulit Agar Aegyptiam ancillam suam post annos decem, quando habitare coeperat in terra Chanaan, et dedit eam viro suo uxorem, qui ingressus est ad eam; at illa concepisse se videns, despexit dominam suam, etc. De Agar et Ismael quomodo Synagogam et Vetus Testamentum designent, sicut Sara et Isaac filius ejus Ecclesiam ac Novum Testamentum, Apostolus ad Galatas plenissime disseruit. Quod autem ad rem pertinet gestam, nullo modo est inferendum, inurendum de (0158C)hac concubina crimen Abrahae, usus est ea quippe ad generandam prolem, non ad explendam libidinem; nec insultans, sed potius obediens conjugi, quae suae sterilitatis credidit esse solatium, si fecundum ancillae uterum, quod natura non poterat, voluntate fecerat, suum; et eo jure, quo dicit Apostolus: Similiter et vir non habet potestatem corporis, sed mulier (IV Cor. VII, 4), uteretur mulier ex altera ad pariendum, quod non poterat ex seipsa. Denique cum ancilla gravida superbiret dominae sterili, et hoc Sara suspicione muliebri, viro potius imputasset, etiam ibi demonstravit Abram non se amatorem, sed liberum fuisse genitorem, et in Agar Sarae conjugi pudicitiam custodisse, nec voluntatem suam, sed voluntatem illius implevisse. Ait enim: (0158D)Ecce ancilla tua in manu tua est, utere ea ut libet.

Cumque invenisset eam angelus sedentem juxta fontem aquae in solitudine quae est in via Sur, dixit ad eam: Agar, ancilla Sarai, unde venis et quo vadis? Consequenter Aegyptia in via Sur, quae per eremum ducit ad Aegyptum ire festinabat. Extenditur enim (0159A)desertum Sur usque ad mare Rubrum, quod ad Aegypti confinia pervenit.

Ecce, ait, concepisti, et paries filium, et vocabis nomen ejus Ismael. Ismael interpretatur Exauditio Dei, causaque nominis exponitur, cum protinus subinfertur: eo quod audierit Dominus afflictionem tuam. Notandum autem quia hic primus antequam nasceretur, secundus Isaac a Domino nomen accepit, certi utique gratia mysterii, quia et Veteris Testamenti, quod significatur in Ismael; et Novi, quod in Isaac, haeredes ante saecula fuerunt in divina electione praecogniti.

Hic erit ferus homo, manus ejus contra omnes, et manus omnium contra eum, et e regione universorum fratrum suorum figet tabernacula. Significat semen (0159B)ejus habitaturum in eremo, id est, Saracenos vagos, incertisque sedibus, qui universas gentes quibus desertum ex latere jungitur incursant, et expugnantur ab omnibus: sed haec antiquitus. Nunc autem in tantum manus ejus contra omnes, et manus sunt omnium contra eum; ut Africam totam in longitudine sua ditione premant, sed et Asiae maximam partem, et Europae nonnullam omnibus exosi et contrarii teneant. Quod autem dicit: Figet tabernacula; morem gentis antiquum ostendit, quae in tabernaculis semper, non in domibus, habitare solebat.

Vocavit autem nomen Domini qui loquebatur ad eam: Tu Deus qui vidisti me. Dixit enim: Profecto hic vidi posteriora videntis me, propterea appellavit puteum illum Puteum viventis et videntis me. Patet ex his (0159C)verbis quod Agar non faciem angeli loquentis secum, sed posteriora tantum a se abeuntis videre potuit: quem tamen se miserando vidisse et hunc viventem, id est, verum esse Deum, vel in persona viventis Dei ad se venisse cognovit. Mira autem feminae prudentia, vel potius non miranda, quoniam ad Abrahae familiam pertinebat, quod puteum, juxta quem oraculo divino confortata est, a vocabulo ejusdem Dei cognomen habere voluit; quasi palam intelligens quod puteus ille profunda divina dispositionis arcana designaret, quibus afflictioni ejus misereretur, eamque ad dominam redire praeciperet; ac sobolem ejus magnam futuram esse praediceret: et sicut in puteo sive fonte illo, ut supra nominatus (0159D)est, vivam ac perennem videbat aquam; ita altitudinem divinae substantiae semper viventem ac sine fine atque principio manentem intellexit, atque ab ea puteum recte cognominandum credidit. Cui figurae congruens Psalmista, cum dixisset: Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus (Psal. XLI, 2); continuo subdidit: Sitivit anima mea ad Deum vivum. Ut colligeremus quia sicut fontes vivas et indeficientes aquas habent, ita Deus vitam habeat in se manentem. Notandum autem quod puteus Agar inter desertum Cades et Barad hodieque demonstratur, et (0160A)merito; in testimonium videlicet fidei et confessionis ejus.

Postquam vero nonaginta et novem annorum esse coeperat, apparuit ei Dominus, dixitque ad eum: Ego Deus omnipotens, ambula coram me, et esto perfectus, ponamque foedus inter me et te, et multiplicabo te vehementer nimis. Unde centenario Abrahae nomen amplificatur, testamentum circumcisionis datur, Isaac nasciturus promittitur, ut in magno mysterio contenarius filium promissionis jam circumcisus accipiat. Ambulat autem coram Domino, ut possit esse perfectus, qui omnibus momentis in conspectu Divinitatis se consistere et quasi in obsequium ejus positum se esse meminit; quomodo Elias qui ait: Vivit Dominus, in cujus conspectu sto (III Reg. XVII, (0160B)1); semper se ad divinum promptum obsequium, praesentiam sui Conditoris in mente habere signavit; et quia primus perfectionis gradus humilitas est, recte subjungitur:

Cecidit Abram pronus in faciem. Legimus autem in prioribus sacrae historiae locis viros sanctos Dominum invocasse, ei hostias laudis obtulisse, innocentes in conspectu ejus vixisse, nullum vero ante Abram pronum in faciem coram Domino corruisse. Verum ille quo altiora prioribus dona percepit, eo majores largitori donorum gratias sese humiliando reddidit; et quia suae fragilitatis cadens in terram humiliter meminit, mox divinae potestatis eminentiam sublimiter agnoscere meruit. Nam sequitur:

Dixitque ei Deus: Ego sum, et pactum meum tecum. (0160C)Quid est enim Domino dicere: Ego sum, nisi statum aeternitatis suae, qua semper idem est, manifeste denuntiare? De qua dicit et Psalmus: Tu autem idem ipse es (Psal. CI, 28). Huic autem loco concinit illud Evangelii ubi dixit Dominus Judaeis: Antequam fieret Abraham ego sum (Joan. VIII, 58). Apparens enim in carne docuit se ipsum esse qui in spiritu quondam apparuerat Abrahae, cum idem testimonium essentiae suae, quod perhibuerat Abrahae, repetit perhibendo Judaeis; sed Judaei, quia audierant: Antequam fieret Abraham ego sum, turbabantur; Abraham quoniam audivit: Ego sum, laetabatur, nec dubitabat quod antequam ipse fieret, Deus erat; unde et ipse quia verbum divinae aeternitatis fideliter (0160D)audivit; accepit in augmentum praemii, ut pater multarum gentium et vocaretur et esset. Porro Judaei, quia audita divinitatis arcana capere non poterant, ejecti de stirpe Abrahae, et inter genimina sunt viperarum computati: Denique tulerunt lapides ut jacerent in eum; at ille abscondit se ab eis, et exivit de templo (Joan. VIII, 59), ut videlicet a lapideis cordibus eorum absconsus, et exiens ad revelandam gentibus suae majestatis agnitionem veniret. Nam et tunc egressus de templo caeco nato lumen reddidit. In figuram videlicet gratiae, qua illustraturus erat corda gentilium. Sequitur:

(0161A)Erisque pater multarum gentium, nec ultra vocabitur nomen tuum Abram, sed appellaberis Abraham, quia patrem multarum gentium constitui te. Quia beatus Abraham cognationem ac domum patris sui ad imperium Domini deseruit, merito et hoc in munere retributionis accepit, ut pater multarum gentium existat; adeo utique multarum, ut non solum earum quae ex ejus semine secundum carnem prodirent; sed et earum quae aliunde originem carnis ducentes, fidei et obedientiae ejus vestigia sequerentur, sicut Apostolus ad Romanos scribens plenissime exponit. Sciendum autem quod Abram Pater excelsus, Abraham vero Pater multarum dicitur, ut subintelligatur, gentium.

Et statuam pactum meum inter me et te, et inter semen tuum post te in generationibus suis foedere sempiterno; (0161B)ut sim Deus tuus et seminis tui post te. Vetus translatio habet: Et statuam testamentum meum. Notandum autem quod ubicunque in Graeco legimus testamentum, ibi in Hebraeo sermone sit foedus, sive pactum, id est, berith. Non est autem mirandum quare testamentum sive pactum Dei sit cum Abraham et semine ejus foedere sempiterno, ut sit Deus eorum: quia nimirum hoc foedus, et toto tempore vitae hujus sine ulla intermissione in generationibus electorum sese ex ordine sequentium servabitur, et in futuro saeculo sine ullo fine celebrabitur. Quod vero sequitur:

Daboque tibi et semini tuo terram peregrinationis tuae omnem terram Chanaan in possessionem aeternam. Operosiore expositione indiget quomodo accipiatur (0161C)impletum, sive adhuc exspectetur implendum, cum possessio quaecunque terrena, aeterna cuilibet genti esse non possit. Sed sciendum est aeternum a nostris interpretari quod Graeci appellant Aeonion, quod a saeculo derivatum est. Aeon quippe Graece seculum nuncupatur. Sed non ausi Latini hoc dicere saeculare, ne longe in aliud mitterent sensum. Saecularia quippe dicuntur multa quae in hoc saeculo sic aguntur, sicut brevi etiam tempore transeant. Aeonion autem quod dicitur, aut non habet finem, aut usque in hujus saeculi tenditur finem. Et ideo, sicut et supra diximus, terra Chanaan in possessionem aeternam semini datur Abrahae, quoniam in ea Christiani usque ad finem saeculi hujus, sive de Judaeis, (0161D)sive de gentibus, semen videlicet Abrahae nunquam defuturi esse creduntur.

Dixit iterum Deus ad Abraham: Et tu ergo custodies pactum meum, et semen tuum post te in generationibus suis; hoc est pactum quod observabitis inter me et vos et semen tuum post te: Circumcidetur ex vobis omne masculinum; et circumcidetis carnem praeputii vestri, ut sit in signum foederis inter me et vos. Benigna provisione Dominus primo pactum gratiae suae statuit beato Abrahae et semini ejus; ac deinde ab illis pactum obedientiae requirit: ut minus videlicet terreat labor certaminis, audito prius praemio perpetuae (0162A)remunerationis. Circumcidi ergo praecipitur caro praeputii, in signum foederis inter Deum et homines, ut hoc signo admonerentur fideles illius temporis, mundandos se ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficiendam sanctificationem in timore Dei; sed et altiore mysterio fiebat circumcisio illa carnalis in signum foederis inter Deum et semen Abrahae, quia nimirum in illius foederis signum data est, de quo supra dictum est eidem Abrahae: Atque in te benedicentur universae cognationes terrae; quod ad gratiam novi testamenti pertinere nemo fidelium dubitat. In hujus ergo foederis signum nemo fidelium dubitat, quod circumcisus est Abraham et semen ejus in carne praeputii sui, ut praefiguraretur typice nasciturus de illius semine, qui electos suos ab omni macula peccatorum expurgaret, (0162B)ac perpetua benedictione donaret; cujus expurgationis sacramento congruit apte quod sequitur:

Infans octo dierum circumcidetur in vobis. Octava etenim die Dominus, id est, post sabbatum resurrexit a mortuis, in cujus passionis ac resurrectionis exemplum baptizamur a vetustate vitiorum absoluti, quasi spiritali circumcisione renovemur; exponente Apostolo ac dicente: Quicunque enim baptizamur in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus, consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem: ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos novitate vitae ambulemus (Rom. VI, 3); qui etiam numerus tempori nostrae resurrectionis potest aptissime congruere, quando immortalitate carnis quam per mortem deposuimus universaliter induti, nec peccati aliquid (0162C)ultra in carne, nec corruptionis sumus aliquid passuri. Nam et nostra resurrectio octavi diei numero non incongure figuratur; quia post sex saeculi hujus aetates et septimam sabbatismi, id est, requiei animarum, quae nunc in alia vita celebratur, futura est. Octava ergo die circumcidi praecipiebantur infantes in signum foederis divini ut indicaretur mystice quia omnes electi per gratiam Dei in hoc numero essent a cunctis iniquitatibus absolvendi, a cuncta corruptione carnis emundandi, ab ipsa morte etiam quam per reatum primae praevaricationis incurrerunt liberandi.

Omne masculinum in generationibus vestris, tam vernaculus quam emptitius circumcidetur, et quicunque non fuerit de stirpe vestra. Significat gratiam regenerationis (0162D)et immortalitatis ad omnes pertinere fideles, sive ex stirpe Abraham, seu aliunde carnis originem ducant.

Eritque pactum meum in carne vestra in foedus aeternum. Quo foedere utique significatur quod carnem vestram et animam simul perpetua sim innovatione atque immortalitate vestiturus.

Masculus cujus praeputii caro circumcisa non fuerit, delebitur anima illa de populo suo: quia pactum meum irritum fecit. Hac sententia majus ejusdem circumcisionis arcanum proditur, qui non solum futurae in Christo innovationis signum est, sed et factae in (0163A)Adam transgressionis abolitio; quod enim nunc facit baptismum in fide Christi, hoc fecit ex illo tempore circumcisio in die octava, qua resurrectio Christi designata est; excepto quod circumcisis necdum regni coelestis parebat ingressus, priusquam resurgens a morte Dominus omnibus electis ejusdem regni januam ad coelos ascendendo reseraret. Propter quod maxime die circumcidebantur octava; ut significaretur eos non nisi per effectum dominicae resurrectionis veraciter ab omni vitiorum labe purgandos. Potest autem movere quomodo dicatur, delebitur anima illa de populo suo, quia pactum meum irritum fecit, cum haec nulla culpa sit parvuli, cujus dixit animam perituram, nec ipse irritum fecerit pactum Dei, sed majores qui eum circumcidere non curarunt; (0163B)nisi quia etiam parvuli non secundum suae vitae proprietatem, sed secundum communem generis humani originem, omnes in illo uno pactum Dei irritum fecerunt, in quo omnes peccaverunt. Quia ergo circumcisio signum regenerationis fuit, et non immerito parvulum propter originale peccatum, quo primum Dei dissipatum est pactum, generatio disperdet nisi liberatio liberet; sic intelligenda sunt haec verba divina tanquam dictum sit: Qui non fuerit regeneratus, delebitur anima illa de populo suo, quia pactum Dei irritum fecit; quando in Adam cum omnibus etiam ipse peccavit.

Dixitque Dominus ad Abraham: Sarai uxorem tuam non vocabis Sarai, sed Saram, et benedicam ei, et ex illa dabo tibi filium, cui benedicturus sum, eritque in (0163C)nationes, et reges populorum orientur ex eo. Hic apertiora promissa sunt de vocatione gentium in Isaac, id est, in filio promissionis, quo significatur gratia non natura, quia de sene et anu sterili promittitur filius. Quamvis enim et naturalem procreationis excursum Deus operetur, ubi tamen evidens opus Dei est, vitiata et cessante natura, ibi evidentius intelligitur gratia; et quia hoc non per generationem, sed per regenerationem futurum est, ideo nunc imperata circumcisio est. Quando de Sara promissus est filius, parentum mutantur et nomina, omnia resonant novitatem, et in Testamento vetere obumbratur Novum. Interpretatur autem Sarai Princeps mea, Sara autem Princeps causaque nominis immutati haec est quod antea (0163D)dicebatur Princeps mea, id est, unius tantummodo domus materfamilias, postea vero dicitur absolute Princeps; sequitur enim:

Et ex illa dabo tibi filium cui benedicturus sum, eritque in nationes, et reges populorum orientur ex eo. Signanterque non ut in Graeco legimus: dixit Deus ad Abraham, Sarai uxor tua non vocabitur Sarai; in Hebraeo habetur non vocabis nomen ejus Sarai; id est, non dices ei Princeps mea es: futura quippe omnium gentium jam princeps esse, unde et Apostolus Petrus mulierum vitam instituens ait: Sic enim aliquando et sanctae mulieres, sperantes in Domino, ornabant se subjectae propriis viris, sicut Sara obediebat Abrahae dominum eum vocans; cujus estis filiae benefacientes, (0164A)et non perturbationem timentes ullam (I Petr. III, 5).

Cecidit Abraham in faciem, et risit dicens in corde suo: Putasne centenario nascetur filius, et Sara nonagenaria pariet? Risus Abrahae exsultatio est gratulantis, non invisio diffidentis: verba quoque illa quae dicebat in corde suo non sunt dubitantis, sed admirantis; attestante etiam Apostolo qui de ipso loquens ait: In repromissione etiam Dei non haesitavit diffidentia, sed confirmatus est in fide, dans gloriam Deo, plenissime sciens quia quaecunque promisit potens est et facere (Rom. IV, 20).

Et ait Dominus ad Abraham: Sara uxor tua pariet tibi filium, vocabisque nomen ejus Isaac. Isaac interpretatur Risus, nec dubitandum est eum ita vocatum (0164B)ab eo, quod, audita ejus nativitate, Abraham riserit in corde suo. Risus autem ille decenter significat gaudium Novi Testamenti, in quo filii promissionis, inhabitante in eis Domino, in aeternum exsultabunt.

Quod enim sequitur: Et constituam pactum illi in foedus sempiternum, et semini ejus post eum, etc. Semen ejus dicit in eis qui, fidem imitando Abrahae, merentur audire a Domino: Beati qui nunc fletis, quia ridebitis (Luc. VI, 21); qualibus se jungens Apostolus ait: Nos autem secundum Isaac promissionis filii sumus (Gal. IV, 28). Specialiter autem nomen Isaac, id est risus, qui ex promissione nascitur, congruit Mediatori Dei et hominum, de cujus nativitate dixit angelus pastoribus: Nolite timere, ecce enim evangelizo vobis gaudium magnum quod erit omni populo (Luc. II, 10).

(0164C)Nonaginta novem erat annorum quando circumcidit carnem sui praeputii, et Ismael filius ejus tredecim annos impleverat tempore circumcisionis suae. Unde centenarius erat Abraham, et Ismael tredecim annorum quando circumcisi sunt: ut post annum nato Isaac Abraham centum annorum aetate, et Ismael quatuordecim, id est, bis septem, annorum perfecte complesset? in magno utique mysterio: quia videlicet Isaac Novi Testamenti, et Ismael Veteris tenuere figuram. Isaac namque cum natus est, centenarius erat pater ejus, ut insinuetur gratia Novi Testamenti ad haereditatem regni coelestis filios suae promissionis adducere. Centenarius quippe numerus, ut saepe dictum est, in computo articulari de sinistra transit in dexteram, et superna Hierusalem mater nostra coelestis merito (0164D)per dexteram signatur; nam et quibuscunque hanc intrare conceditur, ad dexteram sunt Judicis in novissimo examine staturi. In qua nativitate ejusdem Isaac duas annorum hebdomadas impleverat Ismael; propter videlicet sacramentum sabbati, quod in Veteri Testamento servabatur; ut incipiente anno quintodecimo, quasi in signum resurrectionis, verae videlicet circumcisionis, nasceretur Isaac; ubi typice claresceret quia transeunti legali observantiae, quae per Moysen data est succederet gratia et veritas quae per Jesum Christum facta est. Nato ergo Isaac, qui gratiam Novi Testamenti praefigurabat, Ismael frater ejus major, qui Testamentum Vetus designabat, septenarium (0165A)in sua aetate numerum compleverat; quoniam observantiam legis, in qua maximum locum sabbatum tenebat; usque ad tempus gratiae decebat extendi; quod autem geminatus est idem numerus septenarius ad perfectionem ejusdem sacramenti pertinet; quod lex Dei nos et a servilibus, id est, a malis operibus in corpore, et a noxiis cogitationibus in mente, feriatos esse desiderat. Geminatur numerus septenarius, quia lex et in hac vita suis sequacibus requiem corporibus praecipit, et in futura vita requiem habendam promittit animarum; nato Isaac et primum suae aetatis annum inchoante, Ismael inchoat quintum decimum, quia apparente gratia Evangelii, et ipsa quoque lex spiritaliter intellecta, coelestibus sacramentis plena fuisse, et gloriam resurrectionis praedicasse reperta (0165B)est; quod autem postmodum adulto Isaac, ad praeceptum Sarae ejectus est cum matre sua Ismael, nequaquam debet putari qui Vetus Testamentum significet abolendum per successionem Novi Testamenti; sed potius quod carnalis observantia legis cum his qui eam carnaliter, etiam coruscante gratia Evangelii observandam contendunt, sit ab Ecclesiae finibus expellenda; ipsa autem spiritali sensu intellecta nec unum iota, neque unum sit apicem perditura, donec omnia fiant.

Apparuit autem ei Dominus in convalle Mambre sedenti in ostio tabernaculi sui in ipso fervore diei, etc. Haec apparitio Domini cunctis superioribus, quibus beato Abrahae toties visus est, constat esse sacratior. (0165C)Et recte post acceptum circumcisionis sacramentum, post amplificatum nomen quo futurus pater omnium gentium signabatur, secretiora Dei arcana cognoscit, quorum videlicet arcanorum quia non solum circumcisio, sed et praeputium particeps esse debuit, recte apparitio in convalle Mambre facta esse memoratur, Mambre namque, ut supra legimus, genere quidem Amorrhaeus, sed cum fratribus suis foederatus erat Abrahae; unde apte convallis Mambre nostram designat humilitatem, qui de gentibus originem carnis habentes, patrem in spiritu ac fide habemus Abraham, quibus dicit Apostolus trahens ex Abraham et carnis et virtutis originem: Annuntiamus vobis vitam aeternam, quae erat apud Patrem, et apparuit nobis; quod vidimus et audivimus (0165D)annuntiamus vobis, ut et vos societatem habeatis nobiscum (I Joan. I, 2). Et quidem in hac lectione, excepto spiritali intellectu, multum aedificat legentes, quod Abraham ignotos viros aspiciens, statim cucurrit in occursum eorum quasi peregrinis hospitalitatis gratiam praebiturus; quod appropians eis humiliter adoravit in terra, quod ministerium suum eos exspectare atque accipere rogavit, quod consentientibus festinus exhibuit; neque hoc per servos et ancillas, sed per seipsum et Saram complevit. Mirum namque, si non homines, eos cum primo vidisset, credidit, cur ac lavandum pedes eis afferre voluerit aquam; quomodo requiescere sub arbore (0166A)quasi in ambulando fessos; quare corpus correficiendo confortare, quasi jejunio laborantes, rogaverit. Si quis vero hanc lectionem altius discutere quaerit, totam spiritales redolere sensus inveniet. Nam quod Abrahae sedenti in ostio tabernaculi sui Dominus apparuit, multum congruit devotioni ipsius Abrahae, simul et omnium ejusdem promissionis haeredum, qui peregrinos se hujus saeculi et incolas, cives vero alterius vitae, hoc est patriae coelestis, esse testantur. Tabernaculis vero in itinere vel in bello, domo autem in patria uti solemus, in quo mysterio etiam Isaac et Jacob in tabernaculis habitasse leguntur. Manet autem in medio tabernaculi sui quicunque et peregrinum se, nec semper victurum in hoc saeculo novit, et nihilominus quantum valet (0166B)saeculi negotiis atque illecebris sese implicare non erubescit. Abraham vero et ejus sequaces qui necessitate tantum, non autem et voluptate, quae mundi sunt agunt, quasi in ostio tabernaculi sui sedent, quia jam jamque exire de mundo parati, ingressum vitae sequentis laetanti semper animo atque ad futura praemia extento praestolantur. Et bene additur, in ipso fervore diei; fervor quippe diei, in quo Abraham in ostio tabernaculi sui sedebat, virtutem designat dilectionis, qua ipse in mente respectu Solis justitiae ardebat, talisque status et loci et temporis decebat eum qui Dominum erat visurus, et ejus colloquio fruiturus, in quo et advena mundi hujus figuraretur, et verae coelestis gratiae luce irradiatus, et amore divinae contemplationis inhianter accensus.

(0166C)Cumque elevasset oculos, apparuerunt ei tres viri stantes prope eum, quos cum vidisset, cucurrit in occursum eorum de ostio tabernaculi, et adoravit in terra et dixit: Domine, si inveni gratiam in oculis tuis, ne transeas servum tuum, etc. Quod tres viri ei apparuerunt, mysterium est sanctae Trinitatis; denique cum tres vidisset, unum adoravit, et precatus est Dominum, quia etsi in personis est Trinitas, in divinitate est tamen una et coadoranda Dominantis aequalitas, sicut etiam in Isaia cum angelicae virtutes gloriam sanctae Trinitatis canerent dicentes: Sanctus, Sanctus, Sanctus, mox unitatem dominationis ac deitatis subjungunt addentes: Dominus Deus omnipotens, plena est omnis terra gloria ejus. Et bene dicitur quia visurus angelos e evaverit oculos Abraham, (0166D)quia nimirum necesse est ut qui cives coeli videre, qui divinae Majestatis gloriam et arcana nosse concupiscit, omnem mentis intuitum ab infimis desideriis erigat, ac sedula intentione ad lucem veri Solis aperiat. Bene subinfertur quia cum vidisset angelos, cucurrit in occursum eorum, adorans, eosque ne se transirent rogavit, quia necesse est ut quotiescunque gustum aliquem internae dulcedinis animo concipimus, mox omnibus votis ac promptis bonorum operum gressibus satagamus, ne nos citius eadem dulcedo relinquat; sed quae ad tempus gustata est, memoria supernae suavitatis mentes nostras aliquanto (0167A)diutius reficiat, atque ab hujus mundi delectationibus et curis abstractas in aeternorum contemplatione suspendat. Movet forte aliquos quomodo vel in hac lectione Abraham, vel in sequente Loth angelos videns, hospitio quidem quasi homines susceperit, et quasi mortales cibis humanis, refecerit, cum quibus tamen quasi cum Deo loquebantur, eorumque verba non aliter quam oracula coelestia susceperunt. « Sed credibile est, » ut sanctus Augustinus ait, « quod et Abraham in tribus, et Loth in duobus viris Dominum agnoscebant; cui per singularem numerum loquebantur, etiam cum eos homines esse arbitrarentur. Neque enim aliam ob causam sic eos susceperunt, ut tanquam mortalibus, et humana refectione indigentibus, ministrarent; sed erat (0167B)profecto aliquid quo ita excellebant, licet tanquam homines, ut in eis esse Dominum sicut esse assolet in prophetis, hi qui hospitalitatem illis exhibebant dubitare non possent; atque ideo et ipsos aliquando pluraliter, et in eis Dominum aliquando singulariter, appellabant. Angelos autem fuisse Scriptura testatur, non solum in hoc Genesis libro, ubi haec gesta narrantur, verum etiam in Epistola ad Hebraeos, ubi cum hospitalitas laudaretur: Per hanc, inquit, etiam quidam nescientes hospitio angelos receperunt (Hebr. XIII, 2). » Verum in hac susceptione et hoc sentire congrue potest, quia divinitus sit procuratum ut angelos videntes patriarchae velut homines quidem susciperent, sed tanquam Deum venerarentur, (0167C)quatenus per distinctionem talis obsequii ac devotionis praefiguraretur quandoque futurum, ut ipse Dominus in carne apparens cibis satiaretur carnalibus et hospitio reciperetur humano. In quo tamen hospitio magis evangelizandi et infirmos sanandi quam manducandi ac bibendi operam daret, sicut saepissime factum evangelica testatur historia. Denique expositores sacrarum litterarum hoc in loco intellexere completum quod ait Dominus Judaeis: Abraham pater vester exsultavit ut videret diem meum; et vidit, et gavisus est (Joan. VIII, 56). Diem quippe Domini vidit, cum tres angelos videns, unum adoravit, et allocutus est Dominum, quia in trium distinctione personarum unius cognovit essentiam majestatis.

(0167D)Refecit eos epulis appositis, quia intellexit eum de suo semine nasciturum, qui cum sit Deus ante saecula, Patri consubstantialis, homo in fine saeculorum verus, veraciter inter homines conversaturus appareret; cibi autem quibus eos refecit, et ipsi spiritalibus sunt pleni sacramentis, de quibus ita memoratur:

Festinavit Abraham in tabernaculum ad Saram, dixitque ei: Accelera, tria sata similae commisce, et fac subcineritios panes. Ipse vero ad armentum cucurrit, et tulit inde vitulum tenerrimum et optimum, deditque puero, qui festinavit et coxit illum. Ubi primo (0168A)notandum quia cuncta velociter aguntur velut vere in ministerium divinae susceptionis; festinat Abraham, accelerare jubet Saram, properanter famulus injunctum complet officium, ut patenter innotescat quia beatus Abraham veraciter, juxta vocem Domini, exsultavit ut videret diem ejus, et vidit et gavisus est (Joan. VIII, 56). Sed et omnes qui respectu divinae gratiae tanguntur in animo, confestim in obsequium supernae voluntatis laetis bonorum operum et cogitatuum passibus exsiliunt, seque ac suos auditores ad accelerandam observationem mandatorum coelestium sedula exhortatione provocant.

Simila ergo quam commiscuit Sara ut reficeret angelos, interna est dulcedo sermonis Dei, quam coelesti Jerusalem, sanctae videlicet Ecclesiae, pollicetur propheta, (0168B)dicens de Domino: Qui posuit fines tuos pacem, et adipe frumenti satians te (Psal. CXLVII, 14). Statimque qui esset adeps frumenti, manifestius exponens, adjecit: Qui emittit eloquium suum terrae. Tria sunt autem sata ejusdem similae, quia in Scriptura sacra triplex est sensus intelligentiae, historicus videlicet, allegoricus et anagogicus; verbi gratia: Domine, dilexi decorem domus tuae (Ps. XXV, 8); juxta historiam decorem domus, quam fecit Salomon Domino, inviolabilem permanere desiderabat; laudante eum in illa populo ejus. Juxta allegoriam, decorem sanctae Ecclesiae per orbem universum fulgere desiderabat, cui dicit Apostolus: Vos enim estis templum Dei (II Cor. VI, 16). Juxta anagogen, id est, sensum ad superiora ducentem, cupiebat videre decorem (0168C)patriae coelestis domus, scilicet non manufactae, sed aeternae in coelis. Hujus mensurae triformis et in evangelica parabola facit Dominus mentionem: Simile est, inquiens, regnum coelorum fermento quod acceptum mulier abscondit in farinae satis tribus, donec fermentatum est totum. Fermentum namque evangelicum mulier in farinae satis tribus abscondit ut totum fermentetur, cum sancta Ecclesia, quam hoc in loco Sara significat, sive historiam in Scripturis praedicet, sive allegoriam revelet, seu ad superna contemplanda oculum suae expositionis attollat, semper ut dictis suis virtutem sive Dominicae seu fraternae charitatis instituit. Neque ullatenus se Scripturam recte intellexisse quisquam putet, in qua (0168D)institutionem charitatis invenire non potuit. Satum est autem genus mensurae apud Palaestinos, unum et dimidium modium capiens:

Quod autem Sara subcineritios facit panes, multum ad rem pertinet. Subcineritii panes dum coquuntur, ipsi quidem cum igni coquuntur, latent in abdito, sed solus qui super aggregatur cinis intuentium oculis patet, at ubi cocti fuerint, removetur cinis, ac mundi ante ora vescentium panes transferuntur, quia nimirum eloquia Domini igne sunt examinata (Ps. XVII, 31), videlicet Spiritus sancti, per quem Scriptura ipsa confecta est; sed aliquoties vilitate ac simplicitate (0169A)styli ipse in se scientiam in tantum obtineat, ut quid in se fervoris spiritalis, quantum alimoniae coelestis habeat, non facile luceat; at dum, ablato velamine litterae, per ministerium praedicatoris suavitas sensus spiritalis auditorum cordibus reseratur, quasi excusso cinere, panes dulcissimi reficiendis fidelibus offeruntur.

Vitulus quoque tenerrimus et optimus quem de armento tulit Abraham, ipsum Mediatorem Dei et hominum significat, quem pro revertente a se filio juniore, id est populo gentium, juxta parabolam Evangelii, pater clementissimus mactavit. Ipse namque est vitulus de armento tenerrimus et optimus, ad occidendum coquendumque singulariter coeli civibus assumptus, quia de omni humano genere solus est specialiter (0169B)electus, cujus sanguine mundus redimeretur, et per quem instaurarentur non solum quae in terra, sed etiam quae in coelis sunt in ipso, ut Apostolus ait. Qui videlicet vitulus recte tenerrimus et optimus dicitur. Quid enim tam tenerum tamque optimum, quam est ille qui humiliavit se pro nobis erigendis: Factus obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis (Psal. II, 8)?

Tulit quoque butyrum, et lac, et vitulum quem coxerat, et posuit coram eis. Per lac primordia et velut elementa legis Mosaicae, per butyrum evangelicae perfectio doctrinae; per lac simplicitas litterae in Scripturis, per butyrum virtus sensus mystici qui de littera generari solet exprimitur. Vel certe lac initium (0169C)fidei, butyrum perfectionem operis quae ex fide creatur insinuat. Quae cuncta Abraham posuit coram viris quos susceperat, ut significaret filios promissionis epulas spiritales Domino semper oblaturos, panes videlicet lectionum sanctarum, vitulum dominicae Incarnationis, lac fidei sive historicae perfectionis; butyrum sensuum sive operum bonorum, ubi bene adjungitur:

Ipse vero stabat juxta eos sub arbore, quia nimirum ita epulis fidei et virtutum Dominum bene vivendo pascere, id est delectare, debemus, ut semper nos in conspectu ejus assistere meminerimus, juxta illud beati Eliae: Vivit Dominus, in cujus conspectu sto (III Reg. XVII, 1). Et sicut Psalmista: In conspectu, inquit, angelorum psallam tibi (Ps. CXXXVII, 1). Et (0169D)hoc sub arbore dominicae passionis, dicentes cum Apostolo: Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI, 14).

Cumque comedissent, dixerunt ad eum: Ubi est Sara uxor tua? Ille respondit: Ecce in tabernaculo est, cui dixit: Revertar ad te tempore isto, vita comite, et habebit filium Sara uxor tua. Ambo quidem domini domus, et Abraham videlicet et Sara cum summa festinantia refectionem praeparant; sed quasi in domo bene disposita Abraham cum paratis epulis (0170A)audentior ad Dominum accedit; Sara timore ac verecundia muliebri sese in tabernaculo, imo post ostium tabernaculi cohibet, nec jam appropiare audet, sed de abditis quae vir suus cum Domino loquatur auscultat. Ideoque quoniam et devota Deo, et suo bene subdita erat marito, gaudium partus quod multum desiderabat audivit; nec quidem cujuslibet partus, sed illius in quo benedictionem et ipsa in futuro et omnes acciperent nationes. Bene autem postquam comederant angeli, filium suis hospitibus promittunt nasciturum, quia cum epulas bonae nostrae operationis et fidei Dominus susceperit, gratia nos suae benedictionis remunerat. Comederunt autem angeli, vel potius comedisse videbantur, ut sanctus Raphael exponebat Tobiae, ut sacramentum dominicae (0170B)Incarnationis, in qua ipse magni consilii Angelus tanquam homo erat manducaturus, non solum visibiliter apparendo, sed etiam ad mensam hominum residendo ac manducando, figurarent; sed illi, sicut idem Raphael ait, cibo invisibili, id est qui ab hominibus in carne degentibus videri non potest, utebantur, videlicet gaudio contemplationis; de qua et Dominus in Evangelio: Quia angeli, inquit, eorum in coelis semper vident faciem Patris mei qui in coelis est (Matth. XVIII, 10); semper etenim vident, hoc est etiam cum ad nos aliqua ministraturi foris veniunt; credibile est autem quod esca quam manducabant, statim ut spiritale vel aetherium corpus eorum contigit, velut aqua ardenti flammae injecta, consumpta fuerit, et non sicut aqua arenti terrae infusa (0170C)ad reficiendum corpus eorum profecerit, quomodo in nobis, cum manducamus, fieri solet.

Erant autem ambo senes provectaeque aetatis, et desierant Sarae fieri muliebria. Ad faciendam auxesin potentiae coelestis, ambos dicit esse seniores, et insuper Saram, cum fuisset sterilis, tum etiam cruore menstruo jam destitutam, propter quod jam parere non posset, etiamsi sterilis non fuisset. Porro si femina ita sit provectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc fluant, de juvene parere potest, de seniore non potest; quamvis adhuc possit ille senior, sed de adolescentula gignere, sicut Abraham post mortem Sarae de Cethura potuit, quia vividam ejus invenit aetatem; hoc ergo est quod nimirum commendat Apostolus cum ait: Qui praeter spem in spe (0170D)credidit, ut fieret pater multarum gentium, secundum quod dictum est ei: Sic erit semen tuum; et non infirmatus in fide non consideravit corpus suum jam emortuum, cum fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Sarae, in promissione etiam Dei non haesitavit (Rom. IV, 18). Ad hoc enim dicit Abrahae jam corpus fuisse emortuum, quoniam non ex omni femina, cui adhuc esset aliquod pariendi tempus extremum, generare ipse in illa aetate adhuc posset: ad aliquid enim emortuum corpus intelligere debemus, non ad (0171A)omnia; nam si ad omnia, non jam senectus vivi, sed cadaver est mortui.

Quae risit occulte dicens: Postquam senui et dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo? Hujus sententiae meminit apostolus Petrus, cum mulieres viris suis obtemperare admonens adjecit: Sicut Sara obediebat Abrahae, dominum eum vocans. Videtur autem simile huic loco quod supra de Abraham legitur, quia audito Sarae partu, ceciderit in faciem, et riserit in corde suo dicens: Putasne centenario nascetur filius, et Sara nonagenaria pariet? addiditque dicens ad Deum: Utinam Ismael vivat coram te! verum quia Apostolus dicit quod Abraham non haesitaverit diffidentia, Saram vero haesitasse, sequens Domini sermo manifestat, dicentis ad Abraham:

(0171B)Quare risit Sara dicens: Num vere paritura sum anus? Restat intelligi quod audito quia Sara paritura esset filium, et Abraham prius riserit admirans in gaudio, et ipsa Sara postmodum dubitans in gaudio; cujus tamen dubietas, continuo, data ratione divinae potentiae, ablata est, dicente ad eum angelo:

Nunquid Deo est quidquam difficile? Juxta condictum revertar ad te, hoc est eodem tempore, vita comite, et habebit Sara filium. Qua audita sententia, adeo dubietate omni remota, in fide confirmata est, ut merito de illa dicat Apostolus: Fide et ipsa Sara virtutem accepit ad emissionem seminis. Quod autem dicit revertar ad te, et adjunxit vita comite, humano quidem more loquitur, quasi diceret: Si vita comes fuerit. Sed altius intelligendum quod angeli semper (0171C)vita comite sive in coelis conversentur, seu ad terras descendant, illa utique vita quae dicit: Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso; cujus videlicet vitae visione atque illustratione et angeli et homines sancti fiunt perpetuo beati. Comparandus sane videtur hic locus a contrario factis protoplasti; ille etenim post reatum praevaricationis non vidisse Dominum Deum, sed vocem tunc deambulantis in paradiso perhibetur audisse; hic futurae benedictionis fide, spe ac dilectione, accensus vidit stantem Dominum, quia nimirum cum hoc mansura erat, ab illo contemplatio divinae claritatis abscesserat. Ille audita voce Domini Dei abscondit se tremebundus, quia profecto se errasse erubescebat. Hic viso Domino statim laetabundus (0171D)accurrit, cui se complacuisse obedientiae merito credebat. Ille ad auram post meridiem, iste in ipso fervore diei; quia hic divini amoris igne flagrabat, ille divinae protectionis et dilectionis a se lucem peccando fugaverat. Hic hospitem Dominum recipit ac reficit, ut appositis epulis carnalibus insinuet quod eum epulis spiritalibus in corde pie vivendo reficeret, juxta quod ipse Dominus de suis amatoribus promisit: Ecce sto ad ostium et pulso; si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi, intrabo ad illum, et (0172A)coenabo cum illo, et ipse mecum (Apoc. III, 20). Ille, id est, protoplastus, qui vetitum comedit, et eas quas in praesentia Domini angelorumque ejus habere perpetuas poterat delicias amisit, foris etiam a ligno vitae visibiliter exclusus, ut patenter ostenderetur quod sapientiae fructum incorruptibilem, quo invisibiliter frui solebat, perdidit. Et quia beatus Abraham merito piae devotionis jam fructum sapientiae et vitae, quae Christus est, aliquantisper gustaverat, recte sub arbore consistens Dominum vidisse ac suscepisse narratur. Illic Eva, relicto timore divino, neglecto viri consilio, accessit temeraria ad serpentem, in quo diabolus loquebatur, a quo seducta ad comedendum vetita, virum quoque suae praevaricationis complicem fecit; propter quod et justae damnationis cum (0172B)viro accepta sententia audivit inter alia: In dolore paries filios (Genes. III, 16); primumque Cain filium maledictionis et fratricidam genuit. Hic Sara subdita timori divino, simul et religiosam viri fidem atque operationem secuta, apparente Domino, exspectabat ipsa domi donec vir occurreret, et quae essent agenda disceret; sed et epulis in susceptionem Domini praeparatis, nihilominus ipsa se domi verecundata retinuit, ac virum suum cum eis praeire ad Dominum eique munera suae devotionis simul et ipsius offerre gaudebat. Quapropter ambo remunerationem sui beneficii promissa sobole perceperunt; nec qualibet sobole, sed illa utique in qua benedicerentur omnes gentes. Et merito, ibi enim reatus praevaricationis in primo Adam debita ultione plectebatur; (0172C)hic tempus redemptionis per secundum Adam et praesagabatur futurum et parabatur. Sequitur:

Cum surrexissent ergo inde viri, direxerunt oculos contra Sodomam, et Abraham simul gradiebatur deducens eos. Cum surrexisse dicantur inde viri, ostenditur quod sedentibus eis astans ministrabat Abraham, quamvis primo stantes viderit. Direxerunt autem oculos contra Sodomam, ut sicut fidem beati Abrahae laetis promissionibus remunerarent, ita perfidiam impiae civitatis flammis ultricibus perderent, juxta illud Psalmistae, qui cum de sanctis pietatem Domini praemisisset: Oculi Domini super justos, et aures ejus ad preces eorum (Psal. XXXIII, 16), protinus severitatem ejus in reproborum ultione subjunxit: Vultus autem Domini, inquiens, super facientes (0172D)mala, ut perdat de terra memoriam eorum (Ibid., 17). Quod autem cum angelis gradiebatur Abraham deducens eos, ex consuetudine devotae hospitalitatis fecisse credendus est; sed felices illi gressus, quibus homo cum angelis ingredi meruit in terra, eosque cum ad se venissent visitandum ad coelum redituros deducere; felix autem nunc eorum vita qui angelicam in terris conversationem sequuntur, videlicet sobrie, et juste, et pie, et caste, vivendo, ac divinis laudibus semper, quantum mortali possibile est, (0173A)vacando. Verum beatus Abraham, quia Dominum adeo gaudenter venientem excepit, ut etiam abeuntes quasi domesticos deducere curaret, meretur altiora divinorum operum secreta cognoscere; qui et ipse districtionem supernae animadversionis venturam mundo intelligens, sicut prius se Deo devotum in hospitibus suscipiendis ostenderat, ita erga proximos sollicitum pro eis postmodum supplicando monstravit.

Dixit itaque Dominus: Clamor Sodomorum et Gomorrhae multiplicatus est, et peccatum eorum aggravatum est nimis. Clamorem Sodomorum scelerum famam vel potius infamiam dicit, a quo nos prohibens Apostolus dicit: Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia, tollatur a vobis cum omni (0173B)malitia (Ephes. IV, 31); cui nimirum clamori contrarius est clamor electorum, de quo confidenter suo Creatori supplicantes, aiunt dicentes singuli: Domine, exaudi orationem meam, et clamor meus ad te perveniat (Psal. CI, 2). Magnus quippe illorum clamor est meritum sublime et intentio fidei coelestia sola quaerens, ubi Christus est in dextera Dei sedens; qui quoniam non terrenas opes, non gloriam inanem caducamque, non moritura carnis gaudia, sed superna tantum bona, desiderant, altum profecto et quasi clamore personum est omne quod agunt. Verum multiplicato clamore peccatorum, id est enormi illorum scelere, videamus quid sequitur.

Descendam, inquit, et videbo utrum clamorem qui venit ad me opere compleverint, an non est ita, ut sciam. (0173C)Quod ergo se descendere Dominus ad videndum an idem clamor verus esset, aiebat, non suam ostendit ignorantiam, qui omnium habet scientiam, sed nostram instruit temeritatem, ne antequam perfecte discamus, proximorum reprehendere facta praesumamus; quod ipsum nos et in constructione turris docet, ubi scriptum est quia descendit Dominus videre civitatem et turrem quam aedificabant filii Adam; quid enim de coelo in terram non videret, de quo scriptum est quia nudus est infernus coram illo, et nullum est operimentum perditioni.

Converteruntque se inde, et abierunt Sodomam; Abraham vero adhuc stabat coram Domino, et appropinquans ait: Nunquid perdes justum cum impio? Si fuerint quinquaginta justi in civitate peribunt simul, et (0173D)caetera, usque dum ait: Quod si inventi fuerint ibi decem; et dixit Dominus: Non delebo propter decem. Legitur in sequentibus quod duo angeli Sodomam venerint et suscepti sint a Lot; unde verisimile videtur quod hoc in loco duo angeli discesserint ab Abraham, et ille cum uno qui secum remansisset locutus pro civitate peritura intercesserit. In qua intercessione praecipue beati Abrahae perpendenda est humilitas, qui cum tanti sit habitus apud Deum, ut et eum hospitio quasi familiarem susciperet, et (0174A)apud ipsum pro aliis quasi apud unanimum amicum intercederet, nihilominus in sua aestimatione vilis ipse permansit ac despectus; unde in secunda sua oratione dicit ad eum:

Quia semel coepi, loquar ad Dominum meum cum sim pulvis et cinis. Quo verbo manifeste nostram redarguit superbiam, qui longe ab altitudine meritorum ejus distantes, longe a collocutione divina pro nostra tarditate atque inertia remoti, nihilominus typo elationis inflati, cinerem nos ac pulverem futuros minime recolimus; nam beatus Abraham quo divinae visionis puritati altius appropinquavit, eo certius suae fragilitatis infirma dispersit et abjecta. At nos, qui a contuitu internae claritatis nubilo nostrae pravitatis excludimur, tanto minus insitae nobis (0174B)miseriae tenebras deflemus, quanto nil praeter has intueri solemus.

Veneruntque duo angeli Sodomam vespere, sedente Lot in foribus civitatis. Non sine causa angeli qui ad meridiem ad Abraham venerant, vespere Sodomam venire perhibentur, quia nimirum illi prospera ac laeta nuntiare, huic adversa inferre venerunt; ille fructu lucis ad coelestia flagrabat, haec vitiorum tenebris obsessa perditioni aeternae propinquabat.

Qui cum vidisset, surrexit, et ivit obviam eis; adoravitque pronus in terra, et dixit: Obsecro, Domine, declinate in domum pueri vestri, et manete ibi, et caetera. Magnum perfectumque in beato Lot exemplum Deo devotae hospitalitatis ostenditur, qui ingredientes urbem hospites non solum occurrens (0174C)excipere paratus fuit, verum etiam ut ad se diverterent secumque requiescerent obnixius postulabat. Renuebant autem primo domum ejus intrare, quod tamen postmodum eo compellente facere consenserunt, ut sic industriam hospitalitatis ejus diligentius probarent; probatam dignius remunerarent, dum eum a peccantium interitu cum sua domo eriperent.

Prius autem quam irent cubitum, viri civitatis vallaverunt domum, a puero usque ad senem, omnis populus simul; vocaveruntque Lot, et dixerunt ei: Ubi sunt viri qui introierunt ad te nocte; educ illos huc, ut cognoscamus eos, etc. Hoc est quod propheta Isaias de populo Israel supra modum peccante ait: Peccatum suum sicut Sodoma praedicaverunt nec absconderunt (Isai. III, 9). Peccatum quippe suum sicut Sodomitae (0174D)praedicaverunt, nec absconderunt, cum absque respectu pudoris alicujus omnes a puerili aetate usque ad ultimam senectutem masculi in masculos turpitudinem operari solebant, adeo ut ne hospitibus quidem ac peregrinis sua scelera abscondere, sed et hos, vim inferendo, suis similes facere sceleribus atque suis facinoribus implicare contenderent.

Quod vero furentibus eis in tale flagitium patrandum dicit inter alia Lot: Habeo duas filias quae nec dum cognoverunt virum, educam eas ad vos, et abutimini (0175A)eis, sicut placuerit vobis, dummodo viris istis nihil faciatis mali. Quoniam prostituere volebat filias suas hac compensatione, ut viri hospites ejus nihil a Sodomitis tale paterentur, utrum admittenda sit compensatio flagitiorum vel quorumque peccatorum, ut nos faciamus mali aliquid, ne alius gravius malum faciat, an potius perturbationi Lot non consilio tribuendum sit quia hoc dixerit, merito quaeritur; et nimirum periculosissime admittitur haec compensatio; si autem perturbationi humanae tribuitur, et menti tanto malo permotae, nullomodo imitanda est.

Et ecce miserunt manum viri, et introduxerunt ad se Lot, clauseruntque ostium, et eos qui erant foris percusserunt caecitate, a minimo usque ad maximum, ita ut ostium invenire non possent, et caetera usque ad id (0175B)quod dixit Lot ad generes suos: Surgite, egredimini de loco isto, quia delebit Dominus civitatem hanc, et visus est quasi ludens loqui. Quod ostium Lot obcluserunt angeli, ne vel ipsum, vel aliquem de domo ipsius possent ad perdendum rapere Sodomitae, patenter insinuat quia nullum de electis Dei perditura sit impietas et persecutio reproborum, dicente Domino de ovibus suis: Et ego vitam aeternam do eis, et non peribunt in aeternum, et non rapiet eas quisquam de manu mea (Joan. X, 28). Quod item Lot, facultate ab angelis data, nullum de civibus perfidis, ne de suis quidem cognatis sive amicis, tametsi multum conatus, potuit ad salutem revocare, significat quia nullius labor hominis ad numerum praedestinatorum, qui ante constitutionem mundi electi sunt a Domino, (0175C)vel unam possit animam adjicere: Novit enim Dominus qui sunt ejus. Verum etsi nostram fragilitatem qui ad electorum sortem pertinent latet, non tamen ab agenda cura nostrae salutis cessandum, non ab instruendis proximis lingua est continenda, sed ad exemplum beati Lot, et nobis caste vivendum, et errantium quoque correctioni officium pietatis impendendum, constat enim quia etsi praedestinatos ad interitum salvare nequivimus, nostrae tamen benignitatis quam erga illorum salutem impendimus mercedem non perdimus.

Et eduxerunt eum posueruntque extra civitatem. Ibi locutus est ad eum: Salva animam tuam, noli respicere post tergum, nec stes in omni circa regione, sed in (0175D)monte salvum te fac, ne et tu simul pereas. Generaliter quidem incendium et perditio Sodomorum, de qua ereptus est Lot, poenam ultimae districtionis designat; quando, completa in fine saeculi summa electorum, omnes impii aeternum rapientur in ignem, Domino exponente, qui ait: Similiter sicut factum est in diebus Lot, edebant et bibebant, emebant et vendebant, plantabant et aedificabant, qua die autem exivit Lot a Sodomis, pluit ignem et sulphur de coelo, et omnes perdidit. Secundum haec erit qua die Filius hominis revelabitur (Luc. XVII, 28). Cui attestatur etiam apostolus Judas dicens: Sicut Sodoma et Gomorrha (0176A)et finitimae civitates, simili modo et hae fornicatae sunt, abeuntes post carnem alteram; factae sunt exemplum, ignis aeterni poenam sustinentes (Jud. VII). Potest autem idem ignis Sodomiticus etiam flammas vitiorum quibus in hac vita reprobi uruntur, atque ad sempiternum praeparantur incendium, non inconvenienter insinuare, qui cum nunc in concupiscentiis terrenis carnisque illecebris ardere non cessant, tunc igne ultionis ardere nunquam desistent. Hunc quoque sensum Domino affirmante, imo etiam docente, qui ait: In illa hora qui fuerit in tecto et vasa ejus in domo, ne descendat tollere illa; et qui in agro, similiter non redeat retro; memores estote uxoris Lot (Luc. XVII, 31). Neque enim docemur ne instante articulo ultimi examinis, culmen rectae conversationis (0176B)deserentes, ad ima concupiscentiae mundialis animum deflectamus; vel ne, relicto aratro agriculturae spiritalis, retro respiciamus, quando non ultra nobis operum aliqua correctio restat, sed eorum quae operati sumus reddenda ratio instat; verum potius, imminente judicio, fidelibus haec exhortatio datur, ut coeptis bonis ac salubribus insistant, ne, vitiorum quae reliquere contagia repetentes, Lot imitentur uxorem, quae ardentem sulphure Sodomam dum incauta respiceret, versa est in statuam salis. Dum ergo nos Dominus uxorem Lot imitari prohibet, ostendit profecto quod incendium civitatis, ad quod oculos reduxerat, flammas vitiorum, quas vitare et valemus et debemus, exprimit. Unde nunc exhortatio angelorum, qua eductum de Sodomis Lot (0176C)admonuerant ne retro respiceret, neque in omni circa regione consisteret, sed montem salvandus peteret, et spiritaliter intelligenda, et maxima est nobis intentione sequenda; ne videlicet ardores et incentiva vitiorum quae parumper evasisse videmur incauti repetamus, neque omnimodis in vicinia peccantium, quantum possibile est, manere consentiamus, ne illorum exemplo a nostrae via rectitudinis aberremus, juxta illud Psalmistae de beato viro: Et in via peccatorum non stetit (Psal. I, 1), sed ad fastigium arduae conversationis conscendere ocius curemus.

Dixitque Lot ad eos: Quaeso, domine mi, quia invenit servus tuus gratiam coram te, et magnificasti misericordiam tuam quam fecisti mecum, ut salvares animam meam, nec possum in monte salvari ne forte (0176D)apprehendat me malum. Est civitas haec juxta ad quam possum fugere parva, et salvabor in ea. Non ita praesidium vicinae civitatis petiit beatus Lot, quasi malum sibi alicujus plagae superventurum timeret, si ad montem pervenire potuisset; sed ea potius intentione ad civitatem juxta positam divertere cupiebat, ne dum montis altitudinem qui longius aberat peteret, in ipso itinere positum flamma quae impiis proxima imminebat absumeret.

Dixitque ad eum: Ecce etiam in hoc suscepi preces tuas, ut non subvertam urbem pro qua locutus es, etc. (0177A)O quanta viscera divinae pietatis! non solum justum a perditione sceleratorum liberat, sed et plurimis eorum propter salutem ejusdem justi vitam quam non meruere concedit, ut et in eis qui perirent quid impietas mereretur ostenderet, et in his qui remanerent quantum intercessio piorum apud Deum valeret indicaret.

Idcirco vocatum est nomen urbis illius Segor. Segor interpretatur Parva, quae idcirco sic vocata est, quia dixerat Lot, Nunquid non modica est. Prius autem Bale vocabatur, ut in superioribus legitur: Contraque regem Bale, ipsa est Segor. Interpretatur autem Bale devoratio, quam ita dictam aiunt Hebraei, quod tertio terrae motu absorpta sit. Sicut autem Sodoma ardens flammas vitiorum, et mons ad quem ascendere Lot jubetur virtutum culmen insinuat, ita Segor (0177B)quemdam bonae conversationis modum minus perfectum designat; qui etsi a celsitudine perfectorum adhuc longe abest, jam tamen a contagio sceleratorum secretus est. Verbi gratia qui conjugalem recte servat vitam, a fornicationis quidem flamma sulphurea evasit, nec tamen montem continentiae conscendit, qui a rapinis atque avaritia manum mentemque avertit, ac de rebus habitis pauperibus dare consuevit, necdum tamen omnia relinquere potuit; de incendio quidem Sodomorum effugit, moenia parvae civitatis in qua periculum interitus evaderet intravit, sed necdum arcem virtutis in qua jam perfectus emineret ascendit, et caetera hujusmodi.

Sol egressus est super terram, et Lot ingressus est Segor; igitur Dominus pluit super Sodomam et Gomorrham (0177C)sulphur et ignem a Domino de coelo; et subvertit civitates has et omnem circa regionem. Solis egressio super terram, cum qua subversae sunt Sodoma et Gomorrha, manifestationem ultimi designat examinis, quando, justis omnibus ereptis, impios repentinus opprimet interitus. Et recte utique Dei judicio factum est ut qui beatum Lot in tenebris noctis multum laborantem ac renitentem suis flagitiis irretiri tentaverunt, adveniente subito die, hunc ereptum cernentes, ipsi prorsus interirent, quique ipsi foedis voluptatibus carnis in tenebris arserant, apparente subito mane, sulphure consumerentur et igne, quia et omnes qui in caecitate mentis occulte vitiis inserviunt, in cognitione sui sceleris palam a (0177D)districto judice feriuntur. Item notandum quod una eademque nocte et Lot hospite Domino gaudebat et defendebatur ab hostibus; et Sodomitae sua scelera accumulare, etiam ipso Lot cum hospitibus suis foedato, laborabant; orto autem sole, hic liberatus pro sua justitia, illi pro sua impietate damnati, quia nimirum in nocte hujus saeculi et sancti gaudent in cubilibus suorum cordium recipere illum qui dixit: Ecce ego veniam et habitabo in medio tui (Zach. X, 11), et in Apocalypsi: Ecce sto ad ostium, et pulso; si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi januam, (0178A)introibo ad illum, et coenabo cum illo, et ipse mecum (Apoc. III, 20). Et impii suis tentationibus vel opera fidelium, vel ipsam corrumpere fidem quaerunt; apparente autem mane futuri saeculi, hi coronam vitae accipiunt, illi poenam perpetuae mortis incurrunt. Condigna autem suis sceleribus poena Sodomitae pereunt. Nam quia in putredine luxuriae et ardore libidinis vitam duxerunt impiam, merito cum flammis ignium etiam fetore sulphuris puniuntur. Nec dubitandum quia tali poena non solum ad praesens damnati, sed etiam sunt perpetuo damnandi, dicente apostolo Joanne: Timidis autem, et incredulis, et exsecratis, et homicidis, et fornicatoribus, et veneficis, et idololatris, et omnibus mendacibus pars illorum erit in stagno ardente igne et sulphure (Apoc. XXI, 2). (0178B)Aequatur ergo poena et ultio generibus peccatorum, juxta illud quod vir sapiens plagas Aegyptiorum interpretans ait: Ut scirent quia per quae peccat quis, per haec et torquetur (Sap. XI, 17), sicut contra beatus Lot juxta modum vitae quam ducebat meruit liberari; quia enim hospitalis exstiterat, contigit eum susceptis bonis hospitibus ab interitu salvari. Nec dubitandum quin ab eisdem hospitibus post mortem sit in aeterna tabernacula receptus, ut qui coeli cives in suum introduxit hospitium, suisque refecit epulis, ab eis ipse in habitacula coelestia induceretur; ubi pane angelorum perpetuo, hoc est, conspectu divinae claritatis gloria reficeretur; quod vero dicitur quia Dominus pluit a Domino sulphur et ignem de coelo, manifeste distincta est Patris et Filii persona, et (0178C)Sabellii haeresis repudiata, quae ipsum Patrem dicit esse quem Filium. Pluit autem Dominus a Domino, Filius a Patre, unde et alibi dicitur Patri: Omnia in sapientia fecisti (Ps. CIII, 24), hoc est, in Filio. Cui simile est illud Psalmistae, ubi ita duas Patris et Filii describit personas, ut tamen unam in duabus personis deitatem insinuet: Sedes tua, Deus, in saeculum saeculi; virga aequitatis, virga regni tui; dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus, Deus tuus (Ps. XLIV, 7). Sedes enim tua Deus, Deo filio dicitur; unxit te Deus, Deus tuus, de Deo Patre subjungit.

Respiciensque uxor ejus post se versa est in statuam salis. Hoc vere juxta litteram factum esse credendum est. Denique Josephus refert usque ad sua tempora (0178D)eamdem salis statuam in portis ejusdem civitatis perdurasse. Et quidem uxor metu femineae fragilitatis ad clamorem pereuntium repentinum, et fragorem flammarum coelo delapsarum, retro respexit; sed eorum tamen tenet in hac infirmitate figuram, qui semel mundo renuntiantes, ac virtutum iter arduum inchoantes, repente ad ea quae reliquerant mundi desideria, instabili et velut muliebri corde recurrunt; de quibus apostolus Petrus: Melius, inquit, eis fuerat non cognoscere viam justitiae, quam post agnitionem retrorsum converti ab eo, quod illis (0179A)traditum est, sancto mandato (II Petr. II, 20); sicut e contra Lot qui sua quae possederat omnia cum peccatoribus peritura reliquit, illos qui vere mundo abrenuntiant, neque eos abrenuntiasse poenitet, insinuat; quos etiam beatus Noe, qui et ipse cuncta sua cum reprobis, sicut hic ignibus, sic ille undis absumenda reliquit, manifeste designat; quod autem uxor Lot, dum se ab itinere quod Dominus ostendebat, avertisset, exstincta et in statuam salis conversa est; apte indicat quod hi qui a via veritatis repetendo vitia declinant, ipsi quidem in sua pravitate pereunt; sed exemplo perditionis suae aliis quasi condimentum sapientiae relinquunt, ut hi eorum interitum reminiscentes, cautius se et circumspectius in arrepto justitiae proposito custodiant. (0179B)Denique Dominus admonens fideles ne coeptum fidei callem deserant, quasi petram eis salis, quo dulcius ejus verba sapiant, adhibet, cum dicit inter alia: Memores estote uxoris Lot (Luc. XVII, 32). Qui ergo ignem vitiorum, qui ultimum evadere judicium desiderat, oportet ut praeteritorem obliviscens, in ea quae ante sunt divinae promissionis gaudia semper intendat.

Ascenditque Lot de Segor, mansitque in monte, duae quoque filiae ejus cum eo. Timuerat enim manere in Segor. Festinavit ad montem ascendere de Segor, quia hoc magis placuisse angelis per quos ereptus est cognovit, timens ne quae et articulo temporis illius sua intercessione periculum mortis evasit, postea tamen, ob scelera civium, eadem urbs posset simili cum vicinis urbibus perditione consumi; (0179C)pertimuit maxime, cum nosset eam tempore superiori crebro terrae motu fuisse consumptam; unde et Bale, id est, praecipitans sive devorans vocata est. Sed et juxta intelligentiam spiritalem, quia Sodoma flammas vitiorum, Segor modicam adhuc inchoationem bonorum operum, mons altitudinem virtutum designat, necesse est ut cum ab incendio vitiorum quisque ad initium virtutis accesserit, non jam in ipso initio segnis perseveret, sed ad altiorem bonae actionis profectum semper alacri gressu tendere ac properare contendat.

Dixitque major ad minorem: Pater noster senex est, et nullus virorum remansit in terra, qui possit ingredi ad nos juxta morem universae terrae; veni, inebriemus (0179D)eum vino, dormiamusque cum eo, ut servare possimus ex patre nobis semen, etc. Quibus refertur quomodo filiae Lot ipsum vino inebriantes dormierunt cum eo, et concipientes pepererint Moab et Ammon patriarchas Moabitarum et Ammonitarum. Et quidem historia haec contra naturalem humanae conceptionis morem facta videtur, sed non potest factum dubitari, quod tanta auctoritas factum esse refert. Potest autem excusabilis videri Lot, quod tale scelus incesti nesciens pertulit magis, quam fecit; sed non excusatur in eo quod, tam recentis (0180A)impiorum exterminii oblitus, vino tantum indulserit, ut quid erga se ageretur experiri non posset. Excusabiles videntur et filiae, quia non causa luxuriae patrem incestaverint; sed quia nullum virorum in terra remanere, verum omnes eadem poena flammarum consumptos esse putassent; et suspicatae sint quia sicut post diluvium per tres filios Noe et totidem nurus genus humanum restauratum est, ita nunc per se et patrem suum qui soli ignibus superessent denuo foret reparandum; ideoque hoc per somnum magis agendum ratae sint, ne pater sciens tale connubium aspernatus respueret et sprevisset. Possunt excusabiles ergo videri, quod se in hujusmodi facto obsequium divinae dispositioni praestare credebant; sed non excusantur in eo quod non vel (0180B)sui patris in tali negotio voluntatem sive consilium quaerebant, vel temporis moram exspectabant, donec certius quid de genere humano per orbem esset actum cognoscerent. Juxta sensum vero moralem possumus in hoc facto intelligere quod nullus terrenae adhuc inhabitationis status, quamvis sublimis esse videatur, a culpae tentantis possit liber esse contagio. Ecce enim beatus Lot putidas quidem Sodomorum flammas evasit, Segor aeque peccatricis civitatis ruinam vitavit, montis verticem ascendit; sed ubi eum in sublimi virtutum arce positum rebaris, ibi nocte inebriatum, et a filiabus suis repente foedatum conspicis, quia saepe contingit ut qui per illustrationem gratiae coelestis alia vitiorum tentamenta devicerant, denuo per inertiam propriae infirmitatis (0180C)aliis enerviter succumbant. Ducatus quippe angelicus auxilium coeleste quo a peccatorum periculis liberamur indicat; filiae vero beati Lot carnales etiam sublimium virorum cogitationes exprimunt, quarum incuria ita nonnunquam eis suberigitur; ut etiam ex pio corde verbum sive factum minus probum, quasi filii nequam, concipiantur. Neque enim dubitandum est quia filii Lot ex filiabus nati, qui gentiles populos et a fide sui patris alienos procreaverunt, illa sanctorum opera designent, quae non ad regulam sanctitatis, sed ad malorum potius pravitatem pertineant; quale fuit adulterium David, qualis elatio regis Ezechiae, qualis incauta processio Josiae regis ad pugnam in qua occideretur, et regnum (0180D)Davidicum deinceps hostibus proderet; qualis deinde negatio beatissimi apostolorum principis. Conveniunt autem sicut saepe rebus tempora; nam Lot qui mane illucescente a Sodomis ereptus fuerat, nocte instante inebriatus ac deceptus est, quia nimirum quod salvamur a periculis, illustrantis est gratiae Dei; quod relabimur ad vitia, nostrae est caecitatis et infirmitatis. Generantur de filiabus Lot Moab et Ammon, quos peccata designare testatur etiam illud legis praeceptum quo dicitur: Moabitae et Ammonitae non intrabunt in Ecclesiam Domini usque (0181A)in tertiam et quartam generationem, et usque in aeternum, quia errores et vitia, ut diximus, electorum nequaquam in numerum virtutum quibus Ecclesia perficitur atque ornatur adnumerantur, sed bonorum potius operum superpositione ne appareant obteguntur; sed et nomina filiorum Lot, quorum prior de patre, secundus interpretatur Populus meus, consuetudini vitiorum decenter aptantur; quae non a Deo conditore nobis insitae, sed nostra ex primae conditionis origine divinitus mihi insertum esse comperio. Cognomino et Ammon, id est populum meum, quia et mihi hoc applicandum, et non naturarum conditori ascribendum cognosco. Sane notandum quod proprie populus merosus interpretatur. Populus autem meus Ammon dicitur, quod ipsum (0181B)quoque a peccatorum significatione non discrepat. Sicut enim de virtutum proventu, quae a Domino nobis donantur, laetari debemus, ita necesse est ut de vitiorum exortu, quae de nostrae corruptione naturae prodire constat, salubri moerore compungamur. Et haec quidem filius Lot de incestu conceptus. Porro Isaac qui de promissione natus est, et interpretatur Gaudium, virtutum gratiam designat.

Profectus inde Abraham in terram Australem, habitavit inter Cades et Sur, et peregrinatus est in Geraris. Quod Abraham venit in terram Australem, terrestri suo itinere coelestem mentis profectum insinuat, quo semper ad perfectiora virtutum opera, sicut et caeteri sancti solebat ascendere. Terra quippe Australis, (0181C)quae luci et ardori solis vicinior est, illam saepe vitam fidelium juxta morales sensus indicat, quae, discusso torpore concupiscentiae mundialis, interna luce supernae dilectionis magis magisque quotidie solebat innovari. Et Abraham, deletis Sodomis, terram petit Australem, cum electus quisque pravorum cernens interitum devotius sese in obsequium Conditoris sui accingit, ut cui interius donatum est perditioni malorum superesse, mereatur in aeternum gaudiis interesse bonorum. Pestilente enim flagellato, astutior erit parvulus. Ubi sequentia quoque verba quibus dicitur quod Abraham habitaverit inter Cades et Sur, et peregrinatus sit in Geraris, spiritualibus electorum profectibus apte conveniunt. Cades namque Sancta, sive Commutata, Sur Fortis, (0181D)Gerara interpretatur Incolatus. Profectus ergo Abraham in terram Australem, habitavit inter Cades et Sur, quia nimirum electi omnes cum agnitione veritatis intus illustrantur, cum amore flagrant divinae visionis, opera quoque sanctitatis simul exercere contendunt; commutatam inter homines, id est coelestem pro terrestri, pro humana angelicam ducere vitam curant, et fortitudine fidei invictae ei qui singulariter fortis est adhaerere non cessant, dicentes singuli, dicentes omnes: Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Ps. LXXII, 28). Notandum namque quod Sur apud (0182A)Hebraeos unum est ex decem nominibus Dei, quo omnipotentis solet virtus significari. Habitat ergo inter Cades et Sur, qui per opera virtutum ad visionem quotidie sui Conditoris anhelat; et quoniam haec esse visio in futuro solet, in praesenti autem saeculo peregrinos se esse profitentur, qui aeternam in coelis patriam sperare didicerunt, recte sequitur:

Et peregrinatus est in Geraris. Nam et verbo peregrinationis et nomine Gerarae, id est incolatus, decenter sanctorum vita figuratur, quae, quantum divinis mancipata praeceptis, tantum a temporalibus est alienata gaudiis; unde et Apostolus eorumdem patriarcharum vitam glorificans aiebat: Fide moratus est Abraham in terra repromissionis, tanquam in aliena, in casulis habitando cum Isaac et Jacob cohaeredibus (0182B)promissionis ejusdem; exspectabat enim fundamenta habentem civitatem, cujus artifex et conditor Deus (Heb. XI, 9). Et paulo post: Juxta fidem defuncti sunt omnes isti, non acceptis repromissionibus, sed a longe eas aspicientes et salutantes, et confitentes quia peregrini et hospites sunt super terram (Ibid., 13). Qui enim haec dicunt significant se patriam inquirere; erat autem Geraris olim terminus Chananaeorum ad meridiem, et civitas metropolis Palaestinae, posita inter Cades et Sur, hoc est inter duas solitudines, quarum una Aegypto jungitur, ad quam populus transfretum Rubri maris pervenit, altera vero Cades usque ad Sarracenorum eremum extenditur. Sequitur:

Dixitque de Sara uxore sua: Soror mea est. Misit (0182C)ergo Abimelech rex Gerarae, et tulit eam. Quare hoc dixerit Abraham de Sara, et unde credendum sit eam, tametsi ablatam in domum regis, nequaquam regis concubitu fuisse contactam, supra jam dictum est, ubi simili modo a Pharaone sublata, sed Domino imperante suo conjugi reddita est. Cum vero sequitur.

Venit autem Deus ad Abimelech per somnium noctis, et ait illi: En morieris propter mulierem quam tulisti, habet enim virum; Abimelech vero non tetigerat eam, et ait: Domine num gentem ignorantem et justam interficies? Et caetera hujus lectionis. Videtur Abimelech cultum verae religionis et nosse et cum suis omnibus sedulus exercuisse; quomodo enim homo alienus a cognitione et timore Dei, vel Deo alloquente mereretur corripi cum peccasset, vel verba Dei corripientis (0182D)tanta humilitate susciperet; nam et suae gentis innocentiam demonstravit, cum ait: Num gentem ignorantem et justam interficies? Et sui puritatem cordis simul atque operis ostendit, cum adjunxit: In simplicitate cordis mei et munditia manuum feci hoc. Unde etiam quia prudenter atque humiliter Domino respondit, mox secunda ejus meruit voce laudari simul et consolari dicentis:

Et ego scio quod simplici corde feceris; ideo custodivi te, ne peccares in me. Sed et hoc quod statim de nocte consurgens omnes servos suos vocavit, et quae (0183A)sibi acciderant narravit; quodque illi, audito periculo culpae quod rex inciderat, omnes valde timuerunt, utrorumque animum, hoc est et ipsius regis et servorum ejus, quam fuerit justitiae deditus edocet: Nam et rex ipse cum dixit ad Abraham: Quid fecisti nobis? quid peccavimus in te, quia induxisti super me et super regnum meum peccatum grande? manifeste insinuat quia non leve duxerit ignorantiae peccatum, quod non sibi tantammodo, verum etiam regno suo confitebatur esse nocivum. Unde nec sibi sufficere credidit, quod a Deo veniam reatus meruisset, imo quod Deo propitio ne peccaret custodiri meruerit, si non etiam homini in quem nescius peccaverat, cum uxore reddita, pecuniam simul copiosam, ut sibi placari posset, tribueret, ut in sequentibus legitur. (0183B)Non autem mirandum homines incircumcisos eo tempore veritatis esse cultores potuisse, cum beatus quoque Job et reges amici ejus credantur post tempora datae circumcisionis absque sacramento circumcisionis fideliter Domino cum suis omnibus servisse: sed et Sem patriarcham cum Arphaxad, Sale, Heber, filiis sive nepotibus suis constat eo adhuc tempore supervixisse in carne, ac Deo placitam vitam sine circumcisionis lege duxisse. Unde verisimile videtur signaculum in circumcisione Abrahae tantum et semini ac familiae ejus esse datum, in caeteris vero gentibus potuisse adhuc esse nonnullos, qui pro naturali scientia legis Deo devote servirent; vel hostiarum videlicet oblationibus, vel certe sola (0183C)verae fidei professione a primae praevaricationis labe purgatos, maxime superstitibus adhuc illis qui vel abolitionem humani generis in diluvio, vel constructionem turris ac divisionem linguarum, vel perditionem Sodomorum in memoriam tenerent. Namque ipsum Sem usque ad quinquagesimum annum nativitatis Jacob perdurasse in corpore consulta Genesis historia testatur; cui sententiae congruit beatus papa Gregorius dicens nequaquam esse credendum tam brevem hominum summam illis temporibus ad vitam pervenisse perpetuam quam legifer Moyses paucissimis scriptorum suorum videtur comprehendere monumentis. Quod autem Abraham regi sedulo instanti ac nimirum perquirenti quare uxorem suam dixerit esse sororem, satisfaciens ait inter (0183D)caetera: Alias autem vere soror mea est, filia patris mei, et non filia matris meae; vetus translatio aptius habet, Etenim vere soror mea est de patre, sed non de matre; id est fratris ejus filia, non sororis; fratres namque sive sorores nonnunquam in Scripturis cognatione vocantur, qui sunt de una familia, id est patria, quas Latini paternitates interpretantur, cum ex una radice multa generis turba diffunditur; alioquin quale est ut Abraham vir justus patris sui filiam conjugem sumpserit, cum in primis hominibus propter aurium sanitatem id ipsum Scriptura non nominet, malens intelligi quam proferri. Quodque Sarae dixit rex:

(0184A)Ecce mille argenteos dedi fratri tuo; hoc erit tibi in velamentum oculorum ad omnes qui tecum sunt, quocunque perrexeris; mementoque te deprehensam. Quando jocando loquitur, eo quod ipsa dixerit eum fratrem suum esse, deprehensamque dicit cum simulando texerit veritatem, dicendo fratrem suum esse eum qui fuit maritus, hortaturque ut hoc in posterum meminerit, ne deinceps simili simulatione idem opprobium deprehensa incurreret. Quod si in hac lectione ubi Sara, Abraham permittente, amata a regibus rapitur, sed Domino procurante intemerata viro redditur, allegoricum quid sentire delectat, significatur Ecclesia tentationibus potestatum mundanarum saepius esse pulsanda, permittente utique Domino, qui vir ejus ob donum supernae protectionis (0184B)et gratiae vocari dignatus est, ut examinata adversis, manifestius quam sit fide firma, qua castitate Deo devota, quanta denique sui Conditoris custodia ab omnibus semper sit hostium insidiis tutanda, clarescat, neque unquam a suae fidei simplicitate corrumpenda. Quod autem redditurus Saram Abrahae rex donavit simul oves et boves, servos et ancillas, et pecuniam plurimam, illud significat tempus, quo regnum hujus mundi Christianae fidei erat colla submissurum, eamque religionem, quam olim expugnare nitebatur, venerationi habiturum. Quod Sara bis a regibus concupita et rapta, nec tamen polluta est, quondam quidem juvencula a Pharaone, et nunc provectior aetate ab Abimelech, significabat Ecclesiam, quamvis semper in hac vita laboribus exercendam, (0184C)duas tamen majores caeteris persecutiones experturam; unam Romani imperii, quam velut in juventute sua perpessa, fortissime ac gloriosissime Domino adjuvante superavit; alteram Antichristi, quam velut in senectute, hoc est imminente termino temporalis suae vitae, passura est, atque eodem miserante Domino devictura. Nam quod Sara tantae erat pulchritudinis, ut etiam grandaeva ob gratiam formae potuisset amari, significat Ecclesiam ultimo illo tempore tanta virtutum gloria decorandam, cui hostis acer cum suis satellitibus non minimum invideat, ideoque eam cunctis insidiarum ac virium suarum artibus expugnare contendat; impleta prophetia qua de filiis ejus dicatur: Adhuc multiplicabuntur (0184D)in senecta uberi, et bene patientes erunt ut annuntient (Psal. XV, 19): id est, ut fidem qua gloriantur constanter inter mala quae patiuntur praedicent. Quod uterque rex ne Saram violaret, Deo procurante, servatus est, significat ita persecutorum rabiem, Domino miserante, cohibendam, ut nemo ex his qui vere ad Ecclesiam pertinent, possit a fidei et charitatis, quae est in Christo, castitate seduci. Quod uterque plagis, ut Saram viro suo redderet compulsus est, raptumque temerarium pecunia simul data correxit, significabat persecutores saepius ab injuria fidelium adversitate ac damnis rerum temporalium (0185A)esse compescendos; sed et ad reverentiam sive consortium eorumdem fidelium esse commutandos, quod et aliquoties in persecutionibus factum scimus, et in ultima illa caeteris majore credimus esse futurum; et hoc per orationes praesulum spiritalium, atque indulgentiam et miserationem Domini Salvatoris, qui sanctam Ecclesiam sponsae sibi foedere conjungere dignatus est. Utrumque enim beatus Abraham pro Abimelech orans congrue designat et ipsum Dominum Salvatorem qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat pro nobis, et pastores ac rectores ejusdem Ecclesiae, qui, quoniam castitatis illius curam gerunt, pro adversariis quoque ejus ne eam foedare valeant, verum a coeptis noxiis ocius desistant, Domino supplicare non negligunt. Neque ab re (0185B)debet videri per Abimelech hominem bonum et timentem Deum, bonorum persecutores posse figurari. Solitum namque est in Scripturis, et per bonos mala, et per malos aliquoties bona designari; nam et beatus papa Gregorius reges impiissimos Saulem et Jechoniam in figura Domini Salvatoris ponere non dubitavit, et e contrario per factum Uriae fidelissimum perfidiam Judaeorum dicit esse designatam.

Visitavit autem Dominus Saram sicut promiserat ei, et implevit quae locutus est ei, concepitque et peperit filium in senectute sua tempore quo praedixerat ei Deus. Visitare dicitur Saram Deus quasi languentem et ab omni sobolis fructu jam desperatam, ut quod natura negare videbatur, divinae praesentia gratiae conferret: quod verbum apte congruit cunctis filiis (0185C)promissionis, qui non per arbitrium propriae libertatis, sed per electionem gratiae salvi fiunt, non ex conatu sui laboris, sed Domino visitante cor eorum et implente donum gratiae quod promisit.

Vocavitque Abraham nomen filii sui quem genuit ei Sara Isaac. Isaac interpretatur Risus sive Gaudium, quod ipsum nomen cunctis fidelibus convenit, quibus inter caetera supernae haereditatis bona Redemptor suus promittit dicens: Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. XVI, 1).

Et circumcidit eum octava die, sicut praeceperat ei Deus cum centum esset annorum. Sicut Isaac in tempore quidem veteris testamenti natus est, sed ipsa (0185D)sua nativitate haeredes novi testamenti designat, ita et circumcisio qua consecratus est veteris quidem testamenti sacramentum est, sed in figuram gratiae novi testamenti praemissum, qua mundus erat in Christo ab omni peccati et mortis et mortalitatis sorde purgandus. Namque eo tempore circumcisio fideles ab originalis noxae nodo solvebat; attamen in altioris typum gratiae data est, qua regnum omne peccati et mortis dominica erat passione ac resurrectione destruendum; in cujus exemplum nos et in baptismo ab omnibus peccatis absolvimur, et in novissimo die ab omni carnis et animae corruptione (0186A)ac mortalitate renovati ad vitam aeternam perveniemus; ubi, sicut Dominus ait, filii resurrectionis non nubent neque nubentur, sed sunt sicut angeli in coelo; neque enim ultra mori poterunt (Marc. XII, 25). Et quia Dominus octava die, id est post Sabbatum resurrexit a mortuis, quia nos quoque octava aetate resurrecturos esse speramus; sex quippe sunt aetates hujus mundi, septima sabbatismi animarum in alia vita, octava ipsa resurrectionis nostrae et universalis judicii; recte circumcisio octava die fieri praecepta est. Quod autem Abraham centum erat annorum cum natus esset Isaac et circumcisus filius promissionis, perfectioni ejusdem promissionis aptissime concinit. Nam quia centenarius perfectus est numerus, quod eo maxime astruitur quia de laeva (0186B)transfertur in dexteram; ideoque coelestibus ac perpetuis bonis mystice competit, recte in hoc nascitur Isaac, qui sua nativitate mirabiliter senibus natus parentibus, haeredes non temporalis et infimi, sed aeterni in coelis regni designaretur, in quo nimirum sacramento et arca Noe centum annis fabricata est, et Abraham in terra repromissionis centum annos moratus, et Isaac in Geraris serens invenit ipso anno centuplum, et atrium tabernaculi centum cubitis est longum; et in parabola seminis evangelici, terra bona centuplum fructum fecit, et Dominus relinquentibus propria centuplum in hoc tempore et insuper vitam promittit aeternam: in quibus omnibus numerus centenarius aut gaudia vitae perennis, aut ea quibus ad haec pervenitur bona opera designat.

(0186C)Crevit igitur puer et ablactatus est, fecitque Abraham grande convivium in die ablactationis ejus. Lacte nutritur Isaac cum electus quisque, filius videlicet promissionis, nuper in Christo genitus, prima fidei rudimenta suscipit, et quamvis necdum summa divinitatis arcana scrutari sufficit, dulcedine tamen praemiorum coelestium delectatus, bonis insistere operibus contendit, per quae Deo adjuvante largienteque potiora capere mereatur, juxta illud apostoli Petri: Deponentes igitur omnem malitiam, et omnem dolum, et simulationes, et invidias, et omnes detractiones, sicut modo geniti infantes, rationabile et sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis in salutem, si tamen gustastis quoniam dulcis est Dominus. Sed ablactatus (0186D)Isaac atque ad panis edulium pervenit, cum electi proficientibus fidei incrementis non solum Jesum Christum, et hunc crucifixum confiteri discunt, verum etiam addere quia in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum.

Fecitque Abraham grande convivium in die ablactationis Isaac, quia magna nimirum solemnitas est mentis summis doctoribus, cum eos quos educaverant ad arcem viderint sapientiae virtutisque conscendere.

Cumque vidisset Sara filium Agar Aegyptiae ludentem, dixit ad Abraham: Ejice ancillam hanc, et filium ejus, non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo (0187A)Isaac. Quidam codices habent: Filium Agar Aegyptiae ludentem cum Isaac filio suo, quod in Hebraico non habetur; sed sive cum Isaac, sive praesente Isaac luserit, nolebat Sara filium ancillae filio suo ludi existere magistrum; nolebat eum quem in promissione vetula acceperat indignum promissionibus et coelesti benedictione per ignobilia nothi exempla vel consortia fieri; unde et Apostolus hunc ludum persecutionem vocare non dubitavit. Persequitur enim fratrem non solum qui gladiis, sive odiis, sive contumeliis insequitur, sed etiam ille qui ludis aut ineptis colloquiis eum a rectitudine suae puritatis blandiens avertere quaerit; hinc etiam Psalmista: Narraverunt mihi, inquit, iniqui fabulationes, sed non ita ut lex tua, Domine; omnia mandata tua veritas; (0187B)iniqui persecuti sunt me, adjuva me (Psal. CXVIII, 85). Et ipse enim quia legem Domini et mandata veritatis amabat, narratores fabularum quasi persecutores tolerabat; ideoque ad hos superandos divinum implorabat auxilium; Apostolus autem manifeste quid uterque filius Abrahae typice demonstret ostendit scribens ad Galatas: Scriptum est quod Abraham duos filios habuit, unum de ancilla, et unum de libera; sed qui de ancilla secundum carnem natus est; qui autem de libera per repromissionem, quae sunt in allegoria dicta. Haec enim sunt duo testamenta; unum quidem a monte Sinai in servitutem generans, quod est Agar. Sina enim mons est in Arabia, qui comparatur ei quae nunc est (0187C)Jerusalem, et servit cum filiis suis; quae autem sursum est Jerusalem, libera est quae est mater omnium nostrum (Gal. IV, 22). Quod autem dicit ancillae quidem filium secundum carnem natum, liberae vero per repromissionem, patenter insinuat quia illum genuit demonstrans consuetudo naturam; illum vero dedit promissio significans gratiam. Natus est enim Ismael sicut nascuntur homines permistione sexus utriusque usitata lege naturae; ideo dictum est secundum carnem; non quia ista beneficia Dei non sint, sed ubi significandum fuerat Dei donum, quia indebitum hominibus gratia Dei largiretur; sic oportuit dari filium quemadmodum naturae non debebatur excursibus. Non ergo secundum carnem natus est Isaac Abrahae, sed ex promissione, non quia eum carne (0187D)non erat operatus, sed quia de summa desperatione susceperat, et nisi adesset promittens Deus, nihil jam senex de visceribus aniculae conjugis sperare audebat posteritatis. Quam exponens legem Apostolus adjungit: Nos autem fratres secundum Isaac promissionis filii sumus; sed sicut tunc is qui secundum carnem natus est, persequebatur eum qui secundum spiritum ita et nunc (Gal. IV, 28); non Vetus Testamentum quasi contrarium Novo condemnat, ne vesanum dogma Manichaei, quod absit, sua auctoritate confirmet; neque enim apostolos et evangelistas Moysi ac prophetis, qui Vetus Testamentum (0188A)condiderunt, ulla ratione praeferret, de quorum communi gratia spiritus virtutis et fidei alibi dicit: Habentes autem eumdem Spiritum fidei, sicut scriptum est: Credidi propter quod locutus sum, et nos credimus, propter quod et loquimur (I Cor. IV, 13); sed eos nimirum vituperat, ac domos regni pellendos judicat, qui legem quae spiritalis est carnaliter intelligunt; qui de observatione legis temporalia a Domino beneficia et regnum temporale, non autem aeterna in coelis bona requirunt; reprehendit qui sufficere sibi ad salutem litteram legis absque gratia juvante confidunt, quod est Judaeorum proprium, de quibus item dicit: Ignorantes enim Dei justitiam et suam volentes constituere, justitiae Dei sunt subjecti (Rom. X, 13): reprobat eos, et persecutores (0188B)esse fidelium decernit, qui, coruscante Evangelio, et gratia Novi Testamenti per Incarnationem Domini toto jam orbe clarescente, nihilominus circumcisionem, et hostias, caeremoniasque legales baptizatis in Christo necessarias esse contendunt contra quos, maxime cum haec scriberet, vigilabat intentio, sicut totus aperte hujus Epistolae textus bene consideratus edocet, denique verbis suis quae posuimus subsequenter adnectit.

Sed quid dicit Scriptura? Ejice ancillam et filium ejus; non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae. Itaque, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae, qua libertate nos Christus liberavit. State, et nolite iterum jugo servitutis contineri. Ecce ego Paulus, dico (0188C)vobis quoniam si circumdamini, Christus vobis nihil proderit (Gal. IV, 30). Quibus verbis patenter ostendit quia non Scripturas neque scriptores Testamenti Veteris quasi ancillam et filium ejus de finibus Ecclesiae pellendos esse docet; sed carnalem ejusdem Testamenti observantiam, postquam per Christum gratia et libertas Evangelii illuxit, dicit esse cessaturam, atque in spiritalem sensum immutatam ab haeredibus Novi Testamenti fideliter implendam. Sic enim intelligendum est quod ait in Evangelio Dominus: Quia iota unum, aut unus apex non praeteribit a lege donec omnia fiant (Matth. V, 18); quod ea quae lex et prophetae manifeste de fide veritatis, aut operum justitiae, cordisque purificatione, ad videndum Deum loquuntur, semper debeant ad litteram (0188D)suscipi; quaecunque vero carnali adhuc populo carnaliter observanda praecipiebantur, ut est ipsa circumcisio, hostiarum oblatio, quotidiana emundatio sedulae leprae, non hominum tantum, sed et domorum et vestium, et innumera ejusmodi, haec usque ad tempora dominicae Incarnationis juxta litteram observari debuerint. Ex quo autem resurgens a mortuis Dominus aperuit discipulis sensum ut intelligerent Scripturas, et enigmata prophetiae manifesta luce dignoscerent, legi quidem haec in Ecclesia propter auctoritatem prophetiae decebat; sed propter illustrationem gratiae spiritaliter et non carnaliter (0189A)observari, quamvis primitiva in Jerosolymis Ecclesia multas legis caeremonias, etiam juxta litteram, observabat, Judaizantibus quoque eis qui ex gentibus vocati ad fidem fuerant, donec dilatata longe lateque per orbem, etiam sacerdotes ac doctores coeperat habere de gentibus, qui nullam Judaicae observationis curam haberent, sed tantum simplicitate Christiana apostolicis et evangelicis gauderent auscultare decretis; cui videlicet ecclesiasticae dispositioni pulcherrime figura filiorum concinit Abrahae; prius namque quam natus esset Isaac, Abraham et Sara ad Ismael quasi ad unicum filium adgaudebant, ut pote qui nihil adhuc superbiae vel levitatis in mente aut moribus ostendebat, quia ante Incarnationem Dominicam ac revelationem gratiae, (0189B)etiam spiritales quique in lege laetabantur ipsam legem a populo devotione cordis sincera juxta litteram custodiri. Et merito; neque enim populus idem contra gratiam repugnabat, aut legem Evangelio praeferebat; sed ea quae sola acceperat praecepta justitiae fideli mente sectabatur. Sed et nato Isaac ac necdum ablactato, vilescere quidem coepit amor Ismael, ut pote congratulantibus parentibus ad nativitatem Isaac, quasi proprii amborum filii, qui non tamen aliquid adhuc de expulsione Ismael, sive matris ejus tractabant, quia, revelata jam gratia Evangelii, et praedicantibus Christum apostolis, laetabatur Ecclesia credentium, laetabantur ipsi doctores de collata sibi promissione regni Dei, nec tamen observantiam circumcisionis et hostiarum feriarumque (0189C)legalium quasi supervacuam confestim respuere certabant. Neque enim valebant ea quae a Deo esse constituta noverant, repente quasi noxia repellere, maxime cum inter hujusmodi consuetudines tenera adhuc et quasi lactans sanctae Ecclesiae nutriretur infantia. Ablactato autem Isaac, vidit Sara ludentem ancillae filium, et ejiciendum esse cum matre decrevit, quia postquam convaluit in fide Christi Ecclesia de gentibus, venerunt quidem de Judaea carnales sensu, quasi vere ancillae filii, et necdum spiritu gratiae liberi facti Christo, docentes fratres ac dicentes: Quia nisi circumcidamini secundum morem Moysi, salvi fieri non potestis (Act. XV, 1), quod ludi (0190A)magis et vanitatis quam evangelicae erat veritatis; imo persecutio erat non minima eos qui manifestatae jam lucis dono fruebantur, in umbras figurarum voluisse reducere; unde mox gratia mater per apostolorum concilium hoc dogma cum suis auctoribus ejiciendum esse decernebat.

Non enim haeres erit, inquiens, filius ancillae cum filio meo Isaac. Quod Apostolus posuit cum filio liberae, quia nulla ratione cum praeconibus veritatis, qui nos per gratiam Domini Jesu salvari debere praedicant, suscipiendi sunt falsi doctores, qui ita demum nobis hanc gratiam prodesse confirmant, si etiam circumcisione juxta legis ritum consecremur; quin potius ab haereditate gratiae, quae est in Christo, in aeternum permanebunt exsortes, qui ejusdem (0190B)gratiae virtutem negant, aut se sine gratia de operibus extollunt. Sunt et hodie nonnulli in Ecclesia novi quidem testamenti sacramentis imbuti, sed per intentionem animi carnalis ad vetus testamentum atque ad figuram Agar et Ismael pertinentes; non quod vere veteris testamenti mandata sectentur, ex quibus Dominus ait: Si vis venire ad vitam, serva mandata (Matth. XIX, 17), sed quia temporalia a Domino beneficia neglectis aeternis requirunt, quae vetus Scriptura juxta litteram intellecta nonnunquam sonare videtur magis amplectentes, quod ait per Prophetam Dominus: Si volueritis et audieritis me, bona terrae comedetis (Isai. II, 19), quam quod ait per seipsum: Beati pauperes, quia vestrum est regnum Dei (Matth. V); de quibus dicit Apostolus: (0190C)Omnes enim sua quaerunt, non quae sunt Jesu Christi (Phil. II, 21), qui sive in actibus nequam inter bonos catholicos ad mortem usque perdurent, sive propter haereses et aperta schismata sacerdotali judicio de Ecclesia tanquam ancillae filii per Saram liberam expellantur, nihilominus omnes in judicio futuro, qui non antea se correxerunt, ab haereditate benedictionis alieni redduntur et extorres: Omnis enim qui facit peccatum, servus est peccati; servus autem non manet in domo in aeternum; filius manet in aeternum. Si ergo filius, inquit, vos liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII, 34).

(no apparatus)</text>
      <sha1>kmuo8mchswimpv7l5xl29py5mzonqj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sermo in Psalmum LII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53676</id>
    <revision>
      <id>267513</id>
      <parentid>174528</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T10:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98081" sha1="35fdo8r8u36t6mp8uqhbp7yx2w07m1g" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= Sermo in Psalmum LII
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=commentaria in Sacram Scrpturam, sermones
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
'''[[Patrologia Latina/92|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 92]]'''


Sermo in Psalmum LII (Auctor incertus (Beda?)), J. P. Migne

PROLOGUS SEQUENTIS OPUSCULI.

(1103B)
Cum plures clericos in schola constitutos agnoscerem, ad hoc quam maxime vacare, ut litterarum saecularium notitiam caperent, quae auditores suos studiosissime docent carnalia appetere, pro obtinenda mundi gloria contendere, syllogismorum et argumentorum subtilitates discere, ut quoslibet simplices cum verbositate hujusmodi circumventos possint irridere: tractavi et ego litteras illas legere, quibus aliquos ad sacrae fidei (1103C)normam, ad timoris amorisque divini curam, ad spiritalis vitae puritatem, ad humilitatis et charitatis devotionem, ad poenitentiam malefactorum, emendationemque morum incitarem. Intellexi namque verum esse quod scriptum est. Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum: quia tam malum quam bonum prodesse potest, his qui diligunt Deum in veritate. Et bonum quidem, quia satis patet quomodo prosit, praetereo. De malo hoc dicere volo, quia tribus modis parit profectum his duntaxat qui timent Dominum. Unus quippe modus est, cum Deus aliquos dissolutos, et ad cuncta boni operis studia negligentes videns, permiserit eos cadere in aliquod crimen, vel periculum grande, ut ex hoc humiliati et afflicti cogantur illum pro necessitatibus suis invocare. Hoc igitur modo talique malo plures compulsi, ad Dominum sunt conversi. De qua compulsione et in Evangelio legitur: quia cum homo quidam fecisset coenam magnam, et vocasset multos, qui nolebant venire: postremo jusserit servo dicens: Exi in vias et sepes, et compelle intrare. Quae compulsio (1103D)talis est. Cum enim Dominus noster, qui per illum hominem significatur, plurimos tam ex Judaeis quam ex gentibus et cunctis hujus saeculi sapientibus vocasset: sed illi suam volentes justitiam constituere, justitiae Dei non subjecti, convertit se ad infirmos et ignobiles, id est, sceleratos quoslibet vocandos, qui pro eo quod peccatis nimiis pressi fiduciam nullam in suis meritis habebant, quasi compulsi ad Dei gratiam festinabant. Servus autem qui tales vocavit ad coenam, praedicator quilibet intelligitur, dicens ad eos: Nisi conversi fueritis, non intrabitis in regnum coelorum. Alter modus est, cum in tribulatione vel tentatione aliqui tanquam aurum in fornace probati, exinde praemium coeleste adipisci meruerint, juxta illud: Beatus vir qui suffert tentationem, etc.; in hoc persecutor omnis nolit velit bonorum profectibus servit. Quod nimirum in beato Job satis declaratur. Nam quanto eum nequissimus hostis tentando supplantare studuit, tanto meliorem licet invitus fecit. Tertius cum perversorum (1104B)studia in contrarium vertentes ea contentione et aemulatione fecerimus bona, quae illi facere student mala. Quo videlicet argumento Dominum in Evangelio legimus uti, cum parabolam protulit de homine villicum habente, qui agnoscens se a villicatione dejiciendum, providit per fraudem quae sibi profutura forent post dejectionem. Hanc itaque parabolam non ideo Dominus retulit, ut quemquam incitaret ad fraudem faciendam: sed ut nos doceret, ita prudentes esse in bonis, sicut ille villicus fuit in malis: bene videlicet dispensando (1104C)omnia quae nobis a Deo conceduntur in hoc mundo. Constat autem tam magna hujus argumenti causa, ut non solum ex hominibus pravis, sed etiam ex ipso parvitatis auctore queat assumi, si scilicet hoc quod de eo scriptum est: Diabolus circuit, quaerens quem devoret, in contrarium vertentes dixerimus: Sicut diabolus circuit quaerens quem devoret, ita et nos debemus circuire, quaerentes quem eripere de ipsius malitia possimus. Cujus etiam argumenti genus in hoc sermonis opusculo imitatus, studui ut sicut multi scholares in litteris saecularibus se exercent ad saecularis vitae amorem: ita et me exercerem in sacris Litteris, in elementis et in cunctis rebus moralibus, quae animo occurrebant, eligens inde atque scribens quae legentibus profectuosa, et ad aedificationem animarum congrua videbantur.

IN PSALMUM LII. COMMENTARIUS.

Omnipotentis Dei gratia cupiens omnes homines salvare, indicat nobis, fratres charissimi, per Psalmistam, (1104D)qualiter nos jugiter inspiciat dicens: Deus de coelo prospexit super filios hominum, ut videat si est intelligens aut requirens Deum. Haec igitur verba, quamvis sint pauca, praecipuam tamen et salubrem doctrinam omnibus exquirentibus Deum in veritate praebent. Docent namque, quia Deus jugiter respiciat super nos, ut hoc investiget si sit inter vos aliquis intelligens aut requirens Deum. In quibus verbis hoc inprimis est notandum, quod Deus, qui omnia antequam fiant novit, non ideo nos inspicere dicitur, ut ex habitu vel motu nostro quid in nobis sit, quasi nescius discat: sed ut nos discamus et admoneamur attendere, quam clementer atque subtiliter hoc Deus jugiter in nobis exploret, quid circa salutem nostram nos tractemus, quantamque sollicitudinem non solum pro praesentis vitae subsidiis impetrandis, sed etiam pro aeterna vita obtinenda habeamus. Hujusmodi quippe intentio, primitus ut dixi, in Psalmistae verbis jam prolatis constat retinenda. Deinde altius considerandum, (1105A)quomodo id pro quo Deus nos respicit, aliquatenus implere possimus, id est, ut intelligamus et requiramus Deum. Quidquid enim intelligendum et requirendum est de Deo, interioris hominis studio constat agendum: quia cum uterque sit invisibilis, et Deus scilicet et noster interior homo, utpote qui ad Dei similitudinem factus est. Uterque etiam invisibiliter sentit quae de altero sentienda, et requirenda sunt, quamvis Deus incomparabiliter excedat. Ille namque per se ipsum omnia novit, homo autem nec a semetipso, nec sine additamento aliquo quidquam scire valet. Additamentum vero dico, omnia visibilia per quae instruimur ad invisibilia intelligenda. Sicut scriptum est: Invisibilia Dei, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. Item additamentum esse dico, illa intelligentiae dona, quae in nobismetipsis ex Dei gratia jugiter retinemus. Sicut est illud: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris. Nam si alii nihil horum quae nobis (1105B)fieri nolumus, agere debemus, mala autem nulla nobis agi omnimodo volumus: mala etiam nulla alii agenda esse apertissime scimus. Qua nimirum sententia scire convincimur, omnia quae aliis exhibere debemus. De quibus postmodum aliqua exempla proferemus. Nunc vero quod instat agamus, dicentes videlicet tertium additamenti genus, per quod instruimur, intelligere ac requirere Deum. Hoc autem genus in omnibus sacrae Scripturae libris habetur. In his igitur tribus additamentis omne genus humanum, quod ad intelligibilem duntaxat aetatem pervenerit probatur quid de Deo intelligat, et quomodo illum requirat. Sed per duo superius dicta omnes qui librorum sunt ignari, libros vero scientes per omnia probantur. Nunc ergo quia notissimum est, quomodo in libris visibiliter legatur, qualisque scientia ex his acquiratur, dicendum est tantummodo, qualiter in illis duobus additamentis quasi in libris spiritualiter legere possimus. Liber quippe tam spiritualis quam corporalis dici potest, sicut in (1105C)sacra Scriptura, maximeque in Apocalypsi invenitur. Unde est illud: Vidi in dextera sedentis super thronum librum. Qui profecto liber spiritualis credendus est, et quotiescunque spiritualia tractamus, toties in spirituali libro legimus. In quo etiam tanto facilius legere possumus, quanto plus eum in promptu habemus, et nec noctis nec tenebris ullis impediri possumus ab hujusmodi lectione. Cum ergo sciamus qualitatem libri illius, in quo tam laici quam clerici legere possunt, quaeramus etiam ubi in eo legere debeamus, et ubi Deus qui super nos jugiter respicit, ut videat quis nostrum sit intelligens ac requirens Deum, requirendus sit. Haec igitur utraque in corde nostro agenda sunt, quia et Deus illuc solet advenire, et cujuslibet legentis intentionem curamque subtiliter pensans, prout viderit se amari, per inspirationem alloquitur. Unde Psalmista dicit: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus. Audistis itaque qualis sit spiritualis liber, et ubi in eo debeat (1105D)legi: audite etiam quomodo in eo legendum sit. Sed priusquam aliquid legamus, exemplum unde talem legendi modum sumpserimus, dicamus. Dominus namque et Salvator noster, cum aliqua regni coelestis secreta reserare vellet, similitudines protulit tales, quae omnium intelligentiae convenirent. Paulus quoque coelestia per similitudinem contemplari posse testatur, dicens: Videmus nunc per speculum et in aenigmate. Ideoque sicut Dominus noster per similitudines secreta plurima fidelibus cunctis aperuit, ita et ego prout gratia divina concedit, in hoc sermone cupiens facere, tale locutionis genus quod facillimum est ad intelligendum, et in omnium reperitur conscientia sapientium, decrevi appellare librum, in quo quilibet spiritualis quasi legens, secreta cordis sui possit agnoscere. Cum igitur teneamus librum, legamus illud primum, unde et hoc ipsum valeat agnosci, quod omnis vitae coelestis contemplatio nonnisi per alicujus similitudinis instrumentum (1106A)patefiat. Scimus enim omnes, quia cum quaelibet excellens structura erit aedificanda, non prius in altum potuerit construi, quam palis et sudibus in opus idem undique insertis gradus efficiantur, in quibus et operantes stare possint, et per quos inferius ac superius iter habeatur. Per haec itaque visibilia, quae omnibus nota sunt, instrumenta instruimur, ut in invisibilibus idem faciamus, colligentes scilicet varias similitudines, quibus opus arduum coelestis regni, quod per fidem coepimus, ad altiora construere valeamus. In his quippe edocti stabilem gradum ponere possumus, ut pro operis incoepti perfectione descendamus vel ascendamus. Descendere autem ab hujusmodi opere, est carnis curam et quaecunque activa vita exigit, interdum providere: ascendere vero, est iterum contemplativae vitae studium viribus totis exercere. Non enim contemplativae vitae perfectio sine activae supplemento obtinetur, quia quae in superioribus sunt (1106B)habenda, ex inferioribus sunt colligenda. Ecce una similitudo satis aperta, in qua quasi legendo potest agnosci, qualiter in aedificatione spirituali debeamus operari. His igitur dictis de aedificandi modo atque qualitate, jam ponamus fundamentum tale, quod nec flumina nec venti possint movere, quodque aedificium omne superponendum possit firmiter continere. Fundamentum autem hujusmodi fidem summae Trinitatis et unitatis esse credentes, inprimis exinde volumus dicere similitudinem talem, de cujus notitia nemo se excusare poterit, et per quam omnis qui velit requirere Deum, noverit. Scimus quippe tres personas esse in uno aquae elemento, in unam substantiam: cum dicimus, ille fons, ille rivus, illud stagnum. Scimus etiam haec tria tantam aequalitatem continere, ut si de quolibet eorum in aliud infundas, nullam dissimilitudinem in eis invenias, dummodo impuritas nulla extrinsecus accidat. Quis ergo sciens haec in creatura visibili, invisibilis creatoris Trinitatem et unitatem credere nequit? Quis, rogo, sciens (1106C)fontis et rivi et stagni unam eamdemque esse substantiam, id est aquam, intelligere non potest illud quod Dominus noster in Evangelio dicit: Qui me videt, videt et Patrem; et quia ego in Patre, et Pater in me est. Nunquid aliquis aliquid rationis habens ignorat, quia fons in rivo est, et rivus in fonte? Unde frustra laborat, qui conscientiam propriam fugere posse existimat. Nisi enim Deus a nobis requiri et intelligi aliquantulum posse sciret, nec illa verba quae jam protuli permitteret dici, hoc est, Deus de coelo prospexit, etc., nec ea quae alibi Psalmista dicit ex Domini persona: Vacate et videte, quoniam ego sum Deus. In quibus profecto verbis demonstratur, quia nisi a tumultu saeculari vacemus, nec hoc quod Deus sit, pura mentis acie cernere valemus. Dicamus et aliam de aqua similitudinem, in qua pietatis divinae immensitas, et negligentiae nostrae quantitas pensari valet. Aqua nempe omnis absque ea quae aliqua immunditia vel sorde corrumpitur, (1106D)cunctis ad se lavandi causa accedentibus est apta, nec quemquam vel multum vel parum sordidum a se repellit. Hac igitur similitudine omnes pariter admonemur, ne quis nostrum desperet de peccatorum suorum purificatione obtinenda, si tantummodo eorumdem peccatorum sordes abluere volens, ad fontem aquae vivae, id est, ad Deum currat, ibique se cum poenitentiae lacrymis lavet. Nihil enim, ut scriptum est, in terris fit sine causa. Sed omnis creatura omneque instrumentum utile; sed et ipsa ratio data ad nos per aliquam similitudinem clamat, ut Deum requiramus. Sed, ut de inchoata lavandi similitudine plus loquamur, nisi esset spiritualis sicut corporalis lavatio, nequaquam Psalmista diceret: Amplius lava me ab iniquitate mea, et: Lavabis me, et super nivem dealbabor. Hinc etiam propheta admonet nos ex persona Domini dicens: Lavamini, mundi estote. Et ut apertius insinuaret quia per haec verba spirituale magis quam corporale lavacrum designaret, (1107A)continuo subjunxit dicens: Auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis, quiescite agere perverse, etc.

Inter haec, et illud omnimodo pensandum existimo, quod ideo baptizandorum corpora visibiliter ablui a Domino praecipiantur, ut per hoc admoneamur credere animas ibi pariter invisibili baptismo purificari. Ergo dum tempus habemus, in gratiae divinae lavacro, quod undique circumfluit, nos lavemus. Tertia quoque similitudo videtur mihi in aqua posse reperiri. Scimus namque quia dum immissa manu vel alia materia dividitur, nulla divisionis vestigia post retractam manum in suo reditu habere cognoscitur. Quod, scilicet, non sine causa fore arbitror, sed hoc significare, quod divinae potentiae omnis creatura sit ita penetrabilis, ut nulla accedens vel recedens gerat signa corruptionis, sicut accidit quando januis clausis Dominus noster ad discipulos ingressus est. Ibi quippe caro vera erat, sed deitate, quae eamdem carnem possidebat, efficiente, ita penetrabat (1107B)claustra, ut sui nulla relinqueret vestigia. His igitur tribus de aquae Sacramentis dictis, dicamus deinde quae similitudo consideranda sit in sole.

Sicut enim ejus splendor immensus undique per orbem terrarum diffunditur, ita potentiae et praesentiae divinae immensitas super omnia continetur. Cujus similitudinis veritas ex hoc quam maxime poterit agnosci, quod in quamlibet terrae partem perrexeris, unus idemque solis splendor in eadem vicinitate tibi apparebit. Cum ergo tanta solis qui utique creatura est, pateat praesentia, nulli licet dubitare de Dei omnipotentis creatorisque omnium potentia. Sed et ex hoc praesens ubique esse Deus probatur, quia plurimos se invocantes mox exaudire sentitur. Possem adhuc de sole plura sacrae fidei convenientia dicere, sed auditoribus taediosis compatiens praetereo.

Dicamus quoque quid nos doceat Deus per varia genera officiorum, quae haberi solent in quorumdam (1107C)curia principum. Ibi quippe habentur tam viri quam feminae quaedam splendidiori vestitu jugiter incedentes, et cum domino atque domina familiaritatem majorem retinentes. Sed et hoc a pluribus studiose providetur, ne aliqua feminarum earum quae mancipatae sint ibi jugiter manere ulla fornicationis macula infametur, adeo ut si forte in virum oculos lascivo aspectu convertat, mox magnae correptionis verba audiat. Ibi etiam sunt quidam interioribus, quidam vero exterioribus officii deputati. Qui omnes quaelibet commissa sibi tam caute observant, ut nihil praeter commissum sibi vindicent. Hujus similitudinis argumentum licet a plurimis saeculi principibus corruptum sit, in paucis tamen, qui in amore et timore Dei permanentes religiose vivunt, poterit agnosci quid significet. Significat namque quia sicut religiosus quilibet princeps in saeculari vita positus se suosque sub varia dispositione in domo sua rite procurat, ita agendum est in sancta Ecclesia, quae (1107D)est principis summi domus. Ibi enim pastores, tam in canonico quam in monastico habitu constituti, tales esse debent, ut fiducialiter et familiariter principi suo possint decenter adhaerere ac colloqui de omnibus quae in Ecclesia sancta constant agenda, monere etiam ne quis commissorum viliori quam decet vestitu incedat, hoc est, ne in operibus bonis negligens existat, sed et illud omnimodo custodire, ne quis, castitatis continentiaeque jura professus, hujusmodi vota transgrediatur. Ibi monachi et sanctimoniales caste viventes sunt in pedissequarum persona. Caeteri vero qui intima quaeque et spiritualia officia nequeunt observare, sunt velut agricolae, vel curis saecularibus praelati. Sed isti omnes, tam agricolae quam pedissequae, si commissa sibi, et ad suam curam pertinentia fideliter gerunt, ad regna coelestia perveniunt. Hoc enim videtur exprimi per illa verba, quae Dominus in Evangelio dicit: In domo Patris mei mansiones multae sunt. Quasi diceret: (1108A)Sicut in terra magna meritorum diversitas est, ita et in coelesti regno multae mansiones habentur. Progrediamur et ultra dicentes aliquam similitudinem, qua divini operis excellentiam considerandam ascendere valeamus.

Sicut peritus et dives aurifex volens aliquod mirum opus facere, undecunque potest colligit insignes et pretiosos lapides, inter aurum, vel argentum, ponendos, tam ad peritiae suae ostensionem quam ad operis miri nitorem; sic et Deus omnipotens, ostendere cupiens divitias sapientiae suae, tantam peritiam tantamque excellentiam artis in humanae et mundanae fabricae tabula expressit, ut omnes sapientes artifices semper habeant quod mirentur et venerentur. Unde Psalmista dicit: Quam magnificata sunt opera tua! Domine, omnia in sapientia fecisti. Sed quia mentionem fecimus auri et argenti, pretiosorumque lapidum, quibus omne opus fabricae praecipue adornatur, decet ut vel paucis verbis exponamus qualiter haec tria ad spiritualem sanctae Ecclesiae (1108B)ornatum conveniant. Argenti igitur nomine praedicatorum sanctorum ordo figuratur, attestante Psalmista qui dicit: Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum. Salomon quoque ait: Argentum electum lingua justi. Per aurum vero significantur hi qui variis diuturnisque laboribus in monastica vita, seu in alio loco opportuno, probati, tanta sanctitate rutilant, ut omnibus sanctam conversationem desiderantibus sint pro miraculo et pro exemplo.

Lapidum autem nomine pretiosorum, qui maxime aut rubicundi aut aerii coloris sunt, significantur hi qui vel purpureo martyrii sanguine rubent, vel a primaeva aetate usque in finem in castimonia et in omni perfectionis claritate lucent. Hujusmodi itaque metallo fabricam suae Ecclesiae Dominus noster adornare solet. Cui satis convenit quod in Canticis canticorum legitur, quia ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani; columnas ejus fecit argenteas, reclinatorium aureum, ascensum purpureum, media (1108C)charitate constravit propter filias Jerusalem. Quae, scilicet, verba parum discrepant a nostris dictis. Quod enim nos diximus fabricam, ibi dicitur ferculum. Illud autem ferculum ideo de lignis Libani factum esse creditur, quia Ecclesia sancta ad epulas aeternas invitata de lignis imputribilibus, id est, electis est constructa. Cujus columnae argenteae significant doctores eloquii sancti nitore fulgentes. Reclinatorium vero aureum significat spem perpetuae quietis, in qua electorum animae in hujus mundi ergastulo adhuc laborantes recumbunt quasi requiescentes. Ascensus quoque purpureus, qui in praedicto ferculo factus est, significat omnium sanctorum martyrum passionem, quia per eamdem passionem purpurei sanguinis colore rubentem ad gaudia superna ascendere meruerunt. Sed quod sequitur in ferculo descripto, media charitate constravit, propter filias Jerusalem, designat caeteram fidelium plebem, quae nec praedicationis sanctae verbo congruit, nec (1108D)sanguinem suum offerre pro Christo praesumit, sola perfectae charitatis virtute posse salvari. Ideoque nos, qui neutro sufficimus, Deum et proximum tota mente diligamus. Haec de sanctae Ecclesiae fabrica ferculoque Salomonis prolata nulli, quaeso, sint ingrata. Unumquodque enim opus tanto praeclarius efficitur, quanto dissimiliori ornatu componitur. Inseramus ergo adhuc palos et sudes similitudinum, per quos aedificando ascendere possimus in altum.

Sicut aedificium quodlibet magnum nonnisi magnis sumptibus construi potest, ita et virtutes praecipuae nonnisi magno labore obtineri possunt. Unde Dominus noster eamdem similitudinem proponit in Evangelio per interrogationem dicens: Quis ex vobis volens turrim aedificare, non prius sedens computat sumptus, qui necessarii sunt, si habeat ad perficiendum? Ut quia omnes audientes similitudinem hanc, et facile intelligere poterant et respondere nullum profecto esse qui turrim velit aedificare, nisi prius computet (1109A)sumptus necessarios ad perficiendum. Tunc ille mox subjungeret dicens: Sic qui virtutem quamlibet obtineri cupit, debet prius diligenter tractare, quia non sine magni laboris sumptu obtinenda est. Potest et aliter intelligi hujusmodi interrogatio. Cum enim a Deo ita creata sint visibilia, ut omnes intelligentes et requirentes Deum in his facile possint instrui ad invisibilia agnoscenda, Dei interrogare est quemlibet subtiliter probare per eadem visibilia utrum eum diligat et timeat obediendo praeceptis ejus, an propriae voluptati deserviat consentiendo diabolicis illusionibus. Unde Psalmista dicit: Dominus interrogat justum et impium; qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam. Quasi diceret: Dominus tentari permittit justum et impium, sed justus resistit tentatori suisque suasionibus; impius autem aut incredulus permanet, aut ad tempus credens, sed in tempore tentationis recedens plus appetit carnalia et transitoria quam coelestia aeternaque gaudia (1109B)adipisci. Qui ergo tantam iniquitatem diligit, odit animam suam, pro nihilo, videlicet, deputans eam perenniter cruciari, dummodo sibi liceat ad horam temporibus bonis uti.

Sicut filii Israel quondam contra Dominum murmurantes permissi sunt ab ignitis serpentibus cruciari, ita et quotidie agitur contra eos qui divinae pietati detrahunt, aut semetipsos multimodis sceleribus tradunt. Permittuntur enim a nequissimis spiritibus, qui merito igniti serpentes dici possunt, non solum corporaliter, sed etiam spiritualiter cruciari, traditi scilicet, in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt. Unde Psalmista dicit: Multa flagella peccatoris. Item, sicut filii Israel ab ignitis serpentibus cruciati, cum serpentem aeneum aspexissent, sanabantur, ita omnes qui in Dominum nostrum in similitudine peccatricis carnis mortalem factum aspiciunt, credendo, scilicet, quod ipse sit Salvator omnium in se credentium (nam aliter in eum aspicere nequeunt), a cunctis mortiferi serpentis (1109C)tentationibus eripiuntur. Unde saepius in Evangelio legitur quia hi qui credendo in Dominum aspexerunt, ut mulier fluxum sanguinis passa, ut mulier Chananaea et Maria Magdalena, ut Zacchaeus et centurio, atque latro, quacunque infirmitate sui vel suorum seu peccatorum pondere deprimebantur, omnes sanari meruerunt. Inter haec et illud nobis summopere pensandum est, quia sicut praedictus serpens aeneus non ut caeteri serpentes in natura venenosa fuit, sed tantummodo exterius serpentis similitudinem habuit, ita et Dominus noster in hominis exterioris habitu similis erat caeteris hominibus, sed in interiori longe distabat. Caeteri namque tam ex natura quam actu peccatis quasi veneno pleni existunt, hic autem ab omni peccato immunis erat, sicut de eo scriptum est: Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus. Haec ergo, fratres charissimi, attendentes, tota mente in Dominum credendo aspicite, ut et vos ab ignitorum serpentium, (1109D)id est, daemonum morsibus eripere dignetur.

Sicut ignis facillime exstinguitur, si omnia fomenta quibus efficitur penitus abjiciantur, sic carnis incentiva facilius exstinguuntur, si materia et occasiones unde oriuntur omnimodo subtrahantur. Sed ut haec rite perfici possint, tota mente invocandus est Deus, sine quo nihil est validum, ut ipse gratia sua, velut aqua, desuper emissa, omnia in nobis vitiosa incendia exstinguat. Tale ergo vitium sicut duobus, id est, mente et carne, perpetratur; nam delectatio ad mentem, ipse vero effectus ad carnem pertinet, ita etiam nonnisi eorumdem labore superatur. Et hoc tanto facilius, quanto prius quam idem vitium per consuetudinem regnare incipiat agitur. Quis enim nesciat quod ignis qui interdum exstinguitur, postea vero tantopere accenditur, ut omnia adjacentia flammis exurere videatur, multo majori labore tandem vincatur, quam qui in exordio mox ita exstinguitur, ut nec scintilla ejus relinquatur? (1110A)Unde Psalmista dicit: Beatus qui tenebit et allidet parvulos suos ad petram. Quasi diceret: Beatus qui cogitationes malas, mox eum oriri coeperint et adhuc parvae sunt, confitetur Christo, qui petra est dictus, rogans eum ut ipse eas a se prius expellat, quam ad majoris nequitiae effectum perveniant.

Sicut peritus citharoeda, chordas plures tendens in cithara, temperat eas acumine et gravitate tali, ut superiores inferioribus conveniant in melodia, quaedam semitonii, quaedam unius toni, quaedam duorum tonorum differentiam gerentes, aliae vero diatessaron, aliae autem diapente vel etiam diapason consonantiam reddentes; ita et Deus omnipotens omnes homines ad coelestis vitae harmoniam praedestinatos in manu sua, quasi citharam quamdam chordis convenientibus ordinatam habens, quosdam quidem ad acutum contemplativae vitae sonum intendit, alios vero ad activae vitae gravitatem temperando remittit. Cumque eos in utraque vita sic disposuerit, apponens digitum, id est, Spiritum sanctum, (1110B)pulsat illos modis quibuslibet, eligens videlicet, ex eis, quos repleat tantarum virtutum copia, ut ad alios comparati quasi diapason consonantiam, quae octo chordis constat, reddant, retinentes illas octo beatitudines, quas Dominus in Evangelio enumerat, dicens: Beati pauperes, etc. Quos autem ad diapente consonantiam quinque chordis constantem eligit, illi possunt intelligi, qui tantae jam perfectionis sunt, ut se contineant, ne cito in quinque sensibus corporalibus, id est, visu, auditu, gustu, odoratu et tacto, offendant. Item qui ad diatessaron, quatuor chordis constans, digito Dei eliguntur, hi possunt intelligi, qui prae caeteris amare student prudentiam, temperantiam, sobrietatem et justitiam. Per minora vero vocum intervalla quae duos tonos aut unum, vel semitonium sonant, possumus intelligere hos qui inspirationis divinae pulsu prae caeteris eliguntur ad geminam dilectionem Dei et proximi, seu ad aliquam singularem virtutem, sive etiam ad conjugalis vitae (1110C)gradum. Qui licet in comparatione aliorum videatur quasi semitonium, pro eo quod plus aliis saeculo adhaerere solet, necessarius et tamen cunctis superioribus gradibus, sicut et semitonium consonantiis. Sed quia tam in altisonis quam in grandisonis chordis habetur semitonium, ponamus in altisonis, id est, in contemplativa vita pro semitonio talis conjugii homines, qui specie quidem sint conjuges, sed re spiritualis vitae sectatores, implentes illud Apostoli: Qui habent uxores, tanquam non habentes sint. Hi nimirum merito in altisonarum chordarum constant numero. Tali ergo melodia Deus delectatur, et in hujusmodi instrumentum collocat quos ad se trahere dignatur.

Sicut sapientes medici per quasdam viles medicinae species aegrotos corpore ad sanitatis gratiam perducere solent, ita et Deus omnipotens humanum genus, quod in parentis primi transgressione in maximam utriusque hominis infirmitatem decidit, (1110D)per plurimas vilis antidoti confectiones ad sanitatem reparat. Quid enim excogitari potest vilius, quam hoc quod et in peccatis nascimur, et deinde quasi irrationale animal vilissimis quibusdam adminiculis parentum vel nutricum providemur atque pascimur? Quid, rogo, vilius quam quod nec in die una sine peccato esse possumus, quodque aliquando aliter ad bonum flecti nequimus, nisi in pessima quaeque cadere permittamur, ut vel sic compulsi ad medicum verum confugiamus, faciemque ejus in confessione praeveniamus. Cum autem nec per tantam divinae pietatis medicinam curari voluerimus, pietas enim est magna et peccantem sustinere, et ei quis sit, quove tendat, nimio peccandi usu, ostendere, ut, agnita sui qualitate, horrescat et revertatur ad Dominum: non tamen idcirco desinit nos curare, sed adhuc alterius generis medicamentum velut adustionem, quam omnes amaram quidem esse, sed corporeae sanitati utilem tradunt, ille spiritualiter nobis (1111A)imponit, permittens, videlicet, nos variis modis corporaliter affligi, ut spiritus salvus fiat in die Domini. Hujusmodi igitur adustionem quibusdam profuisse Psalmista testatur dicens: Cum occideret eos Dominus, quaerebant eum et revertebantur. Quibusdam vero obduratis, et in profundo peccatorum demersis, non profuisse legimus in Propheta qui dicit: Percussisti eos, Domine, et non doluerunt; et: Castigatione crudeli percussi te, filia Sion, sed insanabilis est fractura tua. Sunt et alia plurima vilitatis genera, quibus tam spiritualiter quam corporaliter quotidie implicamur, ut hoc modo humiliati verae sospitatis gratiam exquirere cogamur.

Sicut pauper, vel quilibet rebus propriis injuste spoliatus, apud judices et rectores saeculi querimoniam faciens, raptorem accusat, sibique sua restituere postulat; ita omnes sancti pro suorum destructione coenobiorum ad Deum jugiter clamant, obsecrantes ut aut suis tradita coenobiis justeque acquisita bona restituat, aut in eos qui rapere praesumpserunt justum (1111B)judicium faciat. Si quis vero dubitet peccatum esse coenobiis vel cuiquam sua rapere, diligenter attendat quae de divite in Evangelio leguntur. Ille namque non pro eo quod alicui sua auferret, sed quod propria aliis non erogaret, ad inferna ductus esse legitur. Scimus autem omnes minus peccatum esse propria non dare, quam aliena rapere. Unde si pro minori peccato ipse dives punitus est, multo magis puniendi sunt qui peccata majora faciunt, id est, qui aliena rapiunt. Aliena quippe dicimus, quae non nostro, sed aliorum usui data sunt, sicut coenobiorum praedia coenobitis, ut et ipsi et servitores sui, nec non pauperes ac peregrini supervenientes exinde alantur. Hujusmodi enim cura ad omnes pertinet Christianos. Sed quia tam a clericis quibusdam quam laicis, proh dolor! nihil difficilius creditur quam peccatum esse, coenobiorum praedia rapere et abalienare, libet aliud exemplum proferre, quod assumptae rationi specialiter congruit. Nam quod de divite diximus, (1111C)referri valet ad omnes qui quiddam vel cuiquam injuste rapiunt. Legitur itaque in sancti Gregorii libro quia monachus quidam praepositus coenobii, quod ipse construxit in urbe Romana, multis deditus fuerit vitiis. Inter quae etiam chartulas pro confirmatione cujusdam praedii in monasterio repositas abstulit, extraneisque tradidit. Cumque ejusdem monachi obitus appropinquasset, raptus est in spiritu ante Deum, ubique omnia ejus delicta, accusante diabolo, sunt prolata; sed, opitulante sancto Andrea apostolo sanctoque Gregorio, dimissa, excepto uno quod in chartularum traditione commisit. Si igitur ille pro monasterii chartulis incaute traditis veniam adipisci non meruit, nimis formidandum est his qui coenobiorum praedia eatenus jure retenta tradendo vel rapiendo dissipant, ne in idem judicium incidant.

Haec precor, o rectores, attendite, et reminiscentes quod scriptum est, Judicium durissimum in his (1111D)qui praesunt fiet, exhortamini invicem pro instauratione coenobiorum destructorum, primo quidem ut praedia exinde ablata coenobitis reddantur, deinde ut hi qui timent Dominum, et qui ambulant in viis ejus, caeteris praeponantur. Nam in hoc quam maxime offensus est Deus, quod ea loca quae sibi suisque sanctis mancipata atque consecrata erant, destructa sunt ex rectorum incuria. Si enim Deo famulantes in monasteriis necessaria quaeque haberent, possent utique alacrius obsequium divinum agere, possent devotius pro regis, pro praesulum ac principum suorum salute, nec non pro totius Ecclesiae statu intercedere, possent etiamsi quid professionis suae regulam excederent a pastoribus suis licentius corripi. Sed haec omnia in tanta, proh dolor! negligentia a plurimis episcopis habentur, ut si vel oratio pura vel correptio et admonitio congrua cuiquam sit necessaria, tractare dedignentur, hoc solummodo tractantes ut sibi placita assiduaque (1112A)agantur obsequia. Est et hoc nimis dolendum, quia cum praedia quae olim a principibus religiosis tradita sunt monasteriis, nunc a regibus seu a praesulibus ablata sint, nulla ibi eleemosyna debita potest agi, nullus hospes ac peregrinus recreari, fit ita, quasi ad Christianos non pertineat cura hujusmodi, et quasi minime credi oporteat, quod in canonibus maxime praecipitur episcopis, ut xenodochia ad pauperum curam plura constituant. Quanta autem praemia mereantur hi qui pauperes modo recreare student, ex hoc colligi potest, quod Dominus in Evangelio praedicit, se in judicio dicturum: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Ideoque praesules admoneo, ut cum legentes quaesierint in canonibus unde decimas exigere debeant, quaerant simul et illud, quid statutum sit super pauperum et hospitum recreatione, nec non super coenobiorum provisione, ne illa terribilis sententia Domini nostri dicatur ad eos: Vae qui decimatis mentham et anetum, et quae majora sunt reliquistis, id est, misericordiam (1112B)et judicium.

Libet adhuc similitudinem aliam proferre pro episcoporum admonitione. Sicut multi agros et praedia sua, si quam negligentiam antiquam in eis repererint, non dubitant sibi licere in usum meliorem convertere, ita absque dubio scire possunt si quam in coenobiis commissis destructionem invenerint, magis sibi licere ut ad usum spiritualis vitae corrigant, quam destructionem inventam sequantur vel augeant. Hanc similitudinem attendant hi qui ad regimen animarum et coenobiorum utcunque constituti, si qua invenerint monasteria tam spiritualium quam corporalium subsidiorum incuria destructa, non solum minime curant meliorare, sed magis quoque destruunt dicentes: Consuetudinem quam antecessores nostros hic habuisse agnovimus, in obsequiis quolibet modo exquisitis, per omnia retinere volumus, quia nos et dignitate et genere nequaquam illis impares sumus. Quibus respondemus (1112C)quia si super praediorum suorum incommodis nesciunt aliquid procurare, sed in ea quam invenerunt negligentia patiuntur perdurare, veniale est illis super animabus vel coenobiis commissis idem facere. Si autem substantiae terrenae utilitati consulere sciunt, et quae divina sunt negligunt, simulare quidem possunt coram hominibus ignorantiam, sed Deo sint nota cuncta cordis secreta, qui illos ideo aliis permisit praeponi, ut nequitia propria sibimet manifestata tanto studiosius se emendarent, quanto plus experti fuissent se esse tales rectores, quales debuerunt, et quales forsitan ante acceptum regimen in corde suo decreverunt.

Dicamus et aliquam similitudinem de eo quod scriptum est: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris. Cum enim pateat hoc quod omnes homines velint sibimet ab aliis impendi bona, et quod illi etiam aliis impendere debeant similia, quodque hujusmodi vicissitudo inter homines quosdam impleatur; nam (1112D)plerique amicis suis hanc impendere solent, dicamus quomodo impendenda sit Deo. Sicut igitur nos volumus ut fraus vel inobedientia seu malitia nulla a subditis et famulis nostris nobis agatur, ita et nos qui scimus Deum esse Dominum dominorum omnium, et super omnia potentissimum, ei nullam fraudem, nullam inobedientiam, nullamque malitiam in commissis quibuslibet agere debemus. Commissa quippe nobis sunt a Deo tanta tam in nobismetipsis, quam in aliis, ut ratione brevi nequeant ullo modo dici. Sed vel pauca dicamus, ut caetera possint intelligi facilius. Inprimis quidem commissa est nobis anima nostra ad imaginem et similitudinem Dei facta, ut eam ad eamdem similitudinem Dei nutrientes, omne quod Deo placitum esse scimus, in nobis summopere impleamus. Deinde commissum est nobis ut omnes dictis et factis ad meliora trahamus. Si ergo in hujusmodi commissis Deo fideles sumus, implemus quod scriptum est: Quod (1113A)tibi non vis fieri, alii ne feceris. Nolumus namque nobis infidelitatem ullam agi. Dicamus et amplius. Sicut itaque volumus ut famuli vel subditi nostri, si quid nos offenderint, omnimoda humilitate placationem nostram exquirant, ita et nos facere debemus, quotiescunque Dominum peccatis nostris offendimus. Item sicut volumus ut amici et fideles nostri si quam forte detractionem vel injuriam contra nos factam audierint, mox hanc ratione fideli compescant, aut si hoc nequiverint, fugiant, ne injuriam nostram libenter audire videantur; sic et Domino nostro facere debemus, si aliquem illum dehonestantem dictis vel factis videntes, inhonestatem tantam prohibere non valemus. Fideles namque ei esse debemus, et ad collaborandum et ad condolendum, quia ille nobis fidelis est, sicut de eo Psalmista dicit: Fidelis Dominus in omnibus verbis suis. Hac igitur similitudine in omnium sapientium corde scripta requiritur et intelligitur Deus, nec quisquam (1113B)sanae mentis ab hac intelligentia poterit se excusare. Haec denique de illo quod intra nos ex gratia divina collatum habemus, intelligentiae additamento sint dicta. Nunc vero ad ea quae extra nos sunt similitudinum additamenta revertamur.

Sicut igitur ventorum substantia nullatenus cernitur, sed tamen eosdem ventos aliquo modo existere per immensos flatus et commotiones eorum intelligitur, sic et divina substantia, licet invisibilis sit, tamen ex immensa virtute et potestate, quam in omnem creaturam exercet, maximeque in eos qui sibi resistere conantur, constantissima fide valet agnosci. Quanto enim quis in hujusmodi fide titubaverit, tanto plus cunctis inimici tentationibus subjacebit. Quod nimirum ita esse ex gentilibus probari potest, qui, nullam divinae potentiae cognitionem habentes, dicentesque in corde suo: Non est Deus, omnimodis sceleribus dediti esse leguntur. Unde etiam illorum quidam summum bonum decreverunt esse voluptati prorsus deservire. Similiter qui Deum (1113C)quidem esse constanter fatentur, sed factis negant, haeresi aliqua involuti seu vitiis capitalibus dediti, nullis tentationibus resistere possunt. In sola ergo fideli invocatione divini nominis eripiemur a tentationum periculis. Unde Psalmista dicit: In te, Domine, eripiar a tentatione. Et iterum: Tu es refugium meum a tribulatione, quae circumdedit me. Sicut legatus vel servus quilibet fidelis, cum ei a domino suo bona aliqua dispensanda committuntur, nil favoris aut praemii in eorum dispensatione sibimet vindicare solet, ita omnis cui ex pietate divina alicujus praecipuae virtutis dona collata sunt, nullum favorem quasi talia meruisset, inde sibi acquirere debet. Quod, scilicet, ita agendum esse sancti Patres in multis experti, nihil eorum quae vel in miraculis seu in aliis praecipuis operibus perpetrabant, suis meritis deputare praesumebant; attendentes jugiter quod Apostolus dicit: Quid enim habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non (1113D)acceperis? Haec itaque beatus Petrus satis attendit, quando Judaeis mirantibus super miraculo quod factum est in claudo dixit: Quid nos intuemini, quasi nostra virtute aut pietate fecerimus hunc ambulare? Deus glorificavit Filium suum, etc. Psalmista etiam firmiter credens Deum in nobis bona operari, deprecatur illum eadem confirmare dicens: Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis.

Sicut in urbis munitione, si relinquatur vel parvus intrandi locus, ibi hostes possunt intrare, urbemque totam devastare, sic et his contingit, quibus videtur sufficere virtutes quasdam sine caeteris exercere. Ubi enim deest virtutis cujuslibet cura, illic spiritualis nequitiae intrat turba, dissipans interdum virtutum munitiones multarum. Sicut et de Pharisaeo legitur in Evangelio, qui cum, virtutibus multis arcem cordis praemuniens, humilitatis custodiam habere neglexisset, dicens: Quia non sum sicut caeteri hominum, raptores, injusti, etc., per (1114A)hanc profecto negligentiam spirituales hostes intrare permisit in se, qui etiam eas virtutes quas habuit auferentes, ipsum reliquerunt nudum. Cui simile est et illud, quod Jacobus apostolus dicit: Quicunque observaverit totam legem, offendat autem in uno, factus est omnium reus. Unde Scriptura sacra, unumquemque admonens, dicit: Omni custodia serva tuum cor.

Sicut rusticum vel pauperem quemlibet vili vestitu circumdatum nullus dives pretiosis vestibus nitens, merito culpare potest, cur ita vestitus incedat cum indumenta meliora non habeat, aut forsitan pro Dei amore pretiosioribus minime uti libeat: ita nullus eorum qui pomposa litterarum saecularium scientia affluit, et varias culti sermonis subtilitates novit, simplicia verba, quae in Scriptura sacra aliter quam dialectica et grammatica doceat interdum reperiuntur, reprehendere debet, si tamen in veteribus emendatisque libris aequaliter habeantur. Quod si dissonant libri, tam grammaticae regula quam lectionis (1114B)sententia sunt corrigendi. Hujusmodi enim dissonantia sicut imperitia vel incuria scriptorum contigit, ita peritia magistrorum corrigenda erit. Sed nec illi sunt reprehendendi, qui humilitatis causa magis Scripturae sacrae simplicitatem quam eximiam saecularis litteraturae eloquentiam eligunt sequi, cupientes inter illos parvulos connumerari, de quibus Dominus in Evangelio dicit: Confiteor tibi, Pater coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et revelasti ea parvulis. Pariterque formidantes quod Apostolus dicit: Prudentia carnis mors est. Nam prudentia carnalis, dum nil studet nisi superbire, hominibus placere, gloriam mundi omnimodo amplecti, tendit ad illam mortem quae nullum habet finem.

Sicut mulier gravida sollicitudine indiget nimia, ut in locis omnibus caute se agens, prolem conceptam servet, sic omnes in ecclesiastici regiminis jura retinentes esse debent solliciti, ne quo exemplo pravo corrumpant subditos, quos ad erudiendum quasi ad procreandos Dei filios in suam curam susceperunt. (1114C)Unde Paulus apostolus dicit: Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis. Quomodo autem eos parturiret, ut in illis Christus formaretur, alibi profert dicens: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar. Si enim aliis praedicans de observantia praeceptorum divinorum ipse eadem non observaret, corrumperet utique eos quos suscepit spiritualiter generandos. Ex qua profecto similitudine hi qui jam positi sunt in regimine, admonentur attendere cur aliis sint praelati. Per hanc vero quam subjungimus, illi qui sine electione et contra canonum instituta aliis praeponi cupiunt, admoneri possunt. Igitur sicut incongruum et inhonestum est ut mulier pro appetendo viro usquam vadat, magisque decet ut vir mulierem sibi sociandam exquirat, ita etiam minime convenit ut doctor quilibet pastoralem curam exquirat, sed ipse exquiratur ad illam suscipiendam. Ibi enim Christus unumquemque eligens (1114D)ad ecclesiasticum regimen, quasi ad matrimonium suscipiendum in persona viri est; is autem qui regimen suscipit, pro eo quod Dei filios factis et dictis procreare debet, in mulieris persona accipitur. Sed ne quis hanc sententiam reprobare possit, qua diximus pastorem spiritualem in persona mulieris accipiendum, testimonio ipsius Domini nostri roboremus illam. Dicit namque in Evangelio: Quicunque fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse meus fratrer et soror et mater est. Quibus verbis colligitur quia si fidelis quis, voluntatem Patris coelestis faciens, soror et mater spiritualis dicitur; soror autem et mater mulieris personae sunt, mulier quoque dici valet quisquis ad spirituales filios generandos eligitur.

Sicut Dominus noster videns civitatem Jerusalem flevit super illam, quod habitatores sui innumerabiles poenas tam in hoc saeculo quam in futuro passuri essent pro perfidia sua, ita quotidie dolet super omnes qui nulla correptione vel admonitione ab (1115A)impietate sua flecti volunt ad poenitentiam. Unde per prophetas saepe clamat dicens: Convertimini ad me, et salvi eritis. Per Psalmistam quoque admonet nos dicens: Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus. Et iterum: Accedite ad eum, et illuminamini. Haec quippe divinae pietatis monita quicunque aut credere vel sequi in hac vita contemnit, licet corpore vivat, in anima est mortuus, aeternaeque damnationi deputatus.

Sicut mater super molestiis variis et immunditiis infantuli et sugentis, quas jugiter sustinet, non irascitur, sed pro debito patitur: ita et Dominus noster omnes fragilitatis nostrae negligentias, quibus jugiter sordidi efficimur, et clementer sustinet, et si dignos poenitentiae fructus gesserimus, quasi pro debito dimittens, eas misericordiae suae lavacro nos purgat. Unde ipse per Prophetam dicit: Audite me, domus Jacob, qui portamini a meo utero usque ad senectam. Ego vos feci, et ego feram, ego portabo et salvabo. Et (1115B)alibi: Nunquid oblivisci potest mulier, ut non misereatur filio uteri sui? Et si illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui. Quibus verbis colligitur quia pietas divina omnem excedit affectum pietatis humanae. Potest et aliud colligi in eo quod dicit: Et si illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui. Quamvis enim in humana pietate nulla sit devotio major ea quae circa filios nutriendos exhibetur, deficit tamen in his matribus quae filios suos aut negligenter nutriunt, aut mox post partum necant. Hanc impietatem Deus in mulieribus praevidens, post praemissa verba statim subjunxit dicens: Etsi illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui.

Sicut dominus quilibet ad iram incitatur, si servus suus cui aqua est ad lavandum proxima et omnis vestium praecipuarum copia, ante eum sordido inhonestoque habitu accesserit: ita et Deus omnipotens exacerbatur, cum aliquis pro peccatis et negligentiis suis nullam poenitentiam agens, ab eo qui semper paratus est ad ignoscendum, veniam quaerere (1115C)negligit. Aquae enim vicinitas certitudinem divinae gratiae, copia vero vestium bene operandi facultatem significat. Anima quippe operibus induitur bonis, sicut corpus vestibus praecipuis. Unde Apostolus admonet dicens: Induite vos, sicut electi Dei, viscera misericordiae, benignitatem, modestiam, patientiam. Psalmista etiam pro hujusmodi indumento exorans Dominum dicit: Sacerdotes tui, Domine, induantur justitia.

Sicut tegulae in unius domus tecto rite compactae, quantaecunque multitudinis vel varietatis sint, in unum conveniunt, ibique tam minor quam major regula constat necessaria: sic omnes virtutes, quae per sancti Spiritus gratiam unicuique distribuuntur, in spiritualis aedificii perfectione unum efficiuntur. Quamvis enim martyrium et virginitas multaeque virtutes aliae illic praecipuae sint, nihilominus tamen illae quae minores sunt necessariae existunt. Ideoque qui quemlibet spirituali vel corporali cibo reficit, (1115D)aliaque ad activam vitam pertinentia gerit, in eodem tecto ponitur, quo et ille qui omnia sua, pro nomine Christi relinquens, se juxta contemplativae vitae perfectionem arctissima regula constringit. Quis autem tegularum talium artifex et moderator sit, Apostolus demonstrat, qui enumeratis coelestibus donis ait: Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult.

Sicut hi qui singulare certamen agunt, nunc quidem iste, nunc vero ille alium certando vincit, sed mox idem qui ad horam victus erat, respirans reparansque vires victorem suum dejicit, sicque alternantes certant, quousque alteruter alium prorsus superando finem certaminis faciat: ita quotidie agitur inter nos et invisibiles hostes nobiscum certantes. Ipsi enim interdum nos in aliquod peccatum illicientes vincunt, sed si nosmet mox certaminis ritum, ubi qui nunc vincit, saepe dehinc vincitur, attendentes, auxilium divinum invocemus, vires nobis reparantur (1116A)ad superandos eosdem hostes. Nam Deus sciens et nostram fragilitatem, et hostium fortitudinem, nequaquam nos victos cito despicit, dummodo curemus ut nos iterum reparemus. Hujusmodi bellum se agere noverat Psalmista, cum saepius invocaret Dominum. Ut, Judica, Domine, nocentes me, expugna impugnantes me; et: Eripe me de inimicis meis, Deus meus, et ab insurgentibus in me libera; et: Deus, in adjutorium meum intende, Deus, ad adjuvandum me festina. Confundantur et revereantur qui quaerunt animam meam. De eodem quoque bello Apostolus dicit: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes tenebrarum. Si igitur certaminis tanti memores, dum bene possimus, vitae nostrae finem cum poenitentia et confessione peccatorum anticipemus, tunc hostes maligni, licet saepissime nos antea vicerint, postremo tamen ipsi dejicientur a nobis victi.

Sicut filii Israel quondam ex Aegypto profecti (1116B)Aegyptios in auro et argento vestibusque pretiosis despoliaverunt, eaque secum deferentes ad honorem Dei posuerunt: ita unusquisque a saeculi vanitate ad spiritualis vitae puritatem conversus agere debet. Si quam in saecularibus litteris notitiam habuit, eligat ex eis pretiosa quaeque, id est, honestae et spirituali vitae congrua dicta, illaque secum tollat tam ad laudem Dei, quam ad aedificationem fidelium. Sic enim multi venerabiles sanctique patres fecisse leguntur, ponentes in suis scriptis plurimas sententias, quae velut aurum in jure positum in libris gentilium reperiuntur. Eadem faciat in caeteris artificiis, quibus utitur prudentia saecularis, eligens ex eis quae ad spiritualis vitae usum aliquo modo exerceri conveniunt. Qui vero conversus nullam facit distantiam inter pretiosa et vilia, sed lutum velut aurum pensat, ille videtur magis adhuc cum Aegyptiis velle habitare, quam exinde proficiscens eos despoliare. Unde Dominus per Prophetam dicit: Si separaveris pretiosum a vili, quasi os meum eris. Quasi diceret: (1116C)Si quis conversus a saecularibus ea quae post conversionem minime licent prorsus devitat, quae autem congrua et necessaria sunt diligenter agere tractat, praeceptis meis testimonium praebet, separans licita ab illicitis. Hujusmodi praecepta secuti sunt apostoli, cum unus eorum qui ante conversionem teloneo praefuit, ad hoc negotium post conversionem minime rediit: alii vero qui piscatores erant, post conversionem quoque piscationem exercebant. Item sicut quondam Israelitis nationes plurimae sunt a Deo subactae, paucae vero ideo non subjiciebantur, ut cum eis habentes consuetudinem praeliandi nequaquam torpescerent pace inutili; ita etiam Dominus noster cum electis suis quotidie agit, subjiciens videlicet eis maximam spiritualium nequitiarum multitudinem, sed aliquos non subjiciens, ut per eas spirituali bello exercitati et humiliati, discant nunquam in se, sed in Domino debere fiduciam habere. Unde Apostolus dicit: Fidelis Deus qui non patietur vos tentari (1116D)supra id quod potestis, sed faciet cum tentatione proventum, ut possitis sustinere. Illud videlicet proventum vocans, quod variis tentationibus fatigati, sed ad Deum clamantes liberati. Per hoc discimus quanta nequitia sit diaboli nos impugnantis, quantaque Dei gratia nos exinde liberantis. Cumque hoc modo gratiae divinae certiores facti fuerimus, facilius omnes diabolicae fraudis tentationes sustinebimus. Magnus quoque proventus dici potest, quod quotiescunque tentati resistimus, tot coronas in regno coelesti obtinere merebimur. Juxta illud: Beatus vir qui suffert tentationem, etc.

Sicut incongruum est, ut numerantes prius duo vel tria seu quemlibet numerum dicamus, quam primum vel unum: ita inconveniens est, ut ordo ullius rei confundatur, hoc videlicet praeposito, quod postponendum est: vel hoc postposito, quod praeponendum est. Nam sicut unitas omni numero praeponenda est, ut ab ea numerare incipientes, sic perveniamus (1117A)ad eum numerum, quem designamus: ita et divina omnia praeponenda sunt humanis rebus, ut deinde consequenter pervenire possimus ad tractanda vel diligenda humana. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: Qui amat filium aut filium super me, non est me dignus. Non dixit absolute, Qui amat filium aut filiam: sed addidit, Super me. Ut discamus, quia Deus diligendus est prae cunctis, et deinde homines amandi.

Sicut principes plurimi servis suis beneficia quaelibet parva concedunt conditione tali, ut si in eis fideles exstiterint, obsequiumque promptum exhibuerint, majora quandoque beneficia sibi tribuantur: si vero aliter fecerint, nec ipsa parva retinere permittantur, ita et Deus omnipotens facit his quibus temporalia concedit bona. Si enim in eisdem temporalibus bonis quae vel in possessionibus vel in potentia saeculari vel scientia spirituali, seu etiam sanitate corporali tribuuntur, fideles fuerint, pauperes cibo potuque reficientes, oppressos a persecutoribus (1117B)sive a judicibus iniquis eruentes, errantes ad viam justitiae retrahentes, operibus variis et necessariis semet occupantes. Si ergo hujusmodi studia fideliter exercuerint, aeterna bona quae sunt maxima recipient. Multi etiam tam pueri quam seniores religiose viventes, in hac vita praegustant divinae retributionis praemia. Nam cum se ab illicitis continentes Deum timere et amare studuerint, miraculis et virtutibus tantis ab eo sublimantur, ut coelo, terrae, sed et omni creaturae imperare videantur. De quibus Dominus dicit: Omni habenti dabitur. Habenti scilicet timorem amoremque Dei, dabitur ut in nomine ejus cuncta sibi subdantur. Moxque de reprobis subjungit dicens: Ab eo qui non habet, et videtur habere, auferetur ab eo. Quasi diceret: Qui Deo soli renuntiat subdi, nec ea quae vere sunt, id est, gaudia aeterna consequetur: nec illa quae videntur aliquid esse, id est, temporalia bona habere permittitur.

Sicut parvuli a cultellorum et gladiorum tactu (1117C)prohibentur, ne eos incaute tangentes vulnerentur: ita lascivi puerilesque sensus prohibendi sunt tam a spiritualibus quam saecularibus curis, ne eas insipienter tractantes, et se et commissos spiritualiter vulneratos perpetuae morti tradant. Unde scriptum est: Vae civitati cujus rex juvenis est. Quasi diceretur: Vae illis hominibus quorum rector lascivus vel negligens et irreligiosus est: quia, attestante sacra Scriptura, regnantibus impiis ruina erit hominum. Ruina quippe magna dicenda est, cum subjectorum multitudo in eadem vitia corruit, quae rectorem agere cernit.

Sicut sapientes discipuli aurificum vel aliorum artificum opus suum, licet sit praecipuum, coram magistris laudare non appetunt, sed eorum magisterio quae laudanda sunt relinquunt: sic etiam omnes Christi discipuli laudem nullius praeter ejus exquirere debent. Unde Dominus noster discipulis suis referens, qualiter Scribae et Pharisaei bona quaeque palam agerent, ut ab omnibus laudarentur: adjecit (1117D)dicens, Amen dico vobis, receperunt mercedem suam. Quibus verbis intimatur, quia si ab hominibus pro benefactis laudari appetimus, nihil mercedis a Deo accipiemus.

Sicut pictor coloribus variis utitur, quando picturam elegantem pingere nititur: ita et Deus omnipotens speciem mundanam et humanam innumerabili ornatu, optimaeque qualitatis coloribus pinxit. Unde scriptum est: Vidit Deus cuncta quae fecit, et erant valde bona. Non enim ferrum ideo est malum, quia multo pretiosius constat aurum; sed quia utrumque erit necessarium, ideo utrumque bonum. Omnia quippe pariter necessaria, pariter existunt et bona. Sicut color albus nonnisi per colorem sibi contrarium declaratur, sic omne bonum nonnisi per mali oppositionem satis agnoscitur. Quantum enim bonum sit lumen, ostendunt tenebrae: similiter quantum bonum sit sanitas, ostendit infirmitas. Nam si nulla esset infirmitas, pro nihilo computaretur sanitas. (1118A)Similiter si nulla esset malitia, nec Deus, a quo bona cuncta procedunt, haberet unde a creatura discerneretur, nec homo unde proficeret aut probaretur.

Sicut in omni schola virgulae solent haberi non ad perditionem cujusquam, sed ad timorem salutiferum; ita et Deus omnipotens in praesenti saeculo omnia severitatis suae judicia, quae vel leguntur, vel ullo modo sentiuntur: ideo hominibus demonstrat, ut eos a vitiis compescens in futuro salvos faciat. Unde ipse Dominus dicit: Ego quos amo, arguo et castigo. Hinc et Salomon dicit: Disciplinam Domini ne abjicias, nec deficias cum ab eo argueris. Quem enim diligit Dominus, corripit, et quasi pater in filio complacet sibi.

Sicut non est in potestate virgularum, quando vel quantum cum eis unusquisque flagelletur, sed in ejus qui easdem virgulas in manu tenet; ita non est in potestate diaboli vel quorumcunque pravorum alios persequentium, ut eos juxta voluptatem suam castigent, sed in Dei permissione, qui omnia in manu (1118B)continens, quos vult castigari permittit: quosdam quidem ad probationem, quosdam vero ad correptionem, quosdam autem ad damnationem. Diabolus namque et omnes pravi, per quos alii flagellantur, flagellum vel virga Dei vocantur. Unde ipse dicit per Isaiam Prophetam: Vae Assur, virga furoris mei! Quibus verbis et illud colligitur, quia cum non ad eos qui flagellantur, sed qui flagellant, vae dicatur, majoribus quandoque poenis subjiciuntur qui flagellant, quam qui flagellantur. Ut Nabuchodonosor, Antiochus, Herodes, pluresque alii, qui postquam alios plagis variis contriverint, ipsi duplici contritione contriti sunt.

Sicut in aestate opera plurima agi possunt, quae in hyeme nequeunt: ita et in juventute, quae non in senectute: et in hac vita, quae non in futura. Unde Dominus dicit in Evangelio: Videte ne fuga vestra sit hyeme vel Sabbato. Per hyemem videlicet significans illud futuri judicii tempus, in quo nulla fructuosae poenitentiae fuga invenietur. Hujusmodi hyemem evadere Salomon quoque admonet, dicens: Memento (1118C)Creatoris tui in diebus juventutis tuae, etc.

Sicut pauper conscissis et varii coloris atque qualitatis panniculis indutus incedit; ita et humanum genus per primi hominis culpam a paradisi patria expulsum, et in hujus mundi exsilio projectum, miseria varia quasi panniculis diversae qualitatis induitur, sicque quasi mendicus pro praesentis vitae sustentatione in varia divertitur. Hanc paupertatem Psalmista conspexerat, cum dixit: Cito anticipent nos misericordiae tuae, Domine, quia pauperes facti sumus nimis.

Sicut servus pro aliqua transgressione praecipua a domino suo in uno pede truncatus, nil operis postea gressu sano agere valet; ita omne genus humanum per primi hominis praevaricationem a suae conditionis dignitate dejectum, et instar truncati corporis debilitatum, in omni opere suo claudicat, nec quidquam boni sine gratiae divinae ductu agere potest.

Sicut in via publica et frequentata quae plures lutulentas et periculosas habet foveas, transeuntes (1118D)facile efficiuntur sordidi; ita et qui in saecularium curarum communi via gradiuntur, criminibus variis foedantur. Unde sanctus Gregorius dicit: Sunt pleraque negotia quae sine peccatis exhiberi aut vix aut nullatenus possunt. Haec itaque plurimi ita esse tractantes atque probantes, negotia saecularia relinquebant, et ad monasteria, ubi animo liberiori Deo servirent, confugiebant.

Sicut quilibet infirmi corpore medicinam carnalem quaerunt et expetunt undique, ita et infirmi mente spiritualem medicum, id est, omnipotentem Deum debent omnimodo quaerere, petentes ab eo sancti Spiritus gratiam, per quam mentis acies illuminatur, per quam totius boni operis facultas simul et voluntas administratur. In qua nimirum petitione tanto frequentiores et constantiores esse debent, quanto majori spiritus infirmitate se gravatos sentiunt, attendentes mulieris Chananeae, aliorumque multorum, de quibus in sacra Scriptura legitur, fidem: (1119A)sed et jugiter animo replicantes illud maximum importunae precis argumentum, quod Dominus discipulis suis referens dixit: Quis vestrum habebit amicum? etc., usque, Si ergo vos, cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester de coelo dabit spiritum bonum petentibus se?

Sicut in mari vel in quolibet aequore procelloso navigantes nullam sibi securitatem promittunt, priusquam ad littus perveniant; ita omnes in hujus mundi tempestate periculosissima pro Christi amore decertantes, nullam securitatis fiduciam habere debent, antequam corporeo ergastulo exuti aeternae quietis littus attingant. Unde Salomon dicit: Beatus homo qui semper est pavidus. Hinc iterum Scriptura dicit: In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis.

Sicut fidelis quilibet sedens ad mensam non prius de escis appositis quidquam gustare solet, quam benedicantur; ita et Dominus noster, cujus est cibus omnium (1119B)fidelium salus, de nullo aliquid gustare decernit, priusquam baptismatis sanctificatione benedictus fuerit.

Item sicut mos est, ut carnes nonnisi coctae vel assae comedantur, ita et Deus omnipotens nisi omnia cruda, hoc est vitiosa, in nobis fuerint igne sancti Spiritus excocta, nequaquam nos in escam suam eligit.

Sicut dominus vel magister quilibet cum sibimet subditi deliquerint, prout vult, aut districte vel clementer in eos emendat, seu prorsus dimittit: ita et Deus omnipotens in peccatores qualemcunque vult vindictam exercet. Verumtamen in hoc dissimiliter flagellat, quia voluntas ejus semper est justa: nostra vero saepissime aut in iram seu gratiam injustam declinatur.

Sicut is qui jugiter veretur se ab hostibus circumdari, in omni loco gladium habens secum, caute se observat: ita et ille qui jugiter a desideriis carnalibus per insidias diaboli fatigatur, semper debet se praemunire armis spiritualibus, id est, vigiliis, orationibus, jejuniis, sacra lectione caeterisque virtutibus. Unde Apostolus admonet nos dicens: Induite vos armaturam (1119C)Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli.

Sicut granum seminis in terra projectum nullum profert fructum, nisi prius moriatur ita; et homo nullos spirituales fructus proferre valet, nisi prius vitiis et concupiscentiis carnalibus moriatur. Unde Apostolus admonet nos dicens: Mortificate membra vestra quae sunt super terram, id est, fornicationem, immunditiam, libidinem. Quibusdam vero dixit: Mortui estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo.

Sicut nautae, cum remigantes laborant, manus cum remis prius sursum levant, et deinde in aquam mittunt; ita omnes fideles priusquam terrenum aliquod opus faciant, gratiae supernae debent se committere. Remos enim in altum levare, et deinde in aquam mittere, significat spiritualia et superna prius esse quaerenda, et post haec curae terrenae opus providendum. Unde Dominus in Evangelio dicit: Quaerite primum regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis.

(1119D)Sicut frigus immensum omnes terrae fructus corrumpit, ita malitia et infidelitas humana omnem divinae pietatis agnitionem, de qua spirituales fructus oriuntur, claudit. Unde de Domino nostro legitur in Evangelio quia non poterat ullas virtutes facere propter incredulitatem quorumdam. Hinc alibi scriptum est: In malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis.

Sicut bestia capta in reti implicatur ne effugere possit, ita et homo divitiis et voluptatibus vitae praesentis captus, aut vix aut nullatenus exinde effugit. Ideo autem vix fugit, quia nonnisi cum magno labore voluptates solitas vincit. Unde Dominus dicit: Regnum coelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud. Maxime namque violenti sunt, qui innumerabiles diaboli insidias tam in adversis quam prosperis rebus positas perrumpere et evadere possunt.

Sicut animal quoddam, in lacum vel lutum ex incuria cadens, nullatenus exinde progredi nititur, ita (1120A)et ille homo agit qui, per diaboli suggestionem in aliquod capitale crimen seu in quamlibet negligentiam incidens, nil ulterius curat qualiter ex hujusmodi casu per poenitentiam emendationemque resurgat. Unde Psalmista precatur, dicens: Eripe me de luto, ut non infigar. Qui iterum preces suas super hac re factas a Domino exauditas esse referens, et quasi alios lapsos ad easdem preces faciendas provocans dicit: Exaudivit preces meas, et eduxit me de lacu miseriae et de luto faecis.

Sicut agricola stercus spurcissimum deferens in agrum, eo utitur ad multiplicandae segetis bonum, ita et Deus omnipotens non dedignatur de sordidis et malis actibus nostris quaelibet bona operari, quae tanto minus nobis deputanda sunt, quanto minor erit intentio nostra ad illa pro timore vel amore Dei perpetranda. Hoc autem credendum est ideo dispositione divina agi, ne quis, ex meritis propriis praesumens, studeat in se gloriari, sed in Domino, sicut (1120B)scriptum est: Qui gloriatur, in Domino glorietur.

Sicut sculpturae inflictae qualitas in sigillo nonnisi per cerae impressionem satis agnosci valet, ita et invisibilium coelestiumque rerum secreta conspici nequeunt, nisi per impressa visibilium exempla. Unde Dominus noster de coelestis regni mysteriis loquens, saepius addidit aliquam praesentis vitae similitudinem, per hanc, scilicet, incognita faciens nota, ut: Simile est regnum coelorum homini patrifamilias, multaque his similia.

Sicut tenera parvaque virgulta ad quaelibet necessaria magis flecti queunt quam magnae et antiquae arbores, ita et homines in pueritia vel juventute positi facilius converti possunt ad debitam Christianae religionis disciplinam, quam in senectute, quia senectus impatiens est ad quaevis inusitata flecti. Unde scriptum est: Quae non congregas in juventute, quomodo ea habere poteris in senectute?

Sicut in mari navigantes tam procul a littore possunt meare, ut illud non videant, ita hi qui saecularibus (1120C)curis vel carnalibus desideriis deserviunt, in tantam negligentiae profunditatem venire possunt, ut nec judicii divini recolant, nec aliquam perpetuae poenae vindictam credant. Unde scriptum est: Impius cum venerit in profundum peccatorum, contemnit.

Sicut leo et lupus visibiliter insidiantur animalium gregibus, ita et diabolus, quaerens jugiter quem devoret et ad perditionem trahat, invisibiliter insidiatur cunctis fidelibus. Unde scriptum est: Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret.

Sicut regina Saba audiens ex fama sapientiam Salomonis, venit ad eum, et, aliquandiu apud illum manens, multo majoris sapientiae gloriam ibi vidit quam auditu famae antea percepisset; sic et anima quaeque fidelis, cum erroneos affectus corrigere incipiens, tota virtute confugerit ad verum Salomonem, id est Christum, multo majorem sapientiam et gratiam ibi sentiet quam ullis scriptorum vel dictorum (1120D)indiciis de eo audierit.

Sicut nemo construere sibi potest habitaculum, nisi prius habeat locum aliquem ad construendum, ita nemo aliquid boni facere valet, nisi prius voluntatem bonam obtinuerit. Unde jugiter orandum est et dicendum: Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis. Et, O Domine, da mihi velle bonum, vires ad perficiendum.

Sicut pisces nunquam sponte sua, sed piscatoris solummodo arte aliqua decepti, ab aquis capti trahuntur, ita etiam omnes ad vitam aeternam praedestinati, a mundanis fluctibus sola Dei gratia quasi quodam rete capiti liberantur. In hujusmodi enim rete nullus sponte sua ingreditur, sed aliqua divinae pietatis dispensatione nunc quidem per prospera, interdum vero per adversa vocatus, illuc trahitur. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: Nemo potest venire ad me, nisi Pater meus, qui misit me, traxerit eum.

Sicut immensitas et profunditas maris nequit (1121A)exhauriri ac perscrutari, ita judicia divina nequeunt prorsus investigari. Unde Psalmista dicit: Judicia tua, Domine, abyssus multa. Hinc et Paulus apostolus dicit: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! etc.

Sicut in tempore belli multo majori militum numero quam in pace opus est ad resistendum hostibus, ita amplioribus virtutum studiis certandum est, quando vel generaliter Ecclesia sancta nequitiis spiritualibus plus fatigatur, vel specialiter quispiam acrioribus vitiorum incentivis impugnatur.

Sicut per stillicidia tectorum pravissima tecta nisi reficiantur, paulatim prorsus dilabuntur, ita animae negligenti evenit. In primis enim velut minuta quaedam stillicidia negligentiae ea corrumpunt, deinde magis ac magis moribus per incuriam dilapsis imbres largissimi vitiorum influunt. Unde scriptum est: Qui modica spernit, paulatim decidet.

Sicut granum quodlibet varia tritura excutitur a paleis, ita et fidelis anima, quae intra corpus velut (1121B)granum intra paleas contegitur, variis tribulationibus a paleis vitiorum est excutienda. Unde scriptum est: Per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum Dei.

Sicut lutum in manu figuli est, ut faciat inde quale vas voluerit, sic et omnes homines in manu Dei sunt. Quemcunque vult eligit ad gratiam, quem vult dimittit ad iram. Unde ipse dicit ad Moysen: Miserebor cui voluero, et clemens ero in quem mihi placuerit.

Sicut in capite constant oculi omnium, ita etiam in Christo, qui est caput corporis Ecclesiae, consistere debet omnis intentio fidelium. Unde Salomon dicit: Sapientis oculi in capite ejus. Quasi diceret: Fidelis cujuslibet intentio debet esse in capite suo, id est, in Christo. Talibus igitur similitudinibus unusquisque intelligens ac requirens Deum, ita potest instrui, ut cum in terris sit corpore, coelestia contempletur spiritu et mente, ut autem ad hoc facilius instruatur, libet adhuc aliquas similitudines sententiae brevioris, quam superius prolatas addere, quia (1121C)et hoc ipse aedificandi ordo exigit, ut in altitudine minores quam in imo lapides ponantur.

Sicut in muro aedificando et parvi et magni lapides ponuntur, ita in sanctae Ecclesiae aedificium tam minoris quam majoris meriti homines a Domino colliguntur.

Sicut scala duobus quidem lignis in longum, pluribus vero in transversum compacta scanditur in altum, ita gemina dilectione Dei et proximi, in quam caeterae virtutes inserendae sunt, ascendere possumus in coelum.

Sicut splendor solis omnem ad lucis suae radios venientem non repellit, sed illustrat, ita et Salvator noster omnes ad se venientes clementer suscipit, dicens: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos.

Sicut equi absque rectore currentes, in praecipitia ruunt, ita et corporales sensus sine ratione et imperio animae in suum feruntur interitum. Unde Psalmista admonet nos dicens: Nolite fieri sicut equus et mulus.

(1121D)Item sicut equi freno constringuntur, ne juxta voluntatis suae impetum praecipites discurrant, ita homines plurimi flagello Dei refrenantur, ne stultitiae et malitiae suae vota implere possint. Unde Psalmista Deum invocat dicens: In camo et freno maxillas eorum constringe.

Sicut lunaris splendor in comparatione solaris nihil erit, sic omnis Ecclesiae sanctitas divinae sanctitati comparata, evanescit. Unde Dominus dicit: Nemo bonus nisi solus Deus. Quasi diceret: Convertimini ad Deum in toto corde vestro, ut probare possitis quam pius sit omnibus ad se conversis.

Sicut melli plurimo parum absinthii injectum velocem amaritudinem tradit, mellis vero etiamsi duplum injiciatur absinthio, non poterit obtineri ejus dulcedo, ita parva malitiae scintilla multum polluit bonum. Unde scriptum est: Qui in uno offendit, multa bona perdit.

Sicut rector quilibet sapiens, per hoc quod manifesta (1122A)sua judicia sapienter et juste disponit, eamdem quoque justitiam in secretis judiciis exercere creditur, ita et Deus omnipotens per manifestam judiciorum suorum aequitatem cuncta quae occulte judicat, justissime judicare credendus est.

Sicut melius dulcedo nescitur, nisi aliquid gustetur, ita inaestimabilis divinae pietatis suavitas sciri vel credi nequit, nisi per experimentum aliquod gustetur. Unde Psalmista dicit: Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus.

Sicut vas quodlibet plenum nequaquam aliud quid capere valet, nisi prius emittatur quod in se habebat, ita anima vitiis plena, nisi per confessionem et poenitentiam eadem ejecerit vitia, nullatenus in eam intrabit sancti Spiritus gratia.

Sicut in solis radio per fenestram immisso innumerabiles atomi videntur, qui aliter videri nequeunt, ita et homo Dei gratia illustratus innumerabilia in se peccata agnoscit, quae antea latebant. Nam licet a capitalibus se abstineat, quod etiam (1122B)fidelibus cunctis annitendum est, minutis tamen innumerabilibus carere nequit. Unde scriptum est: In multis offendimus omnes.

Sicut esca juxta qualitatem infirmorum praeparanda est, ita et consuetudines fidelium tanta discretione statuendae sunt, ut nullatenus hi qui inter eos infirmitate spirituali detinentur, vel propter lenitatem torpescant, vel propter austeritatem deficiant. Superbis enim et negligentibus opus est austeritate, pusillanimis vero et simplicibus lenitate.

Sicut plurimi cibi nihil prosunt absque sale, ita omnes virtutes absque charitate. Unde Apostolus dicit: Si tradidero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum ut ardeat, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest.

Sicut corpus corporali cibo, ita spiritus spirituali reficiendus est, id est, jejuniis, vigiliis, virtutibusque caeteris. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod (1122C)procedit de ore Dei.

Sicut mulier, cum parit, tristitiam habet, postea vero de prole nata gaudet, ita omnes pro aeterna felicitate obtinenda laborantes, in hac vita contristantur et gemunt, postmodum vero semper gaudebunt. Unde Dominus dicit: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur.

Sicut gallina congregat pullos suos sub alas, ut eos protegat, ita Dei gratia omnes ad se confugientes operit et protegit. Unde Psalmista Deo supplicans dicit: Sub umbra alarum tuarum, Domine, protege nos a facie impiorum.

Sicut palmes non potest ferre fructum, nisi manserit in vite, sic et nos nullum boni operis fructum ferre possumus, nisi maneamus in Christo.

Sicut lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, dabit fructum in tempore suo, sic beatus vir qui in lege Domini meditatur die ac nocte varios profert fructus animae.

(1122D)Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum, ita desiderare debet anima fidelis pervenire ad Deum.

Sicut fluit cera a facie ignis, sic pereunt peccatores a facie Dei.

Sicut in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent, ita et nos unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra.

Sicut abscondere non potest homo ignem in sinu suo, ut vestimenta ejus non ardeant, aut ambulare super prunas, ut non comburantur plantae ejus, sic qui ingreditur ad mulierem proximi sui, non est mundus, cum tetigerit eam.

Sicut igne probatur argentum et aurum in camino, ita corda hominum probat Deus.

Sicut favus dulcissimus est gutturi, sic doctrina sapientiae his qui amant eam.

Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum.

(1123A)Sicut canis revertitur ad vomitum suum, sic imprudens iterat stultitiam suam.

Sicut qui mel multum comedit, non est ei bonum, sic qui scrutator est majestatis, opprimitur gloria.

Sicut urbs patens et absque murorum ambitu, ita vir qui non potest in loquendo cohibere spiritum suum.

Sicut opus est flagellum equo, sic virga dorso imprudentium.

Sicut deficientibus lignis exstinguitur ignis, ita susurrone subtracto jurgia conquiescunt.

Sicut in aquis resplendent vultus respicientium, sic corda hominum manifesta sunt prudentibus.

Sicut pisces capiuntur hamo, et sicut aves comprehenduntur laqueo, sic capiuntur homines perversi malitia sua.

Sicut ignoras quae sit via spiritibus, et qua ratione compingantur membra in ventre praegnantium, sic nescis opera Dei, qui fabricator est omnium.

Sicut fumus a vento dispergitur, ita spes impii (1123B)evanescit.

Sicut jumenta domestica possessoribus suis omnimodo sunt subjecta, ita et nos Deo subjecti esse debemus. Unde Psalmista dicit: Ut jumentum factus sum apud te.

Sicut terra arida nullum reddit fructum, ita cor hominis in malitia obduratum nil boni capere valet.

Sicut gravius periculum est in multis diffundi pestem, quam unum pestilentia consumi, ita gravius peccatum est multos subditos pastoris unius vitio corrumpi, quam ipsum solum in injustitia sua mori.

Sicut vipera a filiis suis in utero positis lacerata perimitur, ita cogitationes malae, si intra nos enutritae usque ad effectum peccati perveniunt, animam nostram lacerantes occidunt.

Sicut stultum est, si caecus alicui ducatum promittat, ita irrationabile est, si indoctus aliquis ignotam regiminis curam suscipiat. Unde Dominus dicit: Si caecus caeco ducatum praebeat, ambo in foveam cadunt.

Sicut caecus gradiens facile offendit, ita imperitus (1123C)facile in erroris foveam incidit.

Sicut per procellosas aequoris undas nonnisi multo labore remigantes transire possunt, ita saecularium discrimina curarum nemo potest evadere, nisi cum maxima circumspectione.

Sicut fumus nunquam nisi ex ignis vapore fit, ita nulla tempestas, vel pestilentia, seu fames, aut alia plaga, contingit, nisi ex meritis aliquibus humanae pravitatis.

Item sicut igne exstincto fumus deficit, ita fomite vitiorum, id est, desiderio peccandi per poenitentiae lacrymas emendationisque studium sedato, plagae cessabunt. Unde scriptum est: Cum placuerint Domino viae hominis, inimici quoque ejus convertentur ad pacem.

Sicut nudatus publice in hoc saeculo confunditur, ita et qui nullo virtutum velamine in futuro tegitur, coram angelis omnibusque electis confusionem patietur.

Sicut aedificii cujuslibet fundamentum in imo ponitur, et postea aedificium omne in altum erigitur, (1123D)ita omnis homo ex infima materia procreatus, et quasi in fundamento luteo formatus, cum ad intelligibilem aetatem venerit, mox debet erigi in altum, id est, ad spiritualis vitae studium.

Sicut ex variis floribus colliguntur mella, ita ex variis hominibus virtus quaelibet est colligenda. De hujusmodi collectione scriptum est: Sapientiam omnium antiquorum exquirit sapiens.

Sicut equi cujuslibet cursus probatur in loco spatioso, sic hominis voluntas in arbitrio dato, et in rebus concessis. Ibi enim quilibet tanto longius ante alium currit, quanto melius facit. Unde Apostolus admonet nos, dicens: Sic currite ut comprehendatis. Subintellige praemia vitae coelestis.

Sicut fistula absque inspirante nullum reddit sonum: ita et cor hominis absque inspiratione divina nullum recipit bonum. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: Sine me nihil potestis facere.

Sicut equus inutilis ad onera quaelibet portanda, cito (1124A)lassescit in itinere, ita et impatiens in congregatione positus infirmus est ad omnia quae pro Christi nomine, vel pro fratrum amore debet sufferre, contemnens quod Apostolus dicit: Alter alterius onera portate.

Sicut in tempore tempestatis horrendae, quaeruntur umbracula arborum vel domorum: ita in tempore tribulationis et tentationis quaerenda sunt praesidia divinae gratiae et spiritualium virorum.

Sicut venena mortifera non manifeste, sed clam sub aliqua specie bona dantur: sic vitia plurima sub specie virtutum se occultant, ut aliquos decipiant.

Sicut sus in volutabro coenulento jacens foedatur: ita et ille qui adulteriis aliisque fornicationum immunditiis implicatur.

Sicut corpus mortuum est sine anima, ita anima mortua est sine Deo.

Ut autem ad unam similitudinem plurima colligam, sicut is qui litterarum notitiam habet, cum eas viderit aut audierit, mox quid significent intelligit: ita unusquisque intelligens aut requirens Deum, cum (1124B)creaturam quamlibet cernit, aut ejus rite tractando meminit, statim in ea quasi legens aliquam spiritalis vitae intelligentiam capit. Sicut, verbi gratia, cum immensum solis splendorem inspexerit, vel ejus meminerit, mox exinde divinae immensitatem praesentiae conjicit, sciens pro certo, quia si creatura vim tantam splendoris habet, Creator merito credendus est multo majorem licet invisibilem habere. Eodem modo cum reficitur pane corporali et defectivo, mox conjiciens, quia majorem refectionem praebere queat spiritualis et aeternus panis; id est Christus, qui dixit: Ego sum panis vivus; discit in eum credere, seque illi committere. Eodem modo cum attenderit simplicitatem vel puritatem pueri, qui pro eo quod caeteris purior est, puer dicitur: statim tractans quomodo exinde aedificetur, juxta illud, Nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum, optat sibimet a Deo praestari aliquam hujusmodi virtutem. Similiter (1124C)cum rerum plurimarum quae in hoc mundo possidentur, pulchritudinem aspexerit vel meminerit, statim tractat, quia si transitoria tam pulchra a Deo sunt condita, longe pulchriora sunt aeterna, quae in coelesti regno electis suis praeparavit gaudia. Ideoque ex his incitatus omnimodo conatur, ut ad ea pertingere mereatur. Similiter cum dulcem chordarum seu organorum cantilenam audierit seu meminerit, statim exinde conjicit, quia si momentanea praesentis vitae cantilena tantae dulcedinis consistit, multo major credenda est perpetua coelestis harmoniae dulcedo, juxta illud: Quae oculus non vidit, nec auris audivit, etc. Ideoque compunctus exinde saepius optat illuc pervenire. Cum vero debiles, egenos et in utroque homine pauperes aspexerit seu meminerit, statim quasi ex lectione sacra compunctus tractat quantas grates Deo agere debeat, pro eo quod se plurimis forsitan sceleribus deditum, a miseriis tantis cruciari non permisit. Potest et aliter (1124D)aedificari, qui aliquo modo miseros in hac vita intuetur seu recordatur. Tractans namque, quia si illi qui in hac vita debiles vel inopes sunt, tantam patiuntur miseriam, multo majori miseria cruciabuntur, qui in futura miseri pauperesque, id est virtutibus vacui inveniuntur, omnimodo conatur ne ad aeternae miseriae cruciatum rapiatur. Cum autem tractaverit justum esse ut parentibus, dominis et magistris terrenis a filiis, servis et discipulis exhibenda sit obedientia servitusque devota; mox quasi legens in his discit, quia Domino dominorum, patri omnium, magistroque coelesti, multo magis obtemperandum est et serviendum. Hoc igitur modo legere novit omnis intelligens et requirens Deum: quia quanto amplius illum intelligit et requirit, tanto ardentius in ejus agnitionem sitit. Unde fit, ut in quaelibet elementa visus vel auditus, seu etiam memoria ejus rapitur, ibi continuo quasi legens aliquid de spiritualibus meditetur. Nam turtures seu columbas aut (1125A)serpentes attendens, mox tractat qualiter per eos aedificetur, eorum videlicet naturam imitando in castitate, simplicitate necnon prudentia. Turtur enim castitatem, columba simplicitatem, serpentes prudentiam naturaliter observant. Attendens etiam vigilem canum quorumdam custodiam, mox in his studet legere, quod pastores et rectores Ecclesiae eamdem custodiam debent spiritualiter agere, vigilando et latrando contra diabolicas atque humanas pravitates, ne quem de commissis rapiant vel dispergant. Item cum gradus in quolibet aedificio factos, seu ceram aut lapides inspexerit vel meminerit, mox tractat qualiter in eis aedificetur; in gradibus quidem, ut discat, quia sicut ad superiores nonnisi ab inferioribus pervenitur, ita ad virtutes majores nemo pervenire possit, nisi in minoribus observandis studiosus exstiterit, juxta illam Domini nostri sententiam, Qui infidelis est in minimo, et in majori infidelis est. In cera autem, ut juxta ipsius mobilitatem (1125B)ex calore patrandam ad bona quaeque discenda sancti Spiritus igne mollitus, mobilis fiat et humilis: secundum quod scriptum est: Discite benefacere, quaerite judicium, et humiliamini sub potenti manu Dei. In lapidibus vero, ut contra quaelibet mala sit durus et stabilis, necnon cautus: juxta Apostoli sententiam, Stabiles estote et immobiles, et nolite omni spiritui credere.

In his ergo quae jam diximus et aliis innumerabilibus, unusquisque intelligens aut requirens Deum, quasi legens discit quid credere vel cogitare de Deo debeat, quodque omnium natura elementorum, ut est illud quod de sole, aqua, lapide, cera, turture, columba, serpentibus caeterisque creaturis; et quod instrumentum rationabile, ut est illud quod de aedificandi modis, gradibus et consona chordarum organorumque cantilena. Institutio quoque moralis, ut est illud quod de obedientia parentibus, dominis ac magistris exhibenda diximus; tum etiam flagella quaeque hominem ad Creatoris sui subjectionem atque (1125C)venerationem admoneant. Unde illi tres pueri in camino ignis quondam inclusi, omnia ad laudem Dei exhortantes, dicunt: Benedicite, omnia opera Domini, Domino, laudate et superexaltate eum in saecula. Ex quacunque enim creatura homo ad laudem Dei incitatur, quodam loquendi genere Deum benedicit, quia laudantes efficit. Cum igitur satis dictum sit qualiter in rebus visibilibus legere possitis, legite, precor, in eis tanta cura coram Domino nostro magistro omnium, quanta et vos velletis in praesentia vestri legere illos, quos in omni sapientia sciretis a vobis instructos. Nisi enim sapienter coram vobis legerent, dura flagella caperent. Eadem quoque credite vobis futura, nisi legeritis coram eo intentione pura, qui vobis et vitam dedit, et omnimodo instruxit.

Quia vero ad aedificii per similitudines construendi finem jam tendimus, libet ut juxta morem quorumdam qui sibi speculandi fornices in aedibus altis construunt, ut exinde longe lateque speculari possint, (1125D)nos quoque aliquid simile hic studeamus, dicentes scilicet qualiter Deus prospiciat super filios hominum. Sit ergo aedificii hujus specula contemplationis divinae similitudo, ex qua et liberum arbitrium a Deo datum, et quod idem arbitrium sine Dei gratia nihil boni capiat, aliquatenus speculari potest. Sicut enim aliquis praepotens, in excelso manens aedificio, omnia quae in ejusdem aedificii circuitu geruntur, desuper aspicit, nulli intuitu suo necessitatem agendi quaelibet inferens, sed tantummodo aciem ad cuncta ibi gesta diligenter apponens: ita et Deus omnipotens omnia quae in hoc mundo geruntur invisibiliter, considerans neminem inspiciendo ad opus aliquod compellit, sed omnes in arbitrio proprio relinquit, membraque tam ad malum quam ad bonum faciendum apta tribuit, ut per hoc omnium affectus probetur, et cujus quisque meriti sit denudetur. Verumtamen ne omnis homo ex arbitrii tanti libertate resolutus velut pecus lascivum in perditionis foveam (1126A)cadat, quos vult et inspiratione sua et doctrinis variis, necnon aliqua infirmitatis seu flagelli causa convertens ad se trahit.

Ecce, fratres charissimi, prout potui, auxiliante Deo, aedificium spirituale construxi in altum per instrumenta similitudinum, ut per eas aliquo modo explanarem qualiter Deus a nobis requirendus et intelligendus sit. Nunc vero cum tempus esse videtur, ut tectum superaedificetur, libet ex ejusdem generis lapide, quem in fundamento posui, et tectum condere. Genus autem lapidis in fundamento collocati, quaedam fuit similitudo aptissima sanctae Trinitati. Quamobrem ut in eodem, in quo coepi, aedificare possim, aedificium consummare, cupio proferre similitudes aliquas sanctae Trinitati congruas, quibus illud explanare nitor, quod omnes sanctae Trinitatis personae sint a nobis invocandae, sed specialiter sancti Spiritus: non quod hanc quae tertia in sancta Trinitate persona est, majorem vel priorem credere (1126B)debeamus, sed quod efficientia ejus non solum ad sui, sed Patris, et Filii agnitionem instruamur. Quod videlicet hoc modo colligimus. Quia igitur aliud est solummodo subsistere, aliud vero vivificari in animal rationale, quod intelligere possit totius substantiae creatorem, nos qui jam subsistimus per Patris et Filii efficientiam (omnia enim per ipsa facta sunt) maxime dehinc indigemus, ut agnoscamus unde subsistamus, quantumque caeteris creaturis excellentiores simus, et quas divinae pietati pro hoc gratias agere debeamus. Hoc autem ad Spiritus sancti efficientiam pertinet, quia per ipsum ad totius bonitatis agnitionem amoremque accendimur, licet et Patris, et Filii, et Spiritus sancti, operatio individua sit in omnibus. Sed quia haec sunt obscura, opus est ut similitudine explanemus aliqua. Sicut ergo in accensa candela trium elementorum, id est, stuppae, cerae et lucis individua operatio est, omniaque simul operantur, sed tamen ad lucis flammam aliquid specialius pertinet illuminatio eorum, qui prope commorantur: (1126C)nam in tenebris constituti nec ea unde ipsa lux procedit, cernere valent sine luce, effectu vero lucis omnia vident; sic et sanctae Trinitatis operatio licet sit individua, tamen ad Spiritus sancti personam, quae per lucem significatur, aliquid specialiter pertinet inspiratio divina, per quam instruimur non solum ad agnoscenda ejusdem Spiritus sancti dona, sed etiam ad totius Trinitatis mysteria, sicut et Dominus noster promisit dicens; Paracletus Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia. Cum dicit omnia, excepit nulla quibus edocendi sumus bona. Nec tamen credendum, quod sine Patris et Filii cooperatione eadem fiat doctrina, sicut nec lux candelae sine stuppae et cerae agitur cooperatione. Potest et in candela, quae non semper, sed statutis horis lucere solet, significari quod Spiritus sancti lux non semper in cordibus fidelium permanet, sed juxta profectum vel qualitatem singulorum omnia disponens, nunc eos quasi incendens (1126D)illuminat, nunc vero quasi idem lumen exstinguens ad tempus deserit: ut per hoc probati discant, quia nihil in se, omnia autem in Deo valeant. Unde est quod legitur sanctis prophetis interdum defuisse spiritus prophetiae. Sed quanta differentia est inter accensae et non accensae candelae utilitatem, tanta etiam est inter ejus qui Spiritu sancto jam illuminatus est, et ejus qui nondum illuminatus est, qualitatem. Et sicut candela accensa non solum sibi, sed etiam omnibus accedentibus lucem praestat, sic et ille qui a Spiritus sancti gratia illuminatus est, non solum sibimet, sed et omnibus ad se venientibus sapientia data prodesse desiderat. Ille vero qui nondum illuminatus est, nec sibi nec cuiquam spiritualiter prodesse cupit, sed velut irrationale animal tantum subsistens, nil quaerit unde subsistat, et quid Deo pro humanae substantiae excellentia debeat. Hinc plurima sacrae Scripturae inveniri possunt testimonia, quae indicant omnia divinae pietatis dona (1127A)per sancti Spiritus gratiam fidelibus praestari: ut est illud quod ipse Dominus per Prophetam dicit: Super quem requiescit Spiritus meus, etc. Designans scilicet per efficientem et donantem, efficientiam donorum spiritualium. Cui simile in Evangelio legitur a Domino dictum ad discipulos: Si ergo vos cum sitis mali, nostis bona data dare, usque spiritum bonum petentibus se. Per hoc namque quod dixit: spiritum bonum petentibus se daturum, significavit dona virtutum, quae per infusionem sancti Spiritus tribuuntur. Eliseus quoque ad Eliam, Obsecro, inquit, ut fiat spiritus tuus duplex in me. Per Spiritus videlicet personam significans omnium virtutum dona, quae idem Elias a Deo accepit. Non enim a semetipso quidquam habuit, quod appetendum foret. Illud etiam quod legitur, quia Spiritus sanctus super apostolos veniens, omnium linguarum notitiam et fiduciam loquendi contra omnes adversarios eis contulit, cunctis fidelibus satis indicat, quid idem (1127B)Spiritus valeat, et quanta tribuantur dona ex ejus gratia. De quibus omnibus Apostolus evidentissimum ponit testimonium dicens: Omnia operatur unus, etc. Haec igitur, ut reor, sufficiunt ad hoc quod dixi: Spiritus sancti gratiam a nobis specialiter invocandam. Nunc etiam cupio explanare, quomodo nobis proxima esse videatur non loco, sed nos consolando, unde et paraclesis, id est, consolatio dicitur, sicut et ille Samaritanus Evangelicus dicitur proximus fuisse ei qui incidit in latrones, misericordiam exhibendo. Omnis enim misericors miseris proximus esse probatur. Qui nimirum sensus, quamvis sufficiat ad promissae explanationis testimonium, libet tamen similitudine alia declarare eumdem sensum. Notum quippe est omnibus numerare aliquid scientibus, quia tribus unitatibus pro tribus personis Patris, et Filii, et Spiritus sancti dictis, tertia unitas proxima est pluralitati, id est, quaternario caeterisque numeris sequentibus, et omni per eosdem numeros numerando venire cupienti ad sanctae Trinitatis personas, (1127C)occurrit primo persona tertia. Unde intelligi datur, quia sicut unitas et persona tertia proxima est pluralitati, qua homines significantur, nec ab eadem pluralitate perveniri potest ad secundam unitatem nisi per tertiam: ita inprimis semper invocanda est, necnon a Patre et Filio exoranda ea quae nobis proxima constat gratia Spiritus sancti, quae per tertiam unitatem significatur, ut nos inspiratione sua dirigat in viam justitiae. Nam, ut Apostolus dicit: Nemo dicere potest Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto. Si ergo tantae virtutis nomen nemo potest dicere nisi in Spiritu sancto, patet profecto, quia nulla bona actio fieri valet sine illo, et per ipsum introducendi sumus ad totius salutis viam, id est, ad Christum Filium Dei. Cumque hac fide ad illum ducti fuerimus, ille velut ostiarius perducet nos ad primam Unitatem, id est, ad Patrem, sicque ejusdem Domini nostri impletur promissio dicentis: Ego sum ostium, etc., et, Si quid petieritis Patrem, (1127D)etc. Qui enim credit se non posse salvari nisi in nomine Filii Dei, huic ipse ostium salutis efficitur. Qui autem aliter credit, attendat quod ipse alibi dicit: Nemo venit ad Patrem, etc. Ideoque orationes missales, in quibus persona Domini nostri Jesu Christi non habetur, ita terminandae sunt: Per Christum Dominum nostrum, vel per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, etc., si totius Trinitatis memoriam agere velis. Si vero in distinctione orationis ultima Filii persona commemoratur, non opus est eamdem personam iterari in fine, sed tantummodo dicendum: Qui tecum vivit, vel, Qui cum Patre et Spiritu sancto, etc. Sicque fit, ut aut in nomine Domini seu totius Trinitatis omnia petamus. Haec igitur sint dicta contra eos, qui credunt sibi sufficere solam Patris omnipotentis invocationem sine persona Filii et Spiritus sancti. Quibus iterum dico quod supra dixi, quia sicut a pluralitate, qua omnes homines significantur, antequam ad eam unitatis divinae (1128A)gratiam perveniant, pro qua et Dominus noster Jesus Christus rogat, dicens ad Patrem: Rogo ut sint unum, sicut et nos, nullus numerando pertingere potest ad unitatem primam, nisi per ordinem congruum tertiae et secundae unitatis; ita nemo ad Patrem pervenire potest, nisi utriusque Filii Dei scilicet, et Spiritus sancti gratiam pariter invocandam crediderit. Ergo haec omnia quae vobis, fratres charissimi, de sancta Trinitate dixi, sint pro aedificii nostri, quod per instrumenta similitudinum construxi, tecto et pro ejusdem aedificii munimento. Et ut delectabilius stare possit, libet super tectum ponere sanctae crucis trophaeum, similitudine congrua expressum. Sicut enim potens quilibet multa comprehendere et ad se trahere studens, extendit brachia sua ad trahendum: sic Dominus noster Christus per palmas in cruce tensus, omnia quae voluit ad semet mystice traxit. Unde ipse dixit: Si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum. Inter quae omnia (1128B)et nos quoque ad se trahere dignetur, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saeculo saeculorum, Amen.

IN PSALMUM XC.
Quia diabolus membra Christi in nocte, item in die, tentare non desinit, testatur Psalmista, cum dicit: Scuto circumdabit te veritas ejus, non timebis a timore nocturno, a sagitta volante in die, a negotio perambulante in tenebris, ab incursu et daemonio meridiano. Juxta diversitatem horarum exprimitur qualitas tentationum. Quid est scutum veritatis aliud quam amor justitiae? Omnis namque amator justitiae assertor esse veritatis probatur. Porro justitiam amplectendo, veritatem conatur tueri. A quinque, percito nimirum assultu animae infra scripto, mens fidelis eruitur, si scuto veritatis praemunitur. In primis a timore nocturno liber evadit. Timor quippe nocturnus praesens est vita, cujus caligine tendentes (1128C)ad patriam, circumdamur; interim iter agentes sine intermissione bellum clandestinum atque forense, quod hostis antiquus administrat, toleramus. Verumtamen quanam parte ictus diriguntur contra nos, velut caeca caligine noctis circumsepti, nequaquam discernere saepiuscule ad purum possumus. Qui si quando sagitta arcu dolositatis emissa, teipsum appetierit: quia summi regis praeceptis te militaturum mancipasti, ex tunc scutum ejus arripuisti: exple promissum, caveto mentiri, ne sis, quaeso, retrograda. Sic certe casso vulnere perspicies sagittam malignitatis a teipso declinantem. Quid igitur per sagittam, nisi iniquitas incursans improvise? quid vero diei nomine, nisi discretio figuratur? Volat igitur sagitta per diem, cum, remoto discretionis nubilo, percipit qui tentatur, id esse proculdubio peccatum quod virtutes animi molitur expugnare. Hostis nonnunquam cum homine negotium tractare videtur, cum eousque sibi delectationem patrandi sceleris ingerat, quod etiam respuendi, vel agendi quod ille persuadet, (1128D)pendulus permaneat. Hic sane nomen negotii sonare videtur. Negotium enim quasi negans otium dicitur. Omnis itaque qui diabolicam impugnationem perpetitur, ad utrumlibet vacillans efficaciam negotii sortitur. Nulla namque sibi requies conceditur, donec optio perseverantiae seu ruinae terminetur: cumque circa haec inefficax plerumque reperiatur, utpote victus totas vires suas adversus agonothetam hujusmodi exerit: sed eum quem nutantem, quasi negotium tractantem inspicit, impetu statim validissimo percutit, et ad delectationis barathrum, quibus potest viribus pertrahit. Quaeres quidem per vocabulum incursus exprimitur. Quid plura? Sequitur vehemens furor daemonii meridiani, quod sibi consensum foedae delectationis allicit, quoniam sicut sol cum centrum plagae meridianae ascenderit, quo altius surgat non habet; ita vero malignus spiritus, postquam animam sibi consciendo illexerit, locum superiorem quo possit irrepere haudquaquam invenit.</text>
      <sha1>35fdo8r8u36t6mp8uqhbp7yx2w07m1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267514</id>
      <parentid>267513</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T10:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98082" sha1="rxy7uwtsekbbzyxd55gb4ekzpsnuy0y" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= Sermo in Psalmum LII
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=commentaria in Sacram Scripturam, sermones
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
'''[[Patrologia Latina/92|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 92]]'''


Sermo in Psalmum LII (Auctor incertus (Beda?)), J. P. Migne

PROLOGUS SEQUENTIS OPUSCULI.

(1103B)
Cum plures clericos in schola constitutos agnoscerem, ad hoc quam maxime vacare, ut litterarum saecularium notitiam caperent, quae auditores suos studiosissime docent carnalia appetere, pro obtinenda mundi gloria contendere, syllogismorum et argumentorum subtilitates discere, ut quoslibet simplices cum verbositate hujusmodi circumventos possint irridere: tractavi et ego litteras illas legere, quibus aliquos ad sacrae fidei (1103C)normam, ad timoris amorisque divini curam, ad spiritalis vitae puritatem, ad humilitatis et charitatis devotionem, ad poenitentiam malefactorum, emendationemque morum incitarem. Intellexi namque verum esse quod scriptum est. Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum: quia tam malum quam bonum prodesse potest, his qui diligunt Deum in veritate. Et bonum quidem, quia satis patet quomodo prosit, praetereo. De malo hoc dicere volo, quia tribus modis parit profectum his duntaxat qui timent Dominum. Unus quippe modus est, cum Deus aliquos dissolutos, et ad cuncta boni operis studia negligentes videns, permiserit eos cadere in aliquod crimen, vel periculum grande, ut ex hoc humiliati et afflicti cogantur illum pro necessitatibus suis invocare. Hoc igitur modo talique malo plures compulsi, ad Dominum sunt conversi. De qua compulsione et in Evangelio legitur: quia cum homo quidam fecisset coenam magnam, et vocasset multos, qui nolebant venire: postremo jusserit servo dicens: Exi in vias et sepes, et compelle intrare. Quae compulsio (1103D)talis est. Cum enim Dominus noster, qui per illum hominem significatur, plurimos tam ex Judaeis quam ex gentibus et cunctis hujus saeculi sapientibus vocasset: sed illi suam volentes justitiam constituere, justitiae Dei non subjecti, convertit se ad infirmos et ignobiles, id est, sceleratos quoslibet vocandos, qui pro eo quod peccatis nimiis pressi fiduciam nullam in suis meritis habebant, quasi compulsi ad Dei gratiam festinabant. Servus autem qui tales vocavit ad coenam, praedicator quilibet intelligitur, dicens ad eos: Nisi conversi fueritis, non intrabitis in regnum coelorum. Alter modus est, cum in tribulatione vel tentatione aliqui tanquam aurum in fornace probati, exinde praemium coeleste adipisci meruerint, juxta illud: Beatus vir qui suffert tentationem, etc.; in hoc persecutor omnis nolit velit bonorum profectibus servit. Quod nimirum in beato Job satis declaratur. Nam quanto eum nequissimus hostis tentando supplantare studuit, tanto meliorem licet invitus fecit. Tertius cum perversorum (1104B)studia in contrarium vertentes ea contentione et aemulatione fecerimus bona, quae illi facere student mala. Quo videlicet argumento Dominum in Evangelio legimus uti, cum parabolam protulit de homine villicum habente, qui agnoscens se a villicatione dejiciendum, providit per fraudem quae sibi profutura forent post dejectionem. Hanc itaque parabolam non ideo Dominus retulit, ut quemquam incitaret ad fraudem faciendam: sed ut nos doceret, ita prudentes esse in bonis, sicut ille villicus fuit in malis: bene videlicet dispensando (1104C)omnia quae nobis a Deo conceduntur in hoc mundo. Constat autem tam magna hujus argumenti causa, ut non solum ex hominibus pravis, sed etiam ex ipso parvitatis auctore queat assumi, si scilicet hoc quod de eo scriptum est: Diabolus circuit, quaerens quem devoret, in contrarium vertentes dixerimus: Sicut diabolus circuit quaerens quem devoret, ita et nos debemus circuire, quaerentes quem eripere de ipsius malitia possimus. Cujus etiam argumenti genus in hoc sermonis opusculo imitatus, studui ut sicut multi scholares in litteris saecularibus se exercent ad saecularis vitae amorem: ita et me exercerem in sacris Litteris, in elementis et in cunctis rebus moralibus, quae animo occurrebant, eligens inde atque scribens quae legentibus profectuosa, et ad aedificationem animarum congrua videbantur.

IN PSALMUM LII. COMMENTARIUS.

Omnipotentis Dei gratia cupiens omnes homines salvare, indicat nobis, fratres charissimi, per Psalmistam, (1104D)qualiter nos jugiter inspiciat dicens: Deus de coelo prospexit super filios hominum, ut videat si est intelligens aut requirens Deum. Haec igitur verba, quamvis sint pauca, praecipuam tamen et salubrem doctrinam omnibus exquirentibus Deum in veritate praebent. Docent namque, quia Deus jugiter respiciat super nos, ut hoc investiget si sit inter vos aliquis intelligens aut requirens Deum. In quibus verbis hoc inprimis est notandum, quod Deus, qui omnia antequam fiant novit, non ideo nos inspicere dicitur, ut ex habitu vel motu nostro quid in nobis sit, quasi nescius discat: sed ut nos discamus et admoneamur attendere, quam clementer atque subtiliter hoc Deus jugiter in nobis exploret, quid circa salutem nostram nos tractemus, quantamque sollicitudinem non solum pro praesentis vitae subsidiis impetrandis, sed etiam pro aeterna vita obtinenda habeamus. Hujusmodi quippe intentio, primitus ut dixi, in Psalmistae verbis jam prolatis constat retinenda. Deinde altius considerandum, (1105A)quomodo id pro quo Deus nos respicit, aliquatenus implere possimus, id est, ut intelligamus et requiramus Deum. Quidquid enim intelligendum et requirendum est de Deo, interioris hominis studio constat agendum: quia cum uterque sit invisibilis, et Deus scilicet et noster interior homo, utpote qui ad Dei similitudinem factus est. Uterque etiam invisibiliter sentit quae de altero sentienda, et requirenda sunt, quamvis Deus incomparabiliter excedat. Ille namque per se ipsum omnia novit, homo autem nec a semetipso, nec sine additamento aliquo quidquam scire valet. Additamentum vero dico, omnia visibilia per quae instruimur ad invisibilia intelligenda. Sicut scriptum est: Invisibilia Dei, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. Item additamentum esse dico, illa intelligentiae dona, quae in nobismetipsis ex Dei gratia jugiter retinemus. Sicut est illud: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris. Nam si alii nihil horum quae nobis (1105B)fieri nolumus, agere debemus, mala autem nulla nobis agi omnimodo volumus: mala etiam nulla alii agenda esse apertissime scimus. Qua nimirum sententia scire convincimur, omnia quae aliis exhibere debemus. De quibus postmodum aliqua exempla proferemus. Nunc vero quod instat agamus, dicentes videlicet tertium additamenti genus, per quod instruimur, intelligere ac requirere Deum. Hoc autem genus in omnibus sacrae Scripturae libris habetur. In his igitur tribus additamentis omne genus humanum, quod ad intelligibilem duntaxat aetatem pervenerit probatur quid de Deo intelligat, et quomodo illum requirat. Sed per duo superius dicta omnes qui librorum sunt ignari, libros vero scientes per omnia probantur. Nunc ergo quia notissimum est, quomodo in libris visibiliter legatur, qualisque scientia ex his acquiratur, dicendum est tantummodo, qualiter in illis duobus additamentis quasi in libris spiritualiter legere possimus. Liber quippe tam spiritualis quam corporalis dici potest, sicut in (1105C)sacra Scriptura, maximeque in Apocalypsi invenitur. Unde est illud: Vidi in dextera sedentis super thronum librum. Qui profecto liber spiritualis credendus est, et quotiescunque spiritualia tractamus, toties in spirituali libro legimus. In quo etiam tanto facilius legere possumus, quanto plus eum in promptu habemus, et nec noctis nec tenebris ullis impediri possumus ab hujusmodi lectione. Cum ergo sciamus qualitatem libri illius, in quo tam laici quam clerici legere possunt, quaeramus etiam ubi in eo legere debeamus, et ubi Deus qui super nos jugiter respicit, ut videat quis nostrum sit intelligens ac requirens Deum, requirendus sit. Haec igitur utraque in corde nostro agenda sunt, quia et Deus illuc solet advenire, et cujuslibet legentis intentionem curamque subtiliter pensans, prout viderit se amari, per inspirationem alloquitur. Unde Psalmista dicit: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus. Audistis itaque qualis sit spiritualis liber, et ubi in eo debeat (1105D)legi: audite etiam quomodo in eo legendum sit. Sed priusquam aliquid legamus, exemplum unde talem legendi modum sumpserimus, dicamus. Dominus namque et Salvator noster, cum aliqua regni coelestis secreta reserare vellet, similitudines protulit tales, quae omnium intelligentiae convenirent. Paulus quoque coelestia per similitudinem contemplari posse testatur, dicens: Videmus nunc per speculum et in aenigmate. Ideoque sicut Dominus noster per similitudines secreta plurima fidelibus cunctis aperuit, ita et ego prout gratia divina concedit, in hoc sermone cupiens facere, tale locutionis genus quod facillimum est ad intelligendum, et in omnium reperitur conscientia sapientium, decrevi appellare librum, in quo quilibet spiritualis quasi legens, secreta cordis sui possit agnoscere. Cum igitur teneamus librum, legamus illud primum, unde et hoc ipsum valeat agnosci, quod omnis vitae coelestis contemplatio nonnisi per alicujus similitudinis instrumentum (1106A)patefiat. Scimus enim omnes, quia cum quaelibet excellens structura erit aedificanda, non prius in altum potuerit construi, quam palis et sudibus in opus idem undique insertis gradus efficiantur, in quibus et operantes stare possint, et per quos inferius ac superius iter habeatur. Per haec itaque visibilia, quae omnibus nota sunt, instrumenta instruimur, ut in invisibilibus idem faciamus, colligentes scilicet varias similitudines, quibus opus arduum coelestis regni, quod per fidem coepimus, ad altiora construere valeamus. In his quippe edocti stabilem gradum ponere possumus, ut pro operis incoepti perfectione descendamus vel ascendamus. Descendere autem ab hujusmodi opere, est carnis curam et quaecunque activa vita exigit, interdum providere: ascendere vero, est iterum contemplativae vitae studium viribus totis exercere. Non enim contemplativae vitae perfectio sine activae supplemento obtinetur, quia quae in superioribus sunt (1106B)habenda, ex inferioribus sunt colligenda. Ecce una similitudo satis aperta, in qua quasi legendo potest agnosci, qualiter in aedificatione spirituali debeamus operari. His igitur dictis de aedificandi modo atque qualitate, jam ponamus fundamentum tale, quod nec flumina nec venti possint movere, quodque aedificium omne superponendum possit firmiter continere. Fundamentum autem hujusmodi fidem summae Trinitatis et unitatis esse credentes, inprimis exinde volumus dicere similitudinem talem, de cujus notitia nemo se excusare poterit, et per quam omnis qui velit requirere Deum, noverit. Scimus quippe tres personas esse in uno aquae elemento, in unam substantiam: cum dicimus, ille fons, ille rivus, illud stagnum. Scimus etiam haec tria tantam aequalitatem continere, ut si de quolibet eorum in aliud infundas, nullam dissimilitudinem in eis invenias, dummodo impuritas nulla extrinsecus accidat. Quis ergo sciens haec in creatura visibili, invisibilis creatoris Trinitatem et unitatem credere nequit? Quis, rogo, sciens (1106C)fontis et rivi et stagni unam eamdemque esse substantiam, id est aquam, intelligere non potest illud quod Dominus noster in Evangelio dicit: Qui me videt, videt et Patrem; et quia ego in Patre, et Pater in me est. Nunquid aliquis aliquid rationis habens ignorat, quia fons in rivo est, et rivus in fonte? Unde frustra laborat, qui conscientiam propriam fugere posse existimat. Nisi enim Deus a nobis requiri et intelligi aliquantulum posse sciret, nec illa verba quae jam protuli permitteret dici, hoc est, Deus de coelo prospexit, etc., nec ea quae alibi Psalmista dicit ex Domini persona: Vacate et videte, quoniam ego sum Deus. In quibus profecto verbis demonstratur, quia nisi a tumultu saeculari vacemus, nec hoc quod Deus sit, pura mentis acie cernere valemus. Dicamus et aliam de aqua similitudinem, in qua pietatis divinae immensitas, et negligentiae nostrae quantitas pensari valet. Aqua nempe omnis absque ea quae aliqua immunditia vel sorde corrumpitur, (1106D)cunctis ad se lavandi causa accedentibus est apta, nec quemquam vel multum vel parum sordidum a se repellit. Hac igitur similitudine omnes pariter admonemur, ne quis nostrum desperet de peccatorum suorum purificatione obtinenda, si tantummodo eorumdem peccatorum sordes abluere volens, ad fontem aquae vivae, id est, ad Deum currat, ibique se cum poenitentiae lacrymis lavet. Nihil enim, ut scriptum est, in terris fit sine causa. Sed omnis creatura omneque instrumentum utile; sed et ipsa ratio data ad nos per aliquam similitudinem clamat, ut Deum requiramus. Sed, ut de inchoata lavandi similitudine plus loquamur, nisi esset spiritualis sicut corporalis lavatio, nequaquam Psalmista diceret: Amplius lava me ab iniquitate mea, et: Lavabis me, et super nivem dealbabor. Hinc etiam propheta admonet nos ex persona Domini dicens: Lavamini, mundi estote. Et ut apertius insinuaret quia per haec verba spirituale magis quam corporale lavacrum designaret, (1107A)continuo subjunxit dicens: Auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis, quiescite agere perverse, etc.

Inter haec, et illud omnimodo pensandum existimo, quod ideo baptizandorum corpora visibiliter ablui a Domino praecipiantur, ut per hoc admoneamur credere animas ibi pariter invisibili baptismo purificari. Ergo dum tempus habemus, in gratiae divinae lavacro, quod undique circumfluit, nos lavemus. Tertia quoque similitudo videtur mihi in aqua posse reperiri. Scimus namque quia dum immissa manu vel alia materia dividitur, nulla divisionis vestigia post retractam manum in suo reditu habere cognoscitur. Quod, scilicet, non sine causa fore arbitror, sed hoc significare, quod divinae potentiae omnis creatura sit ita penetrabilis, ut nulla accedens vel recedens gerat signa corruptionis, sicut accidit quando januis clausis Dominus noster ad discipulos ingressus est. Ibi quippe caro vera erat, sed deitate, quae eamdem carnem possidebat, efficiente, ita penetrabat (1107B)claustra, ut sui nulla relinqueret vestigia. His igitur tribus de aquae Sacramentis dictis, dicamus deinde quae similitudo consideranda sit in sole.

Sicut enim ejus splendor immensus undique per orbem terrarum diffunditur, ita potentiae et praesentiae divinae immensitas super omnia continetur. Cujus similitudinis veritas ex hoc quam maxime poterit agnosci, quod in quamlibet terrae partem perrexeris, unus idemque solis splendor in eadem vicinitate tibi apparebit. Cum ergo tanta solis qui utique creatura est, pateat praesentia, nulli licet dubitare de Dei omnipotentis creatorisque omnium potentia. Sed et ex hoc praesens ubique esse Deus probatur, quia plurimos se invocantes mox exaudire sentitur. Possem adhuc de sole plura sacrae fidei convenientia dicere, sed auditoribus taediosis compatiens praetereo.

Dicamus quoque quid nos doceat Deus per varia genera officiorum, quae haberi solent in quorumdam (1107C)curia principum. Ibi quippe habentur tam viri quam feminae quaedam splendidiori vestitu jugiter incedentes, et cum domino atque domina familiaritatem majorem retinentes. Sed et hoc a pluribus studiose providetur, ne aliqua feminarum earum quae mancipatae sint ibi jugiter manere ulla fornicationis macula infametur, adeo ut si forte in virum oculos lascivo aspectu convertat, mox magnae correptionis verba audiat. Ibi etiam sunt quidam interioribus, quidam vero exterioribus officii deputati. Qui omnes quaelibet commissa sibi tam caute observant, ut nihil praeter commissum sibi vindicent. Hujus similitudinis argumentum licet a plurimis saeculi principibus corruptum sit, in paucis tamen, qui in amore et timore Dei permanentes religiose vivunt, poterit agnosci quid significet. Significat namque quia sicut religiosus quilibet princeps in saeculari vita positus se suosque sub varia dispositione in domo sua rite procurat, ita agendum est in sancta Ecclesia, quae (1107D)est principis summi domus. Ibi enim pastores, tam in canonico quam in monastico habitu constituti, tales esse debent, ut fiducialiter et familiariter principi suo possint decenter adhaerere ac colloqui de omnibus quae in Ecclesia sancta constant agenda, monere etiam ne quis commissorum viliori quam decet vestitu incedat, hoc est, ne in operibus bonis negligens existat, sed et illud omnimodo custodire, ne quis, castitatis continentiaeque jura professus, hujusmodi vota transgrediatur. Ibi monachi et sanctimoniales caste viventes sunt in pedissequarum persona. Caeteri vero qui intima quaeque et spiritualia officia nequeunt observare, sunt velut agricolae, vel curis saecularibus praelati. Sed isti omnes, tam agricolae quam pedissequae, si commissa sibi, et ad suam curam pertinentia fideliter gerunt, ad regna coelestia perveniunt. Hoc enim videtur exprimi per illa verba, quae Dominus in Evangelio dicit: In domo Patris mei mansiones multae sunt. Quasi diceret: (1108A)Sicut in terra magna meritorum diversitas est, ita et in coelesti regno multae mansiones habentur. Progrediamur et ultra dicentes aliquam similitudinem, qua divini operis excellentiam considerandam ascendere valeamus.

Sicut peritus et dives aurifex volens aliquod mirum opus facere, undecunque potest colligit insignes et pretiosos lapides, inter aurum, vel argentum, ponendos, tam ad peritiae suae ostensionem quam ad operis miri nitorem; sic et Deus omnipotens, ostendere cupiens divitias sapientiae suae, tantam peritiam tantamque excellentiam artis in humanae et mundanae fabricae tabula expressit, ut omnes sapientes artifices semper habeant quod mirentur et venerentur. Unde Psalmista dicit: Quam magnificata sunt opera tua! Domine, omnia in sapientia fecisti. Sed quia mentionem fecimus auri et argenti, pretiosorumque lapidum, quibus omne opus fabricae praecipue adornatur, decet ut vel paucis verbis exponamus qualiter haec tria ad spiritualem sanctae Ecclesiae (1108B)ornatum conveniant. Argenti igitur nomine praedicatorum sanctorum ordo figuratur, attestante Psalmista qui dicit: Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum. Salomon quoque ait: Argentum electum lingua justi. Per aurum vero significantur hi qui variis diuturnisque laboribus in monastica vita, seu in alio loco opportuno, probati, tanta sanctitate rutilant, ut omnibus sanctam conversationem desiderantibus sint pro miraculo et pro exemplo.

Lapidum autem nomine pretiosorum, qui maxime aut rubicundi aut aerii coloris sunt, significantur hi qui vel purpureo martyrii sanguine rubent, vel a primaeva aetate usque in finem in castimonia et in omni perfectionis claritate lucent. Hujusmodi itaque metallo fabricam suae Ecclesiae Dominus noster adornare solet. Cui satis convenit quod in Canticis canticorum legitur, quia ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani; columnas ejus fecit argenteas, reclinatorium aureum, ascensum purpureum, media (1108C)charitate constravit propter filias Jerusalem. Quae, scilicet, verba parum discrepant a nostris dictis. Quod enim nos diximus fabricam, ibi dicitur ferculum. Illud autem ferculum ideo de lignis Libani factum esse creditur, quia Ecclesia sancta ad epulas aeternas invitata de lignis imputribilibus, id est, electis est constructa. Cujus columnae argenteae significant doctores eloquii sancti nitore fulgentes. Reclinatorium vero aureum significat spem perpetuae quietis, in qua electorum animae in hujus mundi ergastulo adhuc laborantes recumbunt quasi requiescentes. Ascensus quoque purpureus, qui in praedicto ferculo factus est, significat omnium sanctorum martyrum passionem, quia per eamdem passionem purpurei sanguinis colore rubentem ad gaudia superna ascendere meruerunt. Sed quod sequitur in ferculo descripto, media charitate constravit, propter filias Jerusalem, designat caeteram fidelium plebem, quae nec praedicationis sanctae verbo congruit, nec (1108D)sanguinem suum offerre pro Christo praesumit, sola perfectae charitatis virtute posse salvari. Ideoque nos, qui neutro sufficimus, Deum et proximum tota mente diligamus. Haec de sanctae Ecclesiae fabrica ferculoque Salomonis prolata nulli, quaeso, sint ingrata. Unumquodque enim opus tanto praeclarius efficitur, quanto dissimiliori ornatu componitur. Inseramus ergo adhuc palos et sudes similitudinum, per quos aedificando ascendere possimus in altum.

Sicut aedificium quodlibet magnum nonnisi magnis sumptibus construi potest, ita et virtutes praecipuae nonnisi magno labore obtineri possunt. Unde Dominus noster eamdem similitudinem proponit in Evangelio per interrogationem dicens: Quis ex vobis volens turrim aedificare, non prius sedens computat sumptus, qui necessarii sunt, si habeat ad perficiendum? Ut quia omnes audientes similitudinem hanc, et facile intelligere poterant et respondere nullum profecto esse qui turrim velit aedificare, nisi prius computet (1109A)sumptus necessarios ad perficiendum. Tunc ille mox subjungeret dicens: Sic qui virtutem quamlibet obtineri cupit, debet prius diligenter tractare, quia non sine magni laboris sumptu obtinenda est. Potest et aliter intelligi hujusmodi interrogatio. Cum enim a Deo ita creata sint visibilia, ut omnes intelligentes et requirentes Deum in his facile possint instrui ad invisibilia agnoscenda, Dei interrogare est quemlibet subtiliter probare per eadem visibilia utrum eum diligat et timeat obediendo praeceptis ejus, an propriae voluptati deserviat consentiendo diabolicis illusionibus. Unde Psalmista dicit: Dominus interrogat justum et impium; qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam. Quasi diceret: Dominus tentari permittit justum et impium, sed justus resistit tentatori suisque suasionibus; impius autem aut incredulus permanet, aut ad tempus credens, sed in tempore tentationis recedens plus appetit carnalia et transitoria quam coelestia aeternaque gaudia (1109B)adipisci. Qui ergo tantam iniquitatem diligit, odit animam suam, pro nihilo, videlicet, deputans eam perenniter cruciari, dummodo sibi liceat ad horam temporibus bonis uti.

Sicut filii Israel quondam contra Dominum murmurantes permissi sunt ab ignitis serpentibus cruciari, ita et quotidie agitur contra eos qui divinae pietati detrahunt, aut semetipsos multimodis sceleribus tradunt. Permittuntur enim a nequissimis spiritibus, qui merito igniti serpentes dici possunt, non solum corporaliter, sed etiam spiritualiter cruciari, traditi scilicet, in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt. Unde Psalmista dicit: Multa flagella peccatoris. Item, sicut filii Israel ab ignitis serpentibus cruciati, cum serpentem aeneum aspexissent, sanabantur, ita omnes qui in Dominum nostrum in similitudine peccatricis carnis mortalem factum aspiciunt, credendo, scilicet, quod ipse sit Salvator omnium in se credentium (nam aliter in eum aspicere nequeunt), a cunctis mortiferi serpentis (1109C)tentationibus eripiuntur. Unde saepius in Evangelio legitur quia hi qui credendo in Dominum aspexerunt, ut mulier fluxum sanguinis passa, ut mulier Chananaea et Maria Magdalena, ut Zacchaeus et centurio, atque latro, quacunque infirmitate sui vel suorum seu peccatorum pondere deprimebantur, omnes sanari meruerunt. Inter haec et illud nobis summopere pensandum est, quia sicut praedictus serpens aeneus non ut caeteri serpentes in natura venenosa fuit, sed tantummodo exterius serpentis similitudinem habuit, ita et Dominus noster in hominis exterioris habitu similis erat caeteris hominibus, sed in interiori longe distabat. Caeteri namque tam ex natura quam actu peccatis quasi veneno pleni existunt, hic autem ab omni peccato immunis erat, sicut de eo scriptum est: Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus. Haec ergo, fratres charissimi, attendentes, tota mente in Dominum credendo aspicite, ut et vos ab ignitorum serpentium, (1109D)id est, daemonum morsibus eripere dignetur.

Sicut ignis facillime exstinguitur, si omnia fomenta quibus efficitur penitus abjiciantur, sic carnis incentiva facilius exstinguuntur, si materia et occasiones unde oriuntur omnimodo subtrahantur. Sed ut haec rite perfici possint, tota mente invocandus est Deus, sine quo nihil est validum, ut ipse gratia sua, velut aqua, desuper emissa, omnia in nobis vitiosa incendia exstinguat. Tale ergo vitium sicut duobus, id est, mente et carne, perpetratur; nam delectatio ad mentem, ipse vero effectus ad carnem pertinet, ita etiam nonnisi eorumdem labore superatur. Et hoc tanto facilius, quanto prius quam idem vitium per consuetudinem regnare incipiat agitur. Quis enim nesciat quod ignis qui interdum exstinguitur, postea vero tantopere accenditur, ut omnia adjacentia flammis exurere videatur, multo majori labore tandem vincatur, quam qui in exordio mox ita exstinguitur, ut nec scintilla ejus relinquatur? (1110A)Unde Psalmista dicit: Beatus qui tenebit et allidet parvulos suos ad petram. Quasi diceret: Beatus qui cogitationes malas, mox eum oriri coeperint et adhuc parvae sunt, confitetur Christo, qui petra est dictus, rogans eum ut ipse eas a se prius expellat, quam ad majoris nequitiae effectum perveniant.

Sicut peritus citharoeda, chordas plures tendens in cithara, temperat eas acumine et gravitate tali, ut superiores inferioribus conveniant in melodia, quaedam semitonii, quaedam unius toni, quaedam duorum tonorum differentiam gerentes, aliae vero diatessaron, aliae autem diapente vel etiam diapason consonantiam reddentes; ita et Deus omnipotens omnes homines ad coelestis vitae harmoniam praedestinatos in manu sua, quasi citharam quamdam chordis convenientibus ordinatam habens, quosdam quidem ad acutum contemplativae vitae sonum intendit, alios vero ad activae vitae gravitatem temperando remittit. Cumque eos in utraque vita sic disposuerit, apponens digitum, id est, Spiritum sanctum, (1110B)pulsat illos modis quibuslibet, eligens videlicet, ex eis, quos repleat tantarum virtutum copia, ut ad alios comparati quasi diapason consonantiam, quae octo chordis constat, reddant, retinentes illas octo beatitudines, quas Dominus in Evangelio enumerat, dicens: Beati pauperes, etc. Quos autem ad diapente consonantiam quinque chordis constantem eligit, illi possunt intelligi, qui tantae jam perfectionis sunt, ut se contineant, ne cito in quinque sensibus corporalibus, id est, visu, auditu, gustu, odoratu et tacto, offendant. Item qui ad diatessaron, quatuor chordis constans, digito Dei eliguntur, hi possunt intelligi, qui prae caeteris amare student prudentiam, temperantiam, sobrietatem et justitiam. Per minora vero vocum intervalla quae duos tonos aut unum, vel semitonium sonant, possumus intelligere hos qui inspirationis divinae pulsu prae caeteris eliguntur ad geminam dilectionem Dei et proximi, seu ad aliquam singularem virtutem, sive etiam ad conjugalis vitae (1110C)gradum. Qui licet in comparatione aliorum videatur quasi semitonium, pro eo quod plus aliis saeculo adhaerere solet, necessarius et tamen cunctis superioribus gradibus, sicut et semitonium consonantiis. Sed quia tam in altisonis quam in grandisonis chordis habetur semitonium, ponamus in altisonis, id est, in contemplativa vita pro semitonio talis conjugii homines, qui specie quidem sint conjuges, sed re spiritualis vitae sectatores, implentes illud Apostoli: Qui habent uxores, tanquam non habentes sint. Hi nimirum merito in altisonarum chordarum constant numero. Tali ergo melodia Deus delectatur, et in hujusmodi instrumentum collocat quos ad se trahere dignatur.

Sicut sapientes medici per quasdam viles medicinae species aegrotos corpore ad sanitatis gratiam perducere solent, ita et Deus omnipotens humanum genus, quod in parentis primi transgressione in maximam utriusque hominis infirmitatem decidit, (1110D)per plurimas vilis antidoti confectiones ad sanitatem reparat. Quid enim excogitari potest vilius, quam hoc quod et in peccatis nascimur, et deinde quasi irrationale animal vilissimis quibusdam adminiculis parentum vel nutricum providemur atque pascimur? Quid, rogo, vilius quam quod nec in die una sine peccato esse possumus, quodque aliquando aliter ad bonum flecti nequimus, nisi in pessima quaeque cadere permittamur, ut vel sic compulsi ad medicum verum confugiamus, faciemque ejus in confessione praeveniamus. Cum autem nec per tantam divinae pietatis medicinam curari voluerimus, pietas enim est magna et peccantem sustinere, et ei quis sit, quove tendat, nimio peccandi usu, ostendere, ut, agnita sui qualitate, horrescat et revertatur ad Dominum: non tamen idcirco desinit nos curare, sed adhuc alterius generis medicamentum velut adustionem, quam omnes amaram quidem esse, sed corporeae sanitati utilem tradunt, ille spiritualiter nobis (1111A)imponit, permittens, videlicet, nos variis modis corporaliter affligi, ut spiritus salvus fiat in die Domini. Hujusmodi igitur adustionem quibusdam profuisse Psalmista testatur dicens: Cum occideret eos Dominus, quaerebant eum et revertebantur. Quibusdam vero obduratis, et in profundo peccatorum demersis, non profuisse legimus in Propheta qui dicit: Percussisti eos, Domine, et non doluerunt; et: Castigatione crudeli percussi te, filia Sion, sed insanabilis est fractura tua. Sunt et alia plurima vilitatis genera, quibus tam spiritualiter quam corporaliter quotidie implicamur, ut hoc modo humiliati verae sospitatis gratiam exquirere cogamur.

Sicut pauper, vel quilibet rebus propriis injuste spoliatus, apud judices et rectores saeculi querimoniam faciens, raptorem accusat, sibique sua restituere postulat; ita omnes sancti pro suorum destructione coenobiorum ad Deum jugiter clamant, obsecrantes ut aut suis tradita coenobiis justeque acquisita bona restituat, aut in eos qui rapere praesumpserunt justum (1111B)judicium faciat. Si quis vero dubitet peccatum esse coenobiis vel cuiquam sua rapere, diligenter attendat quae de divite in Evangelio leguntur. Ille namque non pro eo quod alicui sua auferret, sed quod propria aliis non erogaret, ad inferna ductus esse legitur. Scimus autem omnes minus peccatum esse propria non dare, quam aliena rapere. Unde si pro minori peccato ipse dives punitus est, multo magis puniendi sunt qui peccata majora faciunt, id est, qui aliena rapiunt. Aliena quippe dicimus, quae non nostro, sed aliorum usui data sunt, sicut coenobiorum praedia coenobitis, ut et ipsi et servitores sui, nec non pauperes ac peregrini supervenientes exinde alantur. Hujusmodi enim cura ad omnes pertinet Christianos. Sed quia tam a clericis quibusdam quam laicis, proh dolor! nihil difficilius creditur quam peccatum esse, coenobiorum praedia rapere et abalienare, libet aliud exemplum proferre, quod assumptae rationi specialiter congruit. Nam quod de divite diximus, (1111C)referri valet ad omnes qui quiddam vel cuiquam injuste rapiunt. Legitur itaque in sancti Gregorii libro quia monachus quidam praepositus coenobii, quod ipse construxit in urbe Romana, multis deditus fuerit vitiis. Inter quae etiam chartulas pro confirmatione cujusdam praedii in monasterio repositas abstulit, extraneisque tradidit. Cumque ejusdem monachi obitus appropinquasset, raptus est in spiritu ante Deum, ubique omnia ejus delicta, accusante diabolo, sunt prolata; sed, opitulante sancto Andrea apostolo sanctoque Gregorio, dimissa, excepto uno quod in chartularum traditione commisit. Si igitur ille pro monasterii chartulis incaute traditis veniam adipisci non meruit, nimis formidandum est his qui coenobiorum praedia eatenus jure retenta tradendo vel rapiendo dissipant, ne in idem judicium incidant.

Haec precor, o rectores, attendite, et reminiscentes quod scriptum est, Judicium durissimum in his (1111D)qui praesunt fiet, exhortamini invicem pro instauratione coenobiorum destructorum, primo quidem ut praedia exinde ablata coenobitis reddantur, deinde ut hi qui timent Dominum, et qui ambulant in viis ejus, caeteris praeponantur. Nam in hoc quam maxime offensus est Deus, quod ea loca quae sibi suisque sanctis mancipata atque consecrata erant, destructa sunt ex rectorum incuria. Si enim Deo famulantes in monasteriis necessaria quaeque haberent, possent utique alacrius obsequium divinum agere, possent devotius pro regis, pro praesulum ac principum suorum salute, nec non pro totius Ecclesiae statu intercedere, possent etiamsi quid professionis suae regulam excederent a pastoribus suis licentius corripi. Sed haec omnia in tanta, proh dolor! negligentia a plurimis episcopis habentur, ut si vel oratio pura vel correptio et admonitio congrua cuiquam sit necessaria, tractare dedignentur, hoc solummodo tractantes ut sibi placita assiduaque (1112A)agantur obsequia. Est et hoc nimis dolendum, quia cum praedia quae olim a principibus religiosis tradita sunt monasteriis, nunc a regibus seu a praesulibus ablata sint, nulla ibi eleemosyna debita potest agi, nullus hospes ac peregrinus recreari, fit ita, quasi ad Christianos non pertineat cura hujusmodi, et quasi minime credi oporteat, quod in canonibus maxime praecipitur episcopis, ut xenodochia ad pauperum curam plura constituant. Quanta autem praemia mereantur hi qui pauperes modo recreare student, ex hoc colligi potest, quod Dominus in Evangelio praedicit, se in judicio dicturum: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Ideoque praesules admoneo, ut cum legentes quaesierint in canonibus unde decimas exigere debeant, quaerant simul et illud, quid statutum sit super pauperum et hospitum recreatione, nec non super coenobiorum provisione, ne illa terribilis sententia Domini nostri dicatur ad eos: Vae qui decimatis mentham et anetum, et quae majora sunt reliquistis, id est, misericordiam (1112B)et judicium.

Libet adhuc similitudinem aliam proferre pro episcoporum admonitione. Sicut multi agros et praedia sua, si quam negligentiam antiquam in eis repererint, non dubitant sibi licere in usum meliorem convertere, ita absque dubio scire possunt si quam in coenobiis commissis destructionem invenerint, magis sibi licere ut ad usum spiritualis vitae corrigant, quam destructionem inventam sequantur vel augeant. Hanc similitudinem attendant hi qui ad regimen animarum et coenobiorum utcunque constituti, si qua invenerint monasteria tam spiritualium quam corporalium subsidiorum incuria destructa, non solum minime curant meliorare, sed magis quoque destruunt dicentes: Consuetudinem quam antecessores nostros hic habuisse agnovimus, in obsequiis quolibet modo exquisitis, per omnia retinere volumus, quia nos et dignitate et genere nequaquam illis impares sumus. Quibus respondemus (1112C)quia si super praediorum suorum incommodis nesciunt aliquid procurare, sed in ea quam invenerunt negligentia patiuntur perdurare, veniale est illis super animabus vel coenobiis commissis idem facere. Si autem substantiae terrenae utilitati consulere sciunt, et quae divina sunt negligunt, simulare quidem possunt coram hominibus ignorantiam, sed Deo sint nota cuncta cordis secreta, qui illos ideo aliis permisit praeponi, ut nequitia propria sibimet manifestata tanto studiosius se emendarent, quanto plus experti fuissent se esse tales rectores, quales debuerunt, et quales forsitan ante acceptum regimen in corde suo decreverunt.

Dicamus et aliquam similitudinem de eo quod scriptum est: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris. Cum enim pateat hoc quod omnes homines velint sibimet ab aliis impendi bona, et quod illi etiam aliis impendere debeant similia, quodque hujusmodi vicissitudo inter homines quosdam impleatur; nam (1112D)plerique amicis suis hanc impendere solent, dicamus quomodo impendenda sit Deo. Sicut igitur nos volumus ut fraus vel inobedientia seu malitia nulla a subditis et famulis nostris nobis agatur, ita et nos qui scimus Deum esse Dominum dominorum omnium, et super omnia potentissimum, ei nullam fraudem, nullam inobedientiam, nullamque malitiam in commissis quibuslibet agere debemus. Commissa quippe nobis sunt a Deo tanta tam in nobismetipsis, quam in aliis, ut ratione brevi nequeant ullo modo dici. Sed vel pauca dicamus, ut caetera possint intelligi facilius. Inprimis quidem commissa est nobis anima nostra ad imaginem et similitudinem Dei facta, ut eam ad eamdem similitudinem Dei nutrientes, omne quod Deo placitum esse scimus, in nobis summopere impleamus. Deinde commissum est nobis ut omnes dictis et factis ad meliora trahamus. Si ergo in hujusmodi commissis Deo fideles sumus, implemus quod scriptum est: Quod (1113A)tibi non vis fieri, alii ne feceris. Nolumus namque nobis infidelitatem ullam agi. Dicamus et amplius. Sicut itaque volumus ut famuli vel subditi nostri, si quid nos offenderint, omnimoda humilitate placationem nostram exquirant, ita et nos facere debemus, quotiescunque Dominum peccatis nostris offendimus. Item sicut volumus ut amici et fideles nostri si quam forte detractionem vel injuriam contra nos factam audierint, mox hanc ratione fideli compescant, aut si hoc nequiverint, fugiant, ne injuriam nostram libenter audire videantur; sic et Domino nostro facere debemus, si aliquem illum dehonestantem dictis vel factis videntes, inhonestatem tantam prohibere non valemus. Fideles namque ei esse debemus, et ad collaborandum et ad condolendum, quia ille nobis fidelis est, sicut de eo Psalmista dicit: Fidelis Dominus in omnibus verbis suis. Hac igitur similitudine in omnium sapientium corde scripta requiritur et intelligitur Deus, nec quisquam (1113B)sanae mentis ab hac intelligentia poterit se excusare. Haec denique de illo quod intra nos ex gratia divina collatum habemus, intelligentiae additamento sint dicta. Nunc vero ad ea quae extra nos sunt similitudinum additamenta revertamur.

Sicut igitur ventorum substantia nullatenus cernitur, sed tamen eosdem ventos aliquo modo existere per immensos flatus et commotiones eorum intelligitur, sic et divina substantia, licet invisibilis sit, tamen ex immensa virtute et potestate, quam in omnem creaturam exercet, maximeque in eos qui sibi resistere conantur, constantissima fide valet agnosci. Quanto enim quis in hujusmodi fide titubaverit, tanto plus cunctis inimici tentationibus subjacebit. Quod nimirum ita esse ex gentilibus probari potest, qui, nullam divinae potentiae cognitionem habentes, dicentesque in corde suo: Non est Deus, omnimodis sceleribus dediti esse leguntur. Unde etiam illorum quidam summum bonum decreverunt esse voluptati prorsus deservire. Similiter qui Deum (1113C)quidem esse constanter fatentur, sed factis negant, haeresi aliqua involuti seu vitiis capitalibus dediti, nullis tentationibus resistere possunt. In sola ergo fideli invocatione divini nominis eripiemur a tentationum periculis. Unde Psalmista dicit: In te, Domine, eripiar a tentatione. Et iterum: Tu es refugium meum a tribulatione, quae circumdedit me. Sicut legatus vel servus quilibet fidelis, cum ei a domino suo bona aliqua dispensanda committuntur, nil favoris aut praemii in eorum dispensatione sibimet vindicare solet, ita omnis cui ex pietate divina alicujus praecipuae virtutis dona collata sunt, nullum favorem quasi talia meruisset, inde sibi acquirere debet. Quod, scilicet, ita agendum esse sancti Patres in multis experti, nihil eorum quae vel in miraculis seu in aliis praecipuis operibus perpetrabant, suis meritis deputare praesumebant; attendentes jugiter quod Apostolus dicit: Quid enim habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non (1113D)acceperis? Haec itaque beatus Petrus satis attendit, quando Judaeis mirantibus super miraculo quod factum est in claudo dixit: Quid nos intuemini, quasi nostra virtute aut pietate fecerimus hunc ambulare? Deus glorificavit Filium suum, etc. Psalmista etiam firmiter credens Deum in nobis bona operari, deprecatur illum eadem confirmare dicens: Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis.

Sicut in urbis munitione, si relinquatur vel parvus intrandi locus, ibi hostes possunt intrare, urbemque totam devastare, sic et his contingit, quibus videtur sufficere virtutes quasdam sine caeteris exercere. Ubi enim deest virtutis cujuslibet cura, illic spiritualis nequitiae intrat turba, dissipans interdum virtutum munitiones multarum. Sicut et de Pharisaeo legitur in Evangelio, qui cum, virtutibus multis arcem cordis praemuniens, humilitatis custodiam habere neglexisset, dicens: Quia non sum sicut caeteri hominum, raptores, injusti, etc., per (1114A)hanc profecto negligentiam spirituales hostes intrare permisit in se, qui etiam eas virtutes quas habuit auferentes, ipsum reliquerunt nudum. Cui simile est et illud, quod Jacobus apostolus dicit: Quicunque observaverit totam legem, offendat autem in uno, factus est omnium reus. Unde Scriptura sacra, unumquemque admonens, dicit: Omni custodia serva tuum cor.

Sicut rusticum vel pauperem quemlibet vili vestitu circumdatum nullus dives pretiosis vestibus nitens, merito culpare potest, cur ita vestitus incedat cum indumenta meliora non habeat, aut forsitan pro Dei amore pretiosioribus minime uti libeat: ita nullus eorum qui pomposa litterarum saecularium scientia affluit, et varias culti sermonis subtilitates novit, simplicia verba, quae in Scriptura sacra aliter quam dialectica et grammatica doceat interdum reperiuntur, reprehendere debet, si tamen in veteribus emendatisque libris aequaliter habeantur. Quod si dissonant libri, tam grammaticae regula quam lectionis (1114B)sententia sunt corrigendi. Hujusmodi enim dissonantia sicut imperitia vel incuria scriptorum contigit, ita peritia magistrorum corrigenda erit. Sed nec illi sunt reprehendendi, qui humilitatis causa magis Scripturae sacrae simplicitatem quam eximiam saecularis litteraturae eloquentiam eligunt sequi, cupientes inter illos parvulos connumerari, de quibus Dominus in Evangelio dicit: Confiteor tibi, Pater coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et revelasti ea parvulis. Pariterque formidantes quod Apostolus dicit: Prudentia carnis mors est. Nam prudentia carnalis, dum nil studet nisi superbire, hominibus placere, gloriam mundi omnimodo amplecti, tendit ad illam mortem quae nullum habet finem.

Sicut mulier gravida sollicitudine indiget nimia, ut in locis omnibus caute se agens, prolem conceptam servet, sic omnes in ecclesiastici regiminis jura retinentes esse debent solliciti, ne quo exemplo pravo corrumpant subditos, quos ad erudiendum quasi ad procreandos Dei filios in suam curam susceperunt. (1114C)Unde Paulus apostolus dicit: Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis. Quomodo autem eos parturiret, ut in illis Christus formaretur, alibi profert dicens: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar. Si enim aliis praedicans de observantia praeceptorum divinorum ipse eadem non observaret, corrumperet utique eos quos suscepit spiritualiter generandos. Ex qua profecto similitudine hi qui jam positi sunt in regimine, admonentur attendere cur aliis sint praelati. Per hanc vero quam subjungimus, illi qui sine electione et contra canonum instituta aliis praeponi cupiunt, admoneri possunt. Igitur sicut incongruum et inhonestum est ut mulier pro appetendo viro usquam vadat, magisque decet ut vir mulierem sibi sociandam exquirat, ita etiam minime convenit ut doctor quilibet pastoralem curam exquirat, sed ipse exquiratur ad illam suscipiendam. Ibi enim Christus unumquemque eligens (1114D)ad ecclesiasticum regimen, quasi ad matrimonium suscipiendum in persona viri est; is autem qui regimen suscipit, pro eo quod Dei filios factis et dictis procreare debet, in mulieris persona accipitur. Sed ne quis hanc sententiam reprobare possit, qua diximus pastorem spiritualem in persona mulieris accipiendum, testimonio ipsius Domini nostri roboremus illam. Dicit namque in Evangelio: Quicunque fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse meus fratrer et soror et mater est. Quibus verbis colligitur quia si fidelis quis, voluntatem Patris coelestis faciens, soror et mater spiritualis dicitur; soror autem et mater mulieris personae sunt, mulier quoque dici valet quisquis ad spirituales filios generandos eligitur.

Sicut Dominus noster videns civitatem Jerusalem flevit super illam, quod habitatores sui innumerabiles poenas tam in hoc saeculo quam in futuro passuri essent pro perfidia sua, ita quotidie dolet super omnes qui nulla correptione vel admonitione ab (1115A)impietate sua flecti volunt ad poenitentiam. Unde per prophetas saepe clamat dicens: Convertimini ad me, et salvi eritis. Per Psalmistam quoque admonet nos dicens: Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus. Et iterum: Accedite ad eum, et illuminamini. Haec quippe divinae pietatis monita quicunque aut credere vel sequi in hac vita contemnit, licet corpore vivat, in anima est mortuus, aeternaeque damnationi deputatus.

Sicut mater super molestiis variis et immunditiis infantuli et sugentis, quas jugiter sustinet, non irascitur, sed pro debito patitur: ita et Dominus noster omnes fragilitatis nostrae negligentias, quibus jugiter sordidi efficimur, et clementer sustinet, et si dignos poenitentiae fructus gesserimus, quasi pro debito dimittens, eas misericordiae suae lavacro nos purgat. Unde ipse per Prophetam dicit: Audite me, domus Jacob, qui portamini a meo utero usque ad senectam. Ego vos feci, et ego feram, ego portabo et salvabo. Et (1115B)alibi: Nunquid oblivisci potest mulier, ut non misereatur filio uteri sui? Et si illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui. Quibus verbis colligitur quia pietas divina omnem excedit affectum pietatis humanae. Potest et aliud colligi in eo quod dicit: Et si illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui. Quamvis enim in humana pietate nulla sit devotio major ea quae circa filios nutriendos exhibetur, deficit tamen in his matribus quae filios suos aut negligenter nutriunt, aut mox post partum necant. Hanc impietatem Deus in mulieribus praevidens, post praemissa verba statim subjunxit dicens: Etsi illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui.

Sicut dominus quilibet ad iram incitatur, si servus suus cui aqua est ad lavandum proxima et omnis vestium praecipuarum copia, ante eum sordido inhonestoque habitu accesserit: ita et Deus omnipotens exacerbatur, cum aliquis pro peccatis et negligentiis suis nullam poenitentiam agens, ab eo qui semper paratus est ad ignoscendum, veniam quaerere (1115C)negligit. Aquae enim vicinitas certitudinem divinae gratiae, copia vero vestium bene operandi facultatem significat. Anima quippe operibus induitur bonis, sicut corpus vestibus praecipuis. Unde Apostolus admonet dicens: Induite vos, sicut electi Dei, viscera misericordiae, benignitatem, modestiam, patientiam. Psalmista etiam pro hujusmodi indumento exorans Dominum dicit: Sacerdotes tui, Domine, induantur justitia.

Sicut tegulae in unius domus tecto rite compactae, quantaecunque multitudinis vel varietatis sint, in unum conveniunt, ibique tam minor quam major regula constat necessaria: sic omnes virtutes, quae per sancti Spiritus gratiam unicuique distribuuntur, in spiritualis aedificii perfectione unum efficiuntur. Quamvis enim martyrium et virginitas multaeque virtutes aliae illic praecipuae sint, nihilominus tamen illae quae minores sunt necessariae existunt. Ideoque qui quemlibet spirituali vel corporali cibo reficit, (1115D)aliaque ad activam vitam pertinentia gerit, in eodem tecto ponitur, quo et ille qui omnia sua, pro nomine Christi relinquens, se juxta contemplativae vitae perfectionem arctissima regula constringit. Quis autem tegularum talium artifex et moderator sit, Apostolus demonstrat, qui enumeratis coelestibus donis ait: Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult.

Sicut hi qui singulare certamen agunt, nunc quidem iste, nunc vero ille alium certando vincit, sed mox idem qui ad horam victus erat, respirans reparansque vires victorem suum dejicit, sicque alternantes certant, quousque alteruter alium prorsus superando finem certaminis faciat: ita quotidie agitur inter nos et invisibiles hostes nobiscum certantes. Ipsi enim interdum nos in aliquod peccatum illicientes vincunt, sed si nosmet mox certaminis ritum, ubi qui nunc vincit, saepe dehinc vincitur, attendentes, auxilium divinum invocemus, vires nobis reparantur (1116A)ad superandos eosdem hostes. Nam Deus sciens et nostram fragilitatem, et hostium fortitudinem, nequaquam nos victos cito despicit, dummodo curemus ut nos iterum reparemus. Hujusmodi bellum se agere noverat Psalmista, cum saepius invocaret Dominum. Ut, Judica, Domine, nocentes me, expugna impugnantes me; et: Eripe me de inimicis meis, Deus meus, et ab insurgentibus in me libera; et: Deus, in adjutorium meum intende, Deus, ad adjuvandum me festina. Confundantur et revereantur qui quaerunt animam meam. De eodem quoque bello Apostolus dicit: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes tenebrarum. Si igitur certaminis tanti memores, dum bene possimus, vitae nostrae finem cum poenitentia et confessione peccatorum anticipemus, tunc hostes maligni, licet saepissime nos antea vicerint, postremo tamen ipsi dejicientur a nobis victi.

Sicut filii Israel quondam ex Aegypto profecti (1116B)Aegyptios in auro et argento vestibusque pretiosis despoliaverunt, eaque secum deferentes ad honorem Dei posuerunt: ita unusquisque a saeculi vanitate ad spiritualis vitae puritatem conversus agere debet. Si quam in saecularibus litteris notitiam habuit, eligat ex eis pretiosa quaeque, id est, honestae et spirituali vitae congrua dicta, illaque secum tollat tam ad laudem Dei, quam ad aedificationem fidelium. Sic enim multi venerabiles sanctique patres fecisse leguntur, ponentes in suis scriptis plurimas sententias, quae velut aurum in jure positum in libris gentilium reperiuntur. Eadem faciat in caeteris artificiis, quibus utitur prudentia saecularis, eligens ex eis quae ad spiritualis vitae usum aliquo modo exerceri conveniunt. Qui vero conversus nullam facit distantiam inter pretiosa et vilia, sed lutum velut aurum pensat, ille videtur magis adhuc cum Aegyptiis velle habitare, quam exinde proficiscens eos despoliare. Unde Dominus per Prophetam dicit: Si separaveris pretiosum a vili, quasi os meum eris. Quasi diceret: (1116C)Si quis conversus a saecularibus ea quae post conversionem minime licent prorsus devitat, quae autem congrua et necessaria sunt diligenter agere tractat, praeceptis meis testimonium praebet, separans licita ab illicitis. Hujusmodi praecepta secuti sunt apostoli, cum unus eorum qui ante conversionem teloneo praefuit, ad hoc negotium post conversionem minime rediit: alii vero qui piscatores erant, post conversionem quoque piscationem exercebant. Item sicut quondam Israelitis nationes plurimae sunt a Deo subactae, paucae vero ideo non subjiciebantur, ut cum eis habentes consuetudinem praeliandi nequaquam torpescerent pace inutili; ita etiam Dominus noster cum electis suis quotidie agit, subjiciens videlicet eis maximam spiritualium nequitiarum multitudinem, sed aliquos non subjiciens, ut per eas spirituali bello exercitati et humiliati, discant nunquam in se, sed in Domino debere fiduciam habere. Unde Apostolus dicit: Fidelis Deus qui non patietur vos tentari (1116D)supra id quod potestis, sed faciet cum tentatione proventum, ut possitis sustinere. Illud videlicet proventum vocans, quod variis tentationibus fatigati, sed ad Deum clamantes liberati. Per hoc discimus quanta nequitia sit diaboli nos impugnantis, quantaque Dei gratia nos exinde liberantis. Cumque hoc modo gratiae divinae certiores facti fuerimus, facilius omnes diabolicae fraudis tentationes sustinebimus. Magnus quoque proventus dici potest, quod quotiescunque tentati resistimus, tot coronas in regno coelesti obtinere merebimur. Juxta illud: Beatus vir qui suffert tentationem, etc.

Sicut incongruum est, ut numerantes prius duo vel tria seu quemlibet numerum dicamus, quam primum vel unum: ita inconveniens est, ut ordo ullius rei confundatur, hoc videlicet praeposito, quod postponendum est: vel hoc postposito, quod praeponendum est. Nam sicut unitas omni numero praeponenda est, ut ab ea numerare incipientes, sic perveniamus (1117A)ad eum numerum, quem designamus: ita et divina omnia praeponenda sunt humanis rebus, ut deinde consequenter pervenire possimus ad tractanda vel diligenda humana. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: Qui amat filium aut filium super me, non est me dignus. Non dixit absolute, Qui amat filium aut filiam: sed addidit, Super me. Ut discamus, quia Deus diligendus est prae cunctis, et deinde homines amandi.

Sicut principes plurimi servis suis beneficia quaelibet parva concedunt conditione tali, ut si in eis fideles exstiterint, obsequiumque promptum exhibuerint, majora quandoque beneficia sibi tribuantur: si vero aliter fecerint, nec ipsa parva retinere permittantur, ita et Deus omnipotens facit his quibus temporalia concedit bona. Si enim in eisdem temporalibus bonis quae vel in possessionibus vel in potentia saeculari vel scientia spirituali, seu etiam sanitate corporali tribuuntur, fideles fuerint, pauperes cibo potuque reficientes, oppressos a persecutoribus (1117B)sive a judicibus iniquis eruentes, errantes ad viam justitiae retrahentes, operibus variis et necessariis semet occupantes. Si ergo hujusmodi studia fideliter exercuerint, aeterna bona quae sunt maxima recipient. Multi etiam tam pueri quam seniores religiose viventes, in hac vita praegustant divinae retributionis praemia. Nam cum se ab illicitis continentes Deum timere et amare studuerint, miraculis et virtutibus tantis ab eo sublimantur, ut coelo, terrae, sed et omni creaturae imperare videantur. De quibus Dominus dicit: Omni habenti dabitur. Habenti scilicet timorem amoremque Dei, dabitur ut in nomine ejus cuncta sibi subdantur. Moxque de reprobis subjungit dicens: Ab eo qui non habet, et videtur habere, auferetur ab eo. Quasi diceret: Qui Deo soli renuntiat subdi, nec ea quae vere sunt, id est, gaudia aeterna consequetur: nec illa quae videntur aliquid esse, id est, temporalia bona habere permittitur.

Sicut parvuli a cultellorum et gladiorum tactu (1117C)prohibentur, ne eos incaute tangentes vulnerentur: ita lascivi puerilesque sensus prohibendi sunt tam a spiritualibus quam saecularibus curis, ne eas insipienter tractantes, et se et commissos spiritualiter vulneratos perpetuae morti tradant. Unde scriptum est: Vae civitati cujus rex juvenis est. Quasi diceretur: Vae illis hominibus quorum rector lascivus vel negligens et irreligiosus est: quia, attestante sacra Scriptura, regnantibus impiis ruina erit hominum. Ruina quippe magna dicenda est, cum subjectorum multitudo in eadem vitia corruit, quae rectorem agere cernit.

Sicut sapientes discipuli aurificum vel aliorum artificum opus suum, licet sit praecipuum, coram magistris laudare non appetunt, sed eorum magisterio quae laudanda sunt relinquunt: sic etiam omnes Christi discipuli laudem nullius praeter ejus exquirere debent. Unde Dominus noster discipulis suis referens, qualiter Scribae et Pharisaei bona quaeque palam agerent, ut ab omnibus laudarentur: adjecit (1117D)dicens, Amen dico vobis, receperunt mercedem suam. Quibus verbis intimatur, quia si ab hominibus pro benefactis laudari appetimus, nihil mercedis a Deo accipiemus.

Sicut pictor coloribus variis utitur, quando picturam elegantem pingere nititur: ita et Deus omnipotens speciem mundanam et humanam innumerabili ornatu, optimaeque qualitatis coloribus pinxit. Unde scriptum est: Vidit Deus cuncta quae fecit, et erant valde bona. Non enim ferrum ideo est malum, quia multo pretiosius constat aurum; sed quia utrumque erit necessarium, ideo utrumque bonum. Omnia quippe pariter necessaria, pariter existunt et bona. Sicut color albus nonnisi per colorem sibi contrarium declaratur, sic omne bonum nonnisi per mali oppositionem satis agnoscitur. Quantum enim bonum sit lumen, ostendunt tenebrae: similiter quantum bonum sit sanitas, ostendit infirmitas. Nam si nulla esset infirmitas, pro nihilo computaretur sanitas. (1118A)Similiter si nulla esset malitia, nec Deus, a quo bona cuncta procedunt, haberet unde a creatura discerneretur, nec homo unde proficeret aut probaretur.

Sicut in omni schola virgulae solent haberi non ad perditionem cujusquam, sed ad timorem salutiferum; ita et Deus omnipotens in praesenti saeculo omnia severitatis suae judicia, quae vel leguntur, vel ullo modo sentiuntur: ideo hominibus demonstrat, ut eos a vitiis compescens in futuro salvos faciat. Unde ipse Dominus dicit: Ego quos amo, arguo et castigo. Hinc et Salomon dicit: Disciplinam Domini ne abjicias, nec deficias cum ab eo argueris. Quem enim diligit Dominus, corripit, et quasi pater in filio complacet sibi.

Sicut non est in potestate virgularum, quando vel quantum cum eis unusquisque flagelletur, sed in ejus qui easdem virgulas in manu tenet; ita non est in potestate diaboli vel quorumcunque pravorum alios persequentium, ut eos juxta voluptatem suam castigent, sed in Dei permissione, qui omnia in manu (1118B)continens, quos vult castigari permittit: quosdam quidem ad probationem, quosdam vero ad correptionem, quosdam autem ad damnationem. Diabolus namque et omnes pravi, per quos alii flagellantur, flagellum vel virga Dei vocantur. Unde ipse dicit per Isaiam Prophetam: Vae Assur, virga furoris mei! Quibus verbis et illud colligitur, quia cum non ad eos qui flagellantur, sed qui flagellant, vae dicatur, majoribus quandoque poenis subjiciuntur qui flagellant, quam qui flagellantur. Ut Nabuchodonosor, Antiochus, Herodes, pluresque alii, qui postquam alios plagis variis contriverint, ipsi duplici contritione contriti sunt.

Sicut in aestate opera plurima agi possunt, quae in hyeme nequeunt: ita et in juventute, quae non in senectute: et in hac vita, quae non in futura. Unde Dominus dicit in Evangelio: Videte ne fuga vestra sit hyeme vel Sabbato. Per hyemem videlicet significans illud futuri judicii tempus, in quo nulla fructuosae poenitentiae fuga invenietur. Hujusmodi hyemem evadere Salomon quoque admonet, dicens: Memento (1118C)Creatoris tui in diebus juventutis tuae, etc.

Sicut pauper conscissis et varii coloris atque qualitatis panniculis indutus incedit; ita et humanum genus per primi hominis culpam a paradisi patria expulsum, et in hujus mundi exsilio projectum, miseria varia quasi panniculis diversae qualitatis induitur, sicque quasi mendicus pro praesentis vitae sustentatione in varia divertitur. Hanc paupertatem Psalmista conspexerat, cum dixit: Cito anticipent nos misericordiae tuae, Domine, quia pauperes facti sumus nimis.

Sicut servus pro aliqua transgressione praecipua a domino suo in uno pede truncatus, nil operis postea gressu sano agere valet; ita omne genus humanum per primi hominis praevaricationem a suae conditionis dignitate dejectum, et instar truncati corporis debilitatum, in omni opere suo claudicat, nec quidquam boni sine gratiae divinae ductu agere potest.

Sicut in via publica et frequentata quae plures lutulentas et periculosas habet foveas, transeuntes (1118D)facile efficiuntur sordidi; ita et qui in saecularium curarum communi via gradiuntur, criminibus variis foedantur. Unde sanctus Gregorius dicit: Sunt pleraque negotia quae sine peccatis exhiberi aut vix aut nullatenus possunt. Haec itaque plurimi ita esse tractantes atque probantes, negotia saecularia relinquebant, et ad monasteria, ubi animo liberiori Deo servirent, confugiebant.

Sicut quilibet infirmi corpore medicinam carnalem quaerunt et expetunt undique, ita et infirmi mente spiritualem medicum, id est, omnipotentem Deum debent omnimodo quaerere, petentes ab eo sancti Spiritus gratiam, per quam mentis acies illuminatur, per quam totius boni operis facultas simul et voluntas administratur. In qua nimirum petitione tanto frequentiores et constantiores esse debent, quanto majori spiritus infirmitate se gravatos sentiunt, attendentes mulieris Chananeae, aliorumque multorum, de quibus in sacra Scriptura legitur, fidem: (1119A)sed et jugiter animo replicantes illud maximum importunae precis argumentum, quod Dominus discipulis suis referens dixit: Quis vestrum habebit amicum? etc., usque, Si ergo vos, cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester de coelo dabit spiritum bonum petentibus se?

Sicut in mari vel in quolibet aequore procelloso navigantes nullam sibi securitatem promittunt, priusquam ad littus perveniant; ita omnes in hujus mundi tempestate periculosissima pro Christi amore decertantes, nullam securitatis fiduciam habere debent, antequam corporeo ergastulo exuti aeternae quietis littus attingant. Unde Salomon dicit: Beatus homo qui semper est pavidus. Hinc iterum Scriptura dicit: In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis.

Sicut fidelis quilibet sedens ad mensam non prius de escis appositis quidquam gustare solet, quam benedicantur; ita et Dominus noster, cujus est cibus omnium (1119B)fidelium salus, de nullo aliquid gustare decernit, priusquam baptismatis sanctificatione benedictus fuerit.

Item sicut mos est, ut carnes nonnisi coctae vel assae comedantur, ita et Deus omnipotens nisi omnia cruda, hoc est vitiosa, in nobis fuerint igne sancti Spiritus excocta, nequaquam nos in escam suam eligit.

Sicut dominus vel magister quilibet cum sibimet subditi deliquerint, prout vult, aut districte vel clementer in eos emendat, seu prorsus dimittit: ita et Deus omnipotens in peccatores qualemcunque vult vindictam exercet. Verumtamen in hoc dissimiliter flagellat, quia voluntas ejus semper est justa: nostra vero saepissime aut in iram seu gratiam injustam declinatur.

Sicut is qui jugiter veretur se ab hostibus circumdari, in omni loco gladium habens secum, caute se observat: ita et ille qui jugiter a desideriis carnalibus per insidias diaboli fatigatur, semper debet se praemunire armis spiritualibus, id est, vigiliis, orationibus, jejuniis, sacra lectione caeterisque virtutibus. Unde Apostolus admonet nos dicens: Induite vos armaturam (1119C)Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli.

Sicut granum seminis in terra projectum nullum profert fructum, nisi prius moriatur ita; et homo nullos spirituales fructus proferre valet, nisi prius vitiis et concupiscentiis carnalibus moriatur. Unde Apostolus admonet nos dicens: Mortificate membra vestra quae sunt super terram, id est, fornicationem, immunditiam, libidinem. Quibusdam vero dixit: Mortui estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo.

Sicut nautae, cum remigantes laborant, manus cum remis prius sursum levant, et deinde in aquam mittunt; ita omnes fideles priusquam terrenum aliquod opus faciant, gratiae supernae debent se committere. Remos enim in altum levare, et deinde in aquam mittere, significat spiritualia et superna prius esse quaerenda, et post haec curae terrenae opus providendum. Unde Dominus in Evangelio dicit: Quaerite primum regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis.

(1119D)Sicut frigus immensum omnes terrae fructus corrumpit, ita malitia et infidelitas humana omnem divinae pietatis agnitionem, de qua spirituales fructus oriuntur, claudit. Unde de Domino nostro legitur in Evangelio quia non poterat ullas virtutes facere propter incredulitatem quorumdam. Hinc alibi scriptum est: In malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis.

Sicut bestia capta in reti implicatur ne effugere possit, ita et homo divitiis et voluptatibus vitae praesentis captus, aut vix aut nullatenus exinde effugit. Ideo autem vix fugit, quia nonnisi cum magno labore voluptates solitas vincit. Unde Dominus dicit: Regnum coelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud. Maxime namque violenti sunt, qui innumerabiles diaboli insidias tam in adversis quam prosperis rebus positas perrumpere et evadere possunt.

Sicut animal quoddam, in lacum vel lutum ex incuria cadens, nullatenus exinde progredi nititur, ita (1120A)et ille homo agit qui, per diaboli suggestionem in aliquod capitale crimen seu in quamlibet negligentiam incidens, nil ulterius curat qualiter ex hujusmodi casu per poenitentiam emendationemque resurgat. Unde Psalmista precatur, dicens: Eripe me de luto, ut non infigar. Qui iterum preces suas super hac re factas a Domino exauditas esse referens, et quasi alios lapsos ad easdem preces faciendas provocans dicit: Exaudivit preces meas, et eduxit me de lacu miseriae et de luto faecis.

Sicut agricola stercus spurcissimum deferens in agrum, eo utitur ad multiplicandae segetis bonum, ita et Deus omnipotens non dedignatur de sordidis et malis actibus nostris quaelibet bona operari, quae tanto minus nobis deputanda sunt, quanto minor erit intentio nostra ad illa pro timore vel amore Dei perpetranda. Hoc autem credendum est ideo dispositione divina agi, ne quis, ex meritis propriis praesumens, studeat in se gloriari, sed in Domino, sicut (1120B)scriptum est: Qui gloriatur, in Domino glorietur.

Sicut sculpturae inflictae qualitas in sigillo nonnisi per cerae impressionem satis agnosci valet, ita et invisibilium coelestiumque rerum secreta conspici nequeunt, nisi per impressa visibilium exempla. Unde Dominus noster de coelestis regni mysteriis loquens, saepius addidit aliquam praesentis vitae similitudinem, per hanc, scilicet, incognita faciens nota, ut: Simile est regnum coelorum homini patrifamilias, multaque his similia.

Sicut tenera parvaque virgulta ad quaelibet necessaria magis flecti queunt quam magnae et antiquae arbores, ita et homines in pueritia vel juventute positi facilius converti possunt ad debitam Christianae religionis disciplinam, quam in senectute, quia senectus impatiens est ad quaevis inusitata flecti. Unde scriptum est: Quae non congregas in juventute, quomodo ea habere poteris in senectute?

Sicut in mari navigantes tam procul a littore possunt meare, ut illud non videant, ita hi qui saecularibus (1120C)curis vel carnalibus desideriis deserviunt, in tantam negligentiae profunditatem venire possunt, ut nec judicii divini recolant, nec aliquam perpetuae poenae vindictam credant. Unde scriptum est: Impius cum venerit in profundum peccatorum, contemnit.

Sicut leo et lupus visibiliter insidiantur animalium gregibus, ita et diabolus, quaerens jugiter quem devoret et ad perditionem trahat, invisibiliter insidiatur cunctis fidelibus. Unde scriptum est: Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret.

Sicut regina Saba audiens ex fama sapientiam Salomonis, venit ad eum, et, aliquandiu apud illum manens, multo majoris sapientiae gloriam ibi vidit quam auditu famae antea percepisset; sic et anima quaeque fidelis, cum erroneos affectus corrigere incipiens, tota virtute confugerit ad verum Salomonem, id est Christum, multo majorem sapientiam et gratiam ibi sentiet quam ullis scriptorum vel dictorum (1120D)indiciis de eo audierit.

Sicut nemo construere sibi potest habitaculum, nisi prius habeat locum aliquem ad construendum, ita nemo aliquid boni facere valet, nisi prius voluntatem bonam obtinuerit. Unde jugiter orandum est et dicendum: Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis. Et, O Domine, da mihi velle bonum, vires ad perficiendum.

Sicut pisces nunquam sponte sua, sed piscatoris solummodo arte aliqua decepti, ab aquis capti trahuntur, ita etiam omnes ad vitam aeternam praedestinati, a mundanis fluctibus sola Dei gratia quasi quodam rete capiti liberantur. In hujusmodi enim rete nullus sponte sua ingreditur, sed aliqua divinae pietatis dispensatione nunc quidem per prospera, interdum vero per adversa vocatus, illuc trahitur. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: Nemo potest venire ad me, nisi Pater meus, qui misit me, traxerit eum.

Sicut immensitas et profunditas maris nequit (1121A)exhauriri ac perscrutari, ita judicia divina nequeunt prorsus investigari. Unde Psalmista dicit: Judicia tua, Domine, abyssus multa. Hinc et Paulus apostolus dicit: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! etc.

Sicut in tempore belli multo majori militum numero quam in pace opus est ad resistendum hostibus, ita amplioribus virtutum studiis certandum est, quando vel generaliter Ecclesia sancta nequitiis spiritualibus plus fatigatur, vel specialiter quispiam acrioribus vitiorum incentivis impugnatur.

Sicut per stillicidia tectorum pravissima tecta nisi reficiantur, paulatim prorsus dilabuntur, ita animae negligenti evenit. In primis enim velut minuta quaedam stillicidia negligentiae ea corrumpunt, deinde magis ac magis moribus per incuriam dilapsis imbres largissimi vitiorum influunt. Unde scriptum est: Qui modica spernit, paulatim decidet.

Sicut granum quodlibet varia tritura excutitur a paleis, ita et fidelis anima, quae intra corpus velut (1121B)granum intra paleas contegitur, variis tribulationibus a paleis vitiorum est excutienda. Unde scriptum est: Per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum Dei.

Sicut lutum in manu figuli est, ut faciat inde quale vas voluerit, sic et omnes homines in manu Dei sunt. Quemcunque vult eligit ad gratiam, quem vult dimittit ad iram. Unde ipse dicit ad Moysen: Miserebor cui voluero, et clemens ero in quem mihi placuerit.

Sicut in capite constant oculi omnium, ita etiam in Christo, qui est caput corporis Ecclesiae, consistere debet omnis intentio fidelium. Unde Salomon dicit: Sapientis oculi in capite ejus. Quasi diceret: Fidelis cujuslibet intentio debet esse in capite suo, id est, in Christo. Talibus igitur similitudinibus unusquisque intelligens ac requirens Deum, ita potest instrui, ut cum in terris sit corpore, coelestia contempletur spiritu et mente, ut autem ad hoc facilius instruatur, libet adhuc aliquas similitudines sententiae brevioris, quam superius prolatas addere, quia (1121C)et hoc ipse aedificandi ordo exigit, ut in altitudine minores quam in imo lapides ponantur.

Sicut in muro aedificando et parvi et magni lapides ponuntur, ita in sanctae Ecclesiae aedificium tam minoris quam majoris meriti homines a Domino colliguntur.

Sicut scala duobus quidem lignis in longum, pluribus vero in transversum compacta scanditur in altum, ita gemina dilectione Dei et proximi, in quam caeterae virtutes inserendae sunt, ascendere possumus in coelum.

Sicut splendor solis omnem ad lucis suae radios venientem non repellit, sed illustrat, ita et Salvator noster omnes ad se venientes clementer suscipit, dicens: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos.

Sicut equi absque rectore currentes, in praecipitia ruunt, ita et corporales sensus sine ratione et imperio animae in suum feruntur interitum. Unde Psalmista admonet nos dicens: Nolite fieri sicut equus et mulus.

(1121D)Item sicut equi freno constringuntur, ne juxta voluntatis suae impetum praecipites discurrant, ita homines plurimi flagello Dei refrenantur, ne stultitiae et malitiae suae vota implere possint. Unde Psalmista Deum invocat dicens: In camo et freno maxillas eorum constringe.

Sicut lunaris splendor in comparatione solaris nihil erit, sic omnis Ecclesiae sanctitas divinae sanctitati comparata, evanescit. Unde Dominus dicit: Nemo bonus nisi solus Deus. Quasi diceret: Convertimini ad Deum in toto corde vestro, ut probare possitis quam pius sit omnibus ad se conversis.

Sicut melli plurimo parum absinthii injectum velocem amaritudinem tradit, mellis vero etiamsi duplum injiciatur absinthio, non poterit obtineri ejus dulcedo, ita parva malitiae scintilla multum polluit bonum. Unde scriptum est: Qui in uno offendit, multa bona perdit.

Sicut rector quilibet sapiens, per hoc quod manifesta (1122A)sua judicia sapienter et juste disponit, eamdem quoque justitiam in secretis judiciis exercere creditur, ita et Deus omnipotens per manifestam judiciorum suorum aequitatem cuncta quae occulte judicat, justissime judicare credendus est.

Sicut melius dulcedo nescitur, nisi aliquid gustetur, ita inaestimabilis divinae pietatis suavitas sciri vel credi nequit, nisi per experimentum aliquod gustetur. Unde Psalmista dicit: Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus.

Sicut vas quodlibet plenum nequaquam aliud quid capere valet, nisi prius emittatur quod in se habebat, ita anima vitiis plena, nisi per confessionem et poenitentiam eadem ejecerit vitia, nullatenus in eam intrabit sancti Spiritus gratia.

Sicut in solis radio per fenestram immisso innumerabiles atomi videntur, qui aliter videri nequeunt, ita et homo Dei gratia illustratus innumerabilia in se peccata agnoscit, quae antea latebant. Nam licet a capitalibus se abstineat, quod etiam (1122B)fidelibus cunctis annitendum est, minutis tamen innumerabilibus carere nequit. Unde scriptum est: In multis offendimus omnes.

Sicut esca juxta qualitatem infirmorum praeparanda est, ita et consuetudines fidelium tanta discretione statuendae sunt, ut nullatenus hi qui inter eos infirmitate spirituali detinentur, vel propter lenitatem torpescant, vel propter austeritatem deficiant. Superbis enim et negligentibus opus est austeritate, pusillanimis vero et simplicibus lenitate.

Sicut plurimi cibi nihil prosunt absque sale, ita omnes virtutes absque charitate. Unde Apostolus dicit: Si tradidero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum ut ardeat, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest.

Sicut corpus corporali cibo, ita spiritus spirituali reficiendus est, id est, jejuniis, vigiliis, virtutibusque caeteris. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod (1122C)procedit de ore Dei.

Sicut mulier, cum parit, tristitiam habet, postea vero de prole nata gaudet, ita omnes pro aeterna felicitate obtinenda laborantes, in hac vita contristantur et gemunt, postmodum vero semper gaudebunt. Unde Dominus dicit: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur.

Sicut gallina congregat pullos suos sub alas, ut eos protegat, ita Dei gratia omnes ad se confugientes operit et protegit. Unde Psalmista Deo supplicans dicit: Sub umbra alarum tuarum, Domine, protege nos a facie impiorum.

Sicut palmes non potest ferre fructum, nisi manserit in vite, sic et nos nullum boni operis fructum ferre possumus, nisi maneamus in Christo.

Sicut lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, dabit fructum in tempore suo, sic beatus vir qui in lege Domini meditatur die ac nocte varios profert fructus animae.

(1122D)Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum, ita desiderare debet anima fidelis pervenire ad Deum.

Sicut fluit cera a facie ignis, sic pereunt peccatores a facie Dei.

Sicut in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent, ita et nos unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra.

Sicut abscondere non potest homo ignem in sinu suo, ut vestimenta ejus non ardeant, aut ambulare super prunas, ut non comburantur plantae ejus, sic qui ingreditur ad mulierem proximi sui, non est mundus, cum tetigerit eam.

Sicut igne probatur argentum et aurum in camino, ita corda hominum probat Deus.

Sicut favus dulcissimus est gutturi, sic doctrina sapientiae his qui amant eam.

Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum.

(1123A)Sicut canis revertitur ad vomitum suum, sic imprudens iterat stultitiam suam.

Sicut qui mel multum comedit, non est ei bonum, sic qui scrutator est majestatis, opprimitur gloria.

Sicut urbs patens et absque murorum ambitu, ita vir qui non potest in loquendo cohibere spiritum suum.

Sicut opus est flagellum equo, sic virga dorso imprudentium.

Sicut deficientibus lignis exstinguitur ignis, ita susurrone subtracto jurgia conquiescunt.

Sicut in aquis resplendent vultus respicientium, sic corda hominum manifesta sunt prudentibus.

Sicut pisces capiuntur hamo, et sicut aves comprehenduntur laqueo, sic capiuntur homines perversi malitia sua.

Sicut ignoras quae sit via spiritibus, et qua ratione compingantur membra in ventre praegnantium, sic nescis opera Dei, qui fabricator est omnium.

Sicut fumus a vento dispergitur, ita spes impii (1123B)evanescit.

Sicut jumenta domestica possessoribus suis omnimodo sunt subjecta, ita et nos Deo subjecti esse debemus. Unde Psalmista dicit: Ut jumentum factus sum apud te.

Sicut terra arida nullum reddit fructum, ita cor hominis in malitia obduratum nil boni capere valet.

Sicut gravius periculum est in multis diffundi pestem, quam unum pestilentia consumi, ita gravius peccatum est multos subditos pastoris unius vitio corrumpi, quam ipsum solum in injustitia sua mori.

Sicut vipera a filiis suis in utero positis lacerata perimitur, ita cogitationes malae, si intra nos enutritae usque ad effectum peccati perveniunt, animam nostram lacerantes occidunt.

Sicut stultum est, si caecus alicui ducatum promittat, ita irrationabile est, si indoctus aliquis ignotam regiminis curam suscipiat. Unde Dominus dicit: Si caecus caeco ducatum praebeat, ambo in foveam cadunt.

Sicut caecus gradiens facile offendit, ita imperitus (1123C)facile in erroris foveam incidit.

Sicut per procellosas aequoris undas nonnisi multo labore remigantes transire possunt, ita saecularium discrimina curarum nemo potest evadere, nisi cum maxima circumspectione.

Sicut fumus nunquam nisi ex ignis vapore fit, ita nulla tempestas, vel pestilentia, seu fames, aut alia plaga, contingit, nisi ex meritis aliquibus humanae pravitatis.

Item sicut igne exstincto fumus deficit, ita fomite vitiorum, id est, desiderio peccandi per poenitentiae lacrymas emendationisque studium sedato, plagae cessabunt. Unde scriptum est: Cum placuerint Domino viae hominis, inimici quoque ejus convertentur ad pacem.

Sicut nudatus publice in hoc saeculo confunditur, ita et qui nullo virtutum velamine in futuro tegitur, coram angelis omnibusque electis confusionem patietur.

Sicut aedificii cujuslibet fundamentum in imo ponitur, et postea aedificium omne in altum erigitur, (1123D)ita omnis homo ex infima materia procreatus, et quasi in fundamento luteo formatus, cum ad intelligibilem aetatem venerit, mox debet erigi in altum, id est, ad spiritualis vitae studium.

Sicut ex variis floribus colliguntur mella, ita ex variis hominibus virtus quaelibet est colligenda. De hujusmodi collectione scriptum est: Sapientiam omnium antiquorum exquirit sapiens.

Sicut equi cujuslibet cursus probatur in loco spatioso, sic hominis voluntas in arbitrio dato, et in rebus concessis. Ibi enim quilibet tanto longius ante alium currit, quanto melius facit. Unde Apostolus admonet nos, dicens: Sic currite ut comprehendatis. Subintellige praemia vitae coelestis.

Sicut fistula absque inspirante nullum reddit sonum: ita et cor hominis absque inspiratione divina nullum recipit bonum. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: Sine me nihil potestis facere.

Sicut equus inutilis ad onera quaelibet portanda, cito (1124A)lassescit in itinere, ita et impatiens in congregatione positus infirmus est ad omnia quae pro Christi nomine, vel pro fratrum amore debet sufferre, contemnens quod Apostolus dicit: Alter alterius onera portate.

Sicut in tempore tempestatis horrendae, quaeruntur umbracula arborum vel domorum: ita in tempore tribulationis et tentationis quaerenda sunt praesidia divinae gratiae et spiritualium virorum.

Sicut venena mortifera non manifeste, sed clam sub aliqua specie bona dantur: sic vitia plurima sub specie virtutum se occultant, ut aliquos decipiant.

Sicut sus in volutabro coenulento jacens foedatur: ita et ille qui adulteriis aliisque fornicationum immunditiis implicatur.

Sicut corpus mortuum est sine anima, ita anima mortua est sine Deo.

Ut autem ad unam similitudinem plurima colligam, sicut is qui litterarum notitiam habet, cum eas viderit aut audierit, mox quid significent intelligit: ita unusquisque intelligens aut requirens Deum, cum (1124B)creaturam quamlibet cernit, aut ejus rite tractando meminit, statim in ea quasi legens aliquam spiritalis vitae intelligentiam capit. Sicut, verbi gratia, cum immensum solis splendorem inspexerit, vel ejus meminerit, mox exinde divinae immensitatem praesentiae conjicit, sciens pro certo, quia si creatura vim tantam splendoris habet, Creator merito credendus est multo majorem licet invisibilem habere. Eodem modo cum reficitur pane corporali et defectivo, mox conjiciens, quia majorem refectionem praebere queat spiritualis et aeternus panis; id est Christus, qui dixit: Ego sum panis vivus; discit in eum credere, seque illi committere. Eodem modo cum attenderit simplicitatem vel puritatem pueri, qui pro eo quod caeteris purior est, puer dicitur: statim tractans quomodo exinde aedificetur, juxta illud, Nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum, optat sibimet a Deo praestari aliquam hujusmodi virtutem. Similiter (1124C)cum rerum plurimarum quae in hoc mundo possidentur, pulchritudinem aspexerit vel meminerit, statim tractat, quia si transitoria tam pulchra a Deo sunt condita, longe pulchriora sunt aeterna, quae in coelesti regno electis suis praeparavit gaudia. Ideoque ex his incitatus omnimodo conatur, ut ad ea pertingere mereatur. Similiter cum dulcem chordarum seu organorum cantilenam audierit seu meminerit, statim exinde conjicit, quia si momentanea praesentis vitae cantilena tantae dulcedinis consistit, multo major credenda est perpetua coelestis harmoniae dulcedo, juxta illud: Quae oculus non vidit, nec auris audivit, etc. Ideoque compunctus exinde saepius optat illuc pervenire. Cum vero debiles, egenos et in utroque homine pauperes aspexerit seu meminerit, statim quasi ex lectione sacra compunctus tractat quantas grates Deo agere debeat, pro eo quod se plurimis forsitan sceleribus deditum, a miseriis tantis cruciari non permisit. Potest et aliter (1124D)aedificari, qui aliquo modo miseros in hac vita intuetur seu recordatur. Tractans namque, quia si illi qui in hac vita debiles vel inopes sunt, tantam patiuntur miseriam, multo majori miseria cruciabuntur, qui in futura miseri pauperesque, id est virtutibus vacui inveniuntur, omnimodo conatur ne ad aeternae miseriae cruciatum rapiatur. Cum autem tractaverit justum esse ut parentibus, dominis et magistris terrenis a filiis, servis et discipulis exhibenda sit obedientia servitusque devota; mox quasi legens in his discit, quia Domino dominorum, patri omnium, magistroque coelesti, multo magis obtemperandum est et serviendum. Hoc igitur modo legere novit omnis intelligens et requirens Deum: quia quanto amplius illum intelligit et requirit, tanto ardentius in ejus agnitionem sitit. Unde fit, ut in quaelibet elementa visus vel auditus, seu etiam memoria ejus rapitur, ibi continuo quasi legens aliquid de spiritualibus meditetur. Nam turtures seu columbas aut (1125A)serpentes attendens, mox tractat qualiter per eos aedificetur, eorum videlicet naturam imitando in castitate, simplicitate necnon prudentia. Turtur enim castitatem, columba simplicitatem, serpentes prudentiam naturaliter observant. Attendens etiam vigilem canum quorumdam custodiam, mox in his studet legere, quod pastores et rectores Ecclesiae eamdem custodiam debent spiritualiter agere, vigilando et latrando contra diabolicas atque humanas pravitates, ne quem de commissis rapiant vel dispergant. Item cum gradus in quolibet aedificio factos, seu ceram aut lapides inspexerit vel meminerit, mox tractat qualiter in eis aedificetur; in gradibus quidem, ut discat, quia sicut ad superiores nonnisi ab inferioribus pervenitur, ita ad virtutes majores nemo pervenire possit, nisi in minoribus observandis studiosus exstiterit, juxta illam Domini nostri sententiam, Qui infidelis est in minimo, et in majori infidelis est. In cera autem, ut juxta ipsius mobilitatem (1125B)ex calore patrandam ad bona quaeque discenda sancti Spiritus igne mollitus, mobilis fiat et humilis: secundum quod scriptum est: Discite benefacere, quaerite judicium, et humiliamini sub potenti manu Dei. In lapidibus vero, ut contra quaelibet mala sit durus et stabilis, necnon cautus: juxta Apostoli sententiam, Stabiles estote et immobiles, et nolite omni spiritui credere.

In his ergo quae jam diximus et aliis innumerabilibus, unusquisque intelligens aut requirens Deum, quasi legens discit quid credere vel cogitare de Deo debeat, quodque omnium natura elementorum, ut est illud quod de sole, aqua, lapide, cera, turture, columba, serpentibus caeterisque creaturis; et quod instrumentum rationabile, ut est illud quod de aedificandi modis, gradibus et consona chordarum organorumque cantilena. Institutio quoque moralis, ut est illud quod de obedientia parentibus, dominis ac magistris exhibenda diximus; tum etiam flagella quaeque hominem ad Creatoris sui subjectionem atque (1125C)venerationem admoneant. Unde illi tres pueri in camino ignis quondam inclusi, omnia ad laudem Dei exhortantes, dicunt: Benedicite, omnia opera Domini, Domino, laudate et superexaltate eum in saecula. Ex quacunque enim creatura homo ad laudem Dei incitatur, quodam loquendi genere Deum benedicit, quia laudantes efficit. Cum igitur satis dictum sit qualiter in rebus visibilibus legere possitis, legite, precor, in eis tanta cura coram Domino nostro magistro omnium, quanta et vos velletis in praesentia vestri legere illos, quos in omni sapientia sciretis a vobis instructos. Nisi enim sapienter coram vobis legerent, dura flagella caperent. Eadem quoque credite vobis futura, nisi legeritis coram eo intentione pura, qui vobis et vitam dedit, et omnimodo instruxit.

Quia vero ad aedificii per similitudines construendi finem jam tendimus, libet ut juxta morem quorumdam qui sibi speculandi fornices in aedibus altis construunt, ut exinde longe lateque speculari possint, (1125D)nos quoque aliquid simile hic studeamus, dicentes scilicet qualiter Deus prospiciat super filios hominum. Sit ergo aedificii hujus specula contemplationis divinae similitudo, ex qua et liberum arbitrium a Deo datum, et quod idem arbitrium sine Dei gratia nihil boni capiat, aliquatenus speculari potest. Sicut enim aliquis praepotens, in excelso manens aedificio, omnia quae in ejusdem aedificii circuitu geruntur, desuper aspicit, nulli intuitu suo necessitatem agendi quaelibet inferens, sed tantummodo aciem ad cuncta ibi gesta diligenter apponens: ita et Deus omnipotens omnia quae in hoc mundo geruntur invisibiliter, considerans neminem inspiciendo ad opus aliquod compellit, sed omnes in arbitrio proprio relinquit, membraque tam ad malum quam ad bonum faciendum apta tribuit, ut per hoc omnium affectus probetur, et cujus quisque meriti sit denudetur. Verumtamen ne omnis homo ex arbitrii tanti libertate resolutus velut pecus lascivum in perditionis foveam (1126A)cadat, quos vult et inspiratione sua et doctrinis variis, necnon aliqua infirmitatis seu flagelli causa convertens ad se trahit.

Ecce, fratres charissimi, prout potui, auxiliante Deo, aedificium spirituale construxi in altum per instrumenta similitudinum, ut per eas aliquo modo explanarem qualiter Deus a nobis requirendus et intelligendus sit. Nunc vero cum tempus esse videtur, ut tectum superaedificetur, libet ex ejusdem generis lapide, quem in fundamento posui, et tectum condere. Genus autem lapidis in fundamento collocati, quaedam fuit similitudo aptissima sanctae Trinitati. Quamobrem ut in eodem, in quo coepi, aedificare possim, aedificium consummare, cupio proferre similitudes aliquas sanctae Trinitati congruas, quibus illud explanare nitor, quod omnes sanctae Trinitatis personae sint a nobis invocandae, sed specialiter sancti Spiritus: non quod hanc quae tertia in sancta Trinitate persona est, majorem vel priorem credere (1126B)debeamus, sed quod efficientia ejus non solum ad sui, sed Patris, et Filii agnitionem instruamur. Quod videlicet hoc modo colligimus. Quia igitur aliud est solummodo subsistere, aliud vero vivificari in animal rationale, quod intelligere possit totius substantiae creatorem, nos qui jam subsistimus per Patris et Filii efficientiam (omnia enim per ipsa facta sunt) maxime dehinc indigemus, ut agnoscamus unde subsistamus, quantumque caeteris creaturis excellentiores simus, et quas divinae pietati pro hoc gratias agere debeamus. Hoc autem ad Spiritus sancti efficientiam pertinet, quia per ipsum ad totius bonitatis agnitionem amoremque accendimur, licet et Patris, et Filii, et Spiritus sancti, operatio individua sit in omnibus. Sed quia haec sunt obscura, opus est ut similitudine explanemus aliqua. Sicut ergo in accensa candela trium elementorum, id est, stuppae, cerae et lucis individua operatio est, omniaque simul operantur, sed tamen ad lucis flammam aliquid specialius pertinet illuminatio eorum, qui prope commorantur: (1126C)nam in tenebris constituti nec ea unde ipsa lux procedit, cernere valent sine luce, effectu vero lucis omnia vident; sic et sanctae Trinitatis operatio licet sit individua, tamen ad Spiritus sancti personam, quae per lucem significatur, aliquid specialiter pertinet inspiratio divina, per quam instruimur non solum ad agnoscenda ejusdem Spiritus sancti dona, sed etiam ad totius Trinitatis mysteria, sicut et Dominus noster promisit dicens; Paracletus Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia. Cum dicit omnia, excepit nulla quibus edocendi sumus bona. Nec tamen credendum, quod sine Patris et Filii cooperatione eadem fiat doctrina, sicut nec lux candelae sine stuppae et cerae agitur cooperatione. Potest et in candela, quae non semper, sed statutis horis lucere solet, significari quod Spiritus sancti lux non semper in cordibus fidelium permanet, sed juxta profectum vel qualitatem singulorum omnia disponens, nunc eos quasi incendens (1126D)illuminat, nunc vero quasi idem lumen exstinguens ad tempus deserit: ut per hoc probati discant, quia nihil in se, omnia autem in Deo valeant. Unde est quod legitur sanctis prophetis interdum defuisse spiritus prophetiae. Sed quanta differentia est inter accensae et non accensae candelae utilitatem, tanta etiam est inter ejus qui Spiritu sancto jam illuminatus est, et ejus qui nondum illuminatus est, qualitatem. Et sicut candela accensa non solum sibi, sed etiam omnibus accedentibus lucem praestat, sic et ille qui a Spiritus sancti gratia illuminatus est, non solum sibimet, sed et omnibus ad se venientibus sapientia data prodesse desiderat. Ille vero qui nondum illuminatus est, nec sibi nec cuiquam spiritualiter prodesse cupit, sed velut irrationale animal tantum subsistens, nil quaerit unde subsistat, et quid Deo pro humanae substantiae excellentia debeat. Hinc plurima sacrae Scripturae inveniri possunt testimonia, quae indicant omnia divinae pietatis dona (1127A)per sancti Spiritus gratiam fidelibus praestari: ut est illud quod ipse Dominus per Prophetam dicit: Super quem requiescit Spiritus meus, etc. Designans scilicet per efficientem et donantem, efficientiam donorum spiritualium. Cui simile in Evangelio legitur a Domino dictum ad discipulos: Si ergo vos cum sitis mali, nostis bona data dare, usque spiritum bonum petentibus se. Per hoc namque quod dixit: spiritum bonum petentibus se daturum, significavit dona virtutum, quae per infusionem sancti Spiritus tribuuntur. Eliseus quoque ad Eliam, Obsecro, inquit, ut fiat spiritus tuus duplex in me. Per Spiritus videlicet personam significans omnium virtutum dona, quae idem Elias a Deo accepit. Non enim a semetipso quidquam habuit, quod appetendum foret. Illud etiam quod legitur, quia Spiritus sanctus super apostolos veniens, omnium linguarum notitiam et fiduciam loquendi contra omnes adversarios eis contulit, cunctis fidelibus satis indicat, quid idem (1127B)Spiritus valeat, et quanta tribuantur dona ex ejus gratia. De quibus omnibus Apostolus evidentissimum ponit testimonium dicens: Omnia operatur unus, etc. Haec igitur, ut reor, sufficiunt ad hoc quod dixi: Spiritus sancti gratiam a nobis specialiter invocandam. Nunc etiam cupio explanare, quomodo nobis proxima esse videatur non loco, sed nos consolando, unde et paraclesis, id est, consolatio dicitur, sicut et ille Samaritanus Evangelicus dicitur proximus fuisse ei qui incidit in latrones, misericordiam exhibendo. Omnis enim misericors miseris proximus esse probatur. Qui nimirum sensus, quamvis sufficiat ad promissae explanationis testimonium, libet tamen similitudine alia declarare eumdem sensum. Notum quippe est omnibus numerare aliquid scientibus, quia tribus unitatibus pro tribus personis Patris, et Filii, et Spiritus sancti dictis, tertia unitas proxima est pluralitati, id est, quaternario caeterisque numeris sequentibus, et omni per eosdem numeros numerando venire cupienti ad sanctae Trinitatis personas, (1127C)occurrit primo persona tertia. Unde intelligi datur, quia sicut unitas et persona tertia proxima est pluralitati, qua homines significantur, nec ab eadem pluralitate perveniri potest ad secundam unitatem nisi per tertiam: ita inprimis semper invocanda est, necnon a Patre et Filio exoranda ea quae nobis proxima constat gratia Spiritus sancti, quae per tertiam unitatem significatur, ut nos inspiratione sua dirigat in viam justitiae. Nam, ut Apostolus dicit: Nemo dicere potest Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto. Si ergo tantae virtutis nomen nemo potest dicere nisi in Spiritu sancto, patet profecto, quia nulla bona actio fieri valet sine illo, et per ipsum introducendi sumus ad totius salutis viam, id est, ad Christum Filium Dei. Cumque hac fide ad illum ducti fuerimus, ille velut ostiarius perducet nos ad primam Unitatem, id est, ad Patrem, sicque ejusdem Domini nostri impletur promissio dicentis: Ego sum ostium, etc., et, Si quid petieritis Patrem, (1127D)etc. Qui enim credit se non posse salvari nisi in nomine Filii Dei, huic ipse ostium salutis efficitur. Qui autem aliter credit, attendat quod ipse alibi dicit: Nemo venit ad Patrem, etc. Ideoque orationes missales, in quibus persona Domini nostri Jesu Christi non habetur, ita terminandae sunt: Per Christum Dominum nostrum, vel per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, etc., si totius Trinitatis memoriam agere velis. Si vero in distinctione orationis ultima Filii persona commemoratur, non opus est eamdem personam iterari in fine, sed tantummodo dicendum: Qui tecum vivit, vel, Qui cum Patre et Spiritu sancto, etc. Sicque fit, ut aut in nomine Domini seu totius Trinitatis omnia petamus. Haec igitur sint dicta contra eos, qui credunt sibi sufficere solam Patris omnipotentis invocationem sine persona Filii et Spiritus sancti. Quibus iterum dico quod supra dixi, quia sicut a pluralitate, qua omnes homines significantur, antequam ad eam unitatis divinae (1128A)gratiam perveniant, pro qua et Dominus noster Jesus Christus rogat, dicens ad Patrem: Rogo ut sint unum, sicut et nos, nullus numerando pertingere potest ad unitatem primam, nisi per ordinem congruum tertiae et secundae unitatis; ita nemo ad Patrem pervenire potest, nisi utriusque Filii Dei scilicet, et Spiritus sancti gratiam pariter invocandam crediderit. Ergo haec omnia quae vobis, fratres charissimi, de sancta Trinitate dixi, sint pro aedificii nostri, quod per instrumenta similitudinum construxi, tecto et pro ejusdem aedificii munimento. Et ut delectabilius stare possit, libet super tectum ponere sanctae crucis trophaeum, similitudine congrua expressum. Sicut enim potens quilibet multa comprehendere et ad se trahere studens, extendit brachia sua ad trahendum: sic Dominus noster Christus per palmas in cruce tensus, omnia quae voluit ad semet mystice traxit. Unde ipse dixit: Si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum. Inter quae omnia (1128B)et nos quoque ad se trahere dignetur, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saeculo saeculorum, Amen.

IN PSALMUM XC.
Quia diabolus membra Christi in nocte, item in die, tentare non desinit, testatur Psalmista, cum dicit: Scuto circumdabit te veritas ejus, non timebis a timore nocturno, a sagitta volante in die, a negotio perambulante in tenebris, ab incursu et daemonio meridiano. Juxta diversitatem horarum exprimitur qualitas tentationum. Quid est scutum veritatis aliud quam amor justitiae? Omnis namque amator justitiae assertor esse veritatis probatur. Porro justitiam amplectendo, veritatem conatur tueri. A quinque, percito nimirum assultu animae infra scripto, mens fidelis eruitur, si scuto veritatis praemunitur. In primis a timore nocturno liber evadit. Timor quippe nocturnus praesens est vita, cujus caligine tendentes (1128C)ad patriam, circumdamur; interim iter agentes sine intermissione bellum clandestinum atque forense, quod hostis antiquus administrat, toleramus. Verumtamen quanam parte ictus diriguntur contra nos, velut caeca caligine noctis circumsepti, nequaquam discernere saepiuscule ad purum possumus. Qui si quando sagitta arcu dolositatis emissa, teipsum appetierit: quia summi regis praeceptis te militaturum mancipasti, ex tunc scutum ejus arripuisti: exple promissum, caveto mentiri, ne sis, quaeso, retrograda. Sic certe casso vulnere perspicies sagittam malignitatis a teipso declinantem. Quid igitur per sagittam, nisi iniquitas incursans improvise? quid vero diei nomine, nisi discretio figuratur? Volat igitur sagitta per diem, cum, remoto discretionis nubilo, percipit qui tentatur, id esse proculdubio peccatum quod virtutes animi molitur expugnare. Hostis nonnunquam cum homine negotium tractare videtur, cum eousque sibi delectationem patrandi sceleris ingerat, quod etiam respuendi, vel agendi quod ille persuadet, (1128D)pendulus permaneat. Hic sane nomen negotii sonare videtur. Negotium enim quasi negans otium dicitur. Omnis itaque qui diabolicam impugnationem perpetitur, ad utrumlibet vacillans efficaciam negotii sortitur. Nulla namque sibi requies conceditur, donec optio perseverantiae seu ruinae terminetur: cumque circa haec inefficax plerumque reperiatur, utpote victus totas vires suas adversus agonothetam hujusmodi exerit: sed eum quem nutantem, quasi negotium tractantem inspicit, impetu statim validissimo percutit, et ad delectationis barathrum, quibus potest viribus pertrahit. Quaeres quidem per vocabulum incursus exprimitur. Quid plura? Sequitur vehemens furor daemonii meridiani, quod sibi consensum foedae delectationis allicit, quoniam sicut sol cum centrum plagae meridianae ascenderit, quo altius surgat non habet; ita vero malignus spiritus, postquam animam sibi consciendo illexerit, locum superiorem quo possit irrepere haudquaquam invenit.</text>
      <sha1>rxy7uwtsekbbzyxd55gb4ekzpsnuy0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De orthographia (Alcuinus)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54519</id>
    <revision>
      <id>267491</id>
      <parentid>261551</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T08:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48912" sha1="l9btch1g0qu8b3memn0jd1evo2b4lw4" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Alcuinus
|OperaeTitulus=De orthographia 
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  Saeculo IV
|SubTitulus=
|Genera=Grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
'''[[Patrologia Latina/101|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 101]]'''


De orthographia (Alcuinus), J. P. Migne

301 MONITUM PRAEVIUM.

(0901C)
Beatum Alcuinum de Orthographia scripsisse diserte testatur Vitae illius scriptor. Similiter Trithemius, libro XI de Viris illustribus O. S. Ben., cap. 26, et Joannes Baleus Anglus, Cent. XI Script. Brit., inter Opera Alcuini recensent librum unum de Orthographia. Latuit vero hoc scriptum omnes etiam solertissimos bibliothecarum veterum scrutatores ad hoc usque tempus; nec quae illius forma, methodus aut conditio esset, quisquam novit vel prodidit; adeo, ut celeberrimus Cave illud inter deperdita recensere non dubitaverit. Nos, cum vetustissimum codicem ms. bibliothecae illustrissimi metropolitani capituli Salisburgensis, numero 71 subnotatum, et circa initium saec. IX exaratum evolventes incideremus in opusculum orthographicum, inter genuinas epistolas Alcuini ibi descriptas comprehensum, opinari coepimus idipsum esse opusculum beati Alcuini hucusque desideratum. Nec opinio, ut confidimus, (0901D)nos fefellit; idem namque opusculum aeque vetusta manu scriptum sub nomine Albini magistri ab amicis ac sodalibus nostris San-Maurianis repertum fuit in bibliotheca Regia Parisiensi, in cod numero 4841 notato, cui cur fides non adhibeatur, nulla plane causa aut ratio succurrit. Enimvero cum certum sit ex Vitae scriptore pene coaevo, Alcuinum de Orthographia scripsisse; de hac vero arte exstet in laudato codice ms. Regio ejusdem pene aetatis opusculum de Orthographia, Albino magistro seu Alcuino inscriptum, quis jam vel leviter haerere possit quin idem huic scriptori tanquam vero parenti sit attribuendum? Accedit quod nihil ibi reperiatur quod (0902C)stylo Alcuini aut aevo illius repugnet: quin imo multa hic inserta sunt quae Alcuinus etiam alibi asseruit. Sic in Expositione psalmi CXVIII, vers. 147 (Tomo I, Col. 615), ait: « Immaturitas nocturnum tempus est, quod non est maturum, id est opportunum, ut agant aliquid vigilando; quod etiam a vulgo dici solet hora importuna; » quae verba etiam infra habentur sub litt. I. Similiter in Expositione psalmorum gradualium, v. 5 (Col. 620): « Incola, inquit, est, qui terram alienam colit; » quod nomen eodem modo infra sub eadem litt. I exponit: « Indigena, inquit, inde natus; incola aliunde veniens. »

His ergo rationibus persuasi, hoc de Orthographia opusculum tanquam genuinum Alcuini fetum primo vulgamus ex binis codd. mss., uno Regio Parisiensi, qui tamen in fine mutilus est, ut infra sub litt. R adnotamus; altero Salisburgensi, additis lectionibus nonnunquam differentibus. Cumque Ven. Beda similiter librum de Orthographia scripserit tom. I Operum, (0902D)edit. Basil. (Patrologiae tomo XC), et Alcuinus inde nonnulla mutuaverit, non omittemus ea quae Ven. Bedae sunt, his [] notis distinguere. Credam librum de Orthographia, qui exstat in Anglia Cantabrigiae in collegio Corporis Christi, relatum a Thoma Tannero, Bibl. Britannico-Hibernica, pag. 21, non esse alium quam quem hic vulgamus, cum idem habeat cum nostro initium, scilicet Aeternus, aetas per ae diphthongon, etc. Sed illius videndi nulla nobis via patuit.

LITTERA A. ME LEGAT ANTIQUAS VULT QUI PROFERRE LOQUELAS, ME QUI NON SEQUITUR, VULT SINE LEGE LOQUI.
Aeternus aetas [per ae diphthongon] aequitas, aevum (0903A)aequus, id est, justus per duo u. Sed tamen haec omnia per ae diphthongon scribenda sunt. Equus si animal significat, per simplicem e scribi debet. [ Aula Latine domus regia est, et per a scribitur. Aule per simplicem e, Graece atrium dicitur. Ideo in psalmo ubi legimus: Adorate Dominum in aula sancta ejus (Psalm. XXVIII, 2), non palatium aulae nomine, sed atrium Graeco vocabulo debet intelligi.] Aulea per e si tentoria significat. Unde et in Isaia juxta LXX interpretes: Dilata locum tabernaculi tui, et AULEAS tuas confige. Actuarii cum u, id est, diversis actibus occupati dicuntur. Actarii vero scriptores actorum appellantur [ Ms. Reg., Actuarius . . . dicitur].

302 [ Ante praepositio multa significat; nam et tempus significat, cum dicitur: Ante diem festum Paschae (0903B)(Joan. XIII, 1). Et praesentiam significat, ut: Ante conspectum gentium revelabit justitiam suam (Psal. XCVII, 2), id est, coram gentibus. Et dignitatem, ut: Posuit Ephraim ante Manassen (Gen. XLVIII, 20). Et: qui post me venit, ante me factus est (Joan. XV, 27), id est, mihi praelatus.]

Arguo, argui et argutum, id est, convictum, faciunt arguturus. Amo, amavi, amasti faciunt, et saepe illa verba, quae in praeterito perfecto v consonantem assumunt, in secunda et tertia persona syncopam patiuntur, ut, neo, nevi, nevisti vel nesti. Illa vero quae in praesenti v habent consonantem, non possunt in praeterito syncopam pati, ut, lavo lavasti [Ms. Reg., lavisti ], nemo dicit: lasti, vel lasti sunt. Adipiscor adeptus sum facit. Accusso per duo c et per duo s scribi (0903C)debet. Accedo per duo c. Saepe ab euphoniae causa in sequentem mutabimus [ Ms. Reg., mutabitur] consonantem, ut afficio, affluo, allido, ammoneo, annuo, appono, arripio, assumo. Alligo per duo l. Annuo per duo n. Apparo [Ms. Reg., appareo ] per duo p. Attuli per duo t scribi debent. At si conjunctio est per t scribendum est; si praepositio, per d. Atque item conjunctio composita per t similiter scribendum. Apud praepositio in d finiatur. Ab artu artubus; ab arte artibus. Similiter ab arcu arcubus; ab arce arcibus dicendum est. [ Aeger animo; Aegrotus corpore: utrumque per diphthongon scribitur]. Alibi, alio loco. Alias, alio tempore significat. Aer dissyllabum est, et non habet pluralem numerum, nisi aera tantum. (0903D)Aes monosyllabum est. Aufero, id est, abfero, b in u mutata.

Ad praepositio corrumpitur, si sequens verbum a consonante incipit, ut: apponit, ammittit. Allium et dolium per i scribenda, ut, Virgilius (Eclog. II, 11): Allia serpellumque. Acer facit pluraliter acria [Ms. Reg., acri]. Acris facit pluraliter acres.

[ Audacter Latinum est; sed audaciter melius, quia nomina x littera terminata in adverbiis r et i assumunt, ut, atrox, atrociter; ferox, ferociter. Accersit, qui evocat. Arcersit, qui accussat.]

Acervus, per u, cujuslibet rei congeries est, forte lapidum vel frugum. Acerbus per b immaturus aut asper. Alia sunt quae per duo u scribuntur, quibus (0904A)numerus quoque syllabarum crescit. Similiter enim [ Ms. Reg., Simili enim] vocali vocalis adjuncta non solum non cohaeret, sed etiam syllabam auget, ut, ingenuus, arduus, exiguus, et vacuus, quod per c non per q scribendum est. Eadem divisio in verbis quoque est, ut, metuunt, statuunt, tribuunt, acuunt, quod per c quoque non per q scribendum est.

Aspiro, aspicio, sine d scribenda sunt per simplicem s [Ms. Reg., Asspiro, asspicio per duplicem s ], licet cum ad praepositione composita sint, quia perit ibi d. Apparet, quod videtur, per p. Adparet, quod obsequitur per d, non regulae ratione, sed discretionis causa. Arbor, omne lignum dicitur. Arbusta, non nisi fructifera.

Avena, si ad germen, sine h per v scribendum est. (0904B)Habena, si ad retinacula jumentorum, per h et b scribitur. [ Advocatur daturus patrocinium. Evocatur praebiturus obsequium. Invocatur praestaturus auxilium. Adportare est aliquid adferre. Asportare, auferre aliquid. Comportare simul portare in unum locum. Deportare deponere. Exportare tollere.]

Album natura; candidum cura facit. [ Armarium, ubi quarumcunque artium instrumenta servantur. Armamentarium, ubi tantum tela armorum. Accedit, per e ab ambulando. Accidit per i ab eventu.]

Ante praepositio interdum integrum [ Ms. Reg., integra] manet, ut, antecedit, antevenit. Interdum mutatione e in i litteram corrumpitur, ut, anticipat.

A et ab et abs praepositiones unius significationis sunt, ut a me, ab homine, abstuli. Sed ab saepissime (0904C)scribitur, cum sequens verbum a vocali incipit, ne dictio multis consonantibus oneretur, ut, ab uno. Si vero a consonante pars orationis incipit, a solum ponatur, ut, a fratre. Abs tamen in compositione saepius propter euphoniam integra manet, ut abs te, abscondo, melius sonat, quam ab te, vel abcondo; sicut melius sonat ab urbe, quam abs urbe.

303 Avunculus per duo u, quia ab avo diminutivum est, uo syllaba in uun conversa. Alvus, cum ventrem significat, per u digammon, cum vero colorem [ Ms. Reg. addit: quod est albus], per b scribitur. Ara cum altare significat, sine h aspiratione; cum vero cubile porcorum, cum aspiratione scribitur. Aemulus et aedituus et aerumna omnia per diphthongon scribuntur. Aequimanus per ae quoque, id (0904D)est, ambidexter, qui utraque manu utatur pro dextera. Avarus, si vitium significat per u. Si gentem [ Ms. Reg. addit: quod est Abari] per b scribatur. Acclamo per duo c, id est, cum falso aliquem accusso. Reclamo, aliquem exeuntem vocitans. Inclamo, et succlamo, murmurandi est; perclamo [ Ms. Reg., proclamat], laudandi vel deprecandi exaltatio; declamo [ Ms. Reg., proclamo] rhetorizandi. Exclamo, quando pro viribus vocem exalto. Alea si ludum significat per e; si ab alius alia venit, per i legitur.

Amittit per unum m, id est, relinquit. Ammittit per duo m, id est, assumit. Ideo inmissa dicendum est, ammitte te, vel admitte [Ms. Reg., inmissa dicimus (0905A)ammiti, ut admitte]. Affatim per duo f, id est, statim, vel satis. Agger per duo g scribendum est, quando stratam significat; si autem campum, ubi seminari potest, per unum g.

Accentus per duo c, ubi vox levatur [ Ms. Reg., elevatur] in verbo. Angor, id est, angustiam patior, per n et g scribendum est. Aeripedem, id est, velocem per a et e divisas dicendum est. Allecti per duo l, id est, electi, inde allegit dicitur. Allicit, id est, invitat, similiter. Altilia, quasi alatilia, id est, aves saginatae. Attonitus per duo t, id est, intentus vel stupore diffusus. Attingit per duo t scribatur.

LITTERA B.
Benedictio et oratio t debent habere in pene ultima (0905B)syllaba, non c et alia similia. B in s mutatur sequentibus t et c, ut, sustulit, suscipit. Benificus ab adverbio bene compositum per b scribatur, veneficus a veneno per u. Bis adverbium per b, vis nomen per u scribendum est [ Ms. Reg., scribitur, ut haec vis, hujus vis, huic vi]. Bile si fel significat per b, si abjectum aliquid, quod est vile, per u scribendum est. Berna si domi genitum significat, id est, ΟἸΚΟΓΕΝΗϞ per b scribendum est; si tempus, ut verna tempora, per u scribi auctores voluerunt. Berbena utraque syllaba a b incipiat.

[ Belzebub, non Belzebul. Belial, non Beliar dici debet. Baptismus baptismi genere masculino, et baptisma baptismatis, et baptismum baptismi [ Ms Sal., baptismus, baptisma, etc.] invenitur.

(0905C)B littera contra f non sonat, sed in eam transit in compositione, ut offui non obfui; suffero pro subfero. B quo in s transire solet multis in locis, ut, sustuli, suscipio, susteneo, suspendo; pro subtuli, et subcipio, et subteneo, et subpendo. Bes sive bisse, quod significat VIII uncias per b scribendum est. Bimus, quasi bihiemis, et inde bimatus derivatur, a b incipit; et biennis quasi duorum annorum. Benivolus et benignus, et benificus, licet a bene adverbio sit compositum, tamen per i non per e in secunda syllaba scribitur: similiter et malivolus, malificus; sicut a pace pacificus.

Bibo a potu per duo b et facit praeteritum bibi. Vivo a vita per duo v et ambo consonantes, et facit praeteritum vixi. Bivium, iter duplex, prima syllaba a b (0905D)incipit, secunda ab u consonante. Brevis, secunda syllaba per v, inde breviter. Balteum, cingulum, per e scribatur. Beo, beas; inde beatus: sicut meo, meas, inde meatus: et creo, creas, inde creatus.

Causa per unum s scribatur. Circum praepositio quibusdam in locis m amittit, ut circuire; in quibusdam servat, ut circumvenit: in quibusdam postponitur, ut Virgilius: Maria omnia circum. Caverna per u; taberna per b scribatur.

Cana, si locum significat per unum n, si germen, id est, canna per duo n scribatur. Cynomia, si per y scribatur, caninam muscam significat. Cynos, Graece (0906A)canis dicitur. Coenomia per diphthongon oe communem muscam, id est, omnis generis muscam signat [ Ms. Reg., significat], quia coenon Graece commune dicitur; unde coenobium [Ms. Sal., coenubium ] communis habitatio appellatur. Carduus trium syllabarum est, sicut arduus, fatuus, mortuus. Cuspis, cuspidis, non cuspes. Commodamus quae recipimus, per duo m scribatur. Mutuamus, dum aequalia recipimus. Comminus per duo m, eminus per unum m. Comminus cum gladiis pugnamus; eminus cum lanceis; quia illud a manu non recedit; hoc e manibus emittitur. Collocat per duo l scribitur.

304 Cerno, et cresco et glisco in unum praeteritum perfectum veniunt, quod est crevi. Cupio cupivi facit et cupii. Casses retia dicuntur, per duo s scribitur. (0906B)Comedia carmina sunt, quae in conviviis canuntur, per e simplicem scribitur.

Comburo, comparo, compono per m et non per n scribuntur: sic complaceo, commoratus, comprehendo, commodat, computrescit, commendat, commune, complures et talia ( Ms. Reg. addit: per m scribenda sunt]. Camelus per unum l. Celo, celas, id est abscondo, per simplicem e. [Caelo, caelas, cum picturam significat, per ae diphthongon scribendum est. Unde melius intelligitur caelum a pictura siderum, quam a celando mortalibus arcana dictum. Circa ad visibilem materiam vel locum pertinet. Erga ad animum spectat, maxime cum aliquem propensiorem affectum generat proximorum.] Circum ad tempus refertur.

(0906C)Cis localem habet significationem, ut: cis Alpinam Galliam: et pro ultra accipitur; ut: cis praefinitum tempus, hoc est, ultra; ex eo citra. Citra eamdem pene significationem habet quod cis. Nisi quod propriis nominibus cis; et appellativis citra saepius praeponi solet. Cis Rhenum; cis Alpes; citra forum, et a cis, citra: a citra, citer, citerior, citissimus.

Circiter ad numerum solum pertinet, ut: circiter tria millia, vel circiter horarum decem. Carcer ubi homines clauduntur. Carceres unde quadrigae exeunt. Cepit per simplicem e a capiendo. Coepit per diphthongon oe de incipiendo. Coepta per diphthongon oe; incepta per simplicem e. Con praepositio si ad verba a vocalibus incipientia accedat, n consonantem perdit, ut, aequo, cooequo; eo, coeo, et reliqua. Si autem (0906D)ad verba a digammon incipientia, non perdit n litteram, ut, volo, convolo; vinco, convinco. Coquus, coqui, prima syllaba per c; secunda per q. Non enim dicimus quoquere, sed coquere. Conjunx [Ms. Reg., conjux ] secundum analogiam per n scribendum est, ut conjunx; sed euphoniae causa n tollitur et dicimus conjux. C sequente, nullus vocalis [ Ms. Reg., nulla vocalis] aspiratur, ut acies, ecce, oculus.

Caelebs, qui sibi iter facit ad coelum; et caelebs coelestium ducens vitam; et coelicola, qui coelum colit, ut angelus. Haec per ae diphthongon scribenda sunt. Coaetaneus, quasi compar aetatis, et per ae diphthongon scribitur. Cado, cecidi, a cadendo per et (0907A)Caedo, caecidi, a percutiendo per ae diphthongon scribitur. Cedo, cessi, a declinando, per e scribitur. Caluo, id est decipio, per u scribitur; Calui secundum regulam debet facere, et exinde calumnia derivatur.

Dilectum ab electione per di. Nam diligi affectionis est, inde dilectio et diligo [ Ms. Reg., Nam diligi affectionis est; deligi judicii]. Deligi per de; deligi judicii est. Delictum, id est, peccatum, in prima syllaba per e, in secunda per i scribendum est. Dilectus, id est charus, mutato ordine i in prima syllaba, et e in secunda debet scribi. Delectatio et delector, et quae declinantur ex eis, per e scribenda sunt, et in prima et in secunda syllaba.

Deus per solam e. Daemon per ae diphthongon scribitur. (0907B)Decus honoris est; decor formae. Descendo per e dicitur. Desperatus per e. Dispersus per i. Deficiscor, defectus sum facit. De memorativum est, et intentivum, et privativum; de homine; detraho; desum. De praepositio aut plena in compositionibus ponitur; ut deducere, demonstrare, detrudere. Aut correptione e littera corrumpitur, ut deorsum. Nam quando e littera in i transit; ut,
Aera dimovit tenebrosum et dispulit umbras; non est a praepositione de, sed a dis, ut, distraho, disperio [Ms. Reg., dispertior ].

Dissertus, id est, eloquens, per di scribitur. Desertus, id est derelictus, per de. Delator, qui defert ad accusandum per de praepositionem. Dilator, cum tardare (0907C)significat, per di praepositionem scribatur. Deluit, id est purgavit, per de. Diluit, id est imperat, per di scribitur. Deduco, de amico producendo, per de. Diduco autem, id est distraho, per di. Didymus prima syllaba per i, secunda per y. Discedo per i scribendum est.

Di quidem, et dis separativa sunt, et eamdem significationem habent, quomodo ab et abs, ut: divido, distraho. Et dis componitur, quando sequitur c, f, p, s, t et i loco consonantis, ut discutio, differo, diffundo, s in f mutata euphoniae causa, ut disputo, disspero [Ms. Reg., dissero], distraho, disjungo. In aliis consonantibus di praeponitur, ut diduco, digero, diluo, dimitto, diruo; et ubique di producitur, praeter dirimo, disertus.

305 LITTERA E.
(0907D)
E in compositione privativum est, vel intentivum, ut, enodes trunci; enarro. Ecquid in prima syllaba per c scribatur, quoniam significat enquid, n in c conversa. Edo ab edendo facit es, est. Esto, ecce, consentio. Expergiscor et experior faciunt praeteritum expertus sum. Exsilium s debet habere. Item x transit in f litteram, ut effluo, effodio, effero, efficio. Exuviae per u. Excubiae per b scribantur. Exsequi per q scribendum est. Emporium sine h, Latine mercatus interpretatur. Emolamentum [Ms. Reg., Emolumentum ] per e scribitur. Aemulatio per ae scribendum est. Exsul addita s debet scribi, quia (0908A)extra solum est. Exultat melius sine s scribitur, quia x ex c et s constat. Aequor aequora per ae diphthongon scribi debet, quia ab aqua est nomen factum.

[ Exprobrat, qui commemorat quae praestat. Obprobrat, qui obprobrium [ Ms. Reg., opprobrat, opprobrium] objectat, hoc est vitium.] Exspectat per s scribatur. Exspectatur, id est, venturus: spectatur, qui videtur vel probatur [per s]. [Exercitus laboribus; exercitatus studiis [sine s]. Exstruere est in altum struere [ Ms. Reg., Exstruere est intellectum statuere, mendose]; instruere aciem vel actionem: adstruere, adfirmare; construere, in struendo conjungere; substruere aliqua supraposita subterstruere. Eorundem et earundem euphoniae causa per n non per m scribenda sunt]. Ex praepositio ad f litteram (0908B)formatur, ut effluo, effodio, efficio, reliqua; et haec ideo per duo f scribenda. Ex praepositio sequentibus b, d, g, l, m, n, litteris et u et i loco consonantium, x litteram amittit, ut: ebibit, edidit, egessit, elusit, emicuit, enervavit. Sequente vero f in eandem x mutat, ut effundo. Expecto, quod est pectino, sine s scribendum est. Exire sine s, ire enim est simplex, et quaecunque ex hoc formantur, ut exitus, exitium, exitiale. Exscindo, exsculpo, exstruo per s scribenda. Exsisto similiter: sistere enim per s dicimus. Examen sine s. Exiguae similiter scribendum sine s. Ex pro extra invenitur poni, ut excludo, extracludo. Exsul, extra solum. Modo pro valde, ut excelsus pro valde celsus. Modo privativum vel intentivum vel perfectivum, ut exstirpo, extendo, expleo.

LITTERA F.
(0908C)
Formosus sine n in secunda syllaba scribendum est, ut harenosus, frondosus, aquosus, herbosus. Participia vero habent n, ut, tonsus, tunsus, pransus, pensus. Feriae quoque non fereae scribendum est. Flavus, prior syllaba ab f; sequens ab u incipiat. Fides fidei prima syllaba brevis. Fides, fidis, de chorda utraque longa. [ Fidus de amico dicitur. Fidelis de servo. Fidus, fidissimus, comparativum non habet, sed pro eo dicendum est: magis fidus, minus fidus. Fastus de superbia facit fastuum genitivum pluralem. Fastus de libris fastorum facit. Fungi agere est; defungi, peragere. Fremor est murmur hominum: Fremitus ferarum est. Furvum nigrum dicimus. (0908D)Flavum rubeum dicitur. Fulvum certe aurum, cui ad decorem splendoris sui nigelli aliquid addatur [ Ms. Reg., additur]. Foros masculinum, tabula navium est, ubi remiges sedent, et semper pluralis est]. Fedus, quod est deformis, per simplicem e scribitur. Foedus, quod est pactum, per oe diphthongon. Falso nomen ablativi casus, et verbum primae conjugationis, et adverbium est. [ Flagitia, quae in Deum peccamus: Facinora, quae in hominem. Fimus et fumus; fames et fenum, et fel pluralem numerum non habent].

Fulcio et fulgeo eundem habent perfectum fulsi. F littera in speciem figurata est cujusdam litterae, (0909A)quae digamma nominatur, quia duos apices ex gamma littera habere videatur. Ad hujus soni similituninem v consonantem loco ejus nostri posuerunt, ut votum, virgo; pro fotum, firgo.

Festucam, non fistucam dicito. Forfices secundum etymologiam si a filo dicuntur, f ponitur, ut forfices, quae sunt sartorum. Si a pilo per p, ut forpices, quae sunt tonsorum. Si ab accipiendo per c, ut forcipes, eo quod formum capiunt, quae sunt fabrorum. Formum enim antiqui dixerunt qualidum [Ms. Reg., calidum ]; unde et formosus [ Faris, fatur, a fando; et non habet primam personam]. Filex dicitur, qui felicitatem dat. Felix, qui felicitatem accipit. Filex, per quem datur felicitas. Fingo, finxi, fictum, ficturus facit. Findo, fidi, fissurus facit. Figo, (0909B)fixi facit. 306 Fundo, fundas, a fundando. Fundo, fundis, a fundendo. Ferio et percutio unum habent praeteritum, id est, percussi, et hoc per duo s scribendum, sicut uro, ussi. Fero, fers, fert facit, differentiae causa, in secunda et tertia persona, ne si feris, ferit diceretur, quod a ferio, feris, ferit putaretur venire. Fero et tollo faciunt praeteritum tuli. Furio et insanio unum habent praeteritum, insanivi. Facio imperativum facit fac, differentiae causa, ne si face diceres, quod a nomine putaretur venire, quod est fax. Similiter dic, duc et fer [differentiae causa] per apocopam proferuntur; nam si dice, duce, fere diceremus, aliud significare putaremur.

[ Gaudium animi est laetitia; exultatio etiam verborum (0909C)atque membrorum.] Gnatus per g et n scribendum, sicut gnavus, quia et in compositione ipsam retinet g [Ms. Reg., ipsa retinetur g ], ut agnatus, ignavus. [Gremium interius; sinus exterius est. Gith monoptoton et pluralem numerum non habet; est autem neutri generis, et per omnes casus declinatur]. Gnarus, id est, doctus, perfectus, sciens. Gnavus, fortis, agilis. Garrit, subtiliter murmurat. Garrulus, verbosus, loquax. Gestit, vult, cupit, optat, desiderat. Gestat, id est, portat. Gloriosus a frequentia claritatis dicitur: pro c, g, littera commutata est. Grandaevus, quasi grandis aevo, ideo per duo u scribitur. Gratulor pro gaudeo, et gratias ago.

LITTERA H.
(0909D)Habeo a tenendo cum aspiratione scribitur; abeo a recedendo sine aspiratione, et est compositum a duobus integris ab et eo. Hiatus, oris apertio cum aspiratione. Chiatus per c et h vas significat. Hymnus per h scribendum est. [ Hi et his pronomina per unum i scribuntur.] Haud, quod [ Ms. Reg., quando] adverbium est negandi, d littera terminatur, et aspiratur in capite; quando autem conjunctio disjunctiva est, ut aut per t litteram sine aspiratione scribatur. Hujusce per c litteram scribendum est; antiqui enim pronominibus ce addebant, ut hicce, illicce, isticce. Unde subtracta eadem novissima syllaba ce relictum est hic, illic, istic. Accentu tamen (0910A)remanente in novissima syllaba. Hiems sine p scribi debet, licet sumpsi per p scribatur, propter psi Graecam litteram, cujus potestatem p et s in Latino habent.

Haurit per h scribi debet; audit sine h. [Herbescit ager, cum herbam generat; sicut adolescit, et pubescit, cum spicae proximat [ Ms. Reg., proximant]. H aspiratio ante vocales omnes poni potest; post consonantes autem quatuor tantummodo ponitur, c, t, p. r, ut habeo, heres, hiems, homo humus, Chremens [Ms. Reg., Chremes], Tharso, Philippus, Rhodus. H ideo vocalibus extrinsecus adscribitur, ut minus sonet; consonantibus autem intrinsecus, ut plurimum sonent. Habena, quae regit per b cum aspiratione; avena, quae significat tibiam vel stipulam (0910B)per v sine aspiratione. Hiscit, id est, os aperit. Hippocrita Graece, in Latino simulator. Hippo enim Graece falsum, chrisis judicium interpretatur.

LITTERA I.
Inclytus Graecum nomen est; nam clyton quod Graeci, Latine gloriosum dicunt. Idiota Graecum est, Latine imperitus. Intervallum per duo l dicitur. Interpretor per simplicem e et omnia, quae ab eo sunt, scribuntur. Inter praepositio in una voce sequente [lego] mutatur in l, ut intellego; in aliis integrum manet, ut interitus. Id pronomen ab eo, quod est, is, ea, id, per d scribitur. It, quod fit ab eo, is, it, per t scribatur. Jacet, qui cadit. Jecit, qui mittit quodlibet missile. Impar per m scribendum est. Impleo per m non per n. Ipsum neutri generis (0910C)dicendum est, non ipsud, ut illud, istud, quomodo [ Ms. Reg., quoniam] veteres nominativum masculini generis non ipsud, sed ipsus dicebant. Unde in Evangelio: Omnia per ipsum facta sunt, id est, Verbum. Identidem per n in priori loco scribendum, licet sit ab idem et itidem compositum.

Inlexit si per e, seduxit significat; si per u inlustrationem. Incestum scribendum est, licet veniat ab incasto. Innixus, procumbens. Innexus ligatus dicitur; indegena, inde natus; incola, aliunde Veniens; intempestivum veteres dixerunt inoportunum; tempestivum oportunum; oportunum a tempore dicitur.

307 Sic * inmaturitas nocturnum tempus est, quod non est maturum, id est, oportunum, ut agatur aliquid (0910D)vigilando, quod etiam vulgo dici solet, hora inportuna *.

Juvenis, juvenior, superlativum non habet, ut senex, senior. Solent autem juvenis et senior ad se invicem dici major et minor. Inpingo facit praeteritum perfectum inpinxi et inpegi. Ira repentino animi motu nascitur. Iracundia perpes est vitium. Invidus, qui invidet dicitur. Invidiosus, qui invidiam sustinet. In praepositio si composita sit, et p aut b vel m sequatur, n in m convertit, ut improbus, imbuit, immutat, impius. Quoties vero g sequitur, illam m amittit, ut ignarus, ignotus, nam gnarus et notus simplices sunt.

LITTERA K.
(0911A)
Kartago et Kalendae per k scribenda sunt. Caetera per c melius.

Liber sive codicem, sive libertatem, sive corticem significet, omnia per b scribuntur. Largitas humanitatis est; largitio ambitionis. Libidinosus a libidine per b. Lividus a livore per v scribendum est. [ Lepus animal est; lepos jucunditas voluptatis. Unde et gratum aliquid lepidum dicimus.] Limen aedium est; limes regionum. Loqui hominis est; obloqui obtrectatoris, sicut objecit, obponit [Ms. Reg., obicit, opponit]. Adloqui [Id., Alloqui ] persuadentis est hortantisque vel jubentis. Eloqui oratoris est.

(0911B)Laurentius et alia nomina quae nominativum casum singularem in ius mittunt, genitivum singularem et nominativum pluralem in duplicem ii habent; vocativum singularem in simplicem i aut ie, ut hic impius, hujus impii, o impie. Luceo et lugeo in unum perfectum deveniunt, ut luxi. Lino facit perfectum linui et linivi. Laetus per ae diphthongon scribitur, quia laetitia a latitudine vocata est. Leprosi a pruritu nimio ipsius scabiei dicti sunt, ideo per p scribi debent. Lego, legas, ab elegendo. Lego, legis, a legendo. Loquor, loqueris, loquitur per q scribenda sunt; locutus vero euphoniae causa per c et simplex u scribatur.

Munimentum a muniendo: [ monumentum ] ad sepulcrum (0911C)pertinet. Mille per duo l, licet milia per unum l scribatur. Malum si fructum significat longa a [Ms. Reg., longa est ma ]; si nequitiam, brevem dicito. Malus quoque, id est arbor navis longam a dicito. Malus homo brevem a debet habere [ Ms. Reg., brevem habet a lit.]. Machina per c et h scribendum, id est argumentum. Macte, id est magis aucte. Mollis si a mollitia per duo l. Molis [Ms. Reg., Moles ] si ad pondus, per unum l scribatur. Mane, dii infernales dicuntur. Mane sine s, diei initium. Marsuppium per duo p scribendum est. Mas primitivum est; Mares [Ms. Reg., masculinum; fort. masculus ] diminutivum. Machaera per c et h, id est gladius. Maceria, id est murus, per simplicem c. Mando, mandas, a mandando. Mando, mandis, a manducando. (0911D)Metalla per duo l scribitur. Mulceo et mulgeo unum habent perfectum [ Ms. Reg., in unum perfectum veniunt] mulsi. Menda deceptio vel fraus, inde mendax vel mendacium.

Mars et Mavors unum est, unde et Mavortia [quidam dici volunt]. Manuviae, oblivium, diluvium, suavium, lividum, [favius] flavius, avidus, fluvius, civitas, exuviae per v consonantem et i brevem proferuntur. Mattheus et Matthias per duo t, quod Graeci per τ et θ scribunt. Malo, id est magis volo; et nolo, id est ne volo per unum l. Malle et velle et nolle per duo l. Mitto per duo t et ideo in praeterito perfecto per duo s scribatur, id est, missi. Magnus, g sequenti syllaba jungitur [ Ms. Reg., sequenti syllabae (0912A)societur]. Magister, major in statione; nam isteron Graece statio dicitur.

Nobilis, mobilis, debilis, habilis, per b scribenda sunt. Nanctus, id est inventus vel adeptus, per n et c scribi debet. Nacturus participium futuri temporis per c solum. Navita et Nauta utrumque recte dicitur. Nummularius [Ms. Reg., Nummolarius ] per duo m, quod est nummorum largitor. Nummisma similiter per duo m, quod est nummi percussura. Navus, quod est strenuus vel efficax, per duo u scribendum 308 est. [ Nimis dicitur, quidquid plus fuerit quam oportet. Nam parvum est, quod minus est quam opertet. Horum in medio modus est, quod dicitur, satis est. Sed aliquando Latina lingua hoc verbo sic (0912B)abutitur, ut nimis pro eo, quod est valde, ponatur, veluti positum invenimus in litteris sacris. Nam et in psalmo: Tu praecepisti mandata custodiri nimis (Psal. CXVIII, 4), id est valde.]

[ Nullus est tam in re quam in persona. Nemo in persona dicitur, ut ne homo [ Ms. Reg., ut nemo homo]. Novi declinatur sicut odi et memini. [Nubit femina viro; vir autem ducit uxorem. Mulier nubit, quia pallio obnubit caput, genasque]. Nubo cum vocalis sequitur, b debet esse; cum consonans p, ut nupsi. [Nihil adverbium est; Nihili nomen est; homo enim nullius momenti, nihili dicitur]. Navigium omnis classica profectio dicitur. Nauta est omnis qui laborem facit navigandi. Navis, ablativus in i et in (0912C)e mittitur [ Ms. Reg., ablativum in i et in e mittit]. Nequam non malum significat, sed inutilem. Neglegens per g scribendum est, quasi nec legens, c in g conversum. Narro, narratio per duo r scribitur. Nihil et nil utrumque dici potest.

LITTERA O.
[ Olea ipsa arbor est, fructus oliva, succus oleum]. Obaudiens ab aure, eo quod audiat imperantem; ideo per au scribendum est. Ob praepositio interdum ponitur plena, ut est, obire, oberrare. Interdum in eamdem litteram transit, a qua sequens sermo incipit; ut offulsit, ommutuit, opposuit. Sequente vero v loco consonantis integra manet, ut obversus, obvius. Onus si de onere venit, per o solam; si de honore per h scribitur. Oblatrat per b scribendum est. Obstat (0912D)per b; optat per p scribitur. Obstupui, obstupeo, obsum, obstrepo, b ad priorem syllabam, s ad secundam pertinet. Obitus nomen, et subito atque obiter adverbia ab ob et sub praepositionibus incipiunt. Obsolevit s quidem habet, sed non ipsius verbi, sed praepositionis, quae est obs, sicut ab et abs. Obsolevit, id est inveteravit. Obnixus, id est conabundus per i. Obnexus, id est obligatus, per e scribendum est. Occasus per duo c et per unum s.

Pascha et Phase unum est. Parascheve per u debet in novissima syllaba scribi. Patriarcha h debet habere, id est princeps patrum. [ Patrium a patria dicitur. Paternum a patre dictum est. Papaver per v (0913A)scribendum est]. Pandectes, id est omnia ferentes. Ideo Vetus et Novum Testamentum, si insimul scribitur, Vetus et Novum insimul Pandecten dicitur. Pangor, pactus sum facit praeteritum. Parumper, id est parum praeposterata praepositione per; sicut pubetenus ablata s per apocopam. Pario, peperi, partum facit supinum verbum, inde pariturus. Parco facit praeteritum parsi [et peperci]. Patiens sum laboris. Plenus sum bonorum et bonis. Pavidus et avidus per v scribenda. Pavus, pavi, et pavo, pavonis. [Poenitet me muneris. Piget me perfectionis. Pudet me amoris. Pecto caput, non pectino. Pexum, non pectinatum.] Pene praepositio; et penes adverbium per simplicem e scribantur. Pennas avium. Pinnas murorum. Peto, expeto sine s scribi debet. Petredium abjecta (0913B)h in compositione a petendis haereditatibus dicitur. [ Pertinacia malae rei dicitur, et constantia bonae.]

Percussum corpore: Perculsum animo dicimus. Percutio, percussi per duo s, inde percussurus. Perjurus est qui male jurat. Pejurus, quasi pejus jurat, in verbo r non habet [ Ms. Reg., pejuro enim verbum r non debet habere; est enim quasi pejus juro]. Phoebus, id est Apollo, ita scribitur, ut post p sequatur h. Phoebus sol dicitur, Phoebe vel Phoeba luna, utrumque per p et h scribenda sunt. Pignora filiorum et affectionum. Pignera rerum. Plagiarius, id est seductor. Plaustrum, capistrum, claustrum, vestrum, rastrum, et talia tres consonantes, vocale sequente, in unam syllabam jungenda sunt. Pluris dicimus, quod majore summa taxatur. Plures vero de multitudine. (0913C)Plures comparativus gradus est, cujus positivus multi. Poderis per o et e, id est tunica talaris, qua sacerdotes in veteri lege utebantur. Poena, quod est subplicium per o et e scribitur. [ Pono aliquid simpliciter statuens. Dispono aliquid [operis] impensioris vel consilii facturus. Est autem [ Ms. Reg., Est etiam] disponere foederis ineundi]. Potior, 309 potitus sum, et perfruor, perfructus sum. Potius per o scribendum est, non per u, quia a potes [ Ms. Reg., a potis] venit. [ Potior fructus et fructu dicitur apud antiquos: Potior hanc rem. Potior, potissimus [facit]. Potamus eum, cui potum porregimus [ Ms. Reg., porrigimus]. Pometa dicimus, ubi poma nascuntur; Pomaria ubi servantur. Postulatur aliquid honeste; Poscitur improbe]. Postumus abjecta h [Ms. Reg., (0913D)Posthumus abjecta h; f. l., adjecta] in compositione, est enim post humatum, id est post sepultum patrem natus.

P in temporibus verborum per b commutatur; ut scribo, scripsi; labo, lapsi; nubo, nupsi. Praeeo, illi et alios. Praedico, ante dico. Prae in appositione vel compositione invenitur, et ad vel ob vel super vel valde vel ante significat. Terrentius: Contempsi illum hic prae me, hoc est, ad comparationem mei. Item: Fit misera prae amore, id est, ob amorem. Praesideo, supersideo. Praevalidus, valde validus. Prae praepositio et praeterea per ae diphthongon scribenda. Presto per o scribendum, non per u: unde prestolari (0914A)dicimus, non prestulari. Prehendo et Prendo utrumque dici potest. Pretium per e simplicem. Precari est rogari [ Ms. Reg. est rogare], deprecari excussare, vel purgare, utrumque per e simplicem; ut Virgilius (Aen. XII, 931):
Equidem merui, nec deprecor, inquit. Praemium cum diphthongo ae. Aliter prooemium praefatio dicitur. Praegnantem cum scribis, adnectis g secundae syllabae, aut scripto divides et alia hujusmodi, ut magnus, dignus, pignus. Primitiae pluraliter tantum dicuntur, sed aliquoties singulariter intellegendae. Privignus per detractionem e litterae dici potest, integrum enim ejus privigenum reor.

Probo verbum duplicem significationem habet; probamus enim quae elegimus, id est adprobamus. (0914B)Probamus, quae qualia sunt temptamus, ut, proba me Deus. Pro praepositio, cum sit naturaliter longa, interdum in compositione corrumpitur [ Ms. Reg. corripitur]; partim correptione, ut proavus; partim assumptione litterae d, ut prodest, proditus, prodigus. Interdum integra est et ipsa pars, cui conjungitur, ut procuro. Sequentibus i et v loco consonantium nunquam litteram perdit; aut mutat; ut providens; aut assumit, aut corrumpitur, ut projectus. Protinus per i temporale est, id est statim:
Protinus Aeneas coepit celeri certare sagitta. Protenus per e adverbium locale est, id est, porro tenus, ut: Cum protenus utraque tellus una foret. Pro in appositione vel compositione localis et temporalis (0914C)[ Ms. Reg. vel temporalis est]. Pro templo, provideo; et loco e et super, vel ante, vel ad vel in accipitur, ut prominet; id est, supereminet. Pro curia sociis signa dare, id est, ante curiam. Virgilius (Aen. V, 500) :
Summis incurvant viribus arcus
Pro se quisque viri; [id est, ad suas vires]. Pro testimonio, hoc est, in testimonio. Et pro interjectione accipitur, ut Pro dolor! et circumflectitur. Pulmentum et pulmentarium dicitur. Pudoris per u et o scribendum est: [poderis per o et e, id est, tonica [ L. tunica] talaris, qua sacerdotes in vetere lege utebantur].

LITTERA Q.
Quaestor a quaerendo, quasi quaesitor per ae diphthongon (0914D)scribatur. Quaestus lucri, per ae diphthongon. Questus [Ms. Reg., Querimonia ] lacrymarum per e. Quanquam prior syllaba n habere debet, non m. Quantus et tantus per n euphoniae causa, venit enim a quamtus et tamtus. Quantus, quam magnus dicitur. Querela per unum l, sicut suadela, tutela, candela, corruptela. Quatenus adverbium loci, id est, quousque, per e. [Quatinus conjunctio causalis, id est, ut, per i scribatur. Quaeritur, de inquirendo per ae diphthongon. Queritur, de plorando, per e. Queremonia, per duo e. Queror de te, tibi de illo. Item conqueror.]

Qui syllaba per q et u et i scribitur. Si dividitur, (0915A)per c et u et i scribenda est. Quid pronomen per d scribendum est. [ Quicquam et quicquid in medio per c non per d scribenda.] In compositione plerumque d in c commutatur [ Ms. Reg., conversa mutatur], ut in praepositionibus, accedo, accumulo. Quit verbum, quod fit a queo, quis, quit per t. Quot, quando numerus est, per t; quando pronomen per d scribendum est. [ Quoties et toties sine n [scribi debet]. Quorundam, sicut eorundem per n non per m scribendum est. Quo vadis, ad quem locum significat. Qua vadis, qua via dicitur. Quo aliquando pro ubi ponitur. Augustinus: Invenis domum famosam, quo boni habitant, id est, ubi habitant. Quotus cujus aetatis, unde et quota 310 luna dicitur. Augustinus: Quotusquisque in hac vita existere potest, qui non convincatur (0915B)esse peccator. Id est, in qua aetate; quo dierum vel annorum numero.] Quotidie adverbium numeri per q et u scribendum est, non per c, ut quot diebus. Cotidie [adverbium continuationis] per c et simplicem o dicitur et scribitur, non per q, quia non a quota die, sed a continenti die dictum est. Q littera tunc recte ponitur, cum illi statim u sequitur, et aliae quaelibet pluresve vocales litterae conjunctae fuerint, ita ut una syllaba sit. Caetera per c scribuntur.

LITTERA. R.
[ Radius masculini generis est; non radium neutri. Regium, quod regis fuit, dicitur. Regale, quod regi [ Bed., rege] dignum est. Recens feci dicimus, non recenter, utentes nomine pro adverbio.] Re praepositio (0915C)non tantum plena praeponitur quibusdam partibus orationis; ut removet, refricat, respirat; sed et d litteram assumit, ut redolere, redire. Sed interdum littera d geminatur, quoties ab ea sequens incipit syllaba, et una pars orationis [ Ms. Reg. et una syllaba] expletur; ut reddere dicimus geminata d; reducere autem simplici. Redoleo, unguentum dicitur. Re praepositio saepe cum ad consonantes accedit, geminat illas, quod plerumque apud antiquos est; ut cado reccido, tuli rettuli, pello repello, do reddo, lego rellego. Reliquiae per q scribendum est, et per unum l, licet Virgilius (Aen. I, 34) poetica licentia dixisset: Relliquiae Danaum.

Re praepositio d litteram extrinsecus accipit, cum (0915D)ad vocalem incipientem verbi alicujus accedit; quam d non accipit, si ad u consonantem accedat; ut ulcero redulcero, ago redigo, eo redeo; voco revoco, vinco revinco. [Robor arbor est; Robur virtutis. Rubor coloris]. Roseum per e. Roseaceum mixtum. R sequentibus a, u, vocalibus non aspiratur; ut arcus, urtica, urna; notatis aspiratur, ut hara, harena, harundo. R sequente e vocalem leviter effertur, ut erus eruum, ergon. Si post r sequatur b vel n vel s vel e longa, tunc graviter profertur; ut herba, herbidus, herbilis, herbosus; proprium hernae, unde est: Hernica saxa colunt. Hersilia, heredes, heredium, Herenius proprium, et Hercules.

(0916A)R sequente i vocalem semper aspiratur, ut hircus, hirquittallus, hirpinus, hirsutus, hirtus, hirtuleius, Hirrus proprium, nisi aut monosyllabum sit, ut ir; aut ex motu verbi, ut eo, is, irem: Iris, id est, arcus; aut nisi a post r sequatur; tunc enim non aspiratur, ut ira, iratus, iracundus, irascor, et quidquid ab eis fit. R sequente o vocali non aspiratur, ut orbus, si vero alia r sequatur, aut t, tunc aspiratur, ut horreo, horror, hortus, holerum, Hortentius. Notatur hordeum. Rhythmus Graece, Latine modulatio dicitur.

[ Salutare consilium est: ita salubre non nocet; salutare prodest. Salubre ad locum refertur et ad cibum. Saevus, saevio, saevi, saevisti per ae diphthongon. Sagena (0916B)per e cum retiam [ L. retia] significat. Sagina per i cum pastum et pinguedinem.] Sal et masculini generis et neutri dici potest. Sartrix vel sertrix, qui sarcit dicitur. Sarcinator, qui sarcinas servat. Sat per t scribitur, quia per apocopum a satisfit. Saturitas in cibo; in ceteris vero satietas dicitur. [ Sanguis dicitur dum manat; effusus vero cruor dicitur]. Scio, scivi, scitum, sciturus facit, et ex eo scisco. Scribo per b. Scripsi per p scribendum, quia b transit p in praeterito tempore. [ Secturus non sectaturus ( L. secaturus) a verbo seco.] Sed antiqui sedum dicebant, ideo sed per d scribendum est. Sedeo, sedi, inde sessurus per duo s. [Segnities vitii est; segnitia frigoris]. Sensus nomen est quartae declinationis, et participium est praeteriti temporis a verbo passivo, quod (0916C)est sentior, cujus etiam perfectum est, sensus sum, sensus es, sensus est; non sentitus.

Saepe b in praepositione sub euphoniae causa in sequentem mutabitur consonantem, ut suffero, suggero, summitto, suppono; saepe integra manet, si sequens syllaba a vocali incipit, ut subaudio, subesse, subire, subsistere, subala. Sanies, soccordia, sitis; et in neutro sulphur, scrupulum, sinape, siler, singulariter tantum dicuntur. Sed Virgilius (Georg. III, 449): Sulphura viva; et Terrentius masculini scrupulus 311 retulit. Sero, seras, seravi a claudendo, quae veniunt a sera, id est, vespera; et quia sero, id est, vespere civitatum obclauduntur portae, et inde serae, id est, vectes, quibus portae vel hostiae [ L. ostia] urbium (0916D)obfirmantur, ut in psalmo: Quoniam confortavit seras portarum tuarum (Psalm. CXLVII, 13).

Sero, seris, sevi, a seminando. Sero rumores, id est, devulgo. Servile, civile, et olive per v scribenda sunt, i longa ante l. Servus et saevus per duo u, ita ut prior digammon sit, sequens vocalis. Similiter parvus, pravus et corvus. [Servitium multitudinis servorum est. Servitus condicio serviendi. Sed veteres indifferenter servitium pro serviendo posuerunt. Similis sum tui moribus. Similis sum tibi facie.] Sicut primus e multis; et prior ex duobus; ita postremus de multis, et posterior e duobus. Solemne, eo quod solet in anno per unum l. Sed et m sequenti (0917A)syllaba secundum Priscianum jungi debet. [ Sol in utroque numero declinatur; sed singulariter sol ipsum luminare significat; at soles ipsos dies nominamus, in quibus sol totum inluminat polum. Nonnulli tamen veterum ipsa carmina soles nominavere, sicut Oratius exorsus est; soles meos omni ecclesiae vestrae commendo. Et Maro (Eclog. IX, 52):
Saepe ego longos
Cantando puerum memini me condere soles. Solium proprie sedis regalis est, unde Graece basilicos thronus vocatur. Somnio, non somnior; somniavi, non somniatus sum.

[ Sors, sortis; et sors sordis dicitur. Unde Ambrosius: Mundet vassa, ne sors aliqua vini gratiam decoloret. (0917B)Tametsi negant quidem sordem nominativum singularem habere]. Spondeo, spopondi in secunda syllaba s amittit, velut Prisciano placet. [ Sterceratos agros non stercoratos dicas, quibus stercus ad fecundandum infertur.] Studio tibi feci, id est, dum studeo tibi. Studio tuo feci id, te studente. [ Sumimus, cum ipsi accipimus ab alio. Sic cum damus, dicendum accipe; cum permittimus ipsi tollere, dicendum est sume.] Sumpsi per p scribendum; similiter et sumpturus. Supervus, qui super vult videri quam est. Supter per p non per b scribitur. [ Supter est, quod re aliqua superiore premitur. Suptus, quod demissum altius non tangitur. Super est, quod eminet; supra, quod substratum aliquid habet]. Supplico divinae pietati, per duo p. Suppellex per (0917C)duo p scribitur. Syriam, Syracusas, symbolum, sicut et in veteris libris, sic in nostris per y scribi oportet.

Totidem per t scribitur, quia a tot numero adverbiali venit. Trans praepositio interdum plena est, ut transtulit, transeo, transactum. In quibusdam n et s admittit, ut traducit, traicit. Tabula et fabula per b scribantur. [ Testor, aliquid confirmans sententia. Contestor cum quadam auctoritate affirmans. Protestor manifesta cavenda denuntians. Obtestor aliquem jurare compellens. Attestor aliquem ad testimonium vocans, qui sit dignitate vel auctoritate eminus [ L. eminens]. Detestor aliquid execrandum respuens. Triumphat hostem, qui superat. Triumphat nos Deus, (0917D)cum superandi hostes auxilium tribuit.

Transmigro verbum duplicem significationem habet; transmigro enim, cum de loco ad locum iter facio. Item transmigro dicitur, cum additamento accusativi casus, id est, cum aliquem de loco ad locum transfero, ut: Nabuchodonosor transmigravit Judaeos ab Hierusalem in Babyloniam. Transmigrans participium aeque dupliciter, et de loco ad locum transiens aliquis; et alium de loco ad locum transferens intelligitur.] Tunc temporis adverbium est; tum ordinis. [ Terga hominum sunt tantum, singulariter tergum. Tergus quadripedum, pluraliter facit tergora, id est, coria.] Ideo in exemplo quod grammaticus posuit, vitiosa compositio est: Versaque juvencum (0918A)terga fatigamus hasta. Quia quod hominum fuit, animalibus imposuit, et est cacosyntheton.

Tinguere dicendum est, non tingere. Temeritas sine consilio; audacia post consilium. Temperantia animorum; temperatio rerum; temperies aurarum. Turbo si sit proprium, turbonis facit; si appellativum turbinis; nam sive ventus, sive quo ludunt pueri, hic turbo dicitur. Virgilius (Aen. VII, 379).
Torto sub verbere turbo.

312 [ Teloneum non theloneum, id est, per t simplicem: non aspiratione addita. Est autem Graece telon, Latine vectigal.] Traho, veho in praeterito aspirationem in x convertunt, ut traxi, vexi. Alia projiciunt aspirationem; dicimus enim prehendo, et prendo; vehemens et vemens; nihil, nil, et nihili. (0918B)Hercule. et ercle, quod est adverbium jurandi.

Vinea, si arborem significat, in prima syllaba i debet habere; et in secunda e, si ad indulgentiam pertinet, prima syllaba e, et secunda i habeat, ut est venia. Urgere debemus dicere, non urguere. Virgilius: Urgentur poenis. Item: Urgere tela manu. Vaccas, si animalia significat, per v; si flores lauri, id est, baccas per b scribatur. Vallis et vallum per v scribendum est. Ballistra et ballena per b. Valva, quod est ostium, per v. Balba mobile nomen, balbus, balba, balbum. Quod est tardiloqua, per b scribatur. Valde adverbium a valido nomine veniens, unde valde corrupte dicitur, per v scribendum est.

(0918C)Vellus, si lanam significat, per v; si bellus, id est, pulcher, per b scribatur. Ver et vir per v scribenda sunt. Vel, si conjunctio est, per v; si humorem significat, per f, si idolum, per b scribendum est. Verbera, prior syllaba ab v; posterior a b incipiat. Ulciscor, ultus sum facit. Volo, volas a volando. Volo, vis a voluntate, quod imperativum naturaliter non habet; quia imperata necessitatis sunt, non voluntatis. [ Vis duplicem significationem habet, et virtutis videlicet, quod Graece ΔΎΝΑΜΙϞ dicitur; et violentiae, quod Graece ΒΙΑΝ vocatur. Verbex vobis, ab v incipiendum est, et facit genetivum verbeces, longam e in secunda syllaba. Dum vertex, cordex, codex i brevem habent in obliquis casibus, ut verticis, (0918D)corticis, codicis et caetera talia.

[ Ulterior et ultimus positivum gradum non habent.] Veniunt, qui vendunt; veneunt, qui venduntur. Velocitas pedum et corporum; celeritas animorum et factorum. Ulcus, quod nascitur. [ Vulnus, quod per alium fit. Urgeo, non urguo. Virgilius: Quibusve urgentur poenae. Ungo, unxi; quomodo pingo, pinxi, uterque sine u; attamen ad nomen derivativum addit; ut pinguis unguine]. Vulva, malva, stiva per v loco consonantis scribentur. Valde, per detractionem i litterae hoc adverbium dictum est, quasi valide. Valide enim integra dictio. Villus est vestimentum; villa possessio.

[ Vas, vadis, de fenore, genere masculino. Vas, vassis de vasculo neutrum], utraque per v, fas per f (0919A)indeclinabile; unde fasti dies, quibus jus fatur. Vesper incerti generis est, ut Prisciano placet; (0920A)ideo evangelista dixit: Vespere, quae lucescit in prima sabbati.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>l9btch1g0qu8b3memn0jd1evo2b4lw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Liber manualis (Dodana)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60830</id>
    <revision>
      <id>267487</id>
      <parentid>197974</parentid>
      <timestamp>2026-05-25T21:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22710" sha1="pbhzeqy6f5ns7iz618pzci5anqymybw" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Dodana
|OperaeTitulus=Liber Dodanae manualis
|Subtitulus=quem ad filium suum direxit Wilhelmum
|Annus=842
|Genera=
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
'''[[Patrologia Latina/106|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 106]]'''


106.0109A| Cernens plurimos cum suis in saeculo gaudere proles, et me Dodanam, o fili Willelme, a te elongatam conspiciens procul, ob id quasi anxia et utilitatis desiderio plena, hoc opusculum ex nomine meo scriptum in tuam specie tenus formam legendum dirigo: gaudens, quod, si absens sum corpore, iste praesens libellus tibi ad mentem reducat quid erga me, cum legeris, fili, debeas agere.

==PRAEFATIO.==
Anno feliciter, Christo propitio, XI, domino nostro Ludovico quondam fulgente in imperio, concurrente VIII Kalendarum Julii die, in Aquisgrani palatio, ad meum dominum tuumque genitorem Bernardum legalis in conjugio accessi uxor; et iterum nel XIII anno 106.0109B| regni ejus, III Kalendarum Decembrium, auxiliante, ut credo, Deo, tua ex me, desideratissime fili primogenite, in saeculo processit nativitas. Volvente itaque et crescente calamitatis miseria hujus saeculi, inter multas fluctuationes et discordias regni, imperator praedictus viam omnium iisse non dubium est. Nam infra XXVIII regni ejus non perveniens ad summum, vitam saeculi debitam finivit. Post mortem quoque ejus in anno sequente nativitas fratris tui, qui ex meo post te secundus egressus est utero, XI Kalendas 106.0110A| Aprilis in Uzecia urbe, Deo miserante, exorta est . praesentiam. Sed cum diu ob absentiam praesentiae vestrae, sub jussione senioris mei, in praedicta cum agone illius jam gaudens residerem urbe, ex desiderio utrorumque vestrum hunc codicillum secundum parvitatis meae intelligentiam tibi transcribi et dirigere curavi.

==ITEM EJUSDEM.==

Licet ex multis sim occupata angustiis ut tuum aliquando intuerer aspectum, tamen haec una secundum 106.0110B| Deum in arbitrio Domini constat priori. Volueram quidem, si daretur mihi virtus de Deo, sed quia longe est a me peccatrice salus, volo, et in hac voluntate meus marcescit animus. Audivi enim quod genitor tuus Bernardus in manus domini te commendavit Karoli regis. Admoneo te ut hujus negotii dignitatem usque ad perfectum, voluntati operam des. Tamen, ut ait Scriptura, primum in omnibus regnum quaere Dei, et tunc adjicientur ea quae necessaria sunt animae et corpori tuo fruenda feliciter.

'''INCIPIUNT CAPITULA LIBRI SEQUENTIS.'''
106.0109|
&lt;poem&gt;
106.0109C|
I. De diligendo Deum.
II. De quaerendo Deum.
III. De magnitudine Dei.
106.0110C|
IV. De altitudine Dei.
V. Voce ejusdem de Deo.
VI. Voce moralis ejusdem.
106.0111A|
VII. Admonitio ejusdem.
VIII. De sancta Trinitate.
IX. De fide, spe et charitate.
X. De reverentia orationis.
XI. Voce ejusdem.
XII. De reverentia erga genitorem tuum.
XIII. Item ejusdem de patre.
XIV. De exemplis Patrum piorum accipiendis.
XV. De seniore tuo, alia, alia.
XVI. De consilio accipiendo, alia, alia.
XVII. Item ejusdem de consiliariis, alia, alia.
XVIII. Admonitio singularis ad te revertendum.
XIX. Ad propinquos seniorum tuorum, alia, alia.
XX. Ad optimates ducum ejusdem.
XXI. Ut sacerdotibus honorem impendas.
XXII. Ut animum magnis et minimis flectas.
XXIII. Ejusdem ammonitio ad mores corrigendos.
XXIV. Item ejusdem de quo supra alia.
XXV. Ut superbiam fugas.
XXVI. In septemplici dono sancti Spiritus militare. Voce ejusdem.
XXVII. Admonitio utilis ad comprimenda vitia.
106.0111B|
XXVIII. Ut contra vitia virtutes opponas.
XXIX. Ut patientiam mentis et corporis tenas.
XXX. Ut facile vitia vincas, octo beatitudines ore lege, et corde retine sempre.
XXXI. Ut pauperibus, cum valueris, adjuves.
XXXII. De diversis tribulationibus si tibi evenerint.
XXXIII. De reconciliando si aliquid deliqueris.
XXXIV. De diversis tentationibus si tibi evenerint.
XXXIV. Si tribolatio fuerit.
XXXVI. Si persecutio fuerit.
XXXVII. Si necessita fuerit.
XXXVIII. Si angustia ingruerit.
XXXIX. Si infermitas. Voce ejusdem.
XL. Ut in omnibus Deo gloriam des.
XLI. Item comparatio sex et octo beatitudines virtutum conferentium tibi.
XLII. Ut vir perfectus esse valeas admoneo.
106.0112A|
XLIII. Ut quomodo esse possis immaculatus juvante Deo ostendo.
XLIV. De septem compoti partibus his qui in te peccaverint, ut dimittas, proponendum.
XLV. De gemina nativitate scienda.
XLVI. Ut in prima nativitate vigeas opto.
XLVII. Ut in secunda persevera admoneo.
XLVIII. Di prima e seconda morte.
XLIX. Ut mortem primam conspicias denuntio.
L. Ut mortem secundam fugias certare.
LI. Ut intellectione et oratione vigeas admoneo.
LII. De praeteritis, praesentibus et futuris.
LIIII. Qualiter pro omnibus gradibus Ecclesiae ores insinuo.
LIV. Pro episcopis et sacerdotibus.
LV. Pro regibus et sublimitate eorum.
LVI. Pro anziano tuo.
LVII. Et pro genitore tuo assidue ores admoneo.
LVIII. Item pro omnibus qui sequuntur, conclude in hoc ubi dicitur: et pro omni populo sancto Dei.
LIX. Ut pro omnibus fidelibus defunctis ores, pro valde bonis, et pro non valde bonis.
106.0112B|
LX. Pro immeritis digna invenies quid agas.
LXI. Pro defunctis parentibus genitoris tui ora.
LXII. Pro domno Theuderico quendam, et pro omnibus iterum defunctis, ut requiescant in pace.
LXIII. Articolo specializzato pro patre.
LXIV. De articulis et metrorum compositis.
LXIV. De litteris Adam et ejusdem sensibus.
LXVI. De quinquies ternis benedictionibus in te offerentium et manentium semper.
LXVII. Item de eadem read ad eumdem.
LXVIII. De temporibus tuis. Voce ejusdem.
LXIX. De versis et litteris compositis tuis.
LXX. Post verba praescripta de re publica.
LXXI. Ut pro me tam in corpore volvente, quam et postifunebra sepulcri, pro salute animae meae exores rogo.
LXXII. Nomina defunctorum subtus transcripta.
LXXIII. De epitaffio sepulcri mei ut scribas rogo.
&lt;/poem&gt;
==CAPUT PRIMUM. De diligendo Deum.==

Diligendus Deus atque laudandus, non solum a supernis virtitutibus, sed etiam ab omni humana creatura, quae graditur super terram, et ad superos tendit. Inter quos adhortor te, fili W. , ut in quantum vales, illa semper perquiras, ubi cum dignis et aptis Deumque diligentibus, ad certum possis scandere culmen, atque una cum illis ad regnum valeas pertingere sine fine mansurum. Amen.

Item rogo et humiliter suggero tuam juventutis nobilitatem, quasi praesens, nec non etiam illos, ad quos hunc libellum ostenderis legendum, ne me damnent vel reprehendant pro eo quod sim temera in tali subintrare agonisatorio acumine laboris, ut tibi aliquid de Deo dirigere audeam sermonis, eccetera.

==CAPUT VII. Voce admonitio ejusdem.==

Admoneo te etiam, o fili mi W. pulchre et amabilis, ut inter mundanas hujus saeculi curas, plurima volumina librorum tibi acquiri non pigeas, ubi de Deo creatore tuorum per sacratissimos doctorum magistros aliquid sentire et discere debeas, plura atque majora quam supra scriptum est Ipsum obsecra, dilige et ama. Quod si feceris, erit tibi custos, dux, comes, patria, via, veritas et vita, tribuens tibi prospera in mundo largissime, et omnes inimicos tuos convertet ad pacem. Tu autem, ut scriptum est in Giobbe, accinge sicut vir lumbos tuos; sis humilis corde, castusque et corpore, atque erectus in sublime. Esto gloriosus valde, et speciosis induere vestibus. E quid plurale? Hortatrix tua D. [Dodana] 106.0112C| sempre adest, fili; et si defuerim, deficiens quod futurum est, habes hic memoriale, libellum O. MR ut quasi in picturam speculi, me mente et corpore legendo et Deum deprecando intueri possis; et quid erga me obsequi debeas pleniter intueri potes. Fili, habebis doctores qui te plura et ampliora utilitatis doceant documenta; sed non aequali conditione, animo ardentis in pectore, sicut ego genitrix tua. Fili W. primogenite, haec verba a me tibi directa lege, intellige, et opere comple, fratremque tuum parvulum, cujus modo inscia sum nominis, cum Baptistatis in Christo acceperit gratiam, insinuare, nutrire, amare, ac de bono in melius provocando non pigeas : atque hunc codicillum Manualis a me comprehensum, et in tuo nomine conscriptum, cum perfectum 106.0112D| loquendi vel legendi acceperit tempus, illi ostende, et admone legendo: caro enim et frater tuus est . Aspicite regnantem in coelis illum qui dicitur Deus. Ipse vos omnipotens, cujus quanquam indigna mentionem facio, frequens una cum genitore vestro domno et seniore meo B. in saeculo praesenti faciat felices atque jucundos, prospere in omnibus agentes, et post expletum hujus vitae cursum, notum faciat cum sanctis introire laetantes. Amen.

==CAPUT X. De reverentia orationis.==

Oratio dicta quasi oris ratio. ecc. Ora ore, clama 106.0113A| corde, roga opere, ut tibi Deus succurrat semper diebus et noctibus, horis atque momentis; cum quieveris in lecto, dic tunc: Deus, in adjutorium meum intende. Domine, ad adjuvandum me festina; et Gloria usque in finem. Deinde Orationem Dominicam; qua expleta, dic: Custodisti me, Deus, per diem, custodi me et in hac nocte, si jubes, et sub umbra alarum tuarum merear esse protectus, Spiritu sancto repletus, munimine regio septus, angelorumque custodia circumdatus, ut in hac nocte, quamvis parum quiescens, somnum capiam pacis, et si quando evigilavero, infra te per soporem sentiam custodem, qui beato Jacob innixus apparuisti scalae Salvator. Cum hoc compleveris, fac crucem in fronte et super lectum tuum in similitudine crucis illius a quo redemptus es hoc 106.0113B| modo +, ita dicendo: Crucem tuam adoro, Domine, et sanctam resurrezionem tuam credo. Crux tua sancta mecum. Crux est quam ut cognovi, sempre amavi, sempre adoro; crux mihi salus, crux mihi defensio, crux mihi protectio semperque refugium, crux mihi vita, mors tibi, diabole inimice veritatis, cultor vaninitatis; crux mihi vita, mors tibi sempre. Et item: Tuam, Domine, + crucem adoro, tuamque ac gloriosam passionem recolo, qui dignatus es nasci, pati, mori ac resurgere a mortuis, qui cum Patre et Spiritu sancto +. Benedictio Patris et Filii et Spiritu sancti descendat et maneat super me servum tuum W. minimum. Amen. Ista crux atque benedictio sit semper cum illis, cujus supra menzionem ego fragilis D. facio frequens, et sicut ros Ermon qui descendit in 106.0113C| montem Sion, vel sicut unguentum in capite fusum declinansque in barbam barbam Aaron, ita infusio Jesu Nazareni Filii Dei descendat et maneat super te ubicunque perrexeris, et super fratrem tuum, qui post te ex meo secundus egressus est utero.

Quod si plus Deo auxiliante fuerint, id consequantur una vobiscum, quod a me invocatum est supra, praestante et adjuvante illo qui vivit et regnat per infinita sempre saecula saeculorum. Amen.

===Item===

Cum auxiliante Deo surrexeris mane, vel qua hora tibi permiserit tempus, dic iterum tertio Deus, ut supra, deinde Orationem Dominicam: qua expleta, dic, Deus meus et Deus meus, exsurge, adjuva me, 106.0113D| intellige clamorem meum, quam ad te oro mane, exaudi vocem meam, surge et intende in judicium meum, ut sis hodie praesens in causa mea, Deus meus. Et quid plura, fili? Surgens calcia te, ut mos est, para te in praeparatione Evangelii pacis. Decanta horas canonicas, comple officium tuum, ut scriptum est: Septies in die laudem dixi tibi. Dic per omnis praeparationis tuas capitulas, sicut melius nosti, vel sicut inveneris. Completis ut supra, dic orationes per proprietates horarum, et tunc in nomine Dei summi egredere in servitio tibi accrescente temporali, aut quod domnus et genitor tuus jusserit B. , aut senior praeceperit faciendum K. , ita tamen si Deus permiserit.

==XI. Item.==
106.0114A|

Cum egrederis foras, in mente habe Deum cum signo crucis, et dic: Miserere mei, pius Pater, et perfice hodie gressus meos in semitis tuis; deducimi in via tua, et dirige in veritate tua; adjuva me, Deus meus, hodie, et semper, ut non mihi occorrent calumniae, nec dominetur in me omnis injustitia: sed laetifica cor meum gradiens in bonum, quatenus ea agendo quae tibi placita sunt, merear, te auxiliante, ad vesperum pertingere. Dic quoque: Benedictus es, Domine Deus, qui adjuvisti me et consolatus es me; tu es benedictus a quo cuncta bona procedunt, qui vivis, ecc.

==XV. Admonitio erga seniorem tuum exhibenda.==

Seniorem quem habes K. [Karolum], quando Deus, ut credo, et genitor tuus B. in tuae inchoationis juventute florigerum vigorem tibi ad serviendum elegit, adhuc tene, quod est generis ex magno utrumque nobilitatis exorto [ Forte, exortum] progenie; non ita serviens, ut tantum placeas oculis, sed etiam sensui capax, utrumque ad corpus et animam puram et certam illi in omnibus tene utilitatis fidem.

==XIX. Ad propinquos seniorum tuorum.==

Inclytos atque praeclaros seniori tuo regiae potestatis eximios parentes atque propinquos tam ex paternitatis illustrem, quam ex matrimonii dignitatum 106.0114C| ascendente originem, si ad hoc perveneris, ut cum commilitonibus infra aulam regalem atque imperialem, vel ubique utilis merearis esse servitor, tempo, ama, venera, et dilige eos, atque in omni negotio utilitatum illorum purum et aptum cum exsecutionibus fidelitate, tam mente quam corpore , certum illis omnibus para obsequium, etc. Est enim dignum ita agere tibi, et omnibus in illorum regni imperio militantibus totis nisibus te inter eos utiliter atque fideliter opto serviendum. Deus enim eos, ut credimus, elegit et praeelegit in regno, dans illis gloriam ad illam tendentem, conformem 106.0114D| similitudinis magnae, quam pollicitus est Abraham, Isaac, et Jacob, prolisque dignis et semini eorum faciat eos Omnipotens almus, Rexque fortis atque praeclarior summus conformes atque concordes, genitorumque more pacem sequentes hoc praesenti in saeculo, prosperos fulgere, mundumque cum populo in Dei et sanctorum servitio viriliter regere, protegere, gubernare, et ab hostium et inimicorum undique assurgentium cuneis tensare, atque defendere, sanctamque Dei videlicet Ecclesiam in religione vera firmius coadunare in Christo; videantque proles filiorum suorum digne Deo placentes, crescentes, florentesque, et per multorum annorum curricula ad alta tendentes, ecc.

==XX. Ad optimates ducum.==

Optimates ducum et consiliarios illorum, suisque similibus fideliter servientes, totum in partes, et partes per totum, quisquis ille est, vel sunt fulgentes in aula, ama, dilige, et servi frequenter. Exempla dignitatum illorum perquire humiliter, et tene firmissime. In domo etenim magna, ut est illa, fuitque, et erit post, collationes conferuntur multae. Unus ibi ab alio potest, si vult, discere humilitatem, charitatem, castitatem, patientiam, mansuetudinem, modestiam, sobrietatem, astutiam, caeterasque cum studio operis boni virtutes. Tu ergo, ut puerulus accrescens, disce a majoribus sensuque capacibus quidquid bonum ab illis auxiliante capi summo poteris 106.0115B| almo, ut possis Deo in primis placere, ecc.

==LX.==

Ora pro parentibus genitoris tui, qui illi res suas in legitima dimiserunt haereditate, qui fuissent, vel quorum nomina in capitulis hujus libelli in fine invenies conscripta. Et licet Scriptura dicat: In bonis alienis gaudet alius, tamen eorum, ut praedixi, haereditates non extranei, sed tuus possidet dominus et pater B. [ Bernardus] in tantum quod illi remanserunt, ora hoc possidentes, ora ut eis vivens multo fruaris feliciter tempore . Credo enim quod si digne et humiliter erga eum certaveris, pium tibi ex hoc augebit incrementum frugalitatis dignitatum suarum, sicut cedente prius clementia omnipotentis Dei tuus 106.0115C| genitor aliquid exinde tibi jusserit largiri, in quantum valueris per ampliora, ut illi merces accrescat ex eorum animabus, quorum cuncta fuerunt. Ex occupationibus enim multis illi non licet ad tempus. Tu vero dum vales, et licentiam habes, pro animabus eorum jugiter ora. Nec hoc praetereundum est, fili, de illo qui te ex meis suscipiens brachiis, per lavacrum regenerationis filium adoptavit in Christo. Nomen autem ejus appellatum est, dum vixit, domnus Theodoricus: nunc vero quondam nutritor etiam atque amator tuus fuerat in cunctis, si ei licuisset. Suscepit eum, ut credimus, Abrahae sinus, te quasi primogenitum parvulum relinquens in saeculo, sua cuncta domno et seniori nostro, ut prodesse tibi valerent, in omnibus remanserunt.Pluriora autem et 106.0115D| specialia cum plurimis, in nocturnis, matutinis, vespertinis, caeterisque horis per horarum tempora et spatia locorum pro ejus delictis, si aliquid injuste egit, et non poenituit, in quantum vales, cum valde bonis pluraliter, in quantum potes per orationes sanctorum sacerdotum, et eleemosynas in pauperibus erogando, Domino sacrificium pro eo offerre jubeas frequenter. Cum enim pro eo ad Dominum tuas effuderis preces, dic capitolationes tali modo: Requiem aeternam, etc. Cum compleveris hoc, dic orationem: Collocare digneris, Domine, corpus et animam famuli tui Theodorici 106.0116A| in sinibus Abrahae, Isaac et Jacob, ut cum dies agnitionis tuae venerit, inter sanctos et electos tuos eum resuscitare praecipias, per Dominum.

==LXI.==

Missarum namque et sacrificiorum solemnia non solum pro eo, verum etiam pro omnibus fidelibus defunctis frequenter facias offerri. Nulla enim oratio in hac parte melior, quam sacrificiorum libamina. Dicitur de viro fortissimo Giuda: Sancta et salubris est cogitatio orare pro mortuis, et pro eis sacrificium offerre, ut a peccatis solvantur. Riposi in pace. Amen.

==LXVIII.==

Quadrans in quatuor jam habes annos usque perductos. Si proles secundus tot tempus haberet, in 106.0116B| sui personam illi alium transcriberem libellum: et si tantum et aliud tantum, et medium dimidii tantum, in annis volvens, ut speciem cernerem tuam, fortiora tibi in verbis prolixis copularem. Sed quia tempus resolutionis non tardat me meum, et aegritudo angustiarum corpus undique conterit, istum tibi et fratri, ut prosit, quod collegi festinans, sciens me ad tempus praedictum pervenire non posse, velut mellifluum potum favumque permistum in cibum oris utile gustes semper adhortor. Tempus namque ex quo ad genitorem tuum perveni, vel tuus ex nobis in saeculo processit status, Kalendis mensarum [ Leg. , Decembrium] cuncta feruntur in nobis. Ex primo namque hujus versu libelli usque ad ultimam ejusdem syllabam cuncta tibi ad pensum salutis 106.0116C| scripta cognosce, et quid ibidem geratur lege capita versorum, ut ad ea quae subtus sequuntur, facilius valeas ingredi.

==LXXI. Ad me recurrens lugeo.==

Ex nimii amoris dulcedine et desiderio pulchritudinis tuae memetipsam quasi oblitam postponens, januis clausis intus interdum ingredi desidero. Sed quia nec digna in numero sum computari praescripto, tamen rogo ut innumeros numerabili affectu pro animae remedio meae orare non cesses. W. , tibi non latet, qualiter pro infirmitatibus meis assiduis, et pro certis ex causis, secundum cujusdam sermonem qui ait, periculis ex genere, periculis ex gentibus, etc. Haec omnia vel caetera his similia pro meis praepedientibus 106.0116D| meritis in meo fragili sustinui corpore. Ausiliante etenim Deo et merito genitoris tui de his omnibus evasi fidenter; sed in has ereptiones animus meus reflectitur, et recurrentium tempora multis in laudibus divinis pigra remansi, et quod agere debui per horas septenas, septenas septena desidiosa astiti in cunctis. Idcirco supplici affectu totis viribus precor, ut pro meis offensis atque delictis Domini misericordiam jugiter exorare delectet, et me allisam atque gravatam ad superos erigere dignetur. Dum me vivam in saeculo conspicis isto, vigilia affectu ita certare stude, non solum in vigiliis et orationibus, sed et in eleemosynis pauperum; ut ex vinculo peccatorum 106.0117A| meorum corporaliter erepta, a pio Judice pie merear esse in omnibus recepta. Est mihi modo necesse tua vel aliorum frequens oratio: erit postea plus et per amplius, ut credo, citius ita esse ventura. Ex nimio amoris dolore, quid in futuris mihi eveniat, valde meus undique animus discutitur; et qualiter valeam in fine liberari, incerta sum ex meritis. Quarto? quia peccavi in ​​cogitatione et locutione. Ipsa autem locutio inutilis ad opus pravum usque pervenit.Licet ita sint, de Dei misericordia nunquam desperans ero, nec sum, ero nec unquam; et ut ad recuperationem aliquando pervenire possim, nullum similem tui superstitem relinquo, qui ita certet in me, sicut tu, et multi ex te, nobilis puer, pro utilitatibus domini et senioris mei, ut meum erga illum in marchis, 106.0117B| vel in multis locis non vilesceret servitium; nec a te, vel a me, se separasset, sicut mos est, in aliquibus multum me sentio debitis aggravatam. De multis vero necessitatibus, non solum de Christianis, verum etiam de Judaeis, multa ex illorum rebus manibus meis frequenter recepi: in quantum valuit reddidi, et in quantum potero semper reddam deinceps. Quod si post meum discessum aliquid remanserit ad solvendum, rogo et supplico, ut tu ipse diligenter exquiras qui sint debitores mei: qui cum reperti fuerint, non solum ex facultatibus meis, si remanserint, verum etiam de tuis quae habes, et adhuc Deo adjuvante juste acquisieris, cuncta in ombus facias persolvi. quid plurale? De fratre tuo minimo quid erga illum agere debeas, admonui supra, 106.0117C| admoneo deinceps. Hoc rogo, ut si ad id pervenerit tempus, et ipse pro me exorare dignetur. Marmellata 106.0118A| quasi utrosque simul admoneo conjunctos, ut sacrificiorum libamina cum oblationibus hostiarum pro me frequenter offerre dignemini, etc.

'''Finit hic Liber Manualis. Amen. Deo gratias.'''

===NOMINA DEFUNCTORUM.===
Quos de quibusdam praedictis supra praetermissis personis his breviatos agnosce, id sunt Willelmus, Cuhngundis, Cariberga, Withburgis, Theodericus Gothzelmus, Guarnarius, Rodlindis. Sunt namque ex praedicta genealogia, Deo auxiliante, jungentes in saeculo, quorum vocatio illi manet per cuncta, qui eos creavit, ut voluit. Quid nel suo agendum est, fili, nisi dicere cum Psalmista: Nos qui vivimus, benedicimus Dominum, ex hoc nunc et usque in saeculum.

===Item.===

106.0118B| Quisquis de tua migraverit stirpe, quod non est aliud nisi in potestate Dei, quando jusserit, ipse similiter et de domino Aribertoavunculo tuo, rogo tu si superstes fueris, nomen illius cum praescriptis personis supra jube transcribi orando illum.

==LXXII.==

Cum autem et ego ipsa dies finierim meos, nomen meum cum illorum nominibus jube transcribi defunctum. Quod volo et quasi ad praesens totis flagito nisibus, ut in loco in quo fuerim sepulta, super ipso tecto sepulcri quod operuerit corpus, hos versiculos jube transcribi firmatim, ut cernentes ipsum epitaphium sepulcri, pro me indigna dignas ad Deum jubeant fundere preces SS S. Sed et istum Manualem quem legis, qui legerit unquam verba quae subtus 106.0118C| sequuntur, meditetur ipse, et me jam quasi intus reclusam Deo commendet solvendam.</text>
      <sha1>pbhzeqy6f5ns7iz618pzci5anqymybw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267488</id>
      <parentid>267487</parentid>
      <timestamp>2026-05-25T21:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22710" sha1="ho07wdawmukqe8eh23yjsrqylzlehfa" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor=Dodana
|OperaeTitulus=Liber Dodanae manualis
|SubTitulus=quem ad filium suum direxit Wilhelmum
|Annus=842
|Genera=
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
'''[[Patrologia Latina/106|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 106]]'''


106.0109A| Cernens plurimos cum suis in saeculo gaudere proles, et me Dodanam, o fili Willelme, a te elongatam conspiciens procul, ob id quasi anxia et utilitatis desiderio plena, hoc opusculum ex nomine meo scriptum in tuam specie tenus formam legendum dirigo: gaudens, quod, si absens sum corpore, iste praesens libellus tibi ad mentem reducat quid erga me, cum legeris, fili, debeas agere.

==PRAEFATIO.==
Anno feliciter, Christo propitio, XI, domino nostro Ludovico quondam fulgente in imperio, concurrente VIII Kalendarum Julii die, in Aquisgrani palatio, ad meum dominum tuumque genitorem Bernardum legalis in conjugio accessi uxor; et iterum nel XIII anno 106.0109B| regni ejus, III Kalendarum Decembrium, auxiliante, ut credo, Deo, tua ex me, desideratissime fili primogenite, in saeculo processit nativitas. Volvente itaque et crescente calamitatis miseria hujus saeculi, inter multas fluctuationes et discordias regni, imperator praedictus viam omnium iisse non dubium est. Nam infra XXVIII regni ejus non perveniens ad summum, vitam saeculi debitam finivit. Post mortem quoque ejus in anno sequente nativitas fratris tui, qui ex meo post te secundus egressus est utero, XI Kalendas 106.0110A| Aprilis in Uzecia urbe, Deo miserante, exorta est . praesentiam. Sed cum diu ob absentiam praesentiae vestrae, sub jussione senioris mei, in praedicta cum agone illius jam gaudens residerem urbe, ex desiderio utrorumque vestrum hunc codicillum secundum parvitatis meae intelligentiam tibi transcribi et dirigere curavi.

==ITEM EJUSDEM.==

Licet ex multis sim occupata angustiis ut tuum aliquando intuerer aspectum, tamen haec una secundum 106.0110B| Deum in arbitrio Domini constat priori. Volueram quidem, si daretur mihi virtus de Deo, sed quia longe est a me peccatrice salus, volo, et in hac voluntate meus marcescit animus. Audivi enim quod genitor tuus Bernardus in manus domini te commendavit Karoli regis. Admoneo te ut hujus negotii dignitatem usque ad perfectum, voluntati operam des. Tamen, ut ait Scriptura, primum in omnibus regnum quaere Dei, et tunc adjicientur ea quae necessaria sunt animae et corpori tuo fruenda feliciter.

'''INCIPIUNT CAPITULA LIBRI SEQUENTIS.'''
106.0109|
&lt;poem&gt;
106.0109C|
I. De diligendo Deum.
II. De quaerendo Deum.
III. De magnitudine Dei.
106.0110C|
IV. De altitudine Dei.
V. Voce ejusdem de Deo.
VI. Voce moralis ejusdem.
106.0111A|
VII. Admonitio ejusdem.
VIII. De sancta Trinitate.
IX. De fide, spe et charitate.
X. De reverentia orationis.
XI. Voce ejusdem.
XII. De reverentia erga genitorem tuum.
XIII. Item ejusdem de patre.
XIV. De exemplis Patrum piorum accipiendis.
XV. De seniore tuo, alia, alia.
XVI. De consilio accipiendo, alia, alia.
XVII. Item ejusdem de consiliariis, alia, alia.
XVIII. Admonitio singularis ad te revertendum.
XIX. Ad propinquos seniorum tuorum, alia, alia.
XX. Ad optimates ducum ejusdem.
XXI. Ut sacerdotibus honorem impendas.
XXII. Ut animum magnis et minimis flectas.
XXIII. Ejusdem ammonitio ad mores corrigendos.
XXIV. Item ejusdem de quo supra alia.
XXV. Ut superbiam fugas.
XXVI. In septemplici dono sancti Spiritus militare. Voce ejusdem.
XXVII. Admonitio utilis ad comprimenda vitia.
106.0111B|
XXVIII. Ut contra vitia virtutes opponas.
XXIX. Ut patientiam mentis et corporis tenas.
XXX. Ut facile vitia vincas, octo beatitudines ore lege, et corde retine sempre.
XXXI. Ut pauperibus, cum valueris, adjuves.
XXXII. De diversis tribulationibus si tibi evenerint.
XXXIII. De reconciliando si aliquid deliqueris.
XXXIV. De diversis tentationibus si tibi evenerint.
XXXIV. Si tribolatio fuerit.
XXXVI. Si persecutio fuerit.
XXXVII. Si necessita fuerit.
XXXVIII. Si angustia ingruerit.
XXXIX. Si infermitas. Voce ejusdem.
XL. Ut in omnibus Deo gloriam des.
XLI. Item comparatio sex et octo beatitudines virtutum conferentium tibi.
XLII. Ut vir perfectus esse valeas admoneo.
106.0112A|
XLIII. Ut quomodo esse possis immaculatus juvante Deo ostendo.
XLIV. De septem compoti partibus his qui in te peccaverint, ut dimittas, proponendum.
XLV. De gemina nativitate scienda.
XLVI. Ut in prima nativitate vigeas opto.
XLVII. Ut in secunda persevera admoneo.
XLVIII. Di prima e seconda morte.
XLIX. Ut mortem primam conspicias denuntio.
L. Ut mortem secundam fugias certare.
LI. Ut intellectione et oratione vigeas admoneo.
LII. De praeteritis, praesentibus et futuris.
LIIII. Qualiter pro omnibus gradibus Ecclesiae ores insinuo.
LIV. Pro episcopis et sacerdotibus.
LV. Pro regibus et sublimitate eorum.
LVI. Pro anziano tuo.
LVII. Et pro genitore tuo assidue ores admoneo.
LVIII. Item pro omnibus qui sequuntur, conclude in hoc ubi dicitur: et pro omni populo sancto Dei.
LIX. Ut pro omnibus fidelibus defunctis ores, pro valde bonis, et pro non valde bonis.
106.0112B|
LX. Pro immeritis digna invenies quid agas.
LXI. Pro defunctis parentibus genitoris tui ora.
LXII. Pro domno Theuderico quendam, et pro omnibus iterum defunctis, ut requiescant in pace.
LXIII. Articolo specializzato pro patre.
LXIV. De articulis et metrorum compositis.
LXIV. De litteris Adam et ejusdem sensibus.
LXVI. De quinquies ternis benedictionibus in te offerentium et manentium semper.
LXVII. Item de eadem read ad eumdem.
LXVIII. De temporibus tuis. Voce ejusdem.
LXIX. De versis et litteris compositis tuis.
LXX. Post verba praescripta de re publica.
LXXI. Ut pro me tam in corpore volvente, quam et postifunebra sepulcri, pro salute animae meae exores rogo.
LXXII. Nomina defunctorum subtus transcripta.
LXXIII. De epitaffio sepulcri mei ut scribas rogo.
&lt;/poem&gt;
==CAPUT PRIMUM. De diligendo Deum.==

Diligendus Deus atque laudandus, non solum a supernis virtitutibus, sed etiam ab omni humana creatura, quae graditur super terram, et ad superos tendit. Inter quos adhortor te, fili W. , ut in quantum vales, illa semper perquiras, ubi cum dignis et aptis Deumque diligentibus, ad certum possis scandere culmen, atque una cum illis ad regnum valeas pertingere sine fine mansurum. Amen.

Item rogo et humiliter suggero tuam juventutis nobilitatem, quasi praesens, nec non etiam illos, ad quos hunc libellum ostenderis legendum, ne me damnent vel reprehendant pro eo quod sim temera in tali subintrare agonisatorio acumine laboris, ut tibi aliquid de Deo dirigere audeam sermonis, eccetera.

==CAPUT VII. Voce admonitio ejusdem.==

Admoneo te etiam, o fili mi W. pulchre et amabilis, ut inter mundanas hujus saeculi curas, plurima volumina librorum tibi acquiri non pigeas, ubi de Deo creatore tuorum per sacratissimos doctorum magistros aliquid sentire et discere debeas, plura atque majora quam supra scriptum est Ipsum obsecra, dilige et ama. Quod si feceris, erit tibi custos, dux, comes, patria, via, veritas et vita, tribuens tibi prospera in mundo largissime, et omnes inimicos tuos convertet ad pacem. Tu autem, ut scriptum est in Giobbe, accinge sicut vir lumbos tuos; sis humilis corde, castusque et corpore, atque erectus in sublime. Esto gloriosus valde, et speciosis induere vestibus. E quid plurale? Hortatrix tua D. [Dodana] 106.0112C| sempre adest, fili; et si defuerim, deficiens quod futurum est, habes hic memoriale, libellum O. MR ut quasi in picturam speculi, me mente et corpore legendo et Deum deprecando intueri possis; et quid erga me obsequi debeas pleniter intueri potes. Fili, habebis doctores qui te plura et ampliora utilitatis doceant documenta; sed non aequali conditione, animo ardentis in pectore, sicut ego genitrix tua. Fili W. primogenite, haec verba a me tibi directa lege, intellige, et opere comple, fratremque tuum parvulum, cujus modo inscia sum nominis, cum Baptistatis in Christo acceperit gratiam, insinuare, nutrire, amare, ac de bono in melius provocando non pigeas : atque hunc codicillum Manualis a me comprehensum, et in tuo nomine conscriptum, cum perfectum 106.0112D| loquendi vel legendi acceperit tempus, illi ostende, et admone legendo: caro enim et frater tuus est . Aspicite regnantem in coelis illum qui dicitur Deus. Ipse vos omnipotens, cujus quanquam indigna mentionem facio, frequens una cum genitore vestro domno et seniore meo B. in saeculo praesenti faciat felices atque jucundos, prospere in omnibus agentes, et post expletum hujus vitae cursum, notum faciat cum sanctis introire laetantes. Amen.

==CAPUT X. De reverentia orationis.==

Oratio dicta quasi oris ratio. ecc. Ora ore, clama 106.0113A| corde, roga opere, ut tibi Deus succurrat semper diebus et noctibus, horis atque momentis; cum quieveris in lecto, dic tunc: Deus, in adjutorium meum intende. Domine, ad adjuvandum me festina; et Gloria usque in finem. Deinde Orationem Dominicam; qua expleta, dic: Custodisti me, Deus, per diem, custodi me et in hac nocte, si jubes, et sub umbra alarum tuarum merear esse protectus, Spiritu sancto repletus, munimine regio septus, angelorumque custodia circumdatus, ut in hac nocte, quamvis parum quiescens, somnum capiam pacis, et si quando evigilavero, infra te per soporem sentiam custodem, qui beato Jacob innixus apparuisti scalae Salvator. Cum hoc compleveris, fac crucem in fronte et super lectum tuum in similitudine crucis illius a quo redemptus es hoc 106.0113B| modo +, ita dicendo: Crucem tuam adoro, Domine, et sanctam resurrezionem tuam credo. Crux tua sancta mecum. Crux est quam ut cognovi, sempre amavi, sempre adoro; crux mihi salus, crux mihi defensio, crux mihi protectio semperque refugium, crux mihi vita, mors tibi, diabole inimice veritatis, cultor vaninitatis; crux mihi vita, mors tibi sempre. Et item: Tuam, Domine, + crucem adoro, tuamque ac gloriosam passionem recolo, qui dignatus es nasci, pati, mori ac resurgere a mortuis, qui cum Patre et Spiritu sancto +. Benedictio Patris et Filii et Spiritu sancti descendat et maneat super me servum tuum W. minimum. Amen. Ista crux atque benedictio sit semper cum illis, cujus supra menzionem ego fragilis D. facio frequens, et sicut ros Ermon qui descendit in 106.0113C| montem Sion, vel sicut unguentum in capite fusum declinansque in barbam barbam Aaron, ita infusio Jesu Nazareni Filii Dei descendat et maneat super te ubicunque perrexeris, et super fratrem tuum, qui post te ex meo secundus egressus est utero.

Quod si plus Deo auxiliante fuerint, id consequantur una vobiscum, quod a me invocatum est supra, praestante et adjuvante illo qui vivit et regnat per infinita sempre saecula saeculorum. Amen.

===Item===

Cum auxiliante Deo surrexeris mane, vel qua hora tibi permiserit tempus, dic iterum tertio Deus, ut supra, deinde Orationem Dominicam: qua expleta, dic, Deus meus et Deus meus, exsurge, adjuva me, 106.0113D| intellige clamorem meum, quam ad te oro mane, exaudi vocem meam, surge et intende in judicium meum, ut sis hodie praesens in causa mea, Deus meus. Et quid plura, fili? Surgens calcia te, ut mos est, para te in praeparatione Evangelii pacis. Decanta horas canonicas, comple officium tuum, ut scriptum est: Septies in die laudem dixi tibi. Dic per omnis praeparationis tuas capitulas, sicut melius nosti, vel sicut inveneris. Completis ut supra, dic orationes per proprietates horarum, et tunc in nomine Dei summi egredere in servitio tibi accrescente temporali, aut quod domnus et genitor tuus jusserit B. , aut senior praeceperit faciendum K. , ita tamen si Deus permiserit.

==XI. Item.==
106.0114A|

Cum egrederis foras, in mente habe Deum cum signo crucis, et dic: Miserere mei, pius Pater, et perfice hodie gressus meos in semitis tuis; deducimi in via tua, et dirige in veritate tua; adjuva me, Deus meus, hodie, et semper, ut non mihi occorrent calumniae, nec dominetur in me omnis injustitia: sed laetifica cor meum gradiens in bonum, quatenus ea agendo quae tibi placita sunt, merear, te auxiliante, ad vesperum pertingere. Dic quoque: Benedictus es, Domine Deus, qui adjuvisti me et consolatus es me; tu es benedictus a quo cuncta bona procedunt, qui vivis, ecc.

==XV. Admonitio erga seniorem tuum exhibenda.==

Seniorem quem habes K. [Karolum], quando Deus, ut credo, et genitor tuus B. in tuae inchoationis juventute florigerum vigorem tibi ad serviendum elegit, adhuc tene, quod est generis ex magno utrumque nobilitatis exorto [ Forte, exortum] progenie; non ita serviens, ut tantum placeas oculis, sed etiam sensui capax, utrumque ad corpus et animam puram et certam illi in omnibus tene utilitatis fidem.

==XIX. Ad propinquos seniorum tuorum.==

Inclytos atque praeclaros seniori tuo regiae potestatis eximios parentes atque propinquos tam ex paternitatis illustrem, quam ex matrimonii dignitatum 106.0114C| ascendente originem, si ad hoc perveneris, ut cum commilitonibus infra aulam regalem atque imperialem, vel ubique utilis merearis esse servitor, tempo, ama, venera, et dilige eos, atque in omni negotio utilitatum illorum purum et aptum cum exsecutionibus fidelitate, tam mente quam corpore , certum illis omnibus para obsequium, etc. Est enim dignum ita agere tibi, et omnibus in illorum regni imperio militantibus totis nisibus te inter eos utiliter atque fideliter opto serviendum. Deus enim eos, ut credimus, elegit et praeelegit in regno, dans illis gloriam ad illam tendentem, conformem 106.0114D| similitudinis magnae, quam pollicitus est Abraham, Isaac, et Jacob, prolisque dignis et semini eorum faciat eos Omnipotens almus, Rexque fortis atque praeclarior summus conformes atque concordes, genitorumque more pacem sequentes hoc praesenti in saeculo, prosperos fulgere, mundumque cum populo in Dei et sanctorum servitio viriliter regere, protegere, gubernare, et ab hostium et inimicorum undique assurgentium cuneis tensare, atque defendere, sanctamque Dei videlicet Ecclesiam in religione vera firmius coadunare in Christo; videantque proles filiorum suorum digne Deo placentes, crescentes, florentesque, et per multorum annorum curricula ad alta tendentes, ecc.

==XX. Ad optimates ducum.==

Optimates ducum et consiliarios illorum, suisque similibus fideliter servientes, totum in partes, et partes per totum, quisquis ille est, vel sunt fulgentes in aula, ama, dilige, et servi frequenter. Exempla dignitatum illorum perquire humiliter, et tene firmissime. In domo etenim magna, ut est illa, fuitque, et erit post, collationes conferuntur multae. Unus ibi ab alio potest, si vult, discere humilitatem, charitatem, castitatem, patientiam, mansuetudinem, modestiam, sobrietatem, astutiam, caeterasque cum studio operis boni virtutes. Tu ergo, ut puerulus accrescens, disce a majoribus sensuque capacibus quidquid bonum ab illis auxiliante capi summo poteris 106.0115B| almo, ut possis Deo in primis placere, ecc.

==LX.==

Ora pro parentibus genitoris tui, qui illi res suas in legitima dimiserunt haereditate, qui fuissent, vel quorum nomina in capitulis hujus libelli in fine invenies conscripta. Et licet Scriptura dicat: In bonis alienis gaudet alius, tamen eorum, ut praedixi, haereditates non extranei, sed tuus possidet dominus et pater B. [ Bernardus] in tantum quod illi remanserunt, ora hoc possidentes, ora ut eis vivens multo fruaris feliciter tempore . Credo enim quod si digne et humiliter erga eum certaveris, pium tibi ex hoc augebit incrementum frugalitatis dignitatum suarum, sicut cedente prius clementia omnipotentis Dei tuus 106.0115C| genitor aliquid exinde tibi jusserit largiri, in quantum valueris per ampliora, ut illi merces accrescat ex eorum animabus, quorum cuncta fuerunt. Ex occupationibus enim multis illi non licet ad tempus. Tu vero dum vales, et licentiam habes, pro animabus eorum jugiter ora. Nec hoc praetereundum est, fili, de illo qui te ex meis suscipiens brachiis, per lavacrum regenerationis filium adoptavit in Christo. Nomen autem ejus appellatum est, dum vixit, domnus Theodoricus: nunc vero quondam nutritor etiam atque amator tuus fuerat in cunctis, si ei licuisset. Suscepit eum, ut credimus, Abrahae sinus, te quasi primogenitum parvulum relinquens in saeculo, sua cuncta domno et seniori nostro, ut prodesse tibi valerent, in omnibus remanserunt.Pluriora autem et 106.0115D| specialia cum plurimis, in nocturnis, matutinis, vespertinis, caeterisque horis per horarum tempora et spatia locorum pro ejus delictis, si aliquid injuste egit, et non poenituit, in quantum vales, cum valde bonis pluraliter, in quantum potes per orationes sanctorum sacerdotum, et eleemosynas in pauperibus erogando, Domino sacrificium pro eo offerre jubeas frequenter. Cum enim pro eo ad Dominum tuas effuderis preces, dic capitolationes tali modo: Requiem aeternam, etc. Cum compleveris hoc, dic orationem: Collocare digneris, Domine, corpus et animam famuli tui Theodorici 106.0116A| in sinibus Abrahae, Isaac et Jacob, ut cum dies agnitionis tuae venerit, inter sanctos et electos tuos eum resuscitare praecipias, per Dominum.

==LXI.==

Missarum namque et sacrificiorum solemnia non solum pro eo, verum etiam pro omnibus fidelibus defunctis frequenter facias offerri. Nulla enim oratio in hac parte melior, quam sacrificiorum libamina. Dicitur de viro fortissimo Giuda: Sancta et salubris est cogitatio orare pro mortuis, et pro eis sacrificium offerre, ut a peccatis solvantur. Riposi in pace. Amen.

==LXVIII.==

Quadrans in quatuor jam habes annos usque perductos. Si proles secundus tot tempus haberet, in 106.0116B| sui personam illi alium transcriberem libellum: et si tantum et aliud tantum, et medium dimidii tantum, in annis volvens, ut speciem cernerem tuam, fortiora tibi in verbis prolixis copularem. Sed quia tempus resolutionis non tardat me meum, et aegritudo angustiarum corpus undique conterit, istum tibi et fratri, ut prosit, quod collegi festinans, sciens me ad tempus praedictum pervenire non posse, velut mellifluum potum favumque permistum in cibum oris utile gustes semper adhortor. Tempus namque ex quo ad genitorem tuum perveni, vel tuus ex nobis in saeculo processit status, Kalendis mensarum [ Leg. , Decembrium] cuncta feruntur in nobis. Ex primo namque hujus versu libelli usque ad ultimam ejusdem syllabam cuncta tibi ad pensum salutis 106.0116C| scripta cognosce, et quid ibidem geratur lege capita versorum, ut ad ea quae subtus sequuntur, facilius valeas ingredi.

==LXXI. Ad me recurrens lugeo.==

Ex nimii amoris dulcedine et desiderio pulchritudinis tuae memetipsam quasi oblitam postponens, januis clausis intus interdum ingredi desidero. Sed quia nec digna in numero sum computari praescripto, tamen rogo ut innumeros numerabili affectu pro animae remedio meae orare non cesses. W. , tibi non latet, qualiter pro infirmitatibus meis assiduis, et pro certis ex causis, secundum cujusdam sermonem qui ait, periculis ex genere, periculis ex gentibus, etc. Haec omnia vel caetera his similia pro meis praepedientibus 106.0116D| meritis in meo fragili sustinui corpore. Ausiliante etenim Deo et merito genitoris tui de his omnibus evasi fidenter; sed in has ereptiones animus meus reflectitur, et recurrentium tempora multis in laudibus divinis pigra remansi, et quod agere debui per horas septenas, septenas septena desidiosa astiti in cunctis. Idcirco supplici affectu totis viribus precor, ut pro meis offensis atque delictis Domini misericordiam jugiter exorare delectet, et me allisam atque gravatam ad superos erigere dignetur. Dum me vivam in saeculo conspicis isto, vigilia affectu ita certare stude, non solum in vigiliis et orationibus, sed et in eleemosynis pauperum; ut ex vinculo peccatorum 106.0117A| meorum corporaliter erepta, a pio Judice pie merear esse in omnibus recepta. Est mihi modo necesse tua vel aliorum frequens oratio: erit postea plus et per amplius, ut credo, citius ita esse ventura. Ex nimio amoris dolore, quid in futuris mihi eveniat, valde meus undique animus discutitur; et qualiter valeam in fine liberari, incerta sum ex meritis. Quarto? quia peccavi in ​​cogitatione et locutione. Ipsa autem locutio inutilis ad opus pravum usque pervenit.Licet ita sint, de Dei misericordia nunquam desperans ero, nec sum, ero nec unquam; et ut ad recuperationem aliquando pervenire possim, nullum similem tui superstitem relinquo, qui ita certet in me, sicut tu, et multi ex te, nobilis puer, pro utilitatibus domini et senioris mei, ut meum erga illum in marchis, 106.0117B| vel in multis locis non vilesceret servitium; nec a te, vel a me, se separasset, sicut mos est, in aliquibus multum me sentio debitis aggravatam. De multis vero necessitatibus, non solum de Christianis, verum etiam de Judaeis, multa ex illorum rebus manibus meis frequenter recepi: in quantum valuit reddidi, et in quantum potero semper reddam deinceps. Quod si post meum discessum aliquid remanserit ad solvendum, rogo et supplico, ut tu ipse diligenter exquiras qui sint debitores mei: qui cum reperti fuerint, non solum ex facultatibus meis, si remanserint, verum etiam de tuis quae habes, et adhuc Deo adjuvante juste acquisieris, cuncta in ombus facias persolvi. quid plurale? De fratre tuo minimo quid erga illum agere debeas, admonui supra, 106.0117C| admoneo deinceps. Hoc rogo, ut si ad id pervenerit tempus, et ipse pro me exorare dignetur. Marmellata 106.0118A| quasi utrosque simul admoneo conjunctos, ut sacrificiorum libamina cum oblationibus hostiarum pro me frequenter offerre dignemini, etc.

'''Finit hic Liber Manualis. Amen. Deo gratias.'''

===NOMINA DEFUNCTORUM.===
Quos de quibusdam praedictis supra praetermissis personis his breviatos agnosce, id sunt Willelmus, Cuhngundis, Cariberga, Withburgis, Theodericus Gothzelmus, Guarnarius, Rodlindis. Sunt namque ex praedicta genealogia, Deo auxiliante, jungentes in saeculo, quorum vocatio illi manet per cuncta, qui eos creavit, ut voluit. Quid nel suo agendum est, fili, nisi dicere cum Psalmista: Nos qui vivimus, benedicimus Dominum, ex hoc nunc et usque in saeculum.

===Item.===

106.0118B| Quisquis de tua migraverit stirpe, quod non est aliud nisi in potestate Dei, quando jusserit, ipse similiter et de domino Aribertoavunculo tuo, rogo tu si superstes fueris, nomen illius cum praescriptis personis supra jube transcribi orando illum.

==LXXII.==

Cum autem et ego ipsa dies finierim meos, nomen meum cum illorum nominibus jube transcribi defunctum. Quod volo et quasi ad praesens totis flagito nisibus, ut in loco in quo fuerim sepulta, super ipso tecto sepulcri quod operuerit corpus, hos versiculos jube transcribi firmatim, ut cernentes ipsum epitaphium sepulcri, pro me indigna dignas ad Deum jubeant fundere preces SS S. Sed et istum Manualem quem legis, qui legerit unquam verba quae subtus 106.0118C| sequuntur, meditetur ipse, et me jam quasi intus reclusam Deo commendet solvendam.</text>
      <sha1>ho07wdawmukqe8eh23yjsrqylzlehfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267489</id>
      <parentid>267488</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T08:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22774" sha1="6gf3be3wa17vfkpoj4gpvm9a5i9zerp" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Dodana
|OperaeTitulus=Liber Dodanae manualis
|SubTitulus=quem ad filium suum direxit Wilhelmum
|Annus=842
|Genera=
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
'''[[Patrologia Latina/106|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 106]]'''
 
 
106.0109A| Cernens plurimos cum suis in saeculo gaudere proles, et me Dodanam, o fili Willelme, a te elongatam conspiciens procul, ob id quasi anxia et utilitatis desiderio plena, hoc opusculum ex nomine meo scriptum in tuam specie tenus formam legendum dirigo: gaudens, quod, si absens sum corpore, iste praesens libellus tibi ad mentem reducat quid erga me, cum legeris, fili, debeas agere.
 
==Praefatio.==
Anno feliciter, Christo propitio, XI, domino nostro Ludovico quondam fulgente in imperio, concurrente VIII Kalendarum Julii die, in Aquisgrani palatio, ad meum dominum tuumque genitorem Bernardum legalis in conjugio accessi uxor; et iterum nel XIII anno 106.0109B| regni ejus, III Kalendarum Decembrium, auxiliante, ut credo, Deo, tua ex me, desideratissime fili primogenite, in saeculo processit nativitas. Volvente itaque et crescente calamitatis miseria hujus saeculi, inter multas fluctuationes et discordias regni, imperator praedictus viam omnium iisse non dubium est. Nam infra XXVIII regni ejus non perveniens ad summum, vitam saeculi debitam finivit. Post mortem quoque ejus in anno sequente nativitas fratris tui, qui ex meo post te secundus egressus est utero, XI Kalendas 106.0110A| Aprilis in Uzecia urbe, Deo miserante, exorta est . praesentiam. Sed cum diu ob absentiam praesentiae vestrae, sub jussione senioris mei, in praedicta cum agone illius jam gaudens residerem urbe, ex desiderio utrorumque vestrum hunc codicillum secundum parvitatis meae intelligentiam tibi transcribi et dirigere curavi.
 
==Item ejusdem.==
 
Licet ex multis sim occupata angustiis ut tuum aliquando intuerer aspectum, tamen haec una secundum 106.0110B| Deum in arbitrio Domini constat priori. Volueram quidem, si daretur mihi virtus de Deo, sed quia longe est a me peccatrice salus, volo, et in hac voluntate meus marcescit animus. Audivi enim quod genitor tuus Bernardus in manus domini te commendavit Karoli regis. Admoneo te ut hujus negotii dignitatem usque ad perfectum, voluntati operam des. Tamen, ut ait Scriptura, primum in omnibus regnum quaere Dei, et tunc adjicientur ea quae necessaria sunt animae et corpori tuo fruenda feliciter.
 
'''INCIPIUNT CAPITULA LIBRI SEQUENTIS.'''
106.0109|
&lt;poem&gt;
106.0109C|
I. De diligendo Deum.
II. De quaerendo Deum.
III. De magnitudine Dei.
106.0110C|
IV. De altitudine Dei.
V. Voce ejusdem de Deo.
VI. Voce moralis ejusdem.
106.0111A|
VII. Admonitio ejusdem.
VIII. De sancta Trinitate.
IX. De fide, spe et charitate.
X. De reverentia orationis.
XI. Voce ejusdem.
XII. De reverentia erga genitorem tuum.
XIII. Item ejusdem de patre.
XIV. De exemplis Patrum piorum accipiendis.
XV. De seniore tuo, alia, alia.
XVI. De consilio accipiendo, alia, alia.
XVII. Item ejusdem de consiliariis, alia, alia.
XVIII. Admonitio singularis ad te revertendum.
XIX. Ad propinquos seniorum tuorum, alia, alia.
XX. Ad optimates ducum ejusdem.
XXI. Ut sacerdotibus honorem impendas.
XXII. Ut animum magnis et minimis flectas.
XXIII. Ejusdem ammonitio ad mores corrigendos.
XXIV. Item ejusdem de quo supra alia.
XXV. Ut superbiam fugas.
XXVI. In septemplici dono sancti Spiritus militare. Voce ejusdem.
XXVII. Admonitio utilis ad comprimenda vitia.
106.0111B|
XXVIII. Ut contra vitia virtutes opponas.
XXIX. Ut patientiam mentis et corporis tenas.
XXX. Ut facile vitia vincas, octo beatitudines ore lege, et corde retine sempre.
XXXI. Ut pauperibus, cum valueris, adjuves.
XXXII. De diversis tribulationibus si tibi evenerint.
XXXIII. De reconciliando si aliquid deliqueris.
XXXIV. De diversis tentationibus si tibi evenerint.
XXXIV. Si tribolatio fuerit.
XXXVI. Si persecutio fuerit.
XXXVII. Si necessita fuerit.
XXXVIII. Si angustia ingruerit.
XXXIX. Si infermitas. Voce ejusdem.
XL. Ut in omnibus Deo gloriam des.
XLI. Item comparatio sex et octo beatitudines virtutum conferentium tibi.
XLII. Ut vir perfectus esse valeas admoneo.
106.0112A|
XLIII. Ut quomodo esse possis immaculatus juvante Deo ostendo.
XLIV. De septem compoti partibus his qui in te peccaverint, ut dimittas, proponendum.
XLV. De gemina nativitate scienda.
XLVI. Ut in prima nativitate vigeas opto.
XLVII. Ut in secunda persevera admoneo.
XLVIII. Di prima e seconda morte.
XLIX. Ut mortem primam conspicias denuntio.
L. Ut mortem secundam fugias certare.
LI. Ut intellectione et oratione vigeas admoneo.
LII. De praeteritis, praesentibus et futuris.
LIIII. Qualiter pro omnibus gradibus Ecclesiae ores insinuo.
LIV. Pro episcopis et sacerdotibus.
LV. Pro regibus et sublimitate eorum.
LVI. Pro anziano tuo.
LVII. Et pro genitore tuo assidue ores admoneo.
LVIII. Item pro omnibus qui sequuntur, conclude in hoc ubi dicitur: et pro omni populo sancto Dei.
LIX. Ut pro omnibus fidelibus defunctis ores, pro valde bonis, et pro non valde bonis.
106.0112B|
LX. Pro immeritis digna invenies quid agas.
LXI. Pro defunctis parentibus genitoris tui ora.
LXII. Pro domno Theuderico quendam, et pro omnibus iterum defunctis, ut requiescant in pace.
LXIII. Articolo specializzato pro patre.
LXIV. De articulis et metrorum compositis.
LXIV. De litteris Adam et ejusdem sensibus.
LXVI. De quinquies ternis benedictionibus in te offerentium et manentium semper.
LXVII. Item de eadem read ad eumdem.
LXVIII. De temporibus tuis. Voce ejusdem.
LXIX. De versis et litteris compositis tuis.
LXX. Post verba praescripta de re publica.
LXXI. Ut pro me tam in corpore volvente, quam et postifunebra sepulcri, pro salute animae meae exores rogo.
LXXII. Nomina defunctorum subtus transcripta.
LXXIII. De epitaffio sepulcri mei ut scribas rogo.
&lt;/poem&gt;
==Caput primum. &lt;br&gt;De diligendo Deum.==
 
Diligendus Deus atque laudandus, non solum a supernis virtitutibus, sed etiam ab omni humana creatura, quae graditur super terram, et ad superos tendit. Inter quos adhortor te, fili W. , ut in quantum vales, illa semper perquiras, ubi cum dignis et aptis Deumque diligentibus, ad certum possis scandere culmen, atque una cum illis ad regnum valeas pertingere sine fine mansurum. Amen.
 
Item rogo et humiliter suggero tuam juventutis nobilitatem, quasi praesens, nec non etiam illos, ad quos hunc libellum ostenderis legendum, ne me damnent vel reprehendant pro eo quod sim temera in tali subintrare agonisatorio acumine laboris, ut tibi aliquid de Deo dirigere audeam sermonis, eccetera.
 
==Caput VII. &lt;br&gt;Voce admonitio ejusdem.==
 
Admoneo te etiam, o fili mi W. pulchre et amabilis, ut inter mundanas hujus saeculi curas, plurima volumina librorum tibi acquiri non pigeas, ubi de Deo creatore tuorum per sacratissimos doctorum magistros aliquid sentire et discere debeas, plura atque majora quam supra scriptum est Ipsum obsecra, dilige et ama. Quod si feceris, erit tibi custos, dux, comes, patria, via, veritas et vita, tribuens tibi prospera in mundo largissime, et omnes inimicos tuos convertet ad pacem. Tu autem, ut scriptum est in Giobbe, accinge sicut vir lumbos tuos; sis humilis corde, castusque et corpore, atque erectus in sublime. Esto gloriosus valde, et speciosis induere vestibus. E quid plurale? Hortatrix tua D. [Dodana] 106.0112C| sempre adest, fili; et si defuerim, deficiens quod futurum est, habes hic memoriale, libellum O. MR ut quasi in picturam speculi, me mente et corpore legendo et Deum deprecando intueri possis; et quid erga me obsequi debeas pleniter intueri potes. Fili, habebis doctores qui te plura et ampliora utilitatis doceant documenta; sed non aequali conditione, animo ardentis in pectore, sicut ego genitrix tua. Fili W. primogenite, haec verba a me tibi directa lege, intellige, et opere comple, fratremque tuum parvulum, cujus modo inscia sum nominis, cum Baptistatis in Christo acceperit gratiam, insinuare, nutrire, amare, ac de bono in melius provocando non pigeas : atque hunc codicillum Manualis a me comprehensum, et in tuo nomine conscriptum, cum perfectum 106.0112D| loquendi vel legendi acceperit tempus, illi ostende, et admone legendo: caro enim et frater tuus est . Aspicite regnantem in coelis illum qui dicitur Deus. Ipse vos omnipotens, cujus quanquam indigna mentionem facio, frequens una cum genitore vestro domno et seniore meo B. in saeculo praesenti faciat felices atque jucundos, prospere in omnibus agentes, et post expletum hujus vitae cursum, notum faciat cum sanctis introire laetantes. Amen.
 
==Caput X. &lt;br&gt;De reverentia orationis.==
 
Oratio dicta quasi oris ratio. ecc. Ora ore, clama 106.0113A| corde, roga opere, ut tibi Deus succurrat semper diebus et noctibus, horis atque momentis; cum quieveris in lecto, dic tunc: Deus, in adjutorium meum intende. Domine, ad adjuvandum me festina; et Gloria usque in finem. Deinde Orationem Dominicam; qua expleta, dic: Custodisti me, Deus, per diem, custodi me et in hac nocte, si jubes, et sub umbra alarum tuarum merear esse protectus, Spiritu sancto repletus, munimine regio septus, angelorumque custodia circumdatus, ut in hac nocte, quamvis parum quiescens, somnum capiam pacis, et si quando evigilavero, infra te per soporem sentiam custodem, qui beato Jacob innixus apparuisti scalae Salvator. Cum hoc compleveris, fac crucem in fronte et super lectum tuum in similitudine crucis illius a quo redemptus es hoc 106.0113B| modo +, ita dicendo: Crucem tuam adoro, Domine, et sanctam resurrezionem tuam credo. Crux tua sancta mecum. Crux est quam ut cognovi, sempre amavi, sempre adoro; crux mihi salus, crux mihi defensio, crux mihi protectio semperque refugium, crux mihi vita, mors tibi, diabole inimice veritatis, cultor vaninitatis; crux mihi vita, mors tibi sempre. Et item: Tuam, Domine, + crucem adoro, tuamque ac gloriosam passionem recolo, qui dignatus es nasci, pati, mori ac resurgere a mortuis, qui cum Patre et Spiritu sancto +. Benedictio Patris et Filii et Spiritu sancti descendat et maneat super me servum tuum W. minimum. Amen. Ista crux atque benedictio sit semper cum illis, cujus supra menzionem ego fragilis D. facio frequens, et sicut ros Ermon qui descendit in 106.0113C| montem Sion, vel sicut unguentum in capite fusum declinansque in barbam barbam Aaron, ita infusio Jesu Nazareni Filii Dei descendat et maneat super te ubicunque perrexeris, et super fratrem tuum, qui post te ex meo secundus egressus est utero.
 
Quod si plus Deo auxiliante fuerint, id consequantur una vobiscum, quod a me invocatum est supra, praestante et adjuvante illo qui vivit et regnat per infinita sempre saecula saeculorum. Amen.
 
===Item===
 
Cum auxiliante Deo surrexeris mane, vel qua hora tibi permiserit tempus, dic iterum tertio Deus, ut supra, deinde Orationem Dominicam: qua expleta, dic, Deus meus et Deus meus, exsurge, adjuva me, 106.0113D| intellige clamorem meum, quam ad te oro mane, exaudi vocem meam, surge et intende in judicium meum, ut sis hodie praesens in causa mea, Deus meus. Et quid plura, fili? Surgens calcia te, ut mos est, para te in praeparatione Evangelii pacis. Decanta horas canonicas, comple officium tuum, ut scriptum est: Septies in die laudem dixi tibi. Dic per omnis praeparationis tuas capitulas, sicut melius nosti, vel sicut inveneris. Completis ut supra, dic orationes per proprietates horarum, et tunc in nomine Dei summi egredere in servitio tibi accrescente temporali, aut quod domnus et genitor tuus jusserit B. , aut senior praeceperit faciendum K. , ita tamen si Deus permiserit.
 
==XI. Item.==
106.0114A|
 
Cum egrederis foras, in mente habe Deum cum signo crucis, et dic: Miserere mei, pius Pater, et perfice hodie gressus meos in semitis tuis; deducimi in via tua, et dirige in veritate tua; adjuva me, Deus meus, hodie, et semper, ut non mihi occorrent calumniae, nec dominetur in me omnis injustitia: sed laetifica cor meum gradiens in bonum, quatenus ea agendo quae tibi placita sunt, merear, te auxiliante, ad vesperum pertingere. Dic quoque: Benedictus es, Domine Deus, qui adjuvisti me et consolatus es me; tu es benedictus a quo cuncta bona procedunt, qui vivis, ecc.
 
==XV. &lt;br&gt;Admonitio erga seniorem tuum exhibenda.==
 
Seniorem quem habes K. [Karolum], quando Deus, ut credo, et genitor tuus B. in tuae inchoationis juventute florigerum vigorem tibi ad serviendum elegit, adhuc tene, quod est generis ex magno utrumque nobilitatis exorto [ Forte, exortum] progenie; non ita serviens, ut tantum placeas oculis, sed etiam sensui capax, utrumque ad corpus et animam puram et certam illi in omnibus tene utilitatis fidem.
 
==XIX. &lt;br&gt;Ad propinquos seniorum tuorum.==
 
Inclytos atque praeclaros seniori tuo regiae potestatis eximios parentes atque propinquos tam ex paternitatis illustrem, quam ex matrimonii dignitatum 106.0114C| ascendente originem, si ad hoc perveneris, ut cum commilitonibus infra aulam regalem atque imperialem, vel ubique utilis merearis esse servitor, tempo, ama, venera, et dilige eos, atque in omni negotio utilitatum illorum purum et aptum cum exsecutionibus fidelitate, tam mente quam corpore , certum illis omnibus para obsequium, etc. Est enim dignum ita agere tibi, et omnibus in illorum regni imperio militantibus totis nisibus te inter eos utiliter atque fideliter opto serviendum. Deus enim eos, ut credimus, elegit et praeelegit in regno, dans illis gloriam ad illam tendentem, conformem 106.0114D| similitudinis magnae, quam pollicitus est Abraham, Isaac, et Jacob, prolisque dignis et semini eorum faciat eos Omnipotens almus, Rexque fortis atque praeclarior summus conformes atque concordes, genitorumque more pacem sequentes hoc praesenti in saeculo, prosperos fulgere, mundumque cum populo in Dei et sanctorum servitio viriliter regere, protegere, gubernare, et ab hostium et inimicorum undique assurgentium cuneis tensare, atque defendere, sanctamque Dei videlicet Ecclesiam in religione vera firmius coadunare in Christo; videantque proles filiorum suorum digne Deo placentes, crescentes, florentesque, et per multorum annorum curricula ad alta tendentes, ecc.
 
==XX. &lt;br&gt;Ad optimates ducum.==
 
Optimates ducum et consiliarios illorum, suisque similibus fideliter servientes, totum in partes, et partes per totum, quisquis ille est, vel sunt fulgentes in aula, ama, dilige, et servi frequenter. Exempla dignitatum illorum perquire humiliter, et tene firmissime. In domo etenim magna, ut est illa, fuitque, et erit post, collationes conferuntur multae. Unus ibi ab alio potest, si vult, discere humilitatem, charitatem, castitatem, patientiam, mansuetudinem, modestiam, sobrietatem, astutiam, caeterasque cum studio operis boni virtutes. Tu ergo, ut puerulus accrescens, disce a majoribus sensuque capacibus quidquid bonum ab illis auxiliante capi summo poteris 106.0115B| almo, ut possis Deo in primis placere, ecc.
 
==LX.==
 
Ora pro parentibus genitoris tui, qui illi res suas in legitima dimiserunt haereditate, qui fuissent, vel quorum nomina in capitulis hujus libelli in fine invenies conscripta. Et licet Scriptura dicat: In bonis alienis gaudet alius, tamen eorum, ut praedixi, haereditates non extranei, sed tuus possidet dominus et pater B. [ Bernardus] in tantum quod illi remanserunt, ora hoc possidentes, ora ut eis vivens multo fruaris feliciter tempore . Credo enim quod si digne et humiliter erga eum certaveris, pium tibi ex hoc augebit incrementum frugalitatis dignitatum suarum, sicut cedente prius clementia omnipotentis Dei tuus 106.0115C| genitor aliquid exinde tibi jusserit largiri, in quantum valueris per ampliora, ut illi merces accrescat ex eorum animabus, quorum cuncta fuerunt. Ex occupationibus enim multis illi non licet ad tempus. Tu vero dum vales, et licentiam habes, pro animabus eorum jugiter ora. Nec hoc praetereundum est, fili, de illo qui te ex meis suscipiens brachiis, per lavacrum regenerationis filium adoptavit in Christo. Nomen autem ejus appellatum est, dum vixit, domnus Theodoricus: nunc vero quondam nutritor etiam atque amator tuus fuerat in cunctis, si ei licuisset. Suscepit eum, ut credimus, Abrahae sinus, te quasi primogenitum parvulum relinquens in saeculo, sua cuncta domno et seniori nostro, ut prodesse tibi valerent, in omnibus remanserunt.Pluriora autem et 106.0115D| specialia cum plurimis, in nocturnis, matutinis, vespertinis, caeterisque horis per horarum tempora et spatia locorum pro ejus delictis, si aliquid injuste egit, et non poenituit, in quantum vales, cum valde bonis pluraliter, in quantum potes per orationes sanctorum sacerdotum, et eleemosynas in pauperibus erogando, Domino sacrificium pro eo offerre jubeas frequenter. Cum enim pro eo ad Dominum tuas effuderis preces, dic capitolationes tali modo: Requiem aeternam, etc. Cum compleveris hoc, dic orationem: Collocare digneris, Domine, corpus et animam famuli tui Theodorici 106.0116A| in sinibus Abrahae, Isaac et Jacob, ut cum dies agnitionis tuae venerit, inter sanctos et electos tuos eum resuscitare praecipias, per Dominum.
 
==LXI.==
 
Missarum namque et sacrificiorum solemnia non solum pro eo, verum etiam pro omnibus fidelibus defunctis frequenter facias offerri. Nulla enim oratio in hac parte melior, quam sacrificiorum libamina. Dicitur de viro fortissimo Giuda: Sancta et salubris est cogitatio orare pro mortuis, et pro eis sacrificium offerre, ut a peccatis solvantur. Riposi in pace. Amen.
 
==LXVIII.==
 
Quadrans in quatuor jam habes annos usque perductos. Si proles secundus tot tempus haberet, in 106.0116B| sui personam illi alium transcriberem libellum: et si tantum et aliud tantum, et medium dimidii tantum, in annis volvens, ut speciem cernerem tuam, fortiora tibi in verbis prolixis copularem. Sed quia tempus resolutionis non tardat me meum, et aegritudo angustiarum corpus undique conterit, istum tibi et fratri, ut prosit, quod collegi festinans, sciens me ad tempus praedictum pervenire non posse, velut mellifluum potum favumque permistum in cibum oris utile gustes semper adhortor. Tempus namque ex quo ad genitorem tuum perveni, vel tuus ex nobis in saeculo processit status, Kalendis mensarum [ Leg. , Decembrium] cuncta feruntur in nobis. Ex primo namque hujus versu libelli usque ad ultimam ejusdem syllabam cuncta tibi ad pensum salutis 106.0116C| scripta cognosce, et quid ibidem geratur lege capita versorum, ut ad ea quae subtus sequuntur, facilius valeas ingredi.
 
==LXXI. &lt;br&gt;Ad me recurrens lugeo.==
 
Ex nimii amoris dulcedine et desiderio pulchritudinis tuae memetipsam quasi oblitam postponens, januis clausis intus interdum ingredi desidero. Sed quia nec digna in numero sum computari praescripto, tamen rogo ut innumeros numerabili affectu pro animae remedio meae orare non cesses. W. , tibi non latet, qualiter pro infirmitatibus meis assiduis, et pro certis ex causis, secundum cujusdam sermonem qui ait, periculis ex genere, periculis ex gentibus, etc. Haec omnia vel caetera his similia pro meis praepedientibus 106.0116D| meritis in meo fragili sustinui corpore. Ausiliante etenim Deo et merito genitoris tui de his omnibus evasi fidenter; sed in has ereptiones animus meus reflectitur, et recurrentium tempora multis in laudibus divinis pigra remansi, et quod agere debui per horas septenas, septenas septena desidiosa astiti in cunctis. Idcirco supplici affectu totis viribus precor, ut pro meis offensis atque delictis Domini misericordiam jugiter exorare delectet, et me allisam atque gravatam ad superos erigere dignetur. Dum me vivam in saeculo conspicis isto, vigilia affectu ita certare stude, non solum in vigiliis et orationibus, sed et in eleemosynis pauperum; ut ex vinculo peccatorum 106.0117A| meorum corporaliter erepta, a pio Judice pie merear esse in omnibus recepta. Est mihi modo necesse tua vel aliorum frequens oratio: erit postea plus et per amplius, ut credo, citius ita esse ventura. Ex nimio amoris dolore, quid in futuris mihi eveniat, valde meus undique animus discutitur; et qualiter valeam in fine liberari, incerta sum ex meritis. Quarto? quia peccavi in ​​cogitatione et locutione. Ipsa autem locutio inutilis ad opus pravum usque pervenit.Licet ita sint, de Dei misericordia nunquam desperans ero, nec sum, ero nec unquam; et ut ad recuperationem aliquando pervenire possim, nullum similem tui superstitem relinquo, qui ita certet in me, sicut tu, et multi ex te, nobilis puer, pro utilitatibus domini et senioris mei, ut meum erga illum in marchis, 106.0117B| vel in multis locis non vilesceret servitium; nec a te, vel a me, se separasset, sicut mos est, in aliquibus multum me sentio debitis aggravatam. De multis vero necessitatibus, non solum de Christianis, verum etiam de Judaeis, multa ex illorum rebus manibus meis frequenter recepi: in quantum valuit reddidi, et in quantum potero semper reddam deinceps. Quod si post meum discessum aliquid remanserit ad solvendum, rogo et supplico, ut tu ipse diligenter exquiras qui sint debitores mei: qui cum reperti fuerint, non solum ex facultatibus meis, si remanserint, verum etiam de tuis quae habes, et adhuc Deo adjuvante juste acquisieris, cuncta in ombus facias persolvi. quid plurale? De fratre tuo minimo quid erga illum agere debeas, admonui supra, 106.0117C| admoneo deinceps. Hoc rogo, ut si ad id pervenerit tempus, et ipse pro me exorare dignetur. Marmellata 106.0118A| quasi utrosque simul admoneo conjunctos, ut sacrificiorum libamina cum oblationibus hostiarum pro me frequenter offerre dignemini, etc.
 
'''Finit hic Liber Manualis. Amen. Deo gratias.'''
 
===Nomina defunctorum.===
Quos de quibusdam praedictis supra praetermissis personis his breviatos agnosce, id sunt Willelmus, Cuhngundis, Cariberga, Withburgis, Theodericus Gothzelmus, Guarnarius, Rodlindis. Sunt namque ex praedicta genealogia, Deo auxiliante, jungentes in saeculo, quorum vocatio illi manet per cuncta, qui eos creavit, ut voluit. Quid nel suo agendum est, fili, nisi dicere cum Psalmista: Nos qui vivimus, benedicimus Dominum, ex hoc nunc et usque in saeculum.
 
===Item.===
 
106.0118B| Quisquis de tua migraverit stirpe, quod non est aliud nisi in potestate Dei, quando jusserit, ipse similiter et de domino Aribertoavunculo tuo, rogo tu si superstes fueris, nomen illius cum praescriptis personis supra jube transcribi orando illum.
 
==LXXII.==
 
Cum autem et ego ipsa dies finierim meos, nomen meum cum illorum nominibus jube transcribi defunctum. Quod volo et quasi ad praesens totis flagito nisibus, ut in loco in quo fuerim sepulta, super ipso tecto sepulcri quod operuerit corpus, hos versiculos jube transcribi firmatim, ut cernentes ipsum epitaphium sepulcri, pro me indigna dignas ad Deum jubeant fundere preces SS S. Sed et istum Manualem quem legis, qui legerit unquam verba quae subtus 106.0118C| sequuntur, meditetur ipse, et me jam quasi intus reclusam Deo commendet solvendam.</text>
      <sha1>6gf3be3wa17vfkpoj4gpvm9a5i9zerp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267490</id>
      <parentid>267489</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T08:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Item ejusdem. */</comment>
      <origin>267490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22775" sha1="b3885dvqbcuig1hoda9rbgue4y1tnx3" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Dodana
|OperaeTitulus=Liber Dodanae manualis
|SubTitulus=quem ad filium suum direxit Wilhelmum
|Annus=842
|Genera=
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
|Editio=J. P. Migne
}}
'''[[Patrologia Latina/106|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 106]]'''
 
 
106.0109A| Cernens plurimos cum suis in saeculo gaudere proles, et me Dodanam, o fili Willelme, a te elongatam conspiciens procul, ob id quasi anxia et utilitatis desiderio plena, hoc opusculum ex nomine meo scriptum in tuam specie tenus formam legendum dirigo: gaudens, quod, si absens sum corpore, iste praesens libellus tibi ad mentem reducat quid erga me, cum legeris, fili, debeas agere.
 
==Praefatio.==
Anno feliciter, Christo propitio, XI, domino nostro Ludovico quondam fulgente in imperio, concurrente VIII Kalendarum Julii die, in Aquisgrani palatio, ad meum dominum tuumque genitorem Bernardum legalis in conjugio accessi uxor; et iterum nel XIII anno 106.0109B| regni ejus, III Kalendarum Decembrium, auxiliante, ut credo, Deo, tua ex me, desideratissime fili primogenite, in saeculo processit nativitas. Volvente itaque et crescente calamitatis miseria hujus saeculi, inter multas fluctuationes et discordias regni, imperator praedictus viam omnium iisse non dubium est. Nam infra XXVIII regni ejus non perveniens ad summum, vitam saeculi debitam finivit. Post mortem quoque ejus in anno sequente nativitas fratris tui, qui ex meo post te secundus egressus est utero, XI Kalendas 106.0110A| Aprilis in Uzecia urbe, Deo miserante, exorta est . praesentiam. Sed cum diu ob absentiam praesentiae vestrae, sub jussione senioris mei, in praedicta cum agone illius jam gaudens residerem urbe, ex desiderio utrorumque vestrum hunc codicillum secundum parvitatis meae intelligentiam tibi transcribi et dirigere curavi.
 
==Item ejusdem.==
 
Licet ex multis sim occupata angustiis ut tuum aliquando intuerer aspectum, tamen haec una secundum 106.0110B| Deum in arbitrio Domini constat priori. Volueram quidem, si daretur mihi virtus de Deo, sed quia longe est a me peccatrice salus, volo, et in hac voluntate meus marcescit animus. Audivi enim quod genitor tuus Bernardus in manus domini te commendavit Karoli regis. Admoneo te ut hujus negotii dignitatem usque ad perfectum, voluntati operam des. Tamen, ut ait Scriptura, primum in omnibus regnum quaere Dei, et tunc adjicientur ea quae necessaria sunt animae et corpori tuo fruenda feliciter.
 
'''Incipiunt capitula libri sequentis.'''
106.0109|
&lt;poem&gt;
106.0109C|
I. De diligendo Deum.
II. De quaerendo Deum.
III. De magnitudine Dei.
106.0110C|
IV. De altitudine Dei.
V. Voce ejusdem de Deo.
VI. Voce moralis ejusdem.
106.0111A|
VII. Admonitio ejusdem.
VIII. De sancta Trinitate.
IX. De fide, spe et charitate.
X. De reverentia orationis.
XI. Voce ejusdem.
XII. De reverentia erga genitorem tuum.
XIII. Item ejusdem de patre.
XIV. De exemplis Patrum piorum accipiendis.
XV. De seniore tuo, alia, alia.
XVI. De consilio accipiendo, alia, alia.
XVII. Item ejusdem de consiliariis, alia, alia.
XVIII. Admonitio singularis ad te revertendum.
XIX. Ad propinquos seniorum tuorum, alia, alia.
XX. Ad optimates ducum ejusdem.
XXI. Ut sacerdotibus honorem impendas.
XXII. Ut animum magnis et minimis flectas.
XXIII. Ejusdem ammonitio ad mores corrigendos.
XXIV. Item ejusdem de quo supra alia.
XXV. Ut superbiam fugas.
XXVI. In septemplici dono sancti Spiritus militare. Voce ejusdem.
XXVII. Admonitio utilis ad comprimenda vitia.
106.0111B|
XXVIII. Ut contra vitia virtutes opponas.
XXIX. Ut patientiam mentis et corporis tenas.
XXX. Ut facile vitia vincas, octo beatitudines ore lege, et corde retine sempre.
XXXI. Ut pauperibus, cum valueris, adjuves.
XXXII. De diversis tribulationibus si tibi evenerint.
XXXIII. De reconciliando si aliquid deliqueris.
XXXIV. De diversis tentationibus si tibi evenerint.
XXXIV. Si tribolatio fuerit.
XXXVI. Si persecutio fuerit.
XXXVII. Si necessita fuerit.
XXXVIII. Si angustia ingruerit.
XXXIX. Si infermitas. Voce ejusdem.
XL. Ut in omnibus Deo gloriam des.
XLI. Item comparatio sex et octo beatitudines virtutum conferentium tibi.
XLII. Ut vir perfectus esse valeas admoneo.
106.0112A|
XLIII. Ut quomodo esse possis immaculatus juvante Deo ostendo.
XLIV. De septem compoti partibus his qui in te peccaverint, ut dimittas, proponendum.
XLV. De gemina nativitate scienda.
XLVI. Ut in prima nativitate vigeas opto.
XLVII. Ut in secunda persevera admoneo.
XLVIII. Di prima e seconda morte.
XLIX. Ut mortem primam conspicias denuntio.
L. Ut mortem secundam fugias certare.
LI. Ut intellectione et oratione vigeas admoneo.
LII. De praeteritis, praesentibus et futuris.
LIIII. Qualiter pro omnibus gradibus Ecclesiae ores insinuo.
LIV. Pro episcopis et sacerdotibus.
LV. Pro regibus et sublimitate eorum.
LVI. Pro anziano tuo.
LVII. Et pro genitore tuo assidue ores admoneo.
LVIII. Item pro omnibus qui sequuntur, conclude in hoc ubi dicitur: et pro omni populo sancto Dei.
LIX. Ut pro omnibus fidelibus defunctis ores, pro valde bonis, et pro non valde bonis.
106.0112B|
LX. Pro immeritis digna invenies quid agas.
LXI. Pro defunctis parentibus genitoris tui ora.
LXII. Pro domno Theuderico quendam, et pro omnibus iterum defunctis, ut requiescant in pace.
LXIII. Articolo specializzato pro patre.
LXIV. De articulis et metrorum compositis.
LXIV. De litteris Adam et ejusdem sensibus.
LXVI. De quinquies ternis benedictionibus in te offerentium et manentium semper.
LXVII. Item de eadem read ad eumdem.
LXVIII. De temporibus tuis. Voce ejusdem.
LXIX. De versis et litteris compositis tuis.
LXX. Post verba praescripta de re publica.
LXXI. Ut pro me tam in corpore volvente, quam et postifunebra sepulcri, pro salute animae meae exores rogo.
LXXII. Nomina defunctorum subtus transcripta.
LXXIII. De epitaffio sepulcri mei ut scribas rogo.
&lt;/poem&gt;

==Caput primum. &lt;br&gt;De diligendo Deum.==
 
Diligendus Deus atque laudandus, non solum a supernis virtitutibus, sed etiam ab omni humana creatura, quae graditur super terram, et ad superos tendit. Inter quos adhortor te, fili W. , ut in quantum vales, illa semper perquiras, ubi cum dignis et aptis Deumque diligentibus, ad certum possis scandere culmen, atque una cum illis ad regnum valeas pertingere sine fine mansurum. Amen.
 
Item rogo et humiliter suggero tuam juventutis nobilitatem, quasi praesens, nec non etiam illos, ad quos hunc libellum ostenderis legendum, ne me damnent vel reprehendant pro eo quod sim temera in tali subintrare agonisatorio acumine laboris, ut tibi aliquid de Deo dirigere audeam sermonis, eccetera.
 
==Caput VII. &lt;br&gt;Voce admonitio ejusdem.==
 
Admoneo te etiam, o fili mi W. pulchre et amabilis, ut inter mundanas hujus saeculi curas, plurima volumina librorum tibi acquiri non pigeas, ubi de Deo creatore tuorum per sacratissimos doctorum magistros aliquid sentire et discere debeas, plura atque majora quam supra scriptum est Ipsum obsecra, dilige et ama. Quod si feceris, erit tibi custos, dux, comes, patria, via, veritas et vita, tribuens tibi prospera in mundo largissime, et omnes inimicos tuos convertet ad pacem. Tu autem, ut scriptum est in Giobbe, accinge sicut vir lumbos tuos; sis humilis corde, castusque et corpore, atque erectus in sublime. Esto gloriosus valde, et speciosis induere vestibus. E quid plurale? Hortatrix tua D. [Dodana] 106.0112C| sempre adest, fili; et si defuerim, deficiens quod futurum est, habes hic memoriale, libellum O. MR ut quasi in picturam speculi, me mente et corpore legendo et Deum deprecando intueri possis; et quid erga me obsequi debeas pleniter intueri potes. Fili, habebis doctores qui te plura et ampliora utilitatis doceant documenta; sed non aequali conditione, animo ardentis in pectore, sicut ego genitrix tua. Fili W. primogenite, haec verba a me tibi directa lege, intellige, et opere comple, fratremque tuum parvulum, cujus modo inscia sum nominis, cum Baptistatis in Christo acceperit gratiam, insinuare, nutrire, amare, ac de bono in melius provocando non pigeas : atque hunc codicillum Manualis a me comprehensum, et in tuo nomine conscriptum, cum perfectum 106.0112D| loquendi vel legendi acceperit tempus, illi ostende, et admone legendo: caro enim et frater tuus est . Aspicite regnantem in coelis illum qui dicitur Deus. Ipse vos omnipotens, cujus quanquam indigna mentionem facio, frequens una cum genitore vestro domno et seniore meo B. in saeculo praesenti faciat felices atque jucundos, prospere in omnibus agentes, et post expletum hujus vitae cursum, notum faciat cum sanctis introire laetantes. Amen.
 
==Caput X. &lt;br&gt;De reverentia orationis.==
 
Oratio dicta quasi oris ratio. ecc. Ora ore, clama 106.0113A| corde, roga opere, ut tibi Deus succurrat semper diebus et noctibus, horis atque momentis; cum quieveris in lecto, dic tunc: Deus, in adjutorium meum intende. Domine, ad adjuvandum me festina; et Gloria usque in finem. Deinde Orationem Dominicam; qua expleta, dic: Custodisti me, Deus, per diem, custodi me et in hac nocte, si jubes, et sub umbra alarum tuarum merear esse protectus, Spiritu sancto repletus, munimine regio septus, angelorumque custodia circumdatus, ut in hac nocte, quamvis parum quiescens, somnum capiam pacis, et si quando evigilavero, infra te per soporem sentiam custodem, qui beato Jacob innixus apparuisti scalae Salvator. Cum hoc compleveris, fac crucem in fronte et super lectum tuum in similitudine crucis illius a quo redemptus es hoc 106.0113B| modo +, ita dicendo: Crucem tuam adoro, Domine, et sanctam resurrezionem tuam credo. Crux tua sancta mecum. Crux est quam ut cognovi, sempre amavi, sempre adoro; crux mihi salus, crux mihi defensio, crux mihi protectio semperque refugium, crux mihi vita, mors tibi, diabole inimice veritatis, cultor vaninitatis; crux mihi vita, mors tibi sempre. Et item: Tuam, Domine, + crucem adoro, tuamque ac gloriosam passionem recolo, qui dignatus es nasci, pati, mori ac resurgere a mortuis, qui cum Patre et Spiritu sancto +. Benedictio Patris et Filii et Spiritu sancti descendat et maneat super me servum tuum W. minimum. Amen. Ista crux atque benedictio sit semper cum illis, cujus supra menzionem ego fragilis D. facio frequens, et sicut ros Ermon qui descendit in 106.0113C| montem Sion, vel sicut unguentum in capite fusum declinansque in barbam barbam Aaron, ita infusio Jesu Nazareni Filii Dei descendat et maneat super te ubicunque perrexeris, et super fratrem tuum, qui post te ex meo secundus egressus est utero.
 
Quod si plus Deo auxiliante fuerint, id consequantur una vobiscum, quod a me invocatum est supra, praestante et adjuvante illo qui vivit et regnat per infinita sempre saecula saeculorum. Amen.
 
===Item===
 
Cum auxiliante Deo surrexeris mane, vel qua hora tibi permiserit tempus, dic iterum tertio Deus, ut supra, deinde Orationem Dominicam: qua expleta, dic, Deus meus et Deus meus, exsurge, adjuva me, 106.0113D| intellige clamorem meum, quam ad te oro mane, exaudi vocem meam, surge et intende in judicium meum, ut sis hodie praesens in causa mea, Deus meus. Et quid plura, fili? Surgens calcia te, ut mos est, para te in praeparatione Evangelii pacis. Decanta horas canonicas, comple officium tuum, ut scriptum est: Septies in die laudem dixi tibi. Dic per omnis praeparationis tuas capitulas, sicut melius nosti, vel sicut inveneris. Completis ut supra, dic orationes per proprietates horarum, et tunc in nomine Dei summi egredere in servitio tibi accrescente temporali, aut quod domnus et genitor tuus jusserit B. , aut senior praeceperit faciendum K. , ita tamen si Deus permiserit.
 
==XI. Item.==
106.0114A|
 
Cum egrederis foras, in mente habe Deum cum signo crucis, et dic: Miserere mei, pius Pater, et perfice hodie gressus meos in semitis tuis; deducimi in via tua, et dirige in veritate tua; adjuva me, Deus meus, hodie, et semper, ut non mihi occorrent calumniae, nec dominetur in me omnis injustitia: sed laetifica cor meum gradiens in bonum, quatenus ea agendo quae tibi placita sunt, merear, te auxiliante, ad vesperum pertingere. Dic quoque: Benedictus es, Domine Deus, qui adjuvisti me et consolatus es me; tu es benedictus a quo cuncta bona procedunt, qui vivis, ecc.
 
==XV. &lt;br&gt;Admonitio erga seniorem tuum exhibenda.==
 
Seniorem quem habes K. [Karolum], quando Deus, ut credo, et genitor tuus B. in tuae inchoationis juventute florigerum vigorem tibi ad serviendum elegit, adhuc tene, quod est generis ex magno utrumque nobilitatis exorto [ Forte, exortum] progenie; non ita serviens, ut tantum placeas oculis, sed etiam sensui capax, utrumque ad corpus et animam puram et certam illi in omnibus tene utilitatis fidem.
 
==XIX. &lt;br&gt;Ad propinquos seniorum tuorum.==
 
Inclytos atque praeclaros seniori tuo regiae potestatis eximios parentes atque propinquos tam ex paternitatis illustrem, quam ex matrimonii dignitatum 106.0114C| ascendente originem, si ad hoc perveneris, ut cum commilitonibus infra aulam regalem atque imperialem, vel ubique utilis merearis esse servitor, tempo, ama, venera, et dilige eos, atque in omni negotio utilitatum illorum purum et aptum cum exsecutionibus fidelitate, tam mente quam corpore , certum illis omnibus para obsequium, etc. Est enim dignum ita agere tibi, et omnibus in illorum regni imperio militantibus totis nisibus te inter eos utiliter atque fideliter opto serviendum. Deus enim eos, ut credimus, elegit et praeelegit in regno, dans illis gloriam ad illam tendentem, conformem 106.0114D| similitudinis magnae, quam pollicitus est Abraham, Isaac, et Jacob, prolisque dignis et semini eorum faciat eos Omnipotens almus, Rexque fortis atque praeclarior summus conformes atque concordes, genitorumque more pacem sequentes hoc praesenti in saeculo, prosperos fulgere, mundumque cum populo in Dei et sanctorum servitio viriliter regere, protegere, gubernare, et ab hostium et inimicorum undique assurgentium cuneis tensare, atque defendere, sanctamque Dei videlicet Ecclesiam in religione vera firmius coadunare in Christo; videantque proles filiorum suorum digne Deo placentes, crescentes, florentesque, et per multorum annorum curricula ad alta tendentes, ecc.
 
==XX. &lt;br&gt;Ad optimates ducum.==
 
Optimates ducum et consiliarios illorum, suisque similibus fideliter servientes, totum in partes, et partes per totum, quisquis ille est, vel sunt fulgentes in aula, ama, dilige, et servi frequenter. Exempla dignitatum illorum perquire humiliter, et tene firmissime. In domo etenim magna, ut est illa, fuitque, et erit post, collationes conferuntur multae. Unus ibi ab alio potest, si vult, discere humilitatem, charitatem, castitatem, patientiam, mansuetudinem, modestiam, sobrietatem, astutiam, caeterasque cum studio operis boni virtutes. Tu ergo, ut puerulus accrescens, disce a majoribus sensuque capacibus quidquid bonum ab illis auxiliante capi summo poteris 106.0115B| almo, ut possis Deo in primis placere, ecc.
 
==LX.==
 
Ora pro parentibus genitoris tui, qui illi res suas in legitima dimiserunt haereditate, qui fuissent, vel quorum nomina in capitulis hujus libelli in fine invenies conscripta. Et licet Scriptura dicat: In bonis alienis gaudet alius, tamen eorum, ut praedixi, haereditates non extranei, sed tuus possidet dominus et pater B. [ Bernardus] in tantum quod illi remanserunt, ora hoc possidentes, ora ut eis vivens multo fruaris feliciter tempore . Credo enim quod si digne et humiliter erga eum certaveris, pium tibi ex hoc augebit incrementum frugalitatis dignitatum suarum, sicut cedente prius clementia omnipotentis Dei tuus 106.0115C| genitor aliquid exinde tibi jusserit largiri, in quantum valueris per ampliora, ut illi merces accrescat ex eorum animabus, quorum cuncta fuerunt. Ex occupationibus enim multis illi non licet ad tempus. Tu vero dum vales, et licentiam habes, pro animabus eorum jugiter ora. Nec hoc praetereundum est, fili, de illo qui te ex meis suscipiens brachiis, per lavacrum regenerationis filium adoptavit in Christo. Nomen autem ejus appellatum est, dum vixit, domnus Theodoricus: nunc vero quondam nutritor etiam atque amator tuus fuerat in cunctis, si ei licuisset. Suscepit eum, ut credimus, Abrahae sinus, te quasi primogenitum parvulum relinquens in saeculo, sua cuncta domno et seniori nostro, ut prodesse tibi valerent, in omnibus remanserunt.Pluriora autem et 106.0115D| specialia cum plurimis, in nocturnis, matutinis, vespertinis, caeterisque horis per horarum tempora et spatia locorum pro ejus delictis, si aliquid injuste egit, et non poenituit, in quantum vales, cum valde bonis pluraliter, in quantum potes per orationes sanctorum sacerdotum, et eleemosynas in pauperibus erogando, Domino sacrificium pro eo offerre jubeas frequenter. Cum enim pro eo ad Dominum tuas effuderis preces, dic capitolationes tali modo: Requiem aeternam, etc. Cum compleveris hoc, dic orationem: Collocare digneris, Domine, corpus et animam famuli tui Theodorici 106.0116A| in sinibus Abrahae, Isaac et Jacob, ut cum dies agnitionis tuae venerit, inter sanctos et electos tuos eum resuscitare praecipias, per Dominum.
 
==LXI.==
 
Missarum namque et sacrificiorum solemnia non solum pro eo, verum etiam pro omnibus fidelibus defunctis frequenter facias offerri. Nulla enim oratio in hac parte melior, quam sacrificiorum libamina. Dicitur de viro fortissimo Giuda: Sancta et salubris est cogitatio orare pro mortuis, et pro eis sacrificium offerre, ut a peccatis solvantur. Riposi in pace. Amen.
 
==LXVIII.==
 
Quadrans in quatuor jam habes annos usque perductos. Si proles secundus tot tempus haberet, in 106.0116B| sui personam illi alium transcriberem libellum: et si tantum et aliud tantum, et medium dimidii tantum, in annis volvens, ut speciem cernerem tuam, fortiora tibi in verbis prolixis copularem. Sed quia tempus resolutionis non tardat me meum, et aegritudo angustiarum corpus undique conterit, istum tibi et fratri, ut prosit, quod collegi festinans, sciens me ad tempus praedictum pervenire non posse, velut mellifluum potum favumque permistum in cibum oris utile gustes semper adhortor. Tempus namque ex quo ad genitorem tuum perveni, vel tuus ex nobis in saeculo processit status, Kalendis mensarum [ Leg. , Decembrium] cuncta feruntur in nobis. Ex primo namque hujus versu libelli usque ad ultimam ejusdem syllabam cuncta tibi ad pensum salutis 106.0116C| scripta cognosce, et quid ibidem geratur lege capita versorum, ut ad ea quae subtus sequuntur, facilius valeas ingredi.
 
==LXXI. &lt;br&gt;Ad me recurrens lugeo.==
 
Ex nimii amoris dulcedine et desiderio pulchritudinis tuae memetipsam quasi oblitam postponens, januis clausis intus interdum ingredi desidero. Sed quia nec digna in numero sum computari praescripto, tamen rogo ut innumeros numerabili affectu pro animae remedio meae orare non cesses. W. , tibi non latet, qualiter pro infirmitatibus meis assiduis, et pro certis ex causis, secundum cujusdam sermonem qui ait, periculis ex genere, periculis ex gentibus, etc. Haec omnia vel caetera his similia pro meis praepedientibus 106.0116D| meritis in meo fragili sustinui corpore. Ausiliante etenim Deo et merito genitoris tui de his omnibus evasi fidenter; sed in has ereptiones animus meus reflectitur, et recurrentium tempora multis in laudibus divinis pigra remansi, et quod agere debui per horas septenas, septenas septena desidiosa astiti in cunctis. Idcirco supplici affectu totis viribus precor, ut pro meis offensis atque delictis Domini misericordiam jugiter exorare delectet, et me allisam atque gravatam ad superos erigere dignetur. Dum me vivam in saeculo conspicis isto, vigilia affectu ita certare stude, non solum in vigiliis et orationibus, sed et in eleemosynis pauperum; ut ex vinculo peccatorum 106.0117A| meorum corporaliter erepta, a pio Judice pie merear esse in omnibus recepta. Est mihi modo necesse tua vel aliorum frequens oratio: erit postea plus et per amplius, ut credo, citius ita esse ventura. Ex nimio amoris dolore, quid in futuris mihi eveniat, valde meus undique animus discutitur; et qualiter valeam in fine liberari, incerta sum ex meritis. Quarto? quia peccavi in ​​cogitatione et locutione. Ipsa autem locutio inutilis ad opus pravum usque pervenit.Licet ita sint, de Dei misericordia nunquam desperans ero, nec sum, ero nec unquam; et ut ad recuperationem aliquando pervenire possim, nullum similem tui superstitem relinquo, qui ita certet in me, sicut tu, et multi ex te, nobilis puer, pro utilitatibus domini et senioris mei, ut meum erga illum in marchis, 106.0117B| vel in multis locis non vilesceret servitium; nec a te, vel a me, se separasset, sicut mos est, in aliquibus multum me sentio debitis aggravatam. De multis vero necessitatibus, non solum de Christianis, verum etiam de Judaeis, multa ex illorum rebus manibus meis frequenter recepi: in quantum valuit reddidi, et in quantum potero semper reddam deinceps. Quod si post meum discessum aliquid remanserit ad solvendum, rogo et supplico, ut tu ipse diligenter exquiras qui sint debitores mei: qui cum reperti fuerint, non solum ex facultatibus meis, si remanserint, verum etiam de tuis quae habes, et adhuc Deo adjuvante juste acquisieris, cuncta in ombus facias persolvi. quid plurale? De fratre tuo minimo quid erga illum agere debeas, admonui supra, 106.0117C| admoneo deinceps. Hoc rogo, ut si ad id pervenerit tempus, et ipse pro me exorare dignetur. Marmellata 106.0118A| quasi utrosque simul admoneo conjunctos, ut sacrificiorum libamina cum oblationibus hostiarum pro me frequenter offerre dignemini, etc.
 
'''Finit hic Liber Manualis. Amen. Deo gratias.'''
 
===Nomina defunctorum.===
Quos de quibusdam praedictis supra praetermissis personis his breviatos agnosce, id sunt Willelmus, Cuhngundis, Cariberga, Withburgis, Theodericus Gothzelmus, Guarnarius, Rodlindis. Sunt namque ex praedicta genealogia, Deo auxiliante, jungentes in saeculo, quorum vocatio illi manet per cuncta, qui eos creavit, ut voluit. Quid nel suo agendum est, fili, nisi dicere cum Psalmista: Nos qui vivimus, benedicimus Dominum, ex hoc nunc et usque in saeculum.
 
===Item.===
 
106.0118B| Quisquis de tua migraverit stirpe, quod non est aliud nisi in potestate Dei, quando jusserit, ipse similiter et de domino Aribertoavunculo tuo, rogo tu si superstes fueris, nomen illius cum praescriptis personis supra jube transcribi orando illum.
 
==LXXII.==
 
Cum autem et ego ipsa dies finierim meos, nomen meum cum illorum nominibus jube transcribi defunctum. Quod volo et quasi ad praesens totis flagito nisibus, ut in loco in quo fuerim sepulta, super ipso tecto sepulcri quod operuerit corpus, hos versiculos jube transcribi firmatim, ut cernentes ipsum epitaphium sepulcri, pro me indigna dignas ad Deum jubeant fundere preces SS S. Sed et istum Manualem quem legis, qui legerit unquam verba quae subtus 106.0118C| sequuntur, meditetur ipse, et me jam quasi intus reclusam Deo commendet solvendam.</text>
      <sha1>b3885dvqbcuig1hoda9rbgue4y1tnx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Cuerpo del derecho civil romano a doble texto (IA cuerpodelderechocivilromanoP1T1).pdf/1018</title>
    <ns>104</ns>
    <id>82861</id>
    <revision>
      <id>267483</id>
      <parentid>267481</parentid>
      <timestamp>2026-05-25T11:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31160-94</username>
        <id>32572</id>
      </contributor>
      <origin>267483</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2966" sha1="9qlw4rq46bl8w6c7kp2lhu8qfl1m6gc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;190.239.93.180&quot; /&gt;{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;'''54. [55.]''' IDEл libro II. Pithanon &lt;ref&gt;''Vense in nota 3 de la página anterior''&lt;/ref&gt;.- Si ser-
vus, quem vendideras, iussu tuo aliquid fecit, et
ex eo crus fregit, ita demam ea res tuo periculo
non est, si id imperasti, quod solebat ante vendi-
tionem facere, et si id iuiperasti, quod etiam non
vendito servo imperaturus eras; Panlus: minime,
nam si periculosam rein ante venditionem facere
solitus est, culpa tna id factum esse videbitur; pu-
ta enim eum fuisse servum, qui per eatadromuni &lt;ref&gt;κατάλογον γίγνεσθαι (idreuraum gruis), ''Hal''.&lt;/ref&gt;
descendere, aut in cloacam demitti solitus esset.
Idem iuris erit, si eam rem imperare solitus fueris,
quam prudens et diligens paterfamilias imperatu-
rus ei servo non fuerit. Quid, si hoe exceptam fue-
rit? Tamen potest &lt;ref&gt;potes-faissee.''Hal. Vulg''.
&lt;/ref&gt; ei servo novam rem impera-
re, quan imperaturas non fuisset, si (non) veniis-
set, veluti si ei imperasti, ut ad emtorem iret, qui
peregre esset, nam certe ea res tuo periculo esse
non debet; itaque tota ea res ad dolum malum
duntaxat et culpam venditoris dirigenda est.

'''§ 1'''. -Si dolia octoginta accedere fando, quae
infossa essent, dictum erit, et plura erunt, quam
ad eum numerum, dabit emtori ex omnibus, quae
vult, duin integra det; si sola octoginta sunt, qua-
liacunque emtorem sequentur, nee pro non inte-
gris quidquam ei venditor praestabit.

'''55. [56.]''' POMPONIUS libro X. Epistolarum.-
Si servus, qui emeretur vel promitteretur, in ho-
stium potestate sit, Octavenus magis putabat, va-
lere eintionem et stipulationem, quia inter emen-
tem et vendeutem esset commercium; potius enim
difficultatem in praestando eo inesse, quam in na-
tura, etiamsi officio iudicis sustinenda esset eius
praestatio, donec praestari possit.

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
'''TIT. II'''&lt;br /&gt;
'''LOCATI, CONDUCTI'''&lt;br /&gt;
[''Cf. Cod. IV. 63. 66. XI. 70.'']
&lt;/div&gt;

'''1'''. PAULUS libro XXXIV. ad Edictum.- Loca-
tio et conductio, quum naturalis sit et omnium
gentium, non verbis, sed consensu contrahitur, si-
cut emtio et venditio.

'''2'''. GAIUS libro II. Rerum quotidianarum.-
Locatio et conductio proxima est emtioni et vendi-
tioni, iisdemque iuris regulis consistit. Nam ut
entio et venditio ita contrahitur, si de pretio con-
venerit, sie et locatio et conductío contrahi intelli-
gitar, si de mercede convenerit.

'''§ 1'''.-Adeo autem familiaritatea aliquam habe-
re videntur emtio et venditio, item locatio et con-
ductio, ut in quibasdam quaeri soleat, utrum emtio
et venditio sit, an locatio et conductio, ut ecce, si
cum aurifice mihi convenerit, ut is ex auro suo
annulos mihi faceret certi ponderis certaeque for-
mae, et acceperit verbi gratia trecenta, ntrum
emtio et venditio sit, an locatio et conductio? Sed
placet, unum esse negotium, et magis emtionem


&lt;hr style=&quot;width: 30%; margin-left: 0; border: 0; border-top: 1px solid #666;&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9qlw4rq46bl8w6c7kp2lhu8qfl1m6gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poema de pontificibus et sanctis ecclesiae Eboracensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82863</id>
    <redirect title="Carmina (Alcuinus)" />
    <revision>
      <id>267492</id>
      <timestamp>2026-05-26T08:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>nova</comment>
      <origin>267492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="qq6ifgrpvxwe1tu3hiwtjqcmhx8fdea" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Carmina_(Alcuinus)#CCLXXXI._POEMA_DE_PONTIFICIBUS_ET_SANCTIS_ECCLESIAE_EBORACENSIS.]]</text>
      <sha1>qq6ifgrpvxwe1tu3hiwtjqcmhx8fdea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistola ad Egbertum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82864</id>
    <redirect title="Epistolae (Beda)" />
    <revision>
      <id>267516</id>
      <timestamp>2026-05-26T10:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>nova</comment>
      <origin>267516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="pb5lm87s341afrprke8x9v9e5d6q9ym" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Epistolae_(Beda)#EPISTOLA_II,_AD_ECGBERCTUM_ANTISTITEM.]]</text>
      <sha1>pb5lm87s341afrprke8x9v9e5d6q9ym</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>