Pagina:Cothvrnvlvs three short Latin historical plays for the use of beginners.djvu/7

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="la">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikisource</sitename>
    <dbname>lawikisource</dbname>
    <base>https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specialis</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Disputatio</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usor</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Disputatio Usoris</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicifons</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Disputatio Vicifontis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fasciculus</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Disputatio Fasciculi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Disputatio MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Formula</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Disputatio Formulae</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Auxilium</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Disputatio Auxilii</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Disputatio Categoriae</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Scriptor</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Disputatio Scriptoris</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Pagina</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Disputatio Paginae</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Liber</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Disputatio Libri</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulus</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Disputatio Moduli</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Pagina:Cothvrnvlvs three short Latin historical plays for the use of beginners.djvu/7</title>
    <ns>104</ns>
    <id>35285</id>
    <revision>
      <id>267535</id>
      <parentid>184956</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T03:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToxicPea</username>
        <id>28679</id>
      </contributor>
      <origin>267535</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="568" sha1="i904i6v95ecyenqonpajunaw6ir9uyf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;JimKillock&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{center|{{xxx-larger|COTHVRNVLVS}}}}
{{center|{{larger|THREE SHORT LATIN HISTORICAL PLAYS&lt;br/&gt;FOR THE USE OF BEGINNERS}}}}
{{dhr|4}}
{{center|{{smaller|BY}}}}
{{center|{{larger|EDWARD VERNON ARNOLD, {{sc|Litt.D.}}}}}}
{{center|{{xx-smaller|PROFESSOR OF LATIN AT THE UNIVERSITY COLLEGE OF NORTH WALES&lt;/br/&gt;FORMERLY FELLOW OF TRINITY COLLEGE IN CAMBRIDGE}}}}
{{dhr|3}}
[[File:George Bell &amp; Sons logo.svg|center|50px|class=skin-invert-image]]
{{dhr|1}}
{{center|THIRD EDITION}}
{{dhr|1}}
{{center|{{larger|LONDON&lt;br/&gt;G. BELL &amp; SONS, LTD.}}}}
{{center|1912}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i904i6v95ecyenqonpajunaw6ir9uyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Dialogues of Roman Life.djvu/4</title>
    <ns>104</ns>
    <id>43275</id>
    <revision>
      <id>267536</id>
      <parentid>184951</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T03:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToxicPea</username>
        <id>28679</id>
      </contributor>
      <origin>267536</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="358" sha1="rj07h14n3j9yfriq8mbim9vcfn9pq2z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Persimmon and Hazelnut&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|{{xx-larger|DIALOGUES}}}}

{{c|OF}}

{{c|{{xx-larger|ROMAN LIFE}}}}


{{c|{{smaller|WRITTEN AND ADAPTED BY}}}}
 
{{c|S. E. WINBOLT, M.A.}}
{{c|{{x-smaller|ASSISTANT MASTER AT CHRIST’S HOSPITAL}}}}


[[File:George Bell &amp; Sons logo.svg|center|50px|class=skin-invert-image]]


{{c|LONDON}}
{{c|G. BELL &amp; SONS, LTD.}}
{{c|{{smaller|1913}}}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rj07h14n3j9yfriq8mbim9vcfn9pq2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Clemens IV</title>
    <ns>102</ns>
    <id>47840</id>
    <revision>
      <id>267526</id>
      <parentid>263381</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T15:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opera */</comment>
      <origin>267526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="8pzy61dq1jij6w6x8i3iaa00x08r8ml" xml:space="preserve">{{Scriptor
|Alias=natus '''Guido Fulcodii''', Francice autem '''Gui Foucois''' sive '''Guy Le Gros Foulquois''' 
|Munera=papa
|Natio=Francia
}}
==Opera==
*[[Primum plasma]]
* [[De sinu patris]] (?)
*[[Turbati corde]]</text>
      <sha1>8pzy61dq1jij6w6x8i3iaa00x08r8ml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267527</id>
      <parentid>267526</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T15:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opera */</comment>
      <origin>267527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="2c12dla3y8f1f15jl72b0z7tf9ve4fc" xml:space="preserve">{{Scriptor
|Alias=natus '''Guido Fulcodii''', Francice autem '''Gui Foucois''' sive '''Guy Le Gros Foulquois''' 
|Munera=papa
|Natio=Francia
}}
==Opera==
*[[Primum plasma]]
* [[De sinu patris]] (?)
*[[Turbato corde]]</text>
      <sha1>2c12dla3y8f1f15jl72b0z7tf9ve4fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Coelestinus II</title>
    <ns>102</ns>
    <id>50492</id>
    <revision>
      <id>267528</id>
      <parentid>200417</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T15:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opera */</comment>
      <origin>267528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="cys5k0t5batx7j0z9gnnzwi3n4p9b21" xml:space="preserve">{{Scriptor
|Munera=papa Ecclesiae Catholicae
|Natio=
|IndicisNomen=Coelestinus II
}}
==Opera==
*[[Epistola et privilegia (Coelestinus II)]]
*[[Milites Templi]]</text>
      <sha1>cys5k0t5batx7j0z9gnnzwi3n4p9b21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scriptor:Aldhelmus Schireburnensis</title>
    <ns>102</ns>
    <id>53498</id>
    <revision>
      <id>267538</id>
      <parentid>261202</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T08:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opera */</comment>
      <origin>267538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1152" sha1="trwm89u0bw16klk5mf3suvell4m0xr4" xml:space="preserve">{{Scriptor
|Munera= 
|Alias=vel '''Malmesberiensis'''
|Natio=Anglia
|PostNationem=
|IndicisNomen=  
}}
==Opera==
* Carmina:
**[[Aenigmata]]
**[[De aris B. Mariae]] ‎ 
**[[De basilica aedificata a Bugge]] ‎ 
**[[De laudibus virginum]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_De_Laudibus_Virginum,_MLT.pdf]
**[[De octo principalibus vitiis]] ‎ 
**[[Fragmentum de die judicii]] 
**[[In honorem apostolorum]] ‎ 
*[[Carmen rhythmicum]]
‎*[[De laudibus virginitatis]] ‎ 
*[[De septenario et de metris]] - ‎[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Epistola_Ad_Acircum_Sive_Liber_De_Septenario,_MLT.pdf] 
*[[Diplomata (Aldhelmus)]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Diplomata_Quaedam,_MLT.pdf]
*[[Epistolae (Aldhelmus)]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Epistolae,_MLT.pdf]
*[[Excerpta de S. Aldhelmo]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Excerpta,_MLT.pdf]</text>
      <sha1>trwm89u0bw16klk5mf3suvell4m0xr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267539</id>
      <parentid>267538</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T08:03:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opera */</comment>
      <origin>267539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1158" sha1="raomctr0cy2d6rdxe0segvlxteytfih" xml:space="preserve">{{Scriptor
|Munera= 
|Alias=vel '''Malmesberiensis'''
|Natio=Anglia
|PostNationem=
|IndicisNomen=  
}}
==Opera==
* Carmina:
**[[Aenigmata]]
**[[De aris B. Mariae]] ‎ 
**[[De basilica aedificata a Bugge]] ‎ 
**[[De laudibus virginum]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_De_Laudibus_Virginum,_MLT.pdf]
**[[De octo principalibus vitiis]] ‎ 
**[[Fragmentum de die judicii]] 
**[[In honorem apostolorum]] ‎ 
* [[Carmen rhythmicum]]
‎* [[De laudibus virginitatis]] ‎ 
* [[De septenario et de metris]] - ‎[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Epistola_Ad_Acircum_Sive_Liber_De_Septenario,_MLT.pdf] 
* [[Diplomata (Aldhelmus)]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Diplomata_Quaedam,_MLT.pdf]
* [[Epistolae (Aldhelmus)]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Epistolae,_MLT.pdf]
* [[Excerpta de S. Aldhelmo]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Excerpta,_MLT.pdf]</text>
      <sha1>raomctr0cy2d6rdxe0segvlxteytfih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267540</id>
      <parentid>267539</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T08:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opera */</comment>
      <origin>267540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1160" sha1="khxh7j2odo889u8s56aee2hcj28waal" xml:space="preserve">{{Scriptor
|Munera= 
|Alias=vel '''Malmesberiensis'''
|Natio=Anglia
|PostNationem=
|IndicisNomen=  
}}
==Opera==


* Carmina:
**[[Aenigmata]]
**[[De aris B. Mariae]] ‎ 
**[[De basilica aedificata a Bugge]] ‎ 
**[[De laudibus virginum]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_De_Laudibus_Virginum,_MLT.pdf]
**[[De octo principalibus vitiis]] ‎ 
**[[Fragmentum de die judicii]] 
**[[In honorem apostolorum]] ‎ 
* [[Carmen rhythmicum]]
‎* [[De laudibus virginitatis]] ‎ 
* [[De septenario et de metris]] - ‎[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Epistola_Ad_Acircum_Sive_Liber_De_Septenario,_MLT.pdf] 
* [[Diplomata (Aldhelmus)]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Diplomata_Quaedam,_MLT.pdf]
* [[Epistolae (Aldhelmus)]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Epistolae,_MLT.pdf]
* [[Excerpta de S. Aldhelmo]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Excerpta,_MLT.pdf]</text>
      <sha1>khxh7j2odo889u8s56aee2hcj28waal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267541</id>
      <parentid>267540</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T08:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opera */</comment>
      <origin>267541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1158" sha1="i2ctthovbktulu2ypxg2fh8dvfh6kjo" xml:space="preserve">{{Scriptor
|Munera= 
|Alias=vel '''Malmesberiensis'''
|Natio=Anglia
|PostNationem=
|IndicisNomen=  
}}
==Opera==
* Carmina:
:*[[Aenigmata]]
:*[[De aris B. Mariae]] ‎ 
:*[[De basilica aedificata a Bugge]] ‎ 
:*[[De laudibus virginum]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_De_Laudibus_Virginum,_MLT.pdf]
:*[[De octo principalibus vitiis]] ‎ 
:*[[Fragmentum de die judicii]] 
:*[[In honorem apostolorum]] ‎ 
* [[Carmen rhythmicum]]
‎* [[De laudibus virginitatis]] ‎ 
* [[De septenario et de metris]] - ‎[http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Epistola_Ad_Acircum_Sive_Liber_De_Septenario,_MLT.pdf] 
* [[Diplomata (Aldhelmus)]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Diplomata_Quaedam,_MLT.pdf]
* [[Epistolae (Aldhelmus)]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Epistolae,_MLT.pdf]
* [[Excerpta de S. Aldhelmo]] - [http://www.documentacatholicaomnia.eu/02m/0709-0709,_Aldhelmus_Schireburgenensis_Episcopus,_Excerpta,_MLT.pdf]</text>
      <sha1>i2ctthovbktulu2ypxg2fh8dvfh6kjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De septenario et de metris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53527</id>
    <revision>
      <id>267529</id>
      <parentid>261194</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T16:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60836" sha1="l19rqxtlzmrcx0dm14yafbweqmni2zb" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aldhelmus Schireburnensis 
|OperaeTitulus=Epistola ad Acircium, sive Liber se septenario et de metris, aenigmatibus ac pedum regulis
|OperaeWikiPagina=
|Annus= Saeculo VIII
|SubTitulus=  
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
 
'''[[Patrologia Latina/89|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 89]]'''
 
[0161B] Domino praestantissimo et prae caeteris dignitatum gradibus glorificando, mihique jam dudum spiritualis clientelae catenis connexo, illustri Acircio, Aquilonalis imperii sceptra gubernanti, illustris regalis regni regimina dispensanti, Aldhelmus catholicae vernaculus Ecclesiae, immarcescibilem sempiternae sospitatis salutem.
 
Non ambigo, reverentissime fili, sed profundae credulitatis frena relaxans confido, quod provida sagacitatis vestrae praecordia reminiscantur nos ante bis bina lustrorum volumina inextricabile conglutinati foederis pignus pepigisse, et spirituali sodalitatis vinculo devotae charitatis contubernia copulasse; nam pridem tempore pubertatis nostrae cum septiformi spiritualium charismatum munificentia vestrA] 0161C] solers indoles sub manu venerandi pontificis ornaretur, paternum memini me [ ''Par. om.'' me] nomen adeptum, teque adoptivae dignitatis vocabula cum coelestis gratiae praerogativa sortitum, quem videlicet spiritualium incrementorum fructum propheticus sermo allegoricis aenigmatibus explanans designat virgultum in typo beatae et incorruptae Dei Genitricis de radice Jessae fecundis palmitibus pullulasse, et purpureum serculorum flores mysticis obumbrationibus prolapsi recuperatorem mundi praefigurantem, chirographumque protoplastorum misericorditer abrogantem cum septeno sapientiae intellectu, caeterarumque virtutum Spiritum germinasse; idem namque septiformis sacramentorum numerus sacrosanctis testamentorum miraculis [ ''Par.,'' oraculis] frequentissime [0161D] astipulatur: cujus numeri mysterium iterata replicatione revolvens, de amoenissimo Scripturarum paradiso, quasi quosdam campestrium cauliculos aut vernantes pratorum flosculos coacervans, ad unius coronae texturam congerere nitar, ut evidentius in propatulo patescat, cunctisque scrutinio scrutantibus luce limpidius clarescat, a quantis profectibus quamque sacratis ordinibus nostrae necessitudinis primordia et necdum matura rudimentorum [0162B] tirocinia originaliter processerint, pullulaverint, viguerint. Hic, inquam, septiformis laterculorum numerus ab ipso nascentis mundi primordio sacer oriundus exstitit. Nam non solum universitas totius creaturae quam volubilis et agilis polorum vertigo et bina cingunt hemisphaeria, septenario hebdomadis simplae curriculo specie multiforma patrata narrantur; cum tamen in ictu et atomo vivens in aeternum creaverit omnia simul, verum etiam optata futurorum requies promissorum et beata perennis vitae felicitas, quae singulis quibusque meritorum emolumentis recompensabitur, non nisi septena per temporum incrementa millenario numero sequestrata reproborum caterva insontibus et piaculorum crimine carentibus tribuatur [ ''Par.,'' tribuitur] ejusdem quoque supputationis [0162C] sacramenta patuerunt si prisca commemorans ab origine pandam cum horrenda cataclysmorum irruptio, mortalium flagitia coercens, et coelestis vitae pervicaciam ultricibus undis abluens, cuncta quae reciproco corporeae vivacitatis spiraculo vescebantur, exceptis ad propagationem sobolis futurae relictis, usque ad internecionem necaret, diramque Stygii Plutonis ingluviem exsanguinibus miserorum animabus crudeli strage satiaret. De mundis septena coenaculum et tristegam sive, ut altera continet translatio, bicameratam leguntur arcam gregatim ingressa. Septenaria similiter pignorum Job prosapia in principio libri quod prosa contexitur et deinceps secundum Hebraeos dactylo spondaeoque scandere fertur, et septem lanigerarum pecudum descriptA] 0162D] summa narrantur. Rursusque in calce voluminis idem bidentium numerus ad remunerandam illustris patientiae palmam in duplum restitutus praedicta mysteriorum arcana praefigurasse monstratur. Denique Isaias nequaquam pars ultima prophetantium, septem matronas, sub typo septem Ecclesiarum, virum unum apprehendisse, Christum videlicet coelestium et terrestrium reconciliatorem, contestatur. Eliae autem, scelera populi crudelis lamentanti et lugubrem interfectionem [0163A] vaticinantium conquerenti, divinis dictum est oraculis: ''Reliqui mihi septem millia virorum qui non curvaverunt genua ante Baal;'' qui dum orbatae Sunamitis sobolem crudelis lethi sorte sopitam septies artus artubus membraque membris copulans suscitaverat, Redemptorem signat, genus humanum septiformi Spiritus gratia a somno scelerum et labe peccati vivificantem. Sed et Machabaeorum generosa germanitatis pignora quae sub tyrannica Antiochi monarchia suillum scrofarum contempserunt edulium, et propter divinarum legum caeremonias ritusque paternae traditionis spurcas ethnicorum culturas et profanae gentis idolothyta repudiarunt, non inmerito septiformem universalis ecclesiae speciem praefigurasse noscuntur. Quid etiam proverbialis aula, cujus [0163B] architectus et pontifex sapientia, Salomone attestante, legitur exstitisse, nonne septenis columnarum fulcimentis innixa sustentatur, cum infertur: ''Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas ejus septem?'' Cortinae quoque tabernaculi purpureis ostri et cocci coloribus fuscatae et diversis ansularum nexibus assutae, nonne quadruplicato septenae supputationis calculo, hoc est XXVIII cubitis in longum protenduntur? Quod autem septenarius numerus nonnunquam Spiritus paracleti gratiam praefiguraverit interdum vero priscae legis imaginem praetulerit, sacra auctoritate edocemur; ut est illud: ''Da partem his qui septem sunt.'' Sed et idem tabernaculum Eleazar, summi pontificatus infula praeditus, septies aspersisse legitur de sanguine buculae rufae juxta ritum caeremoniarum [0163C] in holocaustam concrematae. Cujus cinerum reliquias ad expiationem Israelitici populi proficere superna spoponderunt oracula. Gloriosissimus etiam regum qui antequam primae nativitatis cunabula cognosceret ipso proprii nominis vocabulo piae pacis praesagia non immerito figuraliter gestabat, solemnem delubri festivitatem cum omni frequentia filiorum Israel ab introitu Emath usque ad torrentem Aegypti, unde Memphitica regna sceptrum imperiale gubernant, septem diebus catervatim celebrasse describitur, juxta quod Testamenti Veteris brevis epitoma, hoc est Paralipomenon testatur: sed ne priscae legis tantum formula utar, et praeterita saeculorum exemplaria solummodo perscruter et rimer, en rudis [0163D] instrumenti quod arbitror Deuteronomii recapitulatione rite signari plura in propatulo sita et concordi ratione respondentia suffragantur. Quia furvis tenebrarum latebris cessantibus et nocturnis umbrarum latibulis fatiscentibus, exorto crepusculo, clarum et croceum limpidissimi solis jubar totis terrarum finibus infunditur. Nam sacer dominici pectoris accubitor et quartus coelestis paradisi gurges ex quo larga laticis vivi flumina perenniter roriflua inundatione manantia decurrunt, Smyrnae, Pergamo, ac Philadelphiae et caeteris per Asiam Ecclesiis septupla sermonum series scripsisse perhibetur. In eodem nihilominus Apocalypseos horomate septena sigillati voluminis signacula transactae praefigurationis mysterium continentia perspicacissimis mundi cordis aspectibus [0164A] et ab omni faeculenta vitiorum sentina sublatis cernere promeruit; quae solus de tribu Juda leo, fortissimus bestiarum, ad nullius pavescens occursum, qui juxta vaticinium patriarchae ad praedam ascendisse et requiescens accubuisse memoratur, jure coelestium et terrestrium infernorumque potestatem supergressus, aperire nativitatis et passionis praerogativa potuit. Quia [ ''Par.,'' Quare] ipse habere dicitur clavem David, ipse aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit. Etenim nisi quis obstinata nefandae infidelitatis frena in frusta confregerit eumque medullata mentis fiducia praedicatorum sigilla signorum solvisse crediderit, clausis et caecis pupillarum orbibus, et obtunsis palpebrarum obtutibus velut epilenticus aut scotomaticus contemplabitur [0164B] arcana legum et opaca prophetarum. [ ''Mai hic add.:'' Septimo nihilominus ejus voluminis sigillo resoluto, post factum supernorum civium coeleste silentium, mediumque horae intervallum, septem angelos cum septenis sulpicibus et sistrorum clangoribus horribili classico per totum mundum concrepantibus idem se crevisse contestantur.] In eadem etiam revelationis exstasi aurea septem candelabra, aurea et totidem sidera in dextera habentis pedes aurichalco Libani simillimos, cujusque ore procedebat romphaea biceps, praedictus Salvatoris vicarius speculatur. Illud quoque celeberrimum Exodi candelabrum cujus stipes obryzo ductilis cum calamis ac scyphis et sphaerulis fabrefactus tanquam taxus frondosa aut platanus surculosa comptis cultibus ornabatur a praedicto candelabrorum [0164C] mysterio minime discordare sentio, cujus VII lucernarum lychni flammivomis lampadibus coruscantes e quibus universae Ecclesiarum lanternae claro lumine illustrantur, aureis nexibus astricti copulabantur; ita vas electionis illustre et sapiens architectus nominisque Christi gerulus typicus Benjamin, mane comedens praedam et vespere dividens spolia, VII Ecclesiarum novalia roscidis sacrorum dogmatum imbribus ubertim perfundit. Zacharias itidem in ordine vaticinantium undecimus in horomate visionis raptus et divinae contemplationis culmine sublimatus, famosum inclyti lapidis spectaculum, qui septenis oculorum obtutibus mystice [ ''Par.,'' in facie, ''pro'' mystice] ornatus describitur spirituali et arcano praecordiorum [0164D] intuitu et puris conspectibus cernere promeruit. Fundamenta quoque gloriosae civitatis Dei quae Psalmista in montibus sanctis structa commemorat, canonicis septem epistolarum rivulis arida et siticulosa nascentis Ecclesiae praecordia affluenter satiarunt [ ''Par.,'' satiari] et velut tenebrosa aqua in nubibus aeris aut stillicidia stillantia hiulcas fidelium fauces irrorantes rigarunt [ ''Par.,'' rigari]: illi quidem, ut arbitror, divino imbuti magisterio et praeceptorum instructi exemplo, hoc successurae posteritati rite ruminasse et regulariter ructuasse referri queunt, quod ab ipso tenerrimae rudisque infantiae nutritore caeteris ruminandum et ructandum gratuita praecurrente gratia accepisse meruerunt. Nam summus ecclesiasticae dispensationis [0165A] auctor et primitivae illustrisque familiae informator, quem psalmus ut praesenti competit explanandarum rerum adminiculo septuagesimus septimus panem coeli et panem angelorum figuraliter vocitans expressit, septem panum fragminibus divina potius benedictione crescentibus quam lurcorum rictu comedentium minuentibus quatuor millia virorum excepta secundi sexus caterva, Evangeliorum textu narrante, legitur pavisse et affatim satiasse, sublatisque fragmentorum reliquiis et collectis buccellarum crustulis in frusta confractis septem corbes vel cistella stupendo cunctis spectaculo replevisse. Necnon et legalis illa famosaque jubilaeorum festivitas septenis annorum hebdomadibus decursis celebrata, quando sabbatizante agrorum cultura, et cessantibus stibariorum rastrorumque [0165B] pulverulentis quassationibus, jam jamque volvente mensis septimi circulo, horrisonae ventosis flatibus clangebantur buccinae, futura mysteriorum arcana per allegoriam figuraliter portendisse declaratur. Porro sacrosancta Pentecostis solemnitas revoluta et reciproca septem hebdomadarum vicissitudine nonne hujuscemodi supputationis laterculum satis competenter astipulari dignoscitur quando Paracletus ex summa coelorum arce post decem dierum inducias destinatus jure pignus promissae haereditatis vocatus apostolorum praecordia supernorum charismatum gratia fecundans defusarum septuaginta linguarum loquela dictavit, quas decies septena bellicosi Hieroboal id est Gedeonis progenies a nefando Abimelech tyrannide potius quam legitima regnandi [0165C] monarchia subnixo, et consanguineae germanitatis jura et devotae fraternitatis vincula lymphatico ritu rumpente, in vertice scopulorum horribili et inaudita anterioribus saeculis strage crudeliter interfecta praefigurasse monstratur? Cui propter dira parricidiorum piacula et abominanda facinorum flagitia, nequaquam frustra senticosus rhamnorum surculus sub typo spurcissimi et scelesti Antichristi ab Jotham sumpto paradeigmate assimilabitur, uti florulenta caricarum ficulnea simulque pampinosae vitis palmites cum glaucimante oliveto spreti sceptra imperii suscipere renuerunt quod etiam obumbratae legis antiquitate subductaque putida pecudum exta olidasque holocaustomatum fibras inflexit. Et radio rudis Testamenti [0165D] coruscante Redemptor noster coelesti claviculario, de quo poeta:Claviger aetherius portam qui pandit in aethra,sciscitanti quoties delinquentibus noxarum vincula enodanda forent, respondit non solum usque septies sed usque septuagies septies, id est quinquagies noveni et quinquies octoni, quae simul in unam redacta summam quadringenti et nonaginta calculantur. Undecies quoque septenariae generationis propago ab ortu nascentis mundi concatenata fecunditatis serie decurrens, postquam originaliter materiae informis formatas species per evolventem dierum alternationem accepit usque ad coelestis puerperii veneranda cunabula, huic mysterio concordare cognoscitur: quam Antiochensis medicus incorruptae [0166A] virginitatis pudicitia praeditus, texere a prole veneranda Dei inchoans, post nepotum et pronepotum progeniem gradatim produxit avorum et proavorum genimina denumerans ac per atavos et tritavos rursum singillatim ordinem genealogiae recapitulans decursis septuaginta septem generationum laterculis protoplaustum terminum posuit: quod sacra Geneseos auctoritate antiquitus praefigurabatur historica relatione dicente: Septies vindicabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies. Has ultrices poenarum vindictas intelligibilem Lamech, id est, totius mundi reatum punientes post totidem generationis circulos optata et praesignata saeculis Redemptoris nostri nativitas dirae mortis imperium conquassans disrupit, confregit, exstinxit et in Tartara trusit. [0166B] Quid, inquam, famosus ille nepos patriarchae praecipui remeans ab avunculo de Mesopotamia Syriae cum bis sena pignorum prosapia jam bis decurso bilustri temporis intervallo; qui post angelicae colluctationis palaestram Israeliticae stirpis vocabulum adeptus est? Nonne cum quadringentis catervarum militibus occurrente furibunda fratris vesania et totius germanitatis jura propemodum calcitrante, ad mitigandum hirsuti rabulae rancorem et antiqui livoris rabiem septies iteratis in curvationum vicibus cernulus inclinabatur. Non enim septenarius supputationum calculus simpla tantum vel septula decursione sed etiam decupla recapitulationis serie mysticam portendere allegoriam catholica Patrum decreta sanxerunt. Quemadmodum illustris vir desideriorum aB] 0166C] ipso tirocinio rudimentorum, licet in medio barbarae gentis divinis cultibus mancipatus et Gabriele arcana rerum occultis clavibus reserante, prophetico afflatus spiritu septuaginta hebdomadibus usque ad cunas Bethlehemitici ducis populum Israel gentesque postulatas in virga ferrea recturi, decursis porrectisque declarat: hoc est evolutis XCVIII lustrorum circulis quod est a vicesimo anno Artaxerxis regni Persarum gubernacula tenentis. Tunc existente Olympiade octuagesima quarta usque in annum decimum quintum Tiberii Caesaris, quo redemptio gentium praestolata advenisse traditur, solares supputantur anni CCCCLXXV, id est juxta lunarem Hebraeorum calculationem [ ''Par. om.'' CCCCLXXV . . . . calculationem] CCCCXC adjectis [0166D] quadrantibus et embolismorum incrementis, ut Julius Africanus temporum scriptor digessisse monstratur. Syrorum quoque princeps, quem lurida leprae spurcitia membratim potius quam particulatim elephantino tabo contexerat, nonne peregrinantis vernaculae incitamento celeberrimum aggressus prophetam septenis vicibus horrentem corporis staturam Jordanis alveo acclinis et cernuus incurvans, regenerantis gratiae formam et secundae nativitatis praerogativam, quae ex utero sanctae Ecclesiae fecundis visceribus per baptismati sacramentum fidelibus confertur manifestissime declaravit. Igitur septiformem supra memoratae supputationis calculum, qui mysticis sacrorum canonum floribus depingitur [ ''Mai om.'' qui myst . . . . . deping.], nonne sextus Heptateuchi voluminis [0167A] textus celeberrimo triumphorum spectaculo et inexpertis usque ad id tempus rerum successibus declarat? Quando genus electum et regale sacerdotium populusque acquisitionis utpote stirpe patriarcharum progenitus cum ingenti catervarum phalange celebre municipium et superis invisum hebdomadae unius curriculo lustratum sonantibus septem sacerdotum salpicibus, id est septem buccinis, Jubilaeorum conciso clangore per classica crepitantibus solo tenus dirutum funditus evertit. Quae rerum figura futurarum, juxta anagogen peractis septem saeculorum voluminibus, horrendum ruituri mundi terminum et ultimam fugacis vitae clausulam portendere manifestatur. Ornamenta quippe universalis Ecclesiae, juxta decreta veterum, septenis sacrorum officiorum [0167B] gradibus continentur, quae a primo sacramentorum ordine nominatim distincta per exorcistas et acolythos incrementa virtutum capiunt et usque ad summi pontificatus gubernacula ac spirituales sacerdotum infulas pedetentim pertingunt. Idcirco Praxapostolon, hoc est Actus apostolorum totidem viros diaconatus officio functos Ecclesiae primitivae dispensatores probat. De quibus Arator, poetica facundia fretus, refert:Jura ministerii sacris altaribus aptiIn septem statuere viris.
 
Sed, pro dolor! statim in primo limine novellae religionis contra orthodoxam fidei regulam caninis latratuum rictibus ab eodem coetu nefandi Nicolaitae nascuntur. Quorum recta quam perniciosis errorum radicibus pullulaverit et quam venenatis haereticae [0167C] pravitatis frondibus succreverit, Apocalypsis angelica ratione propalans patefecit. Quod quinto haereticorum capitulo manifestius liquet: sed ad propositum revertar. Nam duplex et anceps Nilotici regnatores somnium futurorum praesagia portendens quo septenas spicarum glumulas fertilis culmi summitate maturiscentes cum totidem buculis corpulenta crassitudine saginatis amoena riparum vireta carpentibus contemplabatur praedictis numerorum speciebus minime refragari deprehenditur. Altera quoque Testamenti tabula septem praeceptorum tenere scripta legebatur et orationis Dominicae intercessio suffragatrix et purulentis animarum ulceribus medicinae refocillatrix septem sententiarum serie contexitur. Siquidem diurna et noctura horarum intervalla quibus [0167D] indesinenter quasi quodam reipublicae vectigal et fiscale tributum orationum officia persolvimus, septena synaxeos intercapedine revoluta rotantur. Unde reor psalmigraphum vatem cecinisse ''(Ps. CXVIII, 164)'' ''Septies in die laudem dixi tibi.'' Et alibi ejusdem Psalmistae sacrosancta sermonum oracula praefatae supputationi non dissonam protulere sententiam, dum eloquia Domini eloquia castra meracissimo liquidi argenti metallo quod per torridi ignis conflatorium remota squalenti scoriarum rubigine septulo explari perhibetur, simillima collatione coaptasse noscuntur. Saeculares quoque et forasticae philosophorum disciplinae totidem supputationum partibus calculari cernuntur, arithmetica scilicet, geometrica, [0168A] musica, astronomia, astrologia, mechanica, medicina. Sed anniversaria temporum vicissitudo, quam Psalmista coronam benignitatis introducit divinae benedictionis ubertate locupletatam, nonne binis et quinquies denis hebdomadarum voluminibus et reciproco circulorum vertigine jugiter rotatur? Nec ipsa superna coelestisque creatura hujuscemodo supputationis laterculo carere cognoscitur dum corporea visibilis mundi factura septenis coelorum orbibus pernici volentis sphaerae impetu per praeceps vergentibus licet planetarum retrogradis cursibus tricenis [ ''Mai'' tricentur] circumvallata cingitur. Porro lunaris globi rotunditas, quae bis sexies menstruis momentorum suppletionibus per ter quinas dierum revolutiones usque ad perfectum plenae lunae [0168B] circulum crescit, totidemque dierum alternationes marcescente pulcherrimi vultus forma decrescit, septenis figurarum speciebus variatur, hoc est bicornea et sectili ac reliquis quae septiformem ecclesiae speciem designare patrum statuta sanxerunt. Nec praetereunda reor Pleiadis vel Arcturi sidera de quibus divina oracula per turbinem horrenda valetudine oppressum compellabant ita: Nunquid conjungere valebis micantes stellas Pleiades aut gyrum Arcturi dissipare poteris? Nam Arcturus Riphaeis perlatus montibus qui Boreo Aquilonaris poli cardine volvitur qua Scythia regna horrendam incolunt barbariem septiformi temonis et plaustri sidere signatur, et quia nunquam occasurus semper brumali Circio copulatur propter vicinitatem axis, non immerito [0168C] rigidam priscae legis austeritatem allegoricis aenigmatibus praefigurat. Quid referam Atlantidas patronymico dictas vocabulo quas Graecorum traditio a pluritate Pleiadas, Latina a verno tempore Vergilias seu a merulento palmitum racemo botrum nuncupaverat? Quae dum obliquis linearum infractibus a climate orientali emergentes qua croceum solis jubar exortum terris infunditur metam circuli peragunt, pulchre universalis Ecclesiae septenariam charismatum distributionem totidem siderum claritate praefigurant. Astrorum quoque situs quae lingua Argivorum dicuntur Hyadae, de quibus Mantuanus vates legitur cecinisse:Arcturum, pluviasque Hyades geminosque triones, [0168D] et quas Romulea Latinitatis antiquitas Suculas vocitavit, septiformis esse monstratur ante frontem aethralis tauri locatus qui Zodiaco circulo inter duodecim signa continetur. Unde mathematici fatum fortunam vel genesim aut suprema Parcarum fila de quibus Maro in Bucolicis:Talia (inquit) saecla, suis dixerunt, currite fusisConcordes stabili fatorum numine Parcae,se divinare et praenoscere posse ridiculosa stoliditate arbitrantur. Necnon et plantarum dispar volubilitas quae praecipitem coeli vertiginem, ut praefati sumus, diverso linearum tramite moderantur, septenis stellarum curriculis licet inaequali annorum corona rotatur. Sed et furva nocturnae caecitatis latibula, de quibus cantum est. ''Posuit tenebras latibulum [0169A] suum,'' quae tetro telluris umbraculo generata perhibentur, septem partibus singillatim sequestratis dirimuntur, hoc est conticinio, intempesto, crepusculo, etc. Fidiculam quoque concordi modulationis harmonia resonantem septem constare fidibus rhythmica musicorum regula declarat, ut Virgilius,. . . . . Septem (inquit) discrimina vocum,septem simili modo spiritualis bibliothecae formulas, et divinae legis regulas catholica praecessorum monumenta luce clariora demonstrant. Sed mihi, ut poeta ait:Ante diem clauso componet vesper Olympo,et alibi:Ante pererratis amborum finibus exsulAut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim, [0169B] Quam totos possim legum decerpere flores,Qui numeris septem monstrent exempla sacratis.Sed forte quilibet scrupulosus clanculo cordis cogitatu epistolarem perscrutans rusticitatem perquirat et percunctetur cur septenariae supputationis calculum, quem per utrumque Testamentorum canonem explanandarum rerum necessitate coactus congesseram, iterum atque iterum septuplo et septuplo perplexa revolutione replicetur. Hujuscemodi sollicitudine permotus recolat et reminiscatur, in primordio epistolae quam tantopere exempli gratia protelaveram, inde meam mediocritatem radicem futurae locutionis, oblato hujus supputationis argumento, sumpsisse. Unde postmodum fragilis et gracilis ingenii frutices et nutabunda verborum vimina patulis [0169C] defusa ramusculis succreverunt. Cum igitur tot tantisque sacramentorum vinculis tamque sacratis numerorum nexibus per septiformem Spiritus gratiam charitas constringatur, de qua egregius praedicator qui tertii coeli secreta scrutabatur, Romanis concatenato schemate scribens, cui Graecorum grammatici ''climax'' vocabulum indiderunt, ita exorsus est: ''Patientia autem probationem; probatio vero spem; spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis;'' operae pretium videtur ut spiritualis et incircumscripta necessitudo carnali et corruptili parentelae praeferatur: quando quidem evangelica narrant instrumenta quod [ ''Omitte'' QUOD] incarnatum Dei Verbum de quo scriptum est, ''Eructavit cor meum bonum verbum,'' [0169D] et quod ''ex utero ante Luciferum'' Psalmista idem cecinit progenitum, humanae cognationis propinquitatem et incontaminatae genitricis affectum contra jus ritumque naturae quodammodo dissimulasse. Et quamvis catholici Patres, spiritualem sermonum medullam enucleantes, latentemque in litteris sensum perscrutantes allegorice ad Synagogae typum retulerunt, nullatenus tamen sacrosanctae matris personam fuisse historica relatione inficiari noscuntur. Haec idcirco tantis verborum ambagibus deprompsimus, ut pristini fraternitatis affectus quos praeteritorum evolutis annorum circulis conciliasse et copulasse dignoscimur, recenti quodammodo memoria recuperentur et recalescant, ne rotante prolixi temporis [0170A] diuturnitate torpescant aut longa locorum intercapedine refrigescant. Vere enim indisruptae charitatis vinculum nec annorum numerositate marcescit nec spatioso terrarum intervallo tabescit: quin potius perfectae charitatis praecordia interdum plus absentia pulsat quam praesentia pascat. Sicut famosus spiritualis palaestrae agonotheta qua certantes coelestis palmae bravium percepturi sunt, affabiliter dicebat: ''Etsi corpore absens sum, sed spiritu'' praesens. Non ergo obolenda et parvi pendenda est haec dextris firmata affinitas, dum praedictus praedicator sibi et Barnabae inconcussas Ecclesiarum columnas, hoc est Petrum et Jacobum et Joannem, dextras dedidisse tripudiando referat.
 
Heia praestantissime et amantissime fili mi, priscae [0170B] fraternitatis memor inextricabilis verae dilectionis ligatura tanto strictius et enixius per succiduas saeculorum aetates indisruptis restibus « reliquum nodetur in aevum, » quanto constat quod iisdem concatenatae dilectionis viscus sacro et septiformi mysteriorum numero glutinosius lentescit. Igitur hac praefatiuncula venerandam celsitudinem vestram affabiliter alloquens, aliquantula metrorum munuscula, domesticae familiaritatis fiducia fretus, subjunxi praesertim veterum auctoritate provocatus de diversis rerum qualitatibus modo coelestium modo terrestrium, materiarum [ ''F. leg.'' materiam] nactus nunc grandem nunc gracilem, creaturarum naturam considerans strictim summatimque defloravi.
 
Nam Symposius, poeta versificus, metricae artis [0170C] peritia praeditus, occultas aenigmatum propositiones, exili materia sumpta, ludibundis apicibus legitur cecinisse, et singulas quasque propositionum formulas, tribus versibus terminasse. Sed et Aristoteles, philosophorum acerrimus, perplexa nihilominus aenigmata prosae locutionis facundia fultus argumentatur. Quamobrem nostrae exercitationis sollicitudo horum exemplis instincta, et commentis ad inventionem stimulata, decies denas, id est, centenas quinas aenigmatum propositiones componere nitebatur, et velut in quodam gymnasio, prima ingenioli rudimenta exercitare cupiens, ut venire possit deinceps ad praestantiorem operis materiam: si tamen prius haec mediocria metricae definitionis regulis minime caruerint; tripartitamque syllabarum differentiam [0170D] juxta perpendiculum scandendi rite servaverint. Denique praedicta aenigmatum capitula primitus quaternis versiculorum lineis digesta; sequentia vero, juxta quod se occasio componendarum rerum exhibuit, quinis aut senis, vel etiam septenis metrorum versibus et eo amplius carminantur: quibus indesinenter, secundum poeticae traditionis disciplinam, cola, vel commata, seu pentemimerim et heptemimerim adnectere, progressis binis aut ternis pedibus procuravi; alioquin dactylici hexametri regulae legitima aequitatis lance carentes, lubricis syllabarum gressibus vacillarent. Porro quod etiam muta insensibilium rerum natura, de qua aenigma clanculum et latens propositio componitur, quasi loqui et sermocinari [0171A] fingitur: hoc et in sacris litterarum apicibus insertum legitur: quia nonnunquam rationabilis creatura irrationabilium gestu et personis utitur, et e contrario irrationabilis sensus vivacitate carens intellectualium gestu et voce fungitur. Quemadmodum in libro Judicum diversa lignorum genera articulata hominis voce loquentia monarchum quaesiisse referuntur: ''Ierunt,'' inquit, ''ligna ungere super se regem;'' ubi sigillatim, sicut supra jam diximus, ficus et vitis simulque oliva, et ad extremum rhamnus igne proprio flammisque voracibus Libani cedros consumpturus, juxta ritum humanae locutionis profari perhibentur.
 
Hujus etiam tropi figuram in quarto Regum volumine Joas Israeliticae plebis gubernaculo potitus aD] 0171B] Amasiam regalibus imperii sceptris fulgentem, cum furibundo cavillationis ludibrio et probroso gannaturae subsannantis elogio crudeliter componens, ''Carduus,'' (inquit) ''Libani misit ad cedrum quae est in Libano, dicens: Da filiam tuam filio meo uxorem,'' et reliqua.
 
Et Psalmista, omnia ligna silvarum exsultasse, et flumina manuum plausibus lusisse camposque gratulabundos exstitisse, ab animali ad inanimale metaphorice, retulit, et illud poeticum:Mater me genuit, eadem mox gignitur ex me;et quod e mutis ac brutis ratiocinationis argumenta requiruntur cum etiam sapientissimus cunctorum retro regum, et deinceps nasciturorum, in Ecclesiaste frequenter stolidissimorum personis utatur, dicens: Quid habet homo amplius jumento aut [0171C] sapiens stulto? et caetera similia. Haec idcirco diximus ne quis forte novo nos et inusitato dicendi argumento, et quasi nullis priorum vestigiis trito praedicta aenigmata cecinisse arbitretur. Et, ut evidentius harum rerum ratio claresceret, legitimos septies quaternos metrorum pedes, quibus universa non solum principalia octo genera progrediuntur, verum etiam species, quae ex eadem stirpe pullulantes centuplis metrorum frondibus contexuntur, subdidimus, et singulis quibusque pedibus tantam exemplorum copiam accumulantes ex diversis orationum partibus congessimus, quantam ad praesentis opusculi normam, pro evidentioris indicii gratia, sulficere credidimus. Et quod praecessores celeberrimi uniformi nominis exemplo propalasse noscuntur, nos [0171D] eorumdem vestigia enixius indagantes uberiorem exemplorum formulam enucleavimus. Neque enim in tam densa totius Latinitatis silva et nemorosis syllabarum saltibus, ubi de singulis verborum radicibus multiplices regularum ramusculos pullulasse antiqua veterum traditio declarat, rudibus facile negotium deprehenditur et praesertim metricae artis disciplina carentibus, et qualiter vel quo pacto longae et breves syllabae ve etiam communes utrobique competentes, quas Graeci dichronas dicunt, sagaciter discriminentur. Ex hac enim triplici syllabarum definitione potius, quam de fonte aut monte Musarum, de quibus Persius Flaccus:Nec fonte (inquit) labra prolui Caballino, [0172A] Nec in bicipite somniasse ParnassoMemini me.omnis metrorum ratio monstratur, et qui versus monoschemi, qui pentaschemi vel qui decaschemi, cum viginti quatuor temporibus, excepto si trochaeo terminentur, rite dicantur.
 
Hac tripartita descriptionis [ ''Maius,'' discretionis] normula omnis heroica hexametri versificatio, vel caesurarum scansio principaliter constat, licet synaloepharum velut quaedam conglutinatio, et explosa collisionis additamenta crebro apud poetas lyricos et satyricos necessitate metri interponantur, quae maxime ex vocalibus litteris vel syllabis semivocali terminatis gignuntur. Has utrasque Junius Juvenalis, quinto Satyrarum libro, unius versus tenore simul elisit dicens: [0172B] Omenta, ut video, nullum discrimen habendum est.Scanditur: ''omen'' spondaeus, ''tut vide'' dactylus per synaloepham, ''o nul,'' spondaeus, ''lum dis'' spondaeus, ''crimen ha'' dactylus, ''bend est'' spondaeus per synaloepham. Rursus idem lyricus, lib. IV:Bellorum excubiae truncis affixa tropaeis.Scanditur ita: ''Bello, rex cubi'' per synaloepham, ''ae trun, cis af, fixa trop, aeis.'' Sic Annaeus Lucanus, Cordubensis poeta, uno versu libri VIII, bis elisit dicens:Quare agite, Eoum, comites, properemus in orbem.Rursus idem, lib. X, ait:Hinc tergo insultant pedites, via nulla saluti.Et alibi: [0172C] Extremoque epulas mensasque petemus ab orbe.Unde Paulus Quaestor elisit ''m'' litteram ita:Tartaream in sedem sequitur nova nupta maritum.
 
Sic etiam Prosper, poeta et rhetor, in libro quem Epigrammata protitulaverat, eamdem litteram bis elisisse cognoscitur, dicens:Non coeptum aut auctum, non hic mutabile quidquam est.Item, infra:Coelestem ad patriam tendens cognosce vocantem.Haec eadem synaloepha versibus Sibyllae poetridis continetur, quae ait:Tunc ille aeterni species pulcherrima regni.Phocas quoque grammaticus primo versu synaloepham explodit, dicens:Ars mea multorum est quos saecula prisca tulerunt. [0172D] Isidorus vero vocales elisit ita:Argutusque inter latices et musica flabra.Et Virgilius, lib. XI:Oceanum interea surgens Aurora reliquit.Idem, lib. VII Aeneidos, in uno versu geminas synaloephas et eclipsin comprehendit ita:Nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit.Scanditur enim ita: ''Nunc repet, Anchi, ses fa, torar, cana re, liquit.'' Sed hos duos metaplasmos saepe ambiguitas scandendi conturbat, quos talis discretionis differentia dirimit. Si prior vocalis explodatur, erit synaloepha; si posterior fuerit explosa, erit eclipsis. Sicut in novissimo versu libri Regum cautum legitur:Purpureis major Persarum in sede tyrannis [0173A] Virgilius [ ''Grammaticus'' ] item libro quem Paedagogum praetitulavit, cujus principium est:Carmina si fuerint, te judice, digna favore,Reddetur titulus, purpureusque nitor.Si minus, aestivas poteris convolvere sardas,Aut piper aut calvas hinc operire nuces; syllabam elisit dicens:Durum iter et vitae magnus labor.Et Arator subdiaconus primo versu terminalem genitivi syllabam displosit dicens:Moenibus undosis bellorum incendia cernens.Et infra elegiaco versu subjunxit:Inque humeris ferimur te relevante piis.Et Andreas orator inquit:Filius ipse hominis, qui Deus est hominis;propterea namque has duas metaplasmorum species [0173B] ex numero 24 indagare et explanare nisus sum, quia per omne corpus poeticorum librorum satis frequenter insertae sunt, et nisi sagaci subtilitate praecognitae fuerint, diversa impedimentorum obstacula scandentibus [ ''Maius add.'' velut iter carpentibus] generare solent. Idcirco diversos versus metrorum ad synaloephae metaplasmum congruentes catervatim congessimus, quatenus his perspectis nullum deinceps explosae collisionis chaos latebrosum confractae synaloephae barathrum lucem scandentis confundat, aciemque legentis obtundat.
 
Igitur, tripartita heroici hexametri perpendicula, ut certius cognosci queant, strictim summatimque expedire conabor, sicut prisca veterum auctoritas tradidisse memoratur. Videor itaque mihi hoc planius [0173C] et apertius posse patefacere, si per interrogationem et responsionem pauxillulum reciprocis vicibus stylus varietur, quemadmodum beatus Augustinus per multa librorum corpora, hoc est Soliloquiorum, et de libero Arbitrio, et eo quem de Magistro praetitulavit, et sex libris quae de Musica fecisse comprobatur; vel Isidorus duobus voluminibus quae Synonyma vel Polyonyma protitulantur. Quod genus dictandi ab undecima appellativorum nominum specie translatum reor. Hoc itidem Junilius instituta regularia, quae a Paulo Syrorum scholis naviter instructo didicerat. Primasio sedis apostolicae pontifici scribens: Ne aliqua, inquit, confusio per antiquariorum, ut assolet, negligentiam proveniret, magistro M. Graecam litteram, discipulis D. proposui, ut ex [0173D] peregrinis characteribus, et quibus Latina scriptura non utitur, error omnis penitus auferatur, melius quippe et sagacius hoc argumento velut quibusdam cotibus animorum ingenia acuuntur. Idcirco, praetermissis reliquorum metrorum generibus, quae centenis varietatum speciebus dirimuntur, praestantissimas dactylici hexametri regulas, quod caeterorum arcem et infulas possidet, praedictis litterarum characteribus vicatim et alternatim positis pandamus.
 
D. Quot sunt genera versuum in dactylico metro?
 
M. Quinque.
 
D. Quod est dactylicum metrum?
 
M. Quod constat dactylo et spondaeo.
 
D. Nonne plerumque ultimus pes trochaeo terminatur?
 
M.  [0174A] Quia nonnulli, metricae artis peritia praediti, hunc pedem de versu excludendum censuerunt, quia omnis syllaba in ultimo versu adiaphoros est, id est, indifferenter accipitur, nec interest utrum corripiatur an producatur. Unde a quibusdam vitiosus versus putatur qui trochaeum admittit. Nam ratio exigit ut in pleno versu viginti quatuor tempora sint: admisso itaque trochaeo, minuitur temporum numerus, et erunt tempora viginti tria, qui est versus colophos.
 
D. Superius dixisti quinque genera versuum esse in dactylico hexametro; quae sint nominatim dicito.
 
M. Hexameter, pentameter, tetrameter, trimeter, dimeter.
 
D. ''Hexameter'' rectius dicitur an ''hexametrus?'' 
 
M.  [0174B] Utrumque, ut ''Evander, Evandrus,'' quorum unum venit ex Graeco, alterum ex Latino.
 
D. Hexameter ergo sive hexametrus, quot pedibus caeditur?
 
M. Sex: dactylo et spondaeo circum se positis aut alterna interpositione variatis.
 
D. Hexametri versus genera quot sunt?
 
M. Tria.
 
D. Quae?
 
M. Hexameter dactylicus, hexameter heroicus, hexameter iambicus, qui et senarius, qui constat ex simplicibus sex, idemque ex duplicibus trimeter.
 
D. Quid ergo, si versus hexameter sex spondaeis constiterit, poterit dici dactylicus?
 
M. Vocatur quidem versus spondiazon, sed metrum dactylicum: nam ejusmodi compositio non nisi in dactylicum metrum cadit.
 
D. Qui sunt versus hexametri dactylici?
 
M.  [0174C] Qui tantum sex pedibus dactylicis constant, praeter bella et facta heroum quodlibet aliud continentes, ut puta sunt Bucolica et Georgica caeteraque hujuscemodi.
 
D. Qui sunt hexametri heroici?
 
M. Qui bella et heroum res gestas complectuntur, veluti est Ilias Homeri, vel Aeneis Virgilii, vel Lucani praelia Caesaris et Pompeii decantantis.
 
D. Qui est pes quintus?
 
M. Dactylus.
 
D. Quare quintus dactylo competit?
 
M. Quia semper in versu, exceptis aliis locis quibus varie ponitur, quintam regionem proprie obtinet, minusque lenis est versus qui quinto loco spondaeum habuerit, et vocatur spondiazon ut est ille: [0174D] Aut leves ocreas lento ducunt argento,et ideo nec in fine dactylus debet poni nec spondaeus in quinto loco. Ideo spondaeus a quibusdam imus pes cognominatur, quod regionem sextam sibi vindicet.
 
D. Qui modus est syllabarum in versu dactylico hexametro heroico?
 
M. Omnis versus hexameter dactylus sive heroicus a duodecim syllabis crescit usque ad XVII; nam qui imus est habet syllabas non minus quam duodecim.
 
D. Quid ergo, nonne plerumque invenimus versum XVIII aut XIX seu XX syllabarum, ut sunt hi:Sed revocare gradum superasque evadere ad auras.Item.:Laurus erat tecti in medio, in penetralibus altis.Item: [0175A] Aut onera accipiunt venientum, atque agmine facto.Item:Chara mihi ante alias, etc., usque Dianae.
 
M. Sunt quidem plerique syllabarum XVIII, aut vero XIX, raro et XX aut vix aut nequaquam reperiri queunt. Verum sciendum est in metrica ratione nunquam computari eas syllabas quas superius diximus synaloephae metaplasmum intercipere; quo fit ut omnes illi versus qui supradictum syllabarum numerum videntur excedere, detractis synaloephis, ad XVII aut XVI, vel etiam ad XV, redigantur, veluti sunt illi quos supra exempli gratia posueras. Unde sciendum est nullum versum dactylicum hexametrum inveniri posse qui numerum syllabarum XVII videatur excedere. Itaque omnis versus dactylicus hexameter [0175B] infra hunc numerum usque ad duodecimam syllabam terminatur.
 
D. Precor hoc lucidius expone et clarius enodari.
 
M. Versus dactylicus hexameter, si solis spondaeis constiterit, erit XII syllabarum. Si unum dactylum habuerit, XIII; si duos, XIV; si tres, XV; si quatuor, XVI; si quinque XVII. Ita toties una syllaba crescit quoties dactylus accesserit.
 
D. Hexameter versus dactylicus per quot species variari decernitur?
 
M. Quantum metrica ratio declaratur, XXXII schemata habet.
 
D. Has schematum species per ordinem apertius explana?
 
M. In versu XII syllabarum, una species est: hic est quem superius diximus monoschemum nuncupari, is quippe sine ulla varietate omnes in se [0175C] spondaeos habet, qui ob hoc spondiazon vocatur, ut est:Hi producuntur legati Minturnenses,quod genus versificationis adeo durum et horrens est, ut Albinus in libro quem de metris scripsit vetetSpondaeis totum concludere versum.Sed adjuncto dactylo quinta regione apertius comitur.
 
D. In versu XIII syllabarum quot schemata sunt?
 
M. Quinque, sine dubitationis scrupulo.
 
D. Quomodo, quave ratione?
 
M. Ibi quippe unus dactylus inter spondaeos admissus omnibus quinque locis libere decurrit.
 
D. Ad indagandos bis XVI dactylicos metrorum anfractus meditantium mentes facilius flectuntur, prolatis exemplorum formulis, stolide obstrusum [0175D] ignorantiae latibulum illustrantibus, quam nuda garrulorum loquacitate verborum?
 
M. Versus XIII syllabarum hexametri singulari dactylo cum quaterno spondaeo constans quinas, ut diximus, sibi usurpat species. Ponitur loco primo dactylus ita:In cruce confixus mundum Christus salvavit.Loco secundo, ita:Christus Filius Aeterni salvavit mundum.Loco tertio, ita:Christus per lignum crucis aufert mundi noxam.Loco quarto, ita:Scandens in ligno Christus dedit arrham vitae.Loco quinto, ita:Suspendens mundi Christus peccamina dempsit.
 
D. Versus XIV syllabarum quot schemata habet?--M [0176A] Certissima definitione, decem schematibus constat.
 
D. Da per ordinem earumdem specierum rationem?
 
M. Aut enim primo et secundo loco dactylus ponitur, aut primo et tertio, aut primo et quarto, aut primo et quinto, aut secundo et tertio, aut secundo et quarto, aut secundo et quinto, aut tertio et quarto, aut tertio et quinto, aut quarto et quinto. Hoc modo decupla schematum species alternatim inserta supputatur.
 
D. Da exemplis horum probationem?
 
M. Juvencus Hispanus primo prologi versu hujus rei notitiam pandit:Immortale nihil mundi compage tenetur.:Scandit ita: ''immor, tale ni, hil mun, di com, page te, [0176B] netur.'' Et infra:Accumulant quorum famam laudesque poetae.Sedulius itidem in praefatione metrica quae hexametro et pentametro catalectico decurrit, primum versum decaschemum texuit:Paschales quicunque dapes conviva requiris.Juvenalis Satyrarum libro V:Magna quidem sacris quae dat praecepta libellis.Scandit enim: ''magna qui, dem sa, cris quae, dat prae, cepta li, bellis.'' Item infra:Quae tam festa dies aut cesset prodere furem?Lucanus, libro decimo:Felix praedo jacet terrarum vindice facto.
 
D. Versibus istis, quos exempli gratia protulisse visus es, nequaquam omnes decem schematum regulae [0176C] liquido patuerunt. Sed tantum tres formulae, id est, dactylus loco primo et quinto, item loco secundo et quinto, item loco tertio et quinto; residua vero schemata necdum prolata delitescunt. Quamobrem operae pretium reor ut id quod passiva definitionis generalitate non ad integrum promulgaveras, nunc per ordinem eorumdem schematum recapitulando nequaquam semiplena specialitate examussim enucleare studeas.
 
M. Versus heroicus hexameter XIV syllabas primo loco et secundo dactylum recipit ita:Arbiter omnipotens mundi dempsit peccata.Loco primo et tertio dactylum, ita:Abstulit in ligno Deus omnem mundi labem.Loco primo et quarto, ita: [0176D] Lurida quassavit diri Deus Orci sceptra.Loco primo et quinto, ita:Triverat in ligno pendens mundi mala Christus.Loco secundo et tertio dactylum:Christus de cruce tetra tulit mundi peccata.Loco secundo et quarto dactylum:Christus de cruce contrivit mala mundi cunctaLoco tertio et quarto dactylum:Christus purgavit generis maculas humani.Loco tertio et quinto dactylum:Sacra salvavit genus humanum cruce Christus.Loco quarto et quinto dactylum:Christus nos servet jam crimina cuncta relaxans.
 
D. Versus XV syllabarum quot schemata complectitur?
 
M. Juxta quod veterum auctoritates patefecerunt, [0177A] decem schematibus, ut ille prior, componitur. Nam sicut in illo XIV syllabarum dactylus decies variatur, ita in hoc spondaeus toties invertitur.
 
D. Harum rerum exempla versibus ad hanc speciem pertinentibus doceri desidero.
 
M. Lucanus libro octavo explanat dicens:Ardua quippe fides robustos exigit annos.Idemque libro quintoFertur ad aequoreas ac se projecit in undas.Scanditur ita: ''fertur ad, aequore, as ac, se pro, jecit in, undas.'' Virgilius, in Georgicis:Ascraeumque cano Romana per oppida carmen.Et Paulus Quaestor ait:Arbiter aurarum qui fluctibus imperat atris. [0177B] Ergo hujuscemodi versus decaschemi dicuntur.
 
D. Hujuscemodi responsionis argumento mihi minime satisfactum esse arbitror, nisi ea quae particulatim versibus excerpta sunt universaliter astipulatione decupla accumulentur.
 
M. Versus hexameter quindecim syllabis, tribus dactylis constans, dena, ut diximus, continet schemata, hoc modo: loco primo, secundo et tertio dactylum:Jam veneranda Dei soboles mundum salvavit.Loco primo, secundo et quarto:Jam memoranda Dei proles cruce servat saecla.Loco primo, secundo et quinto dactylum:En veneranda Dei proles salvat cruce mundum.Loco primo, tertio et quarto dactylum:In cruce suspensus sine crimine salvat mundum. [0177C] Loco primo, tertio et quinto, dactylum:Omnibus in ligno tribuit sperare salutem.Loco primo, quarto et quinto dactylum:In cruce confixus jam saecula prisca novavit.Loco secundo, tertio et quarto, dactylum:Mundum jam veneranda Dei soboles salvavit.Loco secundo, tertio et quinto, dactylum:Christo concelebretur honor qui saecla gubernat.Loco secundo, quarto et quinto, dactylum:Christo concelebret praeconia debita mundus.Loco tertio et quarto et quinto, dactylum:Emptus Christo, concelebrans cane carmina, mundus.
 
D. In versu XVI syllabarum quot schemata continentur?
 
M. Totidem species habet quot in tredecim jam patefecimus, id est, quinque.
 
[0177D] D. Da horum schematum argumenta ex libris auctorum prolata?
 
M. Lucanus libro tertio:Fractarum subita ratium periere ruina.Scanditur enim: ''fracta, rum subi, ta rati, um peri, ere ru, ina.'' Et notandum quod hic versus et caeteri similes apud metricos laudabiles habentur, ubi nunquam in scansione integra pars orationis dirempta reperitur, sicut in aliis schematum ordinibus crebro invenitur. Paulus Quaestor in gratiarum actione ait:Oceanum rapidis linquens repetensque quadrigis.Virgilius in Bucolicis:Pergite, Pierides, Chromis et Mnasilus in antro.Persius Flaccus binis versibus junctis ait:Nonne quidem hoc studeo populatis ut mihi nugisPagina tergescat dare pondus idonea fumo.Itaque, sicut in versu tredecim syllabarum dactylus [0178A] quinque locis invertitur, ita in hoc sedecim syllabarum spondaeus iisdem locis alternare cognoscitur, et dicuntur pentaschemi propter praedicta quinque schemata.
 
D. Eorumdem schematum species, quae ordine praepostero poeticis versibus prolatae sunt, per ordinem legitime quinquies quinquies quadrare absurdum non opinor.
 
M. Heroicus versus XVI syllabis, quatuor dactylis constans, quinque species continet, ita: Loco primo, secundo, tertio et quarto dactylum:Jam veneranda Dei soboles cruce salvat mundumLoco primo, secundo, tertio, et quinto dactylum:Jam veneranda Dei soboles cruce salvat mundum.Loco primo, secundo, quarto et quinto dactylum:En veneranda Dei proles cruce saecla coruscat. [0178B] Loco primo, tertio, quarto, et quinto dactylum:Jam pietas immensa Dei cruce cuncta beavit.Loco secundo, tertio, quarto, et quinto dactylum:Mundum jam veneranda Dei soboles cruce salvat.
 
D. Quid igitur, in versu syllabarum decem et septem quot schemata autumas calculanda?
 
M. Similiter in eo, ut in XII syllabis, unum schema contineri astipulor.
 
D. Quomodo vel quo pacto fieri potest ut minimus versus et maximus concordi schematum lege decurrant, cum tantopere syllabarum numero discrepent?
 
M. Quia ibi spondaeus quinque constat locis: hic vero dactylus totidem locis inseritur, excepto ultimo pede, quem necesse est disyllabum esse, ne syllabarum amplior numerus accrescat.
 
[0178C] D. Dogmatistae sententiis et doctoris sermonibus credula praecordia pando, sed tamen id certius ex priscis veterum poematibus experiri cupio.
 
M. Chronica Eusebii Virgilium imminente metu mortis cecinisse tradunt, et epigramma, quod epitaphium vocatur, ad suprema exsequiarum funera composuisse dicendo:Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc.Scanditur ita: ''Mantua, me genu, it Cala, bri rapu, ere te, net nunc.'' Quem Lucanus aemulans, his verbis imitabatur dicens:Corduba me genuit, rapuit Nero; praelia dixi.Idem libro sexto:Undique praecipiti scopulis removentibus aequor.Scanditur ita: ''undique, praecipi, ti scopu, lis remo, [0178D] ventibus, aequor.'' At vero praedictus vates Mantuanus alibi ita refert:At tuba terribilem sonitum procul aere canoro.Sedulius et de monoschemo versu inter caetera sic ait:Laudat et egregiae tribuit sua vota rapinae.Eodem modo Prosper in Epigrammatibus cecinit dicens:Recta volens animus, sapiens et amator honesti.
 
D. Quid ergo, nunquamne dactylus in fine ponitur?
 
M. Potest quidem, ut vult Virgilius, sed non in eo qui caeteros omnes dactylos habet; veluti in Georgicis:Aut spumas miscent argenti vivaque sulphura,quem quidam invertentes sic legunt: [0179A] . . . . . et sulphura viva.Rursus idem libro sexto Aeneidos:Bis patriae cecidere manus, quin protinus omnia,quem quidam per synaloepham excludunt, nec intelligentes synaloepham tunc esse cum vocales inter se confligunt, seu solae, uti Virgilius, libro IV:Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna!Et Lucanus, libro V:Saeva quies pelagi moestoque ignava profundo;seu interposita consonante, ut:Longius et volvens fatorum arcana movebo;quod nequaquam in praedicto libro asseri potest; quippe absolutus pes est ''omnia,'' ut in Bucolicis:Omnia fert aetasOmnia vincit amor.Posset itaque versus etiam ex dactylis sex constare [0179B] si moderno tempore metrici non refutarent, veluti versus ille est:Interea tenero mihi bucula pascere gramine;et alibiAt tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
 
D. Quomodo his versibus, qui dactylo terminantur, metrici vocabulum indiderunt?
 
M. Apud metricos quidem hujuscemodi versus catalectici nuncupantur, ut:Sidera pallida defugiunt face territa luminis,ita et superiores duo.
 
[ ''Maius om.:'' D. Enumeratis ergo XXXII schematum ordinibus, magnopere efflagito ut enucleato exemplorum serie regulariter edisseras quot species in carminibus Virgilii, vel Lucani, seu Persii Flacci, aut Terentii Afri, deprehendi queant.
 
M. Ex supradictis [0179C] speciebus XXXII non amplius quam decem et septem in poematibus memoratorum investigare valui, excepto Terentio, qui cum Comoediarum volumina, Menandrum secutus, non heroicis versibus componeret, earum prologus cum ab aemulis dente canino carperetur, in defensionem sui velut Apologeticus senis dabatur.
 
D. Easdem decem et septem species certius cognoscere concupisco.
 
M. In versu tredecim syllabarum duo schemata deprehenduntur a Virgilio assumpta, hoc secundo loco et quinto, nam secundo duos tantum dactylos reperiuntur ( ''sic'' ), ut:Aut leves ocreas lento ducunt argento.aut quinto, ut:Se duo selecti ferro qui scindere vallum. [0179D] Et infra:Ductores Teucrum primi dilecta juventus.
 
D. Ex versu XIV syllabarum quot species assumptae sunt?
 
M. Septem [ ''F.'' tres] tantum; aut enim primo et quinto loco dactylus inseritur, ut:Filius huic contra, qui torquet sidera mundi.Aut secundo et quinto, ut:Et nox atra polum bigis subvecta tenebat.Aut quarto et quinto, ut:Stridens trajecto haesitae patefacta cerebro.
 
D. Ex versu quindecim syllabarum quot schematibus fungebatur?
 
M. Quamvis hujuscemodi versus decaschemus vocitetur, senas [ ''F.'' quinas] tamen ex eodem assumpsit species; nam aut primo et secundo loco spondaeus reperitur, ut: [0180A] Scindit se nubes et in aethera purgat apertum.Aut primo et tertio, ut:Interclusit hiems et terruit Auster euntes.Aut primo et quarto, ut:Cum fletu, precibusque tulit, per sidera testor.Aut secundo et quarto, ut:Jamque vale! torquet medios nox humida cursus,Aut tertio et quarto, ut:Ascanius meriti tanti non immemor unquam.
 
D. Ex versu sedecim syllabarum quot species sibi usurpasse deprehenditur?
 
M. Licet hunc versum Graeci pentaschemum dixerint, praefatus tamen poeta quatuor species inde assumpsit, quia aut primo loco spondaeus invenitur, ut:Carthago premat Ausoniam, nihil urbibus inde;et alibi binis versibus, ut: [0180B] Cernat semineci sibi me rapere arma cruentaVictoremque ferant morientia lumina Turni.[ ''Suppl.'' Aut secundo] ut:Dentibus infrendens gemitu; graditurque per aequor.Aut secundo et tertio, ut [ ''F. leg.'' Aut tertio, ut]:Graiugenumque domos suspectaque liquimus arva.Aut quarto et quinto, ut [ ''F. leg.'' Aut quarto, ut]:Hunc cape consiliis socium et conjunge volentem.Item:Ascanius galeam ante pedes projecit in amnem.
 
D. Porro ex versu decem et septem syllabarum quot species assumpsit?
 
M. Unius tantum schematis sorte gratulatur, sine quo aliorum schematum speciebus funditus carere cognoscitur: quae Graece monoschemus versus vocatur, cum praeter ultimum [0180C] pedem caeteri omnes dactylica fungantur scansione, ut:Nos procul inde fugam trepidi celebrare recepto.Item primus versus duodecimi libri:Panditur interea domus omnipotentis Olympi.Et in duodecimo:Tum lapis ipse viri vacuum per inane volutus.Et in Georgicis:Ille volat simul arva fuga simul aequora verrens.]
 
D. Quis est versus heroicus catalecticus?
 
M. Praebet Virgilius exemplum, dicens:Et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.Scanditur ita: ''et tuni, cae mani, cas et hab, ent redi, micula, mitrae.'' Idem, libro XI:Fecerat et tenui telas discreverat auro. [0180D] Et libro Judicum:Septuaginta prius truncarat corpora regum.Et Lucanus libro tertio:Primus Caesareis pelagi decus addidit armis.
 
D. Quis est versus hypercatalecticus hexameter?
 
M. Ubi certo numero sex pedum una syllaba subnectitur.
 
D. Profer versum hoc modo compositum.
 
M. Alma Venus Paphon ingreditur, rosa luceat ex aditis,Et alibi:Rumpere claustra manu socios gelidis dare de scopulis.Simul et in pentametro dactylico hypercatalecticus versus admittitur, ut:O Deus omnipotens largire viam precibus.Et alibi: [0181A] Pulchra puella comas ambit sibi palmitibus.
 
D. Quot sunt species in caesura hexametri versus.
 
M. Quatuor.
 
D. Pande nominatim earumdem vocabula caesurarum.
 
M. Districtus, divisus, mistus, Priapeius.
 
D. Quis est versus districtus?
 
M. Qui in scansione pedum nunquam orationem accommodat integram.
 
D. Melius exemplis quam nuda verbositate informor.
 
M. Praebet Arator exemplum:Mortalisque sibi studium proponat origo.Scanditur ita: ''Morta, lisque si, bi studi, um pro, ponat o, rigo.'' Ecce nulla oratio integra in quolibet pede reperta est. Idem, alibi:Largiri salvantis opem numerusque dierum. [0181B] Item Prosper in Epigrammatibus:Fallaces semper curis torquentur amaris.Virgilius:Infandum, regina, jubes renovare dolorem.Symposium poeta districtum versum protulit, dicens:Dulcis odor nemoris, flamma fumoque fatigor.
 
D. Quis est divisus versus?
 
M. Qui in scandendo partes orationis separatas habet, id est ut quot pedes habet, tot et orationes, ut puta:Dic mihi, Clio, quisnam primus fingere versus;sed hujusmodi versum penthemimere vel hepthemimere carentem modernus usus in hexametro dactylico non libenter admittit.
 
D. Quis est versus mistus?
 
M. Qui utrumque in se habet, id est partem districti et partem divisi.
 
[0181C] D. Facilius ratione flector, si exemplo probaveris?
 
M. Virgilius, libro IV:At regina gravi jamdudum saucia cura.Et infra:Vulnus alit venis et caeco carpitur igne.Et Sibylla prophetissa ait:Denumerat tacitis tot crimina conscius ultorEt alibi poeta dicit:Petrus apostolicae qui culmina praesidet arcis.Scanditur ita: ''Petrus ap, ostoli, cae qui'' (ecce pars districti), ''culmina, praesidet, arcis'' (ecce pars divisi).
 
D. Quis est versus caesurae Priapeiae?
 
M. Qui in Priapeio metro deprehenditur ascriptus.
 
D. Quale est metrum Priapeium?
 
M. Cum hexametro [0181D] versu primi tres pedes concatenati inter se a reliquis tribus sequentibus divisi separatique sunt.
 
D. Harum rerum experimenta authenticis versibus doceri desidero?
 
M. Virgilius in Bucolicis:Ut puero Phoebi chorus assurrexerit omnis.Item Sibyllinus versus hoc idem declarat:Vivat ut aeterno bonus, ac malus ardeat igne.Item Symposius:Ore procax non sum, non sum temeraria lingua.Virgilius:Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim.
 
D. Unde dictum est Priapeium metrum?
 
M. Quod pleraque carmina hujuscemodi in honorem [0182A] Priapi conscripta sunt: propter quod multi volunt hoc genus compositionis Bucolico carmini magis convenire.
 
D. Quod est Pythium metrum?
 
M. Idem quod hexametrum.
 
D. Unde dictum est Pythium?--Quidam arbitrantur ob id quod hoc genere metri oracula primo Apollini sint edita, qui interfecto Pythone Pythius dictus est, qui, ut fertur, cum in Parnasso Pythonem serpentem in vindictam matris sagittis insequeretur, accolae Delphici hoc illum versu et facundiae cothurno extulerunt.
 
D. Quot πάθη in dactylico et hexametro inserta astipularis? vel quid sunt πάθη?
 
M. Πάθη quidem Latina lingua passiones dicuntur. Sunt autem numero [0182B] sex, acephalon, procephalon, lagaron, procylon, dulicheron, miuron vel spicode.
 
D. Quid est acephalon?
 
M. Versus sine capite, cum prima syllaba contra naturam corripitur.
 
D. Da exemplum auctoritate probatum.
 
M. Virgilius secundo versu Aeneidos acephalo posuit dicens:Italiam fato profugus.Etenim barbarismo tribrachum pro dactylo admisit. Sic et caeterae passiones aut in medio aut in fine inseruntur.
 
D. Quia longum est ut sciscitatio et solutio earumdem passionum per ordinem enucleetur, saltem extremitas pandatur. Quid et miuron vel sphicodium?
 
M. Μῦς Latine mus vel sorex interpretatur. [0182C] Ex eadem prima positione derivativum ducitur ''miurus'' vel ''miurinus'' vel ''soricinus.''
 
D. Quid astruis esse sphicodin?
 
M. Σφὴξ dicitur Graece crabro, unde derivatur ''sphicodis,'' et tamen ''miurus'' vel ''sphicodis'' ad unam significationis regulam pertinere noscuntur, quia utraque animalia tenui et gracili membrorum extremitate terminantur. Ita et versus qui pyrrhichio clauditur.
 
D. Quae est caesura penthemimeris, et qualiter interpretatur?
 
M. Penthemimeris Latine semiquinaria dicitur; ἥμισυ quippe semis est; sicut hemisphaerium, semisphaera Latina lingua intelligitur, id est dimidia pars poli supra aut infra terram aequis lancibus librata. Nam penthemimeris in versu heroico dicitur ubi post duos pedes sequitur syllabA] 0182D] quae partem terminet orationis, ut:Truncum terra tegit, latitant in cespite lymphae.
 
Item Prosper in aenigmatibus de oratione Domini:Cum prece sanguineas fundebat corpore guttas.
 
D. Quid est hepthemimeris?
 
M. Latine semiseptenaria appellatur caesura, cum post tres pedes sequitur syllaba partem orationis terminans, ut:Musa, mihi causas memora.Et alibi:Nec pepli radios poscunt.Item Phocas:Te longinqua petens comitem sibi ferre viator.
 
D. Quae est caesura trititrochaici, vel tritustrochaeus?
 
M. Cum tertio loco per dactylum terminatur, sicut poeta promisit, dicens: [0183A] Hoc volo, ne breviter mihi syllaba prima legatur.Et alibi:Nec jam terra vocor, licet ex me terra paretur.Item epigramma Prosperi tritontrochaeon protulit:At bona, quae vere bona sunt, nec fine tenentur.
 
D. Quae est definitio caesurae tetartitrochaici, quam quidam tetartebucolicon nuncupant?
 
M. Cum in quarto loco vel regione pars orationis cum dactylo terminatur.
 
D. Manifestis exemplorum formis hoc evidentius reserari rogo.
 
M. Virgilius, prima ecloga infit:Nos patriae fines et dulcia linquimus arva.Et infra:Saepe tener nostris ab ovilibus imbuet agnus.Hoc idem Paulinus primo versu:Annua vota tibi remeant, simul annua linguae. [0183B] Et notandum quod regula Bucolici carminis exigit ut quartus pes dactylo semper clauderetur, quod Virgilius victus operis difficultate neglexit.
 
D. Postquam ancipitem metricae artis scrupulum luce clarius digessisti, jam tempus et ordo rerum exigit ut promissa aenigmatum problemata luculentae urbanitatis versibus patefacias, ac deinceps singulorum quorumque pedum, excepta synzugiarum superflua confusione, rationem regulariter inculces.
 
M. Jam dudum id facere satagerem, nisi scrupulosae interrogationes tuae anticipantes festinationem meam vi quadam praeoccuparent.

[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>l19rqxtlzmrcx0dm14yafbweqmni2zb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267530</id>
      <parentid>267529</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T16:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65118" sha1="ca7bdmuz4q6a2p6l53z60lmhphkqxhn" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aldhelmus Schireburnensis 
|OperaeTitulus=Epistola ad Acircium, sive Liber se septenario et de metris, aenigmatibus ac pedum regulis
|OperaeWikiPagina=
|Annus= Saeculo VIII
|SubTitulus=  
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
 
'''[[Patrologia Latina/89|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 89]]'''
 
[0161B] Domino praestantissimo et prae caeteris dignitatum gradibus glorificando, mihique jam dudum spiritualis clientelae catenis connexo, illustri Acircio, Aquilonalis imperii sceptra gubernanti, illustris regalis regni regimina dispensanti, Aldhelmus catholicae vernaculus Ecclesiae, immarcescibilem sempiternae sospitatis salutem.
 
Non ambigo, reverentissime fili, sed profundae credulitatis frena relaxans confido, quod provida sagacitatis vestrae praecordia reminiscantur nos ante bis bina lustrorum volumina inextricabile conglutinati foederis pignus pepigisse, et spirituali sodalitatis vinculo devotae charitatis contubernia copulasse; nam pridem tempore pubertatis nostrae cum septiformi spiritualium charismatum munificentia vestrA] 0161C] solers indoles sub manu venerandi pontificis ornaretur, paternum memini me [ ''Par. om.'' me] nomen adeptum, teque adoptivae dignitatis vocabula cum coelestis gratiae praerogativa sortitum, quem videlicet spiritualium incrementorum fructum propheticus sermo allegoricis aenigmatibus explanans designat virgultum in typo beatae et incorruptae Dei Genitricis de radice Jessae fecundis palmitibus pullulasse, et purpureum serculorum flores mysticis obumbrationibus prolapsi recuperatorem mundi praefigurantem, chirographumque protoplastorum misericorditer abrogantem cum septeno sapientiae intellectu, caeterarumque virtutum Spiritum germinasse; idem namque septiformis sacramentorum numerus sacrosanctis testamentorum miraculis [ ''Par.,'' oraculis] frequentissime [0161D] astipulatur: cujus numeri mysterium iterata replicatione revolvens, de amoenissimo Scripturarum paradiso, quasi quosdam campestrium cauliculos aut vernantes pratorum flosculos coacervans, ad unius coronae texturam congerere nitar, ut evidentius in propatulo patescat, cunctisque scrutinio scrutantibus luce limpidius clarescat, a quantis profectibus quamque sacratis ordinibus nostrae necessitudinis primordia et necdum matura rudimentorum [0162B] tirocinia originaliter processerint, pullulaverint, viguerint. Hic, inquam, septiformis laterculorum numerus ab ipso nascentis mundi primordio sacer oriundus exstitit. Nam non solum universitas totius creaturae quam volubilis et agilis polorum vertigo et bina cingunt hemisphaeria, septenario hebdomadis simplae curriculo specie multiforma patrata narrantur; cum tamen in ictu et atomo vivens in aeternum creaverit omnia simul, verum etiam optata futurorum requies promissorum et beata perennis vitae felicitas, quae singulis quibusque meritorum emolumentis recompensabitur, non nisi septena per temporum incrementa millenario numero sequestrata reproborum caterva insontibus et piaculorum crimine carentibus tribuatur [ ''Par.,'' tribuitur] ejusdem quoque supputationis [0162C] sacramenta patuerunt si prisca commemorans ab origine pandam cum horrenda cataclysmorum irruptio, mortalium flagitia coercens, et coelestis vitae pervicaciam ultricibus undis abluens, cuncta quae reciproco corporeae vivacitatis spiraculo vescebantur, exceptis ad propagationem sobolis futurae relictis, usque ad internecionem necaret, diramque Stygii Plutonis ingluviem exsanguinibus miserorum animabus crudeli strage satiaret. De mundis septena coenaculum et tristegam sive, ut altera continet translatio, bicameratam leguntur arcam gregatim ingressa. Septenaria similiter pignorum Job prosapia in principio libri quod prosa contexitur et deinceps secundum Hebraeos dactylo spondaeoque scandere fertur, et septem lanigerarum pecudum descriptA] 0162D] summa narrantur. Rursusque in calce voluminis idem bidentium numerus ad remunerandam illustris patientiae palmam in duplum restitutus praedicta mysteriorum arcana praefigurasse monstratur. Denique Isaias nequaquam pars ultima prophetantium, septem matronas, sub typo septem Ecclesiarum, virum unum apprehendisse, Christum videlicet coelestium et terrestrium reconciliatorem, contestatur. Eliae autem, scelera populi crudelis lamentanti et lugubrem interfectionem [0163A] vaticinantium conquerenti, divinis dictum est oraculis: ''Reliqui mihi septem millia virorum qui non curvaverunt genua ante Baal;'' qui dum orbatae Sunamitis sobolem crudelis lethi sorte sopitam septies artus artubus membraque membris copulans suscitaverat, Redemptorem signat, genus humanum septiformi Spiritus gratia a somno scelerum et labe peccati vivificantem. Sed et Machabaeorum generosa germanitatis pignora quae sub tyrannica Antiochi monarchia suillum scrofarum contempserunt edulium, et propter divinarum legum caeremonias ritusque paternae traditionis spurcas ethnicorum culturas et profanae gentis idolothyta repudiarunt, non inmerito septiformem universalis ecclesiae speciem praefigurasse noscuntur. Quid etiam proverbialis aula, cujus [0163B] architectus et pontifex sapientia, Salomone attestante, legitur exstitisse, nonne septenis columnarum fulcimentis innixa sustentatur, cum infertur: ''Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas ejus septem?'' Cortinae quoque tabernaculi purpureis ostri et cocci coloribus fuscatae et diversis ansularum nexibus assutae, nonne quadruplicato septenae supputationis calculo, hoc est XXVIII cubitis in longum protenduntur? Quod autem septenarius numerus nonnunquam Spiritus paracleti gratiam praefiguraverit interdum vero priscae legis imaginem praetulerit, sacra auctoritate edocemur; ut est illud: ''Da partem his qui septem sunt.'' Sed et idem tabernaculum Eleazar, summi pontificatus infula praeditus, septies aspersisse legitur de sanguine buculae rufae juxta ritum caeremoniarum [0163C] in holocaustam concrematae. Cujus cinerum reliquias ad expiationem Israelitici populi proficere superna spoponderunt oracula. Gloriosissimus etiam regum qui antequam primae nativitatis cunabula cognosceret ipso proprii nominis vocabulo piae pacis praesagia non immerito figuraliter gestabat, solemnem delubri festivitatem cum omni frequentia filiorum Israel ab introitu Emath usque ad torrentem Aegypti, unde Memphitica regna sceptrum imperiale gubernant, septem diebus catervatim celebrasse describitur, juxta quod Testamenti Veteris brevis epitoma, hoc est Paralipomenon testatur: sed ne priscae legis tantum formula utar, et praeterita saeculorum exemplaria solummodo perscruter et rimer, en rudis [0163D] instrumenti quod arbitror Deuteronomii recapitulatione rite signari plura in propatulo sita et concordi ratione respondentia suffragantur. Quia furvis tenebrarum latebris cessantibus et nocturnis umbrarum latibulis fatiscentibus, exorto crepusculo, clarum et croceum limpidissimi solis jubar totis terrarum finibus infunditur. Nam sacer dominici pectoris accubitor et quartus coelestis paradisi gurges ex quo larga laticis vivi flumina perenniter roriflua inundatione manantia decurrunt, Smyrnae, Pergamo, ac Philadelphiae et caeteris per Asiam Ecclesiis septupla sermonum series scripsisse perhibetur. In eodem nihilominus Apocalypseos horomate septena sigillati voluminis signacula transactae praefigurationis mysterium continentia perspicacissimis mundi cordis aspectibus [0164A] et ab omni faeculenta vitiorum sentina sublatis cernere promeruit; quae solus de tribu Juda leo, fortissimus bestiarum, ad nullius pavescens occursum, qui juxta vaticinium patriarchae ad praedam ascendisse et requiescens accubuisse memoratur, jure coelestium et terrestrium infernorumque potestatem supergressus, aperire nativitatis et passionis praerogativa potuit. Quia [ ''Par.,'' Quare] ipse habere dicitur clavem David, ipse aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit. Etenim nisi quis obstinata nefandae infidelitatis frena in frusta confregerit eumque medullata mentis fiducia praedicatorum sigilla signorum solvisse crediderit, clausis et caecis pupillarum orbibus, et obtunsis palpebrarum obtutibus velut epilenticus aut scotomaticus contemplabitur [0164B] arcana legum et opaca prophetarum. [ ''Mai hic add.:'' Septimo nihilominus ejus voluminis sigillo resoluto, post factum supernorum civium coeleste silentium, mediumque horae intervallum, septem angelos cum septenis sulpicibus et sistrorum clangoribus horribili classico per totum mundum concrepantibus idem se crevisse contestantur.] In eadem etiam revelationis exstasi aurea septem candelabra, aurea et totidem sidera in dextera habentis pedes aurichalco Libani simillimos, cujusque ore procedebat romphaea biceps, praedictus Salvatoris vicarius speculatur. Illud quoque celeberrimum Exodi candelabrum cujus stipes obryzo ductilis cum calamis ac scyphis et sphaerulis fabrefactus tanquam taxus frondosa aut platanus surculosa comptis cultibus ornabatur a praedicto candelabrorum [0164C] mysterio minime discordare sentio, cujus VII lucernarum lychni flammivomis lampadibus coruscantes e quibus universae Ecclesiarum lanternae claro lumine illustrantur, aureis nexibus astricti copulabantur; ita vas electionis illustre et sapiens architectus nominisque Christi gerulus typicus Benjamin, mane comedens praedam et vespere dividens spolia, VII Ecclesiarum novalia roscidis sacrorum dogmatum imbribus ubertim perfundit. Zacharias itidem in ordine vaticinantium undecimus in horomate visionis raptus et divinae contemplationis culmine sublimatus, famosum inclyti lapidis spectaculum, qui septenis oculorum obtutibus mystice [ ''Par.,'' in facie, ''pro'' mystice] ornatus describitur spirituali et arcano praecordiorum [0164D] intuitu et puris conspectibus cernere promeruit. Fundamenta quoque gloriosae civitatis Dei quae Psalmista in montibus sanctis structa commemorat, canonicis septem epistolarum rivulis arida et siticulosa nascentis Ecclesiae praecordia affluenter satiarunt [ ''Par.,'' satiari] et velut tenebrosa aqua in nubibus aeris aut stillicidia stillantia hiulcas fidelium fauces irrorantes rigarunt [ ''Par.,'' rigari]: illi quidem, ut arbitror, divino imbuti magisterio et praeceptorum instructi exemplo, hoc successurae posteritati rite ruminasse et regulariter ructuasse referri queunt, quod ab ipso tenerrimae rudisque infantiae nutritore caeteris ruminandum et ructandum gratuita praecurrente gratia accepisse meruerunt. Nam summus ecclesiasticae dispensationis [0165A] auctor et primitivae illustrisque familiae informator, quem psalmus ut praesenti competit explanandarum rerum adminiculo septuagesimus septimus panem coeli et panem angelorum figuraliter vocitans expressit, septem panum fragminibus divina potius benedictione crescentibus quam lurcorum rictu comedentium minuentibus quatuor millia virorum excepta secundi sexus caterva, Evangeliorum textu narrante, legitur pavisse et affatim satiasse, sublatisque fragmentorum reliquiis et collectis buccellarum crustulis in frusta confractis septem corbes vel cistella stupendo cunctis spectaculo replevisse. Necnon et legalis illa famosaque jubilaeorum festivitas septenis annorum hebdomadibus decursis celebrata, quando sabbatizante agrorum cultura, et cessantibus stibariorum rastrorumque [0165B] pulverulentis quassationibus, jam jamque volvente mensis septimi circulo, horrisonae ventosis flatibus clangebantur buccinae, futura mysteriorum arcana per allegoriam figuraliter portendisse declaratur. Porro sacrosancta Pentecostis solemnitas revoluta et reciproca septem hebdomadarum vicissitudine nonne hujuscemodi supputationis laterculum satis competenter astipulari dignoscitur quando Paracletus ex summa coelorum arce post decem dierum inducias destinatus jure pignus promissae haereditatis vocatus apostolorum praecordia supernorum charismatum gratia fecundans defusarum septuaginta linguarum loquela dictavit, quas decies septena bellicosi Hieroboal id est Gedeonis progenies a nefando Abimelech tyrannide potius quam legitima regnandi [0165C] monarchia subnixo, et consanguineae germanitatis jura et devotae fraternitatis vincula lymphatico ritu rumpente, in vertice scopulorum horribili et inaudita anterioribus saeculis strage crudeliter interfecta praefigurasse monstratur? Cui propter dira parricidiorum piacula et abominanda facinorum flagitia, nequaquam frustra senticosus rhamnorum surculus sub typo spurcissimi et scelesti Antichristi ab Jotham sumpto paradeigmate assimilabitur, uti florulenta caricarum ficulnea simulque pampinosae vitis palmites cum glaucimante oliveto spreti sceptra imperii suscipere renuerunt quod etiam obumbratae legis antiquitate subductaque putida pecudum exta olidasque holocaustomatum fibras inflexit. Et radio rudis Testamenti [0165D] coruscante Redemptor noster coelesti claviculario, de quo poeta:
&lt;poem&gt;
           Claviger aetherius portam qui pandit in aethra,
&lt;/poem&gt;
sciscitanti quoties delinquentibus noxarum vincula enodanda forent, respondit non solum usque septies sed usque septuagies septies, id est quinquagies noveni et quinquies octoni, quae simul in unam redacta summam quadringenti et nonaginta calculantur. Undecies quoque septenariae generationis propago ab ortu nascentis mundi concatenata fecunditatis serie decurrens, postquam originaliter materiae informis formatas species per evolventem dierum alternationem accepit usque ad coelestis puerperii veneranda cunabula, huic mysterio concordare cognoscitur: quam Antiochensis medicus incorruptae [0166A] virginitatis pudicitia praeditus, texere a prole veneranda Dei inchoans, post nepotum et pronepotum progeniem gradatim produxit avorum et proavorum genimina denumerans ac per atavos et tritavos rursum singillatim ordinem genealogiae recapitulans decursis septuaginta septem generationum laterculis protoplaustum terminum posuit: quod sacra Geneseos auctoritate antiquitus praefigurabatur historica relatione dicente: Septies vindicabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies. Has ultrices poenarum vindictas intelligibilem Lamech, id est, totius mundi reatum punientes post totidem generationis circulos optata et praesignata saeculis Redemptoris nostri nativitas dirae mortis imperium conquassans disrupit, confregit, exstinxit et in Tartara trusit. [0166B] Quid, inquam, famosus ille nepos patriarchae praecipui remeans ab avunculo de Mesopotamia Syriae cum bis sena pignorum prosapia jam bis decurso bilustri temporis intervallo; qui post angelicae colluctationis palaestram Israeliticae stirpis vocabulum adeptus est? Nonne cum quadringentis catervarum militibus occurrente furibunda fratris vesania et totius germanitatis jura propemodum calcitrante, ad mitigandum hirsuti rabulae rancorem et antiqui livoris rabiem septies iteratis in curvationum vicibus cernulus inclinabatur. Non enim septenarius supputationum calculus simpla tantum vel septula decursione sed etiam decupla recapitulationis serie mysticam portendere allegoriam catholica Patrum decreta sanxerunt. Quemadmodum illustris vir desideriorum aB] 0166C] ipso tirocinio rudimentorum, licet in medio barbarae gentis divinis cultibus mancipatus et Gabriele arcana rerum occultis clavibus reserante, prophetico afflatus spiritu septuaginta hebdomadibus usque ad cunas Bethlehemitici ducis populum Israel gentesque postulatas in virga ferrea recturi, decursis porrectisque declarat: hoc est evolutis XCVIII lustrorum circulis quod est a vicesimo anno Artaxerxis regni Persarum gubernacula tenentis. Tunc existente Olympiade octuagesima quarta usque in annum decimum quintum Tiberii Caesaris, quo redemptio gentium praestolata advenisse traditur, solares supputantur anni CCCCLXXV, id est juxta lunarem Hebraeorum calculationem [ ''Par. om.'' CCCCLXXV . . . . calculationem] CCCCXC adjectis [0166D] quadrantibus et embolismorum incrementis, ut Julius Africanus temporum scriptor digessisse monstratur. Syrorum quoque princeps, quem lurida leprae spurcitia membratim potius quam particulatim elephantino tabo contexerat, nonne peregrinantis vernaculae incitamento celeberrimum aggressus prophetam septenis vicibus horrentem corporis staturam Jordanis alveo acclinis et cernuus incurvans, regenerantis gratiae formam et secundae nativitatis praerogativam, quae ex utero sanctae Ecclesiae fecundis visceribus per baptismati sacramentum fidelibus confertur manifestissime declaravit. Igitur septiformem supra memoratae supputationis calculum, qui mysticis sacrorum canonum floribus depingitur [ ''Mai om.'' qui myst . . . . . deping.], nonne sextus Heptateuchi voluminis [0167A] textus celeberrimo triumphorum spectaculo et inexpertis usque ad id tempus rerum successibus declarat? Quando genus electum et regale sacerdotium populusque acquisitionis utpote stirpe patriarcharum progenitus cum ingenti catervarum phalange celebre municipium et superis invisum hebdomadae unius curriculo lustratum sonantibus septem sacerdotum salpicibus, id est septem buccinis, Jubilaeorum conciso clangore per classica crepitantibus solo tenus dirutum funditus evertit. Quae rerum figura futurarum, juxta anagogen peractis septem saeculorum voluminibus, horrendum ruituri mundi terminum et ultimam fugacis vitae clausulam portendere manifestatur. Ornamenta quippe universalis Ecclesiae, juxta decreta veterum, septenis sacrorum officiorum [0167B] gradibus continentur, quae a primo sacramentorum ordine nominatim distincta per exorcistas et acolythos incrementa virtutum capiunt et usque ad summi pontificatus gubernacula ac spirituales sacerdotum infulas pedetentim pertingunt. Idcirco Praxapostolon, hoc est Actus apostolorum totidem viros diaconatus officio functos Ecclesiae primitivae dispensatores probat. De quibus Arator, poetica facundia fretus, refert:
&lt;poem&gt;
           Jura ministerii sacris altaribus apti
           In septem statuere viris.
&lt;/poem&gt;
 
Sed, pro dolor! statim in primo limine novellae religionis contra orthodoxam fidei regulam caninis latratuum rictibus ab eodem coetu nefandi Nicolaitae nascuntur. Quorum recta quam perniciosis errorum radicibus pullulaverit et quam venenatis haereticae [0167C] pravitatis frondibus succreverit, Apocalypsis angelica ratione propalans patefecit. Quod quinto haereticorum capitulo manifestius liquet: sed ad propositum revertar. Nam duplex et anceps Nilotici regnatores somnium futurorum praesagia portendens quo septenas spicarum glumulas fertilis culmi summitate maturiscentes cum totidem buculis corpulenta crassitudine saginatis amoena riparum vireta carpentibus contemplabatur praedictis numerorum speciebus minime refragari deprehenditur. Altera quoque Testamenti tabula septem praeceptorum tenere scripta legebatur et orationis Dominicae intercessio suffragatrix et purulentis animarum ulceribus medicinae refocillatrix septem sententiarum serie contexitur. Siquidem diurna et noctura horarum intervalla quibus [0167D] indesinenter quasi quodam reipublicae vectigal et fiscale tributum orationum officia persolvimus, septena synaxeos intercapedine revoluta rotantur. Unde reor psalmigraphum vatem cecinisse ''(Ps. CXVIII, 164)'' ''Septies in die laudem dixi tibi.'' Et alibi ejusdem Psalmistae sacrosancta sermonum oracula praefatae supputationi non dissonam protulere sententiam, dum eloquia Domini eloquia castra meracissimo liquidi argenti metallo quod per torridi ignis conflatorium remota squalenti scoriarum rubigine septulo explari perhibetur, simillima collatione coaptasse noscuntur. Saeculares quoque et forasticae philosophorum disciplinae totidem supputationum partibus calculari cernuntur, arithmetica scilicet, geometrica, [0168A] musica, astronomia, astrologia, mechanica, medicina. Sed anniversaria temporum vicissitudo, quam Psalmista coronam benignitatis introducit divinae benedictionis ubertate locupletatam, nonne binis et quinquies denis hebdomadarum voluminibus et reciproco circulorum vertigine jugiter rotatur? Nec ipsa superna coelestisque creatura hujuscemodo supputationis laterculo carere cognoscitur dum corporea visibilis mundi factura septenis coelorum orbibus pernici volentis sphaerae impetu per praeceps vergentibus licet planetarum retrogradis cursibus tricenis [ ''Mai'' tricentur] circumvallata cingitur. Porro lunaris globi rotunditas, quae bis sexies menstruis momentorum suppletionibus per ter quinas dierum revolutiones usque ad perfectum plenae lunae [0168B] circulum crescit, totidemque dierum alternationes marcescente pulcherrimi vultus forma decrescit, septenis figurarum speciebus variatur, hoc est bicornea et sectili ac reliquis quae septiformem ecclesiae speciem designare patrum statuta sanxerunt. Nec praetereunda reor Pleiadis vel Arcturi sidera de quibus divina oracula per turbinem horrenda valetudine oppressum compellabant ita: Nunquid conjungere valebis micantes stellas Pleiades aut gyrum Arcturi dissipare poteris? Nam Arcturus Riphaeis perlatus montibus qui Boreo Aquilonaris poli cardine volvitur qua Scythia regna horrendam incolunt barbariem septiformi temonis et plaustri sidere signatur, et quia nunquam occasurus semper brumali Circio copulatur propter vicinitatem axis, non immerito [0168C] rigidam priscae legis austeritatem allegoricis aenigmatibus praefigurat. Quid referam Atlantidas patronymico dictas vocabulo quas Graecorum traditio a pluritate Pleiadas, Latina a verno tempore Vergilias seu a merulento palmitum racemo botrum nuncupaverat? Quae dum obliquis linearum infractibus a climate orientali emergentes qua croceum solis jubar exortum terris infunditur metam circuli peragunt, pulchre universalis Ecclesiae septenariam charismatum distributionem totidem siderum claritate praefigurant. Astrorum quoque situs quae lingua Argivorum dicuntur Hyadae, de quibus Mantuanus vates legitur cecinisse:Arcturum, pluviasque Hyades geminosque triones, [0168D] et quas Romulea Latinitatis antiquitas Suculas vocitavit, septiformis esse monstratur ante frontem aethralis tauri locatus qui Zodiaco circulo inter duodecim signa continetur. Unde mathematici fatum fortunam vel genesim aut suprema Parcarum fila de quibus Maro in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
           Talia (inquit) saecla, suis dixerunt, currite fusis
           Concordes stabili fatorum numine Parcae,
&lt;/poem&gt;
se divinare et praenoscere posse ridiculosa stoliditate arbitrantur. Necnon et plantarum dispar volubilitas quae praecipitem coeli vertiginem, ut praefati sumus, diverso linearum tramite moderantur, septenis stellarum curriculis licet inaequali annorum corona rotatur. Sed et furva nocturnae caecitatis latibula, de quibus cantum est. ''Posuit tenebras latibulum [0169A] suum,'' quae tetro telluris umbraculo generata perhibentur, septem partibus singillatim sequestratis dirimuntur, hoc est conticinio, intempesto, crepusculo, etc. Fidiculam quoque concordi modulationis harmonia resonantem septem constare fidibus rhythmica musicorum regula declarat, ut Virgilius,
&lt;poem&gt;
           . . . . . Septem (inquit) discrimina vocum,
&lt;/poem&gt;
septem simili modo spiritualis bibliothecae formulas, et divinae legis regulas catholica praecessorum monumenta luce clariora demonstrant. Sed mihi, ut poeta ait: &lt;poem&gt;
           Ante diem clauso componet vesper Olympo,
&lt;/poem&gt;
et alibi:
&lt;poem&gt;
           Ante pererratis amborum finibus exsul
           Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim, [0169B] 
           Quam totos possim legum decerpere flores,
           Qui numeris septem monstrent exempla sacratis.
&lt;/poem&gt;
Sed forte quilibet scrupulosus clanculo cordis cogitatu epistolarem perscrutans rusticitatem perquirat et percunctetur cur septenariae supputationis calculum, quem per utrumque Testamentorum canonem explanandarum rerum necessitate coactus congesseram, iterum atque iterum septuplo et septuplo perplexa revolutione replicetur. Hujuscemodi sollicitudine permotus recolat et reminiscatur, in primordio epistolae quam tantopere exempli gratia protelaveram, inde meam mediocritatem radicem futurae locutionis, oblato hujus supputationis argumento, sumpsisse. Unde postmodum fragilis et gracilis ingenii frutices et nutabunda verborum vimina patulis [0169C] defusa ramusculis succreverunt. Cum igitur tot tantisque sacramentorum vinculis tamque sacratis numerorum nexibus per septiformem Spiritus gratiam charitas constringatur, de qua egregius praedicator qui tertii coeli secreta scrutabatur, Romanis concatenato schemate scribens, cui Graecorum grammatici ''climax'' vocabulum indiderunt, ita exorsus est: ''Patientia autem probationem; probatio vero spem; spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis;'' operae pretium videtur ut spiritualis et incircumscripta necessitudo carnali et corruptili parentelae praeferatur: quando quidem evangelica narrant instrumenta quod [ ''Omitte'' QUOD] incarnatum Dei Verbum de quo scriptum est, ''Eructavit cor meum bonum verbum,'' [0169D] et quod ''ex utero ante Luciferum'' Psalmista idem cecinit progenitum, humanae cognationis propinquitatem et incontaminatae genitricis affectum contra jus ritumque naturae quodammodo dissimulasse. Et quamvis catholici Patres, spiritualem sermonum medullam enucleantes, latentemque in litteris sensum perscrutantes allegorice ad Synagogae typum retulerunt, nullatenus tamen sacrosanctae matris personam fuisse historica relatione inficiari noscuntur. Haec idcirco tantis verborum ambagibus deprompsimus, ut pristini fraternitatis affectus quos praeteritorum evolutis annorum circulis conciliasse et copulasse dignoscimur, recenti quodammodo memoria recuperentur et recalescant, ne rotante prolixi temporis [0170A] diuturnitate torpescant aut longa locorum intercapedine refrigescant. Vere enim indisruptae charitatis vinculum nec annorum numerositate marcescit nec spatioso terrarum intervallo tabescit: quin potius perfectae charitatis praecordia interdum plus absentia pulsat quam praesentia pascat. Sicut famosus spiritualis palaestrae agonotheta qua certantes coelestis palmae bravium percepturi sunt, affabiliter dicebat: ''Etsi corpore absens sum, sed spiritu'' praesens. Non ergo obolenda et parvi pendenda est haec dextris firmata affinitas, dum praedictus praedicator sibi et Barnabae inconcussas Ecclesiarum columnas, hoc est Petrum et Jacobum et Joannem, dextras dedidisse tripudiando referat.
 
Heia praestantissime et amantissime fili mi, priscae [0170B] fraternitatis memor inextricabilis verae dilectionis ligatura tanto strictius et enixius per succiduas saeculorum aetates indisruptis restibus « reliquum nodetur in aevum, » quanto constat quod iisdem concatenatae dilectionis viscus sacro et septiformi mysteriorum numero glutinosius lentescit. Igitur hac praefatiuncula venerandam celsitudinem vestram affabiliter alloquens, aliquantula metrorum munuscula, domesticae familiaritatis fiducia fretus, subjunxi praesertim veterum auctoritate provocatus de diversis rerum qualitatibus modo coelestium modo terrestrium, materiarum [ ''F. leg.'' materiam] nactus nunc grandem nunc gracilem, creaturarum naturam considerans strictim summatimque defloravi.
 
Nam Symposius, poeta versificus, metricae artis [0170C] peritia praeditus, occultas aenigmatum propositiones, exili materia sumpta, ludibundis apicibus legitur cecinisse, et singulas quasque propositionum formulas, tribus versibus terminasse. Sed et Aristoteles, philosophorum acerrimus, perplexa nihilominus aenigmata prosae locutionis facundia fultus argumentatur. Quamobrem nostrae exercitationis sollicitudo horum exemplis instincta, et commentis ad inventionem stimulata, decies denas, id est, centenas quinas aenigmatum propositiones componere nitebatur, et velut in quodam gymnasio, prima ingenioli rudimenta exercitare cupiens, ut venire possit deinceps ad praestantiorem operis materiam: si tamen prius haec mediocria metricae definitionis regulis minime caruerint; tripartitamque syllabarum differentiam [0170D] juxta perpendiculum scandendi rite servaverint. Denique praedicta aenigmatum capitula primitus quaternis versiculorum lineis digesta; sequentia vero, juxta quod se occasio componendarum rerum exhibuit, quinis aut senis, vel etiam septenis metrorum versibus et eo amplius carminantur: quibus indesinenter, secundum poeticae traditionis disciplinam, cola, vel commata, seu pentemimerim et heptemimerim adnectere, progressis binis aut ternis pedibus procuravi; alioquin dactylici hexametri regulae legitima aequitatis lance carentes, lubricis syllabarum gressibus vacillarent. Porro quod etiam muta insensibilium rerum natura, de qua aenigma clanculum et latens propositio componitur, quasi loqui et sermocinari [0171A] fingitur: hoc et in sacris litterarum apicibus insertum legitur: quia nonnunquam rationabilis creatura irrationabilium gestu et personis utitur, et e contrario irrationabilis sensus vivacitate carens intellectualium gestu et voce fungitur. Quemadmodum in libro Judicum diversa lignorum genera articulata hominis voce loquentia monarchum quaesiisse referuntur: ''Ierunt,'' inquit, ''ligna ungere super se regem;'' ubi sigillatim, sicut supra jam diximus, ficus et vitis simulque oliva, et ad extremum rhamnus igne proprio flammisque voracibus Libani cedros consumpturus, juxta ritum humanae locutionis profari perhibentur.
 
Hujus etiam tropi figuram in quarto Regum volumine Joas Israeliticae plebis gubernaculo potitus aD] 0171B] Amasiam regalibus imperii sceptris fulgentem, cum furibundo cavillationis ludibrio et probroso gannaturae subsannantis elogio crudeliter componens, ''Carduus,'' (inquit) ''Libani misit ad cedrum quae est in Libano, dicens: Da filiam tuam filio meo uxorem,'' et reliqua.
 
Et Psalmista, omnia ligna silvarum exsultasse, et flumina manuum plausibus lusisse camposque gratulabundos exstitisse, ab animali ad inanimale metaphorice, retulit, et illud poeticum:
&lt;poem&gt;
           Mater me genuit, eadem mox gignitur ex me;
&lt;/poem&gt;
et quod e mutis ac brutis ratiocinationis argumenta requiruntur cum etiam sapientissimus cunctorum retro regum, et deinceps nasciturorum, in Ecclesiaste frequenter stolidissimorum personis utatur, dicens: Quid habet homo amplius jumento aut [0171C] sapiens stulto? et caetera similia. Haec idcirco diximus ne quis forte novo nos et inusitato dicendi argumento, et quasi nullis priorum vestigiis trito praedicta aenigmata cecinisse arbitretur. Et, ut evidentius harum rerum ratio claresceret, legitimos septies quaternos metrorum pedes, quibus universa non solum principalia octo genera progrediuntur, verum etiam species, quae ex eadem stirpe pullulantes centuplis metrorum frondibus contexuntur, subdidimus, et singulis quibusque pedibus tantam exemplorum copiam accumulantes ex diversis orationum partibus congessimus, quantam ad praesentis opusculi normam, pro evidentioris indicii gratia, sulficere credidimus. Et quod praecessores celeberrimi uniformi nominis exemplo propalasse noscuntur, nos [0171D] eorumdem vestigia enixius indagantes uberiorem exemplorum formulam enucleavimus. Neque enim in tam densa totius Latinitatis silva et nemorosis syllabarum saltibus, ubi de singulis verborum radicibus multiplices regularum ramusculos pullulasse antiqua veterum traditio declarat, rudibus facile negotium deprehenditur et praesertim metricae artis disciplina carentibus, et qualiter vel quo pacto longae et breves syllabae ve etiam communes utrobique competentes, quas Graeci dichronas dicunt, sagaciter discriminentur. Ex hac enim triplici syllabarum definitione potius, quam de fonte aut monte Musarum, de quibus Persius Flaccus:
&lt;poem&gt;
           Nec fonte (inquit) labra prolui Caballino, [0172A] 
           Nec in bicipite somniasse Parnasso
           Memini me.
&lt;/poem&gt;
omnis metrorum ratio monstratur, et qui versus monoschemi, qui pentaschemi vel qui decaschemi, cum viginti quatuor temporibus, excepto si trochaeo terminentur, rite dicantur.
 
Hac tripartita descriptionis [ ''Maius,'' discretionis] normula omnis heroica hexametri versificatio, vel caesurarum scansio principaliter constat, licet synaloepharum velut quaedam conglutinatio, et explosa collisionis additamenta crebro apud poetas lyricos et satyricos necessitate metri interponantur, quae maxime ex vocalibus litteris vel syllabis semivocali terminatis gignuntur. Has utrasque Junius Juvenalis, quinto Satyrarum libro, unius versus tenore simul elisit dicens: [0172B] 
&lt;poem&gt;
           Omenta, ut video, nullum discrimen habendum est.
&lt;/poem&gt;
Scanditur: ''omen'' spondaeus, ''tut vide'' dactylus per synaloepham, ''o nul,'' spondaeus, ''lum dis'' spondaeus, ''crimen ha'' dactylus, ''bend est'' spondaeus per synaloepham. Rursus idem lyricus, lib. IV:
&lt;poem&gt;
           Bellorum excubiae truncis affixa tropaeis.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Bello, rex cubi'' per synaloepham, ''ae trun, cis af, fixa trop, aeis.'' Sic Annaeus Lucanus, Cordubensis poeta, uno versu libri VIII, bis elisit dicens:
&lt;poem&gt;
           Quare agite, Eoum, comites, properemus in orbem.
&lt;/poem&gt;
Rursus idem, lib. X, ait:
&lt;poem&gt;
           Hinc tergo insultant pedites, via nulla saluti.
&lt;/poem&gt;
Et alibi: [0172C] 
&lt;poem&gt;
           Extremoque epulas mensasque petemus ab orbe.
&lt;/poem&gt;
Unde Paulus Quaestor elisit ''m'' litteram ita:
&lt;poem&gt;
           Tartaream in sedem sequitur nova nupta maritum.
&lt;/poem&gt;
Sic etiam Prosper, poeta et rhetor, in libro quem Epigrammata protitulaverat, eamdem litteram bis elisisse cognoscitur, dicens:
&lt;poem&gt;
           Non coeptum aut auctum, non hic mutabile quidquam est.
&lt;/poem&gt;
Item, infra:
&lt;poem&gt;
           Coelestem ad patriam tendens cognosce vocantem.
&lt;/poem&gt;
Haec eadem synaloepha versibus Sibyllae poetridis continetur, quae ait:
&lt;poem&gt;
           Tunc ille aeterni species pulcherrima regni.
&lt;/poem&gt;
Phocas quoque grammaticus primo versu synaloepham explodit, dicens:
&lt;poem&gt;
           Ars mea multorum est quos saecula prisca tulerunt. 
&lt;/poem&gt;
[0172D] Isidorus vero vocales elisit ita:
&lt;poem&gt;
           Argutusque inter latices et musica flabra.
&lt;/poem&gt;
Et Virgilius, lib. XI:
&lt;poem&gt;
           Oceanum interea surgens Aurora reliquit.
&lt;/poem&gt;
Idem, lib. VII Aeneidos, in uno versu geminas synaloephas et eclipsin comprehendit ita:
&lt;poem&gt;
           Nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim ita: ''Nunc repet, Anchi, ses fa, torar, cana re, liquit.'' Sed hos duos metaplasmos saepe ambiguitas scandendi conturbat, quos talis discretionis differentia dirimit. Si prior vocalis explodatur, erit synaloepha; si posterior fuerit explosa, erit eclipsis. Sicut in novissimo versu libri Regum cautum legitur:
&lt;poem&gt;
           Purpureis major Persarum in sede tyrannis 
&lt;/poem&gt;
 [0173A] Virgilius [ ''Grammaticus'' ] item libro quem Paedagogum praetitulavit, cujus principium est:
&lt;poem&gt;
           Carmina si fuerint, te judice, digna favore,
                 Reddetur titulus, purpureusque nitor.
           Si minus, aestivas poteris convolvere sardas,
                 Aut piper aut calvas hinc operire nuces; 
&lt;/poem&gt;
syllabam elisit dicens:
&lt;poem&gt;
            Durum iter et vitae magnus labor.
&lt;/poem&gt;
Et Arator subdiaconus primo versu terminalem genitivi syllabam displosit dicens:
&lt;poem&gt;
           Moenibus undosis bellorum incendia cernens.
&lt;/poem&gt;
Et infra elegiaco versu subjunxit:
&lt;poem&gt;
           Inque humeris ferimur te relevante piis.
&lt;/poem&gt;
Et Andreas orator inquit:
&lt;poem&gt;
           Filius ipse hominis, qui Deus est hominis;
&lt;/poem&gt;
propterea namque has duas metaplasmorum species [0173B] ex numero 24 indagare et explanare nisus sum, quia per omne corpus poeticorum librorum satis frequenter insertae sunt, et nisi sagaci subtilitate praecognitae fuerint, diversa impedimentorum obstacula scandentibus [ ''Maius add.'' velut iter carpentibus] generare solent. Idcirco diversos versus metrorum ad synaloephae metaplasmum congruentes catervatim congessimus, quatenus his perspectis nullum deinceps explosae collisionis chaos latebrosum confractae synaloephae barathrum lucem scandentis confundat, aciemque legentis obtundat.
 
Igitur, tripartita heroici hexametri perpendicula, ut certius cognosci queant, strictim summatimque expedire conabor, sicut prisca veterum auctoritas tradidisse memoratur. Videor itaque mihi hoc planius [0173C] et apertius posse patefacere, si per interrogationem et responsionem pauxillulum reciprocis vicibus stylus varietur, quemadmodum beatus Augustinus per multa librorum corpora, hoc est Soliloquiorum, et de libero Arbitrio, et eo quem de Magistro praetitulavit, et sex libris quae de Musica fecisse comprobatur; vel Isidorus duobus voluminibus quae Synonyma vel Polyonyma protitulantur. Quod genus dictandi ab undecima appellativorum nominum specie translatum reor. Hoc itidem Junilius instituta regularia, quae a Paulo Syrorum scholis naviter instructo didicerat. Primasio sedis apostolicae pontifici scribens: Ne aliqua, inquit, confusio per antiquariorum, ut assolet, negligentiam proveniret, magistro M. Graecam litteram, discipulis D. proposui, ut ex [0173D] peregrinis characteribus, et quibus Latina scriptura non utitur, error omnis penitus auferatur, melius quippe et sagacius hoc argumento velut quibusdam cotibus animorum ingenia acuuntur. Idcirco, praetermissis reliquorum metrorum generibus, quae centenis varietatum speciebus dirimuntur, praestantissimas dactylici hexametri regulas, quod caeterorum arcem et infulas possidet, praedictis litterarum characteribus vicatim et alternatim positis pandamus.
 
D. Quot sunt genera versuum in dactylico metro?
 
M. Quinque.
 
D. Quod est dactylicum metrum?
 
M. Quod constat dactylo et spondaeo.
 
D. Nonne plerumque ultimus pes trochaeo terminatur?
 
M. [0174A] Quia nonnulli, metricae artis peritia praediti, hunc pedem de versu excludendum censuerunt, quia omnis syllaba in ultimo versu adiaphoros est, id est, indifferenter accipitur, nec interest utrum corripiatur an producatur. Unde a quibusdam vitiosus versus putatur qui trochaeum admittit. Nam ratio exigit ut in pleno versu viginti quatuor tempora sint: admisso itaque trochaeo, minuitur temporum numerus, et erunt tempora viginti tria, qui est versus colophos.
 
D. Superius dixisti quinque genera versuum esse in dactylico hexametro; quae sint nominatim dicito.
 
M. Hexameter, pentameter, tetrameter, trimeter, dimeter.
 
D. ''Hexameter'' rectius dicitur an ''hexametrus?'' 
 
M. [0174B] Utrumque, ut ''Evander, Evandrus,'' quorum unum venit ex Graeco, alterum ex Latino.
 
D. Hexameter ergo sive hexametrus, quot pedibus caeditur?
 
M. Sex: dactylo et spondaeo circum se positis aut alterna interpositione variatis.
 
D. Hexametri versus genera quot sunt?
 
M. Tria.
 
D. Quae?
 
M. Hexameter dactylicus, hexameter heroicus, hexameter iambicus, qui et senarius, qui constat ex simplicibus sex, idemque ex duplicibus trimeter.
 
D. Quid ergo, si versus hexameter sex spondaeis constiterit, poterit dici dactylicus?
 
M. Vocatur quidem versus spondiazon, sed metrum dactylicum: nam ejusmodi compositio non nisi in dactylicum metrum cadit.
 
D. Qui sunt versus hexametri dactylici?
 
M. [0174C] Qui tantum sex pedibus dactylicis constant, praeter bella et facta heroum quodlibet aliud continentes, ut puta sunt Bucolica et Georgica caeteraque hujuscemodi.
 
D. Qui sunt hexametri heroici?
 
M. Qui bella et heroum res gestas complectuntur, veluti est Ilias Homeri, vel Aeneis Virgilii, vel Lucani praelia Caesaris et Pompeii decantantis.
 
D. Qui est pes quintus?
 
M. Dactylus.
 
D. Quare quintus dactylo competit?
 
M. Quia semper in versu, exceptis aliis locis quibus varie ponitur, quintam regionem proprie obtinet, minusque lenis est versus qui quinto loco spondaeum habuerit, et vocatur spondiazon ut est ille: [0174D] 
&lt;poem&gt;
           Aut leves ocreas lento ducunt argento,
&lt;/poem&gt;
et ideo nec in fine dactylus debet poni nec spondaeus in quinto loco. Ideo spondaeus a quibusdam imus pes cognominatur, quod regionem sextam sibi vindicet.
 
D. Qui modus est syllabarum in versu dactylico hexametro heroico?
 
M. Omnis versus hexameter dactylus sive heroicus a duodecim syllabis crescit usque ad XVII; nam qui imus est habet syllabas non minus quam duodecim.
 
D. Quid ergo, nonne plerumque invenimus versum XVIII aut XIX seu XX syllabarum, ut sunt hi:
&lt;poem&gt;
           Sed revocare gradum superasque evadere ad auras.
&lt;/poem&gt;
Item.:
&lt;poem&gt;
           Laurus erat tecti in medio, in penetralibus altis.
&lt;/poem&gt;
Item: [0175A] 
&lt;poem&gt;
           Aut onera accipiunt venientum, atque agmine facto.
&lt;/poem&gt;
Item:
&lt;poem&gt;
           Chara mihi ante alias, etc., usque Dianae.
&lt;/poem&gt;
 
M. Sunt quidem plerique syllabarum XVIII, aut vero XIX, raro et XX aut vix aut nequaquam reperiri queunt. Verum sciendum est in metrica ratione nunquam computari eas syllabas quas superius diximus synaloephae metaplasmum intercipere; quo fit ut omnes illi versus qui supradictum syllabarum numerum videntur excedere, detractis synaloephis, ad XVII aut XVI, vel etiam ad XV, redigantur, veluti sunt illi quos supra exempli gratia posueras. Unde sciendum est nullum versum dactylicum hexametrum inveniri posse qui numerum syllabarum XVII videatur excedere. Itaque omnis versus dactylicus hexameter [0175B] infra hunc numerum usque ad duodecimam syllabam terminatur.
 
D. Precor hoc lucidius expone et clarius enodari.
 
M. Versus dactylicus hexameter, si solis spondaeis constiterit, erit XII syllabarum. Si unum dactylum habuerit, XIII; si duos, XIV; si tres, XV; si quatuor, XVI; si quinque XVII. Ita toties una syllaba crescit quoties dactylus accesserit.
 
D. Hexameter versus dactylicus per quot species variari decernitur?
 
M. Quantum metrica ratio declaratur, XXXII schemata habet.
 
D. Has schematum species per ordinem apertius explana?
 
M. In versu XII syllabarum, una species est: hic est quem superius diximus monoschemum nuncupari, is quippe sine ulla varietate omnes in se [0175C] spondaeos habet, qui ob hoc spondiazon vocatur, ut est:
&lt;poem&gt;
           Hi producuntur legati Minturnenses,
&lt;/poem&gt;
quod genus versificationis adeo durum et horrens est, ut Albinus in libro quem de metris scripsit vetet
&lt;poem&gt;
           Spondaeis totum concludere versum.
&lt;/poem&gt;
Sed adjuncto dactylo quinta regione apertius comitur.
 
D. In versu XIII syllabarum quot schemata sunt?
 
M. Quinque, sine dubitationis scrupulo.
 
D. Quomodo, quave ratione?
 
M. Ibi quippe unus dactylus inter spondaeos admissus omnibus quinque locis libere decurrit.
 
D. Ad indagandos bis XVI dactylicos metrorum anfractus meditantium mentes facilius flectuntur, prolatis exemplorum formulis, stolide obstrusum [0175D] ignorantiae latibulum illustrantibus, quam nuda garrulorum loquacitate verborum?
 
M. Versus XIII syllabarum hexametri singulari dactylo cum quaterno spondaeo constans quinas, ut diximus, sibi usurpat species. Ponitur loco primo dactylus ita:
&lt;poem&gt;
           In cruce confixus mundum Christus salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, ita:
&lt;poem&gt;
           Christus Filius Aeterni salvavit mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio, ita:
&lt;poem&gt;
           Christus per lignum crucis aufert mundi noxam.
&lt;/poem&gt;
Loco quarto, ita:
&lt;poem&gt;
           Scandens in ligno Christus dedit arrham vitae.
&lt;/poem&gt;
Loco quinto, ita:
&lt;poem&gt;
           Suspendens mundi Christus peccamina dempsit.
&lt;/poem&gt;
 
D. Versus XIV syllabarum quot schemata habet?--M [0176A] Certissima definitione, decem schematibus constat.
 
D. Da per ordinem earumdem specierum rationem?
 
M. Aut enim primo et secundo loco dactylus ponitur, aut primo et tertio, aut primo et quarto, aut primo et quinto, aut secundo et tertio, aut secundo et quarto, aut secundo et quinto, aut tertio et quarto, aut tertio et quinto, aut quarto et quinto. Hoc modo decupla schematum species alternatim inserta supputatur.
 
D. Da exemplis horum probationem?
 
M. Juvencus Hispanus primo prologi versu hujus rei notitiam pandit:
&lt;poem&gt;
           Immortale nihil mundi compage tenetur.:
&lt;/poem&gt;
Scandit ita: ''immor, tale ni, hil mun, di com, page te, [0176B] netur.'' Et infra:
&lt;poem&gt;
           Accumulant quorum famam laudesque poetae.
&lt;/poem&gt;
Sedulius itidem in praefatione metrica quae hexametro et pentametro catalectico decurrit, primum versum decaschemum texuit:
&lt;poem&gt;
           Paschales quicunque dapes conviva requiris.
&lt;/poem&gt;
Juvenalis Satyrarum libro V:
&lt;poem&gt;
           Magna quidem sacris quae dat praecepta libellis.
&lt;/poem&gt;
Scandit enim: ''magna qui, dem sa, cris quae, dat prae, cepta li, bellis.'' Item infra:
&lt;poem&gt;
           Quae tam festa dies aut cesset prodere furem?
&lt;/poem&gt;
Lucanus, libro decimo:
&lt;poem&gt;
           Felix praedo jacet terrarum vindice facto.
&lt;/poem&gt;
 
D. Versibus istis, quos exempli gratia protulisse visus es, nequaquam omnes decem schematum regulae [0176C] liquido patuerunt. Sed tantum tres formulae, id est, dactylus loco primo et quinto, item loco secundo et quinto, item loco tertio et quinto; residua vero schemata necdum prolata delitescunt. Quamobrem operae pretium reor ut id quod passiva definitionis generalitate non ad integrum promulgaveras, nunc per ordinem eorumdem schematum recapitulando nequaquam semiplena specialitate examussim enucleare studeas.
 
M. Versus heroicus hexameter XIV syllabas primo loco et secundo dactylum recipit ita:
&lt;poem&gt;
           Arbiter omnipotens mundi dempsit peccata.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et tertio dactylum, ita:
&lt;poem&gt;
           Abstulit in ligno Deus omnem mundi labem.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et quarto, ita: [0176D] 
&lt;poem&gt;
           Lurida quassavit diri Deus Orci sceptra.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et quinto, ita:
&lt;poem&gt;
           Triverat in ligno pendens mundi mala Christus.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo et tertio dactylum:
&lt;poem&gt;
            Christus de cruce tetra tulit mundi peccata.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
           Christus de cruce contrivit mala mundi cuncta
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
           Christus purgavit generis maculas humani.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
           Sacra salvavit genus humanum cruce Christus.
&lt;/poem&gt;
Loco quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
           Christus nos servet jam crimina cuncta relaxans.
&lt;/poem&gt;
 
D. Versus XV syllabarum quot schemata complectitur?
 
M. Juxta quod veterum auctoritates patefecerunt, [0177A] decem schematibus, ut ille prior, componitur. Nam sicut in illo XIV syllabarum dactylus decies variatur, ita in hoc spondaeus toties invertitur.
 
D. Harum rerum exempla versibus ad hanc speciem pertinentibus doceri desidero.
 
M. Lucanus libro octavo explanat dicens:
&lt;poem&gt;
           Ardua quippe fides robustos exigit annos.
&lt;/poem&gt;
Idemque libro quinto
&lt;poem&gt;
           Fertur ad aequoreas ac se projecit in undas.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''fertur ad, aequore, as ac, se pro, jecit in, undas.'' Virgilius, in Georgicis:
&lt;poem&gt;
           Ascraeumque cano Romana per oppida carmen.
&lt;/poem&gt;
Et Paulus Quaestor ait:
&lt;poem&gt;
           Arbiter aurarum qui fluctibus imperat atris. 
&lt;/poem&gt;
[0177B] Ergo hujuscemodi versus decaschemi dicuntur.
 
D. Hujuscemodi responsionis argumento mihi minime satisfactum esse arbitror, nisi ea quae particulatim versibus excerpta sunt universaliter astipulatione decupla accumulentur.
 
M. Versus hexameter quindecim syllabis, tribus dactylis constans, dena, ut diximus, continet schemata, hoc modo: loco primo, secundo et tertio dactylum:
&lt;poem&gt;
           Jam veneranda Dei soboles mundum salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo et quarto:
&lt;poem&gt;
           Jam memoranda Dei proles cruce servat saecla.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
           En veneranda Dei proles salvat cruce mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
           In cruce suspensus sine crimine salvat mundum. 
&lt;/poem&gt;
[0177C] Loco primo, tertio et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
           Omnibus in ligno tribuit sperare salutem.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
           In cruce confixus jam saecula prisca novavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio et quarto, dactylum:
&lt;poem&gt;
           Mundum jam veneranda Dei soboles salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
           Christo concelebretur honor qui saecla gubernat.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, quarto et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
           Christo concelebret praeconia debita mundus.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quarto et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
           Emptus Christo, concelebrans cane carmina, mundus.
&lt;/poem&gt;
 
D. In versu XVI syllabarum quot schemata continentur?
 
M. Totidem species habet quot in tredecim jam patefecimus, id est, quinque.
 
[0177D] D. Da horum schematum argumenta ex libris auctorum prolata?
 
M. Lucanus libro tertio:
&lt;poem&gt;
           Fractarum subita ratium periere ruina.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim: ''fracta, rum subi, ta rati, um peri, ere ru, ina.'' Et notandum quod hic versus et caeteri similes apud metricos laudabiles habentur, ubi nunquam in scansione integra pars orationis dirempta reperitur, sicut in aliis schematum ordinibus crebro invenitur. Paulus Quaestor in gratiarum actione ait:
&lt;poem&gt;
           Oceanum rapidis linquens repetensque quadrigis.
&lt;/poem&gt;
Virgilius in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
           Pergite, Pierides, Chromis et Mnasilus in antro.
&lt;/poem&gt;
Persius Flaccus binis versibus junctis ait:
&lt;poem&gt;
           Nonne quidem hoc studeo populatis ut mihi nugis
Pagina tergescat dare pondus idonea fumo.
&lt;/poem&gt;
Itaque, sicut in versu tredecim syllabarum dactylus [0178A] quinque locis invertitur, ita in hoc sedecim syllabarum spondaeus iisdem locis alternare cognoscitur, et dicuntur pentaschemi propter praedicta quinque schemata.
 
D. Eorumdem schematum species, quae ordine praepostero poeticis versibus prolatae sunt, per ordinem legitime quinquies quinquies quadrare absurdum non opinor.
 
M. Heroicus versus XVI syllabis, quatuor dactylis constans, quinque species continet, ita: Loco primo, secundo, tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
           Jam veneranda Dei soboles cruce salvat mundum
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo, tertio, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
           Jam veneranda Dei soboles salvat cruce mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo, quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
           En veneranda Dei proles cruce saecla coruscat. 
&lt;/poem&gt;
[0178B] Loco primo, tertio, quarto, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
           Jam pietas immensa Dei cruce cuncta beavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio, quarto, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
           Mundum jam veneranda Dei soboles cruce salvat.
&lt;/poem&gt;
 
D. Quid igitur, in versu syllabarum decem et septem quot schemata autumas calculanda?
 
M. Similiter in eo, ut in XII syllabis, unum schema contineri astipulor.
 
D. Quomodo vel quo pacto fieri potest ut minimus versus et maximus concordi schematum lege decurrant, cum tantopere syllabarum numero discrepent?
 
M. Quia ibi spondaeus quinque constat locis: hic vero dactylus totidem locis inseritur, excepto ultimo pede, quem necesse est disyllabum esse, ne syllabarum amplior numerus accrescat.
 
[0178C] D. Dogmatistae sententiis et doctoris sermonibus credula praecordia pando, sed tamen id certius ex priscis veterum poematibus experiri cupio.
 
M. Chronica Eusebii Virgilium imminente metu mortis cecinisse tradunt, et epigramma, quod epitaphium vocatur, ad suprema exsequiarum funera composuisse dicendo:
&lt;poem&gt;
           Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Mantua, me genu, it Cala, bri rapu, ere te, net nunc.'' Quem Lucanus aemulans, his verbis imitabatur dicens:
&lt;poem&gt;
           Corduba me genuit, rapuit Nero; praelia dixi.
&lt;/poem&gt;
Idem libro sexto:
&lt;poem&gt;
           Undique praecipiti scopulis removentibus aequor.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''undique, praecipi, ti scopu, lis remo, [0178D] ventibus, aequor.'' At vero praedictus vates Mantuanus alibi ita refert:
&lt;poem&gt;
           At tuba terribilem sonitum procul aere canoro.
&lt;/poem&gt;
Sedulius et de monoschemo versu inter caetera sic ait:
&lt;poem&gt;
           Laudat et egregiae tribuit sua vota rapinae.
&lt;/poem&gt;
Eodem modo Prosper in Epigrammatibus cecinit dicens:
&lt;poem&gt;
           Recta volens animus, sapiens et amator honesti.
&lt;/poem&gt;
 
D. Quid ergo, nunquamne dactylus in fine ponitur?
 
M. Potest quidem, ut vult Virgilius, sed non in eo qui caeteros omnes dactylos habet; veluti in Georgicis:
&lt;poem&gt;
           Aut spumas miscent argenti vivaque sulphura,
&lt;/poem&gt;
quem quidam invertentes sic legunt: [0179A]
&lt;poem&gt;
           . . . . . et sulphura viva.
&lt;/poem&gt;
Rursus idem libro sexto Aeneidos:
&lt;poem&gt;
           Bis patriae cecidere manus, quin protinus omnia,
&lt;/poem&gt;
quem quidam per synaloepham excludunt, nec intelligentes synaloepham tunc esse cum vocales inter se confligunt, seu solae, uti Virgilius, libro IV:
&lt;poem&gt;
           Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna!
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus, libro V:
&lt;poem&gt;
           Saeva quies pelagi moestoque ignava profundo; 
&lt;/poem&gt;
seu interposita consonante, ut:
&lt;poem&gt;
           Longius et volvens fatorum arcana movebo;
&lt;/poem&gt;
quod nequaquam in praedicto libro asseri potest; quippe absolutus pes est ''omnia,'' ut in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
           Omnia fert aetas
           Omnia vincit amor.
&lt;/poem&gt;
Posset itaque versus etiam ex dactylis sex constare [0179B] si moderno tempore metrici non refutarent, veluti versus ille est:
&lt;poem&gt;
           Interea tenero mihi bucula pascere gramine;
&lt;/poem&gt;
et alibi
&lt;poem&gt;
           At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
&lt;/poem&gt;
 
D. Quomodo his versibus, qui dactylo terminantur, metrici vocabulum indiderunt?
 
M. Apud metricos quidem hujuscemodi versus catalectici nuncupantur, ut:
&lt;poem&gt;
           Sidera pallida defugiunt face territa luminis,
&lt;/poem&gt;
ita et superiores duo.
 
[ ''Maius om.:'' D. Enumeratis ergo XXXII schematum ordinibus, magnopere efflagito ut enucleato exemplorum serie regulariter edisseras quot species in carminibus Virgilii, vel Lucani, seu Persii Flacci, aut Terentii Afri, deprehendi queant.
 
M. Ex supradictis [0179C] speciebus XXXII non amplius quam decem et septem in poematibus memoratorum investigare valui, excepto Terentio, qui cum Comoediarum volumina, Menandrum secutus, non heroicis versibus componeret, earum prologus cum ab aemulis dente canino carperetur, in defensionem sui velut Apologeticus senis dabatur.
 
D. Easdem decem et septem species certius cognoscere concupisco.
 
M. In versu tredecim syllabarum duo schemata deprehenduntur a Virgilio assumpta, hoc secundo loco et quinto, nam secundo duos tantum dactylos reperiuntur ( ''sic'' ), ut:
&lt;poem&gt;
           Aut leves ocreas lento ducunt argento.
&lt;/poem&gt;
aut quinto, ut:
&lt;poem&gt;
           Se duo selecti ferro qui scindere vallum. 
&lt;/poem&gt;
[0179D] Et infra:
&lt;poem&gt;
           Ductores Teucrum primi dilecta juventus.
&lt;/poem&gt;
 
D. Ex versu XIV syllabarum quot species assumptae sunt?
 
M. Septem [ ''F.'' tres] tantum; aut enim primo et quinto loco dactylus inseritur, ut:
&lt;poem&gt;
           Filius huic contra, qui torquet sidera mundi.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et quinto, ut:
&lt;poem&gt;
           Et nox atra polum bigis subvecta tenebat.
&lt;/poem&gt;
Aut quarto et quinto, ut:
&lt;poem&gt;
           Stridens trajecto haesitae patefacta cerebro.
&lt;/poem&gt;
 
D. Ex versu quindecim syllabarum quot schematibus fungebatur?
 
M. Quamvis hujuscemodi versus decaschemus vocitetur, senas [ ''F.'' quinas] tamen ex eodem assumpsit species; nam aut primo et secundo loco spondaeus reperitur, ut: [0180A] 
&lt;poem&gt;
           Scindit se nubes et in aethera purgat apertum.
&lt;/poem&gt;
Aut primo et tertio, ut:
&lt;poem&gt;
           Interclusit hiems et terruit Auster euntes.
&lt;/poem&gt;
Aut primo et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
           Cum fletu, precibusque tulit, per sidera testor.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
           Jamque vale! torquet medios nox humida cursus,
&lt;/poem&gt;
Aut tertio et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
           Ascanius meriti tanti non immemor unquam.
&lt;/poem&gt;
 
D. Ex versu sedecim syllabarum quot species sibi usurpasse deprehenditur?
 
M. Licet hunc versum Graeci pentaschemum dixerint, praefatus tamen poeta quatuor species inde assumpsit, quia aut primo loco spondaeus invenitur, ut:
&lt;poem&gt;
           Carthago premat Ausoniam, nihil urbibus inde;
&lt;/poem&gt;
et alibi binis versibus, ut: [0180B] 
&lt;poem&gt;
           Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta
           Victoremque ferant morientia lumina Turni.
&lt;/poem&gt;
[ ''Suppl.'' Aut secundo] ut:
&lt;poem&gt;
           Dentibus infrendens gemitu; graditurque per aequor.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et tertio, ut [ ''F. leg.'' Aut tertio, ut]:
&lt;poem&gt;
           Graiugenumque domos suspectaque liquimus arva.
&lt;/poem&gt;
Aut quarto et quinto, ut [ ''F. leg.'' Aut quarto, ut]:
&lt;poem&gt;
           Hunc cape consiliis socium et conjunge volentem.
&lt;/poem&gt;
Item:
&lt;poem&gt;
           Ascanius galeam ante pedes projecit in amnem.
&lt;/poem&gt;
 
D. Porro ex versu decem et septem syllabarum quot species assumpsit?
 
M. Unius tantum schematis sorte gratulatur, sine quo aliorum schematum speciebus funditus carere cognoscitur: quae Graece monoschemus versus vocatur, cum praeter ultimum [0180C] pedem caeteri omnes dactylica fungantur scansione, ut:
&lt;poem&gt;
           Nos procul inde fugam trepidi celebrare recepto.
&lt;/poem&gt;
Item primus versus duodecimi libri:
&lt;poem&gt;
           Panditur interea domus omnipotentis Olympi.
&lt;/poem&gt;
Et in duodecimo:
&lt;poem&gt;
           Tum lapis ipse viri vacuum per inane volutus.
&lt;/poem&gt;
Et in Georgicis:
&lt;poem&gt;
            Ille volat simul arva fuga simul aequora verrens.]
&lt;/poem&gt;
 
D. Quis est versus heroicus catalecticus?
 
M. Praebet Virgilius exemplum, dicens:
&lt;poem&gt;
           Et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''et tuni, cae mani, cas et hab, ent redi, micula, mitrae.'' Idem, libro XI:
&lt;poem&gt;
           Fecerat et tenui telas discreverat auro. 
&lt;/poem&gt;
[0180D] Et libro Judicum:
&lt;poem&gt;
           Septuaginta prius truncarat corpora regum.
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus libro tertio:
&lt;poem&gt;
           Primus Caesareis pelagi decus addidit armis.
&lt;/poem&gt;
 
D. Quis est versus hypercatalecticus hexameter?
 
M. Ubi certo numero sex pedum una syllaba subnectitur.
 
D. Profer versum hoc modo compositum.
 
M. 
&lt;poem&gt;
           Alma Venus Paphon ingreditur, rosa luceat ex aditis,
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
           Rumpere claustra manu socios gelidis dare de scopulis.
&lt;/poem&gt;
Simul et in pentametro dactylico hypercatalecticus versus admittitur, ut:
&lt;poem&gt;
           O Deus omnipotens largire viam precibus.
&lt;/poem&gt;
Et alibi: [0181A] 
&lt;poem&gt;
           Pulchra puella comas ambit sibi palmitibus.
&lt;/poem&gt;
 
D. Quot sunt species in caesura hexametri versus.
 
M. Quatuor.
 
D. Pande nominatim earumdem vocabula caesurarum.
 
M. Districtus, divisus, mistus, Priapeius.
 
D. Quis est versus districtus?
 
M. Qui in scansione pedum nunquam orationem accommodat integram.
 
D. Melius exemplis quam nuda verbositate informor.
 
M. Praebet Arator exemplum:
&lt;poem&gt;
           Mortalisque sibi studium proponat origo.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Morta, lisque si, bi studi, um pro, ponat o, rigo.'' Ecce nulla oratio integra in quolibet pede reperta est. Idem, alibi:
&lt;poem&gt;
           Largiri salvantis opem numerusque dierum. 
&lt;/poem&gt;
[0181B] Item Prosper in Epigrammatibus:
&lt;poem&gt;
           Fallaces semper curis torquentur amaris.
&lt;/poem&gt;
Virgilius:
&lt;poem&gt;
           Infandum, regina, jubes renovare dolorem.
&lt;/poem&gt;
Symposium poeta districtum versum protulit, dicens:
&lt;poem&gt;
           Dulcis odor nemoris, flamma fumoque fatigor.
&lt;/poem&gt;
 
D. Quis est divisus versus?
 
M. Qui in scandendo partes orationis separatas habet, id est ut quot pedes habet, tot et orationes, ut puta:
&lt;poem&gt;
           Dic mihi, Clio, quisnam primus fingere versus;
&lt;/poem&gt;
sed hujusmodi versum penthemimere vel hepthemimere carentem modernus usus in hexametro dactylico non libenter admittit.
 
D. Quis est versus mistus?
 
M. Qui utrumque in se habet, id est partem districti et partem divisi.
 
[0181C] D. Facilius ratione flector, si exemplo probaveris?
 
M. Virgilius, libro IV:
&lt;poem&gt;
           At regina gravi jamdudum saucia cura.
&lt;/poem&gt;
Et infra:
&lt;poem&gt;
           Vulnus alit venis et caeco carpitur igne.
&lt;/poem&gt;
Et Sibylla prophetissa ait:
&lt;poem&gt;
           Denumerat tacitis tot crimina conscius ultor
&lt;/poem&gt;
Et alibi poeta dicit:
&lt;poem&gt;
           Petrus apostolicae qui culmina praesidet arcis.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Petrus ap, ostoli, cae qui'' (ecce pars districti), ''culmina, praesidet, arcis'' (ecce pars divisi).
 
D. Quis est versus caesurae Priapeiae?
 
M. Qui in Priapeio metro deprehenditur ascriptus.
 
D. Quale est metrum Priapeium?
 
M. Cum hexametro [0181D] versu primi tres pedes concatenati inter se a reliquis tribus sequentibus divisi separatique sunt.
 
D. Harum rerum experimenta authenticis versibus doceri desidero?
 
M. Virgilius in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
           Ut puero Phoebi chorus assurrexerit omnis.
&lt;/poem&gt;
Item Sibyllinus versus hoc idem declarat:
&lt;poem&gt;
           Vivat ut aeterno bonus, ac malus ardeat igne.
&lt;/poem&gt;
Item Symposius:
&lt;poem&gt;
           Ore procax non sum, non sum temeraria lingua.
&lt;/poem&gt;
Virgilius:
&lt;poem&gt;
           Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim.
&lt;/poem&gt;
 
D. Unde dictum est Priapeium metrum?
 
M. Quod pleraque carmina hujuscemodi in honorem [0182A] Priapi conscripta sunt: propter quod multi volunt hoc genus compositionis Bucolico carmini magis convenire.
 
D. Quod est Pythium metrum?
 
M. Idem quod hexametrum.
 
D. Unde dictum est Pythium?
 
M. Quidam arbitrantur ob id quod hoc genere metri oracula primo Apollini sint edita, qui interfecto Pythone Pythius dictus est, qui, ut fertur, cum in Parnasso Pythonem serpentem in vindictam matris sagittis insequeretur, accolae Delphici hoc illum versu et facundiae cothurno extulerunt.
 
D. Quot πάθη in dactylico et hexametro inserta astipularis? vel quid sunt πάθη?
 
M. Πάθη quidem Latina lingua passiones dicuntur. Sunt autem numero [0182B] sex, acephalon, procephalon, lagaron, procylon, dulicheron, miuron vel spicode.
 
D. Quid est acephalon?
 
M. Versus sine capite, cum prima syllaba contra naturam corripitur.
 
D. Da exemplum auctoritate probatum.
 
M. Virgilius secundo versu Aeneidos acephalo posuit dicens:
&lt;poem&gt;
           Italiam fato profugus.
&lt;/poem&gt;
Etenim barbarismo tribrachum pro dactylo admisit. Sic et caeterae passiones aut in medio aut in fine inseruntur.
 
D. Quia longum est ut sciscitatio et solutio earumdem passionum per ordinem enucleetur, saltem extremitas pandatur. Quid et miuron vel sphicodium?
 
M. Μῦς Latine mus vel sorex interpretatur. [0182C] Ex eadem prima positione derivativum ducitur ''miurus'' vel ''miurinus'' vel ''soricinus.''
 
D. Quid astruis esse sphicodin?
 
M. Σφὴξ dicitur Graece crabro, unde derivatur ''sphicodis,'' et tamen ''miurus'' vel ''sphicodis'' ad unam significationis regulam pertinere noscuntur, quia utraque animalia tenui et gracili membrorum extremitate terminantur. Ita et versus qui pyrrhichio clauditur.
 
D. Quae est caesura penthemimeris, et qualiter interpretatur?
 
M. Penthemimeris Latine semiquinaria dicitur; ἥμισυ quippe semis est; sicut hemisphaerium, semisphaera Latina lingua intelligitur, id est dimidia pars poli supra aut infra terram aequis lancibus librata. Nam penthemimeris in versu heroico dicitur ubi post duos pedes sequitur syllabA] 0182D] quae partem terminet orationis, ut:
&lt;poem&gt;
           Truncum terra tegit, latitant in cespite lymphae.
&lt;/poem&gt;
 
Item Prosper in aenigmatibus de oratione Domini:
&lt;poem&gt;
           Cum prece sanguineas fundebat corpore guttas.
&lt;/poem&gt;
 
D. Quid est hepthemimeris?
 
M. Latine semiseptenaria appellatur caesura, cum post tres pedes sequitur syllaba partem orationis terminans, ut:
&lt;poem&gt;
            Musa, mihi causas memora.
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
           Nec pepli radios poscunt.
&lt;/poem&gt;
Item Phocas:
&lt;poem&gt;
           Te longinqua petens comitem sibi ferre viator.
&lt;/poem&gt;
 
D. Quae est caesura trititrochaici, vel tritustrochaeus?
 
M. Cum tertio loco per dactylum terminatur, sicut poeta promisit, dicens: [0183A] 
&lt;poem&gt;
           Hoc volo, ne breviter mihi syllaba prima legatur.
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
           Nec jam terra vocor, licet ex me terra paretur.
&lt;/poem&gt;
Item epigramma Prosperi tritontrochaeon protulit:
&lt;poem&gt;
           At bona, quae vere bona sunt, nec fine tenentur.
&lt;/poem&gt;
 
D. Quae est definitio caesurae tetartitrochaici, quam quidam tetartebucolicon nuncupant?
 
M. Cum in quarto loco vel regione pars orationis cum dactylo terminatur.
 
D. Manifestis exemplorum formis hoc evidentius reserari rogo.
 
M. Virgilius, prima ecloga infit:
&lt;poem&gt;
           Nos patriae fines et dulcia linquimus arva.
&lt;/poem&gt;
Et infra:
&lt;poem&gt;
           Saepe tener nostris ab ovilibus imbuet agnus.
&lt;/poem&gt;
Hoc idem Paulinus primo versu:
&lt;poem&gt;
           Annua vota tibi remeant, simul annua linguae. 
&lt;/poem&gt;
 [0183B] Et notandum quod regula Bucolici carminis exigit ut quartus pes dactylo semper clauderetur, quod Virgilius victus operis difficultate neglexit.
 
D. Postquam ancipitem metricae artis scrupulum luce clarius digessisti, jam tempus et ordo rerum exigit ut promissa aenigmatum problemata luculentae urbanitatis versibus patefacias, ac deinceps singulorum quorumque pedum, excepta synzugiarum superflua confusione, rationem regulariter inculces.
 
M. Jam dudum id facere satagerem, nisi scrupulosae interrogationes tuae anticipantes festinationem meam vi quadam praeoccuparent.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>ca7bdmuz4q6a2p6l53z60lmhphkqxhn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267531</id>
      <parentid>267530</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T17:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65761" sha1="ho5ilz3jqqal193wh38w2oefysk0a5t" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aldhelmus Schireburnensis 
|OperaeTitulus=Epistola ad Acircium, sive Liber se septenario et de metris, aenigmatibus ac pedum regulis
|OperaeWikiPagina=
|Annus= Saeculo VIII
|SubTitulus=  
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
 
'''[[Patrologia Latina/89|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 89]]'''
 
[0161B] Domino praestantissimo et prae caeteris dignitatum gradibus glorificando, mihique jam dudum spiritualis clientelae catenis connexo, illustri Acircio, Aquilonalis imperii sceptra gubernanti, illustris regalis regni regimina dispensanti, Aldhelmus catholicae vernaculus Ecclesiae, immarcescibilem sempiternae sospitatis salutem.
 
Non ambigo, reverentissime fili, sed profundae credulitatis frena relaxans confido, quod provida sagacitatis vestrae praecordia reminiscantur nos ante bis bina lustrorum volumina inextricabile conglutinati foederis pignus pepigisse, et spirituali sodalitatis vinculo devotae charitatis contubernia copulasse; nam pridem tempore pubertatis nostrae cum septiformi spiritualium charismatum munificentia vestrA] 0161C] solers indoles sub manu venerandi pontificis ornaretur, paternum memini me [ ''Par. om.'' me] nomen adeptum, teque adoptivae dignitatis vocabula cum coelestis gratiae praerogativa sortitum, quem videlicet spiritualium incrementorum fructum propheticus sermo allegoricis aenigmatibus explanans designat virgultum in typo beatae et incorruptae Dei Genitricis de radice Jessae fecundis palmitibus pullulasse, et purpureum serculorum flores mysticis obumbrationibus prolapsi recuperatorem mundi praefigurantem, chirographumque protoplastorum misericorditer abrogantem cum septeno sapientiae intellectu, caeterarumque virtutum Spiritum germinasse; idem namque septiformis sacramentorum numerus sacrosanctis testamentorum miraculis [ ''Par.,'' oraculis] frequentissime [0161D] astipulatur: cujus numeri mysterium iterata replicatione revolvens, de amoenissimo Scripturarum paradiso, quasi quosdam campestrium cauliculos aut vernantes pratorum flosculos coacervans, ad unius coronae texturam congerere nitar, ut evidentius in propatulo patescat, cunctisque scrutinio scrutantibus luce limpidius clarescat, a quantis profectibus quamque sacratis ordinibus nostrae necessitudinis primordia et necdum matura rudimentorum [0162B] tirocinia originaliter processerint, pullulaverint, viguerint. Hic, inquam, septiformis laterculorum numerus ab ipso nascentis mundi primordio sacer oriundus exstitit. Nam non solum universitas totius creaturae quam volubilis et agilis polorum vertigo et bina cingunt hemisphaeria, septenario hebdomadis simplae curriculo specie multiforma patrata narrantur; cum tamen in ictu et atomo vivens in aeternum creaverit omnia simul, verum etiam optata futurorum requies promissorum et beata perennis vitae felicitas, quae singulis quibusque meritorum emolumentis recompensabitur, non nisi septena per temporum incrementa millenario numero sequestrata reproborum caterva insontibus et piaculorum crimine carentibus tribuatur [ ''Par.,'' tribuitur] ejusdem quoque supputationis [0162C] sacramenta patuerunt si prisca commemorans ab origine pandam cum horrenda cataclysmorum irruptio, mortalium flagitia coercens, et coelestis vitae pervicaciam ultricibus undis abluens, cuncta quae reciproco corporeae vivacitatis spiraculo vescebantur, exceptis ad propagationem sobolis futurae relictis, usque ad internecionem necaret, diramque Stygii Plutonis ingluviem exsanguinibus miserorum animabus crudeli strage satiaret. De mundis septena coenaculum et tristegam sive, ut altera continet translatio, bicameratam leguntur arcam gregatim ingressa. Septenaria similiter pignorum Job prosapia in principio libri quod prosa contexitur et deinceps secundum Hebraeos dactylo spondaeoque scandere fertur, et septem lanigerarum pecudum descriptA] 0162D] summa narrantur. Rursusque in calce voluminis idem bidentium numerus ad remunerandam illustris patientiae palmam in duplum restitutus praedicta mysteriorum arcana praefigurasse monstratur. Denique Isaias nequaquam pars ultima prophetantium, septem matronas, sub typo septem Ecclesiarum, virum unum apprehendisse, Christum videlicet coelestium et terrestrium reconciliatorem, contestatur. Eliae autem, scelera populi crudelis lamentanti et lugubrem interfectionem [0163A] vaticinantium conquerenti, divinis dictum est oraculis: ''Reliqui mihi septem millia virorum qui non curvaverunt genua ante Baal;'' qui dum orbatae Sunamitis sobolem crudelis lethi sorte sopitam septies artus artubus membraque membris copulans suscitaverat, Redemptorem signat, genus humanum septiformi Spiritus gratia a somno scelerum et labe peccati vivificantem. Sed et Machabaeorum generosa germanitatis pignora quae sub tyrannica Antiochi monarchia suillum scrofarum contempserunt edulium, et propter divinarum legum caeremonias ritusque paternae traditionis spurcas ethnicorum culturas et profanae gentis idolothyta repudiarunt, non inmerito septiformem universalis ecclesiae speciem praefigurasse noscuntur. Quid etiam proverbialis aula, cujus [0163B] architectus et pontifex sapientia, Salomone attestante, legitur exstitisse, nonne septenis columnarum fulcimentis innixa sustentatur, cum infertur: ''Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas ejus septem?'' Cortinae quoque tabernaculi purpureis ostri et cocci coloribus fuscatae et diversis ansularum nexibus assutae, nonne quadruplicato septenae supputationis calculo, hoc est XXVIII cubitis in longum protenduntur? Quod autem septenarius numerus nonnunquam Spiritus paracleti gratiam praefiguraverit interdum vero priscae legis imaginem praetulerit, sacra auctoritate edocemur; ut est illud: ''Da partem his qui septem sunt.'' Sed et idem tabernaculum Eleazar, summi pontificatus infula praeditus, septies aspersisse legitur de sanguine buculae rufae juxta ritum caeremoniarum [0163C] in holocaustam concrematae. Cujus cinerum reliquias ad expiationem Israelitici populi proficere superna spoponderunt oracula. Gloriosissimus etiam regum qui antequam primae nativitatis cunabula cognosceret ipso proprii nominis vocabulo piae pacis praesagia non immerito figuraliter gestabat, solemnem delubri festivitatem cum omni frequentia filiorum Israel ab introitu Emath usque ad torrentem Aegypti, unde Memphitica regna sceptrum imperiale gubernant, septem diebus catervatim celebrasse describitur, juxta quod Testamenti Veteris brevis epitoma, hoc est Paralipomenon testatur: sed ne priscae legis tantum formula utar, et praeterita saeculorum exemplaria solummodo perscruter et rimer, en rudis [0163D] instrumenti quod arbitror Deuteronomii recapitulatione rite signari plura in propatulo sita et concordi ratione respondentia suffragantur. Quia furvis tenebrarum latebris cessantibus et nocturnis umbrarum latibulis fatiscentibus, exorto crepusculo, clarum et croceum limpidissimi solis jubar totis terrarum finibus infunditur. Nam sacer dominici pectoris accubitor et quartus coelestis paradisi gurges ex quo larga laticis vivi flumina perenniter roriflua inundatione manantia decurrunt, Smyrnae, Pergamo, ac Philadelphiae et caeteris per Asiam Ecclesiis septupla sermonum series scripsisse perhibetur. In eodem nihilominus Apocalypseos horomate septena sigillati voluminis signacula transactae praefigurationis mysterium continentia perspicacissimis mundi cordis aspectibus [0164A] et ab omni faeculenta vitiorum sentina sublatis cernere promeruit; quae solus de tribu Juda leo, fortissimus bestiarum, ad nullius pavescens occursum, qui juxta vaticinium patriarchae ad praedam ascendisse et requiescens accubuisse memoratur, jure coelestium et terrestrium infernorumque potestatem supergressus, aperire nativitatis et passionis praerogativa potuit. Quia [ ''Par.,'' Quare] ipse habere dicitur clavem David, ipse aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit. Etenim nisi quis obstinata nefandae infidelitatis frena in frusta confregerit eumque medullata mentis fiducia praedicatorum sigilla signorum solvisse crediderit, clausis et caecis pupillarum orbibus, et obtunsis palpebrarum obtutibus velut epilenticus aut scotomaticus contemplabitur [0164B] arcana legum et opaca prophetarum. [ ''Mai hic add.:'' Septimo nihilominus ejus voluminis sigillo resoluto, post factum supernorum civium coeleste silentium, mediumque horae intervallum, septem angelos cum septenis sulpicibus et sistrorum clangoribus horribili classico per totum mundum concrepantibus idem se crevisse contestantur.] In eadem etiam revelationis exstasi aurea septem candelabra, aurea et totidem sidera in dextera habentis pedes aurichalco Libani simillimos, cujusque ore procedebat romphaea biceps, praedictus Salvatoris vicarius speculatur. Illud quoque celeberrimum Exodi candelabrum cujus stipes obryzo ductilis cum calamis ac scyphis et sphaerulis fabrefactus tanquam taxus frondosa aut platanus surculosa comptis cultibus ornabatur a praedicto candelabrorum [0164C] mysterio minime discordare sentio, cujus VII lucernarum lychni flammivomis lampadibus coruscantes e quibus universae Ecclesiarum lanternae claro lumine illustrantur, aureis nexibus astricti copulabantur; ita vas electionis illustre et sapiens architectus nominisque Christi gerulus typicus Benjamin, mane comedens praedam et vespere dividens spolia, VII Ecclesiarum novalia roscidis sacrorum dogmatum imbribus ubertim perfundit. Zacharias itidem in ordine vaticinantium undecimus in horomate visionis raptus et divinae contemplationis culmine sublimatus, famosum inclyti lapidis spectaculum, qui septenis oculorum obtutibus mystice [ ''Par.,'' in facie, ''pro'' mystice] ornatus describitur spirituali et arcano praecordiorum [0164D] intuitu et puris conspectibus cernere promeruit. Fundamenta quoque gloriosae civitatis Dei quae Psalmista in montibus sanctis structa commemorat, canonicis septem epistolarum rivulis arida et siticulosa nascentis Ecclesiae praecordia affluenter satiarunt [ ''Par.,'' satiari] et velut tenebrosa aqua in nubibus aeris aut stillicidia stillantia hiulcas fidelium fauces irrorantes rigarunt [ ''Par.,'' rigari]: illi quidem, ut arbitror, divino imbuti magisterio et praeceptorum instructi exemplo, hoc successurae posteritati rite ruminasse et regulariter ructuasse referri queunt, quod ab ipso tenerrimae rudisque infantiae nutritore caeteris ruminandum et ructandum gratuita praecurrente gratia accepisse meruerunt. Nam summus ecclesiasticae dispensationis [0165A] auctor et primitivae illustrisque familiae informator, quem psalmus ut praesenti competit explanandarum rerum adminiculo septuagesimus septimus panem coeli et panem angelorum figuraliter vocitans expressit, septem panum fragminibus divina potius benedictione crescentibus quam lurcorum rictu comedentium minuentibus quatuor millia virorum excepta secundi sexus caterva, Evangeliorum textu narrante, legitur pavisse et affatim satiasse, sublatisque fragmentorum reliquiis et collectis buccellarum crustulis in frusta confractis septem corbes vel cistella stupendo cunctis spectaculo replevisse. Necnon et legalis illa famosaque jubilaeorum festivitas septenis annorum hebdomadibus decursis celebrata, quando sabbatizante agrorum cultura, et cessantibus stibariorum rastrorumque [0165B] pulverulentis quassationibus, jam jamque volvente mensis septimi circulo, horrisonae ventosis flatibus clangebantur buccinae, futura mysteriorum arcana per allegoriam figuraliter portendisse declaratur. Porro sacrosancta Pentecostis solemnitas revoluta et reciproca septem hebdomadarum vicissitudine nonne hujuscemodi supputationis laterculum satis competenter astipulari dignoscitur quando Paracletus ex summa coelorum arce post decem dierum inducias destinatus jure pignus promissae haereditatis vocatus apostolorum praecordia supernorum charismatum gratia fecundans defusarum septuaginta linguarum loquela dictavit, quas decies septena bellicosi Hieroboal id est Gedeonis progenies a nefando Abimelech tyrannide potius quam legitima regnandi [0165C] monarchia subnixo, et consanguineae germanitatis jura et devotae fraternitatis vincula lymphatico ritu rumpente, in vertice scopulorum horribili et inaudita anterioribus saeculis strage crudeliter interfecta praefigurasse monstratur? Cui propter dira parricidiorum piacula et abominanda facinorum flagitia, nequaquam frustra senticosus rhamnorum surculus sub typo spurcissimi et scelesti Antichristi ab Jotham sumpto paradeigmate assimilabitur, uti florulenta caricarum ficulnea simulque pampinosae vitis palmites cum glaucimante oliveto spreti sceptra imperii suscipere renuerunt quod etiam obumbratae legis antiquitate subductaque putida pecudum exta olidasque holocaustomatum fibras inflexit. Et radio rudis Testamenti [0165D] coruscante Redemptor noster coelesti claviculario, de quo poeta:
&lt;poem&gt;
          Claviger aetherius portam qui pandit in aethra,
&lt;/poem&gt;
sciscitanti quoties delinquentibus noxarum vincula enodanda forent, respondit non solum usque septies sed usque septuagies septies, id est quinquagies noveni et quinquies octoni, quae simul in unam redacta summam quadringenti et nonaginta calculantur. Undecies quoque septenariae generationis propago ab ortu nascentis mundi concatenata fecunditatis serie decurrens, postquam originaliter materiae informis formatas species per evolventem dierum alternationem accepit usque ad coelestis puerperii veneranda cunabula, huic mysterio concordare cognoscitur: quam Antiochensis medicus incorruptae [0166A] virginitatis pudicitia praeditus, texere a prole veneranda Dei inchoans, post nepotum et pronepotum progeniem gradatim produxit avorum et proavorum genimina denumerans ac per atavos et tritavos rursum singillatim ordinem genealogiae recapitulans decursis septuaginta septem generationum laterculis protoplaustum terminum posuit: quod sacra Geneseos auctoritate antiquitus praefigurabatur historica relatione dicente: Septies vindicabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies. Has ultrices poenarum vindictas intelligibilem Lamech, id est, totius mundi reatum punientes post totidem generationis circulos optata et praesignata saeculis Redemptoris nostri nativitas dirae mortis imperium conquassans disrupit, confregit, exstinxit et in Tartara trusit. [0166B] Quid, inquam, famosus ille nepos patriarchae praecipui remeans ab avunculo de Mesopotamia Syriae cum bis sena pignorum prosapia jam bis decurso bilustri temporis intervallo; qui post angelicae colluctationis palaestram Israeliticae stirpis vocabulum adeptus est? Nonne cum quadringentis catervarum militibus occurrente furibunda fratris vesania et totius germanitatis jura propemodum calcitrante, ad mitigandum hirsuti rabulae rancorem et antiqui livoris rabiem septies iteratis in curvationum vicibus cernulus inclinabatur. Non enim septenarius supputationum calculus simpla tantum vel septula decursione sed etiam decupla recapitulationis serie mysticam portendere allegoriam catholica Patrum decreta sanxerunt. Quemadmodum illustris vir desideriorum aB] 0166C] ipso tirocinio rudimentorum, licet in medio barbarae gentis divinis cultibus mancipatus et Gabriele arcana rerum occultis clavibus reserante, prophetico afflatus spiritu septuaginta hebdomadibus usque ad cunas Bethlehemitici ducis populum Israel gentesque postulatas in virga ferrea recturi, decursis porrectisque declarat: hoc est evolutis XCVIII lustrorum circulis quod est a vicesimo anno Artaxerxis regni Persarum gubernacula tenentis. Tunc existente Olympiade octuagesima quarta usque in annum decimum quintum Tiberii Caesaris, quo redemptio gentium praestolata advenisse traditur, solares supputantur anni CCCCLXXV, id est juxta lunarem Hebraeorum calculationem [ ''Par. om.'' CCCCLXXV . . . . calculationem] CCCCXC adjectis [0166D] quadrantibus et embolismorum incrementis, ut Julius Africanus temporum scriptor digessisse monstratur. Syrorum quoque princeps, quem lurida leprae spurcitia membratim potius quam particulatim elephantino tabo contexerat, nonne peregrinantis vernaculae incitamento celeberrimum aggressus prophetam septenis vicibus horrentem corporis staturam Jordanis alveo acclinis et cernuus incurvans, regenerantis gratiae formam et secundae nativitatis praerogativam, quae ex utero sanctae Ecclesiae fecundis visceribus per baptismati sacramentum fidelibus confertur manifestissime declaravit. Igitur septiformem supra memoratae supputationis calculum, qui mysticis sacrorum canonum floribus depingitur [ ''Mai om.'' qui myst . . . . . deping.], nonne sextus Heptateuchi voluminis [0167A] textus celeberrimo triumphorum spectaculo et inexpertis usque ad id tempus rerum successibus declarat? Quando genus electum et regale sacerdotium populusque acquisitionis utpote stirpe patriarcharum progenitus cum ingenti catervarum phalange celebre municipium et superis invisum hebdomadae unius curriculo lustratum sonantibus septem sacerdotum salpicibus, id est septem buccinis, Jubilaeorum conciso clangore per classica crepitantibus solo tenus dirutum funditus evertit. Quae rerum figura futurarum, juxta anagogen peractis septem saeculorum voluminibus, horrendum ruituri mundi terminum et ultimam fugacis vitae clausulam portendere manifestatur. Ornamenta quippe universalis Ecclesiae, juxta decreta veterum, septenis sacrorum officiorum [0167B] gradibus continentur, quae a primo sacramentorum ordine nominatim distincta per exorcistas et acolythos incrementa virtutum capiunt et usque ad summi pontificatus gubernacula ac spirituales sacerdotum infulas pedetentim pertingunt. Idcirco Praxapostolon, hoc est Actus apostolorum totidem viros diaconatus officio functos Ecclesiae primitivae dispensatores probat. De quibus Arator, poetica facundia fretus, refert:
&lt;poem&gt;
          Jura ministerii sacris altaribus apti
          In septem statuere viris.
&lt;/poem&gt;
 
Sed, pro dolor! statim in primo limine novellae religionis contra orthodoxam fidei regulam caninis latratuum rictibus ab eodem coetu nefandi Nicolaitae nascuntur. Quorum recta quam perniciosis errorum radicibus pullulaverit et quam venenatis haereticae [0167C] pravitatis frondibus succreverit, Apocalypsis angelica ratione propalans patefecit. Quod quinto haereticorum capitulo manifestius liquet: sed ad propositum revertar. Nam duplex et anceps Nilotici regnatores somnium futurorum praesagia portendens quo septenas spicarum glumulas fertilis culmi summitate maturiscentes cum totidem buculis corpulenta crassitudine saginatis amoena riparum vireta carpentibus contemplabatur praedictis numerorum speciebus minime refragari deprehenditur. Altera quoque Testamenti tabula septem praeceptorum tenere scripta legebatur et orationis Dominicae intercessio suffragatrix et purulentis animarum ulceribus medicinae refocillatrix septem sententiarum serie contexitur. Siquidem diurna et noctura horarum intervalla quibus [0167D] indesinenter quasi quodam reipublicae vectigal et fiscale tributum orationum officia persolvimus, septena synaxeos intercapedine revoluta rotantur. Unde reor psalmigraphum vatem cecinisse ''(Ps. CXVIII, 164)'' ''Septies in die laudem dixi tibi.'' Et alibi ejusdem Psalmistae sacrosancta sermonum oracula praefatae supputationi non dissonam protulere sententiam, dum eloquia Domini eloquia castra meracissimo liquidi argenti metallo quod per torridi ignis conflatorium remota squalenti scoriarum rubigine septulo explari perhibetur, simillima collatione coaptasse noscuntur. Saeculares quoque et forasticae philosophorum disciplinae totidem supputationum partibus calculari cernuntur, arithmetica scilicet, geometrica, [0168A] musica, astronomia, astrologia, mechanica, medicina. Sed anniversaria temporum vicissitudo, quam Psalmista coronam benignitatis introducit divinae benedictionis ubertate locupletatam, nonne binis et quinquies denis hebdomadarum voluminibus et reciproco circulorum vertigine jugiter rotatur? Nec ipsa superna coelestisque creatura hujuscemodo supputationis laterculo carere cognoscitur dum corporea visibilis mundi factura septenis coelorum orbibus pernici volentis sphaerae impetu per praeceps vergentibus licet planetarum retrogradis cursibus tricenis [ ''Mai'' tricentur] circumvallata cingitur. Porro lunaris globi rotunditas, quae bis sexies menstruis momentorum suppletionibus per ter quinas dierum revolutiones usque ad perfectum plenae lunae [0168B] circulum crescit, totidemque dierum alternationes marcescente pulcherrimi vultus forma decrescit, septenis figurarum speciebus variatur, hoc est bicornea et sectili ac reliquis quae septiformem ecclesiae speciem designare patrum statuta sanxerunt. Nec praetereunda reor Pleiadis vel Arcturi sidera de quibus divina oracula per turbinem horrenda valetudine oppressum compellabant ita: Nunquid conjungere valebis micantes stellas Pleiades aut gyrum Arcturi dissipare poteris? Nam Arcturus Riphaeis perlatus montibus qui Boreo Aquilonaris poli cardine volvitur qua Scythia regna horrendam incolunt barbariem septiformi temonis et plaustri sidere signatur, et quia nunquam occasurus semper brumali Circio copulatur propter vicinitatem axis, non immerito [0168C] rigidam priscae legis austeritatem allegoricis aenigmatibus praefigurat. Quid referam Atlantidas patronymico dictas vocabulo quas Graecorum traditio a pluritate Pleiadas, Latina a verno tempore Vergilias seu a merulento palmitum racemo botrum nuncupaverat? Quae dum obliquis linearum infractibus a climate orientali emergentes qua croceum solis jubar exortum terris infunditur metam circuli peragunt, pulchre universalis Ecclesiae septenariam charismatum distributionem totidem siderum claritate praefigurant. Astrorum quoque situs quae lingua Argivorum dicuntur Hyadae, de quibus Mantuanus vates legitur cecinisse:Arcturum, pluviasque Hyades geminosque triones, [0168D] et quas Romulea Latinitatis antiquitas Suculas vocitavit, septiformis esse monstratur ante frontem aethralis tauri locatus qui Zodiaco circulo inter duodecim signa continetur. Unde mathematici fatum fortunam vel genesim aut suprema Parcarum fila de quibus Maro in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Talia (inquit) saecla, suis dixerunt, currite fusis
          Concordes stabili fatorum numine Parcae,
&lt;/poem&gt;
se divinare et praenoscere posse ridiculosa stoliditate arbitrantur. Necnon et plantarum dispar volubilitas quae praecipitem coeli vertiginem, ut praefati sumus, diverso linearum tramite moderantur, septenis stellarum curriculis licet inaequali annorum corona rotatur. Sed et furva nocturnae caecitatis latibula, de quibus cantum est. ''Posuit tenebras latibulum [0169A] suum,'' quae tetro telluris umbraculo generata perhibentur, septem partibus singillatim sequestratis dirimuntur, hoc est conticinio, intempesto, crepusculo, etc. Fidiculam quoque concordi modulationis harmonia resonantem septem constare fidibus rhythmica musicorum regula declarat, ut Virgilius,
&lt;poem&gt;
          . . . . . Septem (inquit) discrimina vocum,
&lt;/poem&gt;
septem simili modo spiritualis bibliothecae formulas, et divinae legis regulas catholica praecessorum monumenta luce clariora demonstrant. Sed mihi, ut poeta ait: &lt;poem&gt;
          Ante diem clauso componet vesper Olympo,
&lt;/poem&gt;
et alibi:
&lt;poem&gt;
          Ante pererratis amborum finibus exsul
           Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim, [0169B] 
          Quam totos possim legum decerpere flores,
          Qui numeris septem monstrent exempla sacratis.
&lt;/poem&gt;
Sed forte quilibet scrupulosus clanculo cordis cogitatu epistolarem perscrutans rusticitatem perquirat et percunctetur cur septenariae supputationis calculum, quem per utrumque Testamentorum canonem explanandarum rerum necessitate coactus congesseram, iterum atque iterum septuplo et septuplo perplexa revolutione replicetur. Hujuscemodi sollicitudine permotus recolat et reminiscatur, in primordio epistolae quam tantopere exempli gratia protelaveram, inde meam mediocritatem radicem futurae locutionis, oblato hujus supputationis argumento, sumpsisse. Unde postmodum fragilis et gracilis ingenii frutices et nutabunda verborum vimina patulis [0169C] defusa ramusculis succreverunt. Cum igitur tot tantisque sacramentorum vinculis tamque sacratis numerorum nexibus per septiformem Spiritus gratiam charitas constringatur, de qua egregius praedicator qui tertii coeli secreta scrutabatur, Romanis concatenato schemate scribens, cui Graecorum grammatici ''climax'' vocabulum indiderunt, ita exorsus est: ''Patientia autem probationem; probatio vero spem; spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis;'' operae pretium videtur ut spiritualis et incircumscripta necessitudo carnali et corruptili parentelae praeferatur: quando quidem evangelica narrant instrumenta quod [ ''Omitte'' QUOD] incarnatum Dei Verbum de quo scriptum est, ''Eructavit cor meum bonum verbum,'' [0169D] et quod ''ex utero ante Luciferum'' Psalmista idem cecinit progenitum, humanae cognationis propinquitatem et incontaminatae genitricis affectum contra jus ritumque naturae quodammodo dissimulasse. Et quamvis catholici Patres, spiritualem sermonum medullam enucleantes, latentemque in litteris sensum perscrutantes allegorice ad Synagogae typum retulerunt, nullatenus tamen sacrosanctae matris personam fuisse historica relatione inficiari noscuntur. Haec idcirco tantis verborum ambagibus deprompsimus, ut pristini fraternitatis affectus quos praeteritorum evolutis annorum circulis conciliasse et copulasse dignoscimur, recenti quodammodo memoria recuperentur et recalescant, ne rotante prolixi temporis [0170A] diuturnitate torpescant aut longa locorum intercapedine refrigescant. Vere enim indisruptae charitatis vinculum nec annorum numerositate marcescit nec spatioso terrarum intervallo tabescit: quin potius perfectae charitatis praecordia interdum plus absentia pulsat quam praesentia pascat. Sicut famosus spiritualis palaestrae agonotheta qua certantes coelestis palmae bravium percepturi sunt, affabiliter dicebat: ''Etsi corpore absens sum, sed spiritu'' praesens. Non ergo obolenda et parvi pendenda est haec dextris firmata affinitas, dum praedictus praedicator sibi et Barnabae inconcussas Ecclesiarum columnas, hoc est Petrum et Jacobum et Joannem, dextras dedidisse tripudiando referat.
 
Heia praestantissime et amantissime fili mi, priscae [0170B] fraternitatis memor inextricabilis verae dilectionis ligatura tanto strictius et enixius per succiduas saeculorum aetates indisruptis restibus « reliquum nodetur in aevum, » quanto constat quod iisdem concatenatae dilectionis viscus sacro et septiformi mysteriorum numero glutinosius lentescit. Igitur hac praefatiuncula venerandam celsitudinem vestram affabiliter alloquens, aliquantula metrorum munuscula, domesticae familiaritatis fiducia fretus, subjunxi praesertim veterum auctoritate provocatus de diversis rerum qualitatibus modo coelestium modo terrestrium, materiarum [ ''F. leg.'' materiam] nactus nunc grandem nunc gracilem, creaturarum naturam considerans strictim summatimque defloravi.
 
Nam Symposius, poeta versificus, metricae artis [0170C] peritia praeditus, occultas aenigmatum propositiones, exili materia sumpta, ludibundis apicibus legitur cecinisse, et singulas quasque propositionum formulas, tribus versibus terminasse. Sed et Aristoteles, philosophorum acerrimus, perplexa nihilominus aenigmata prosae locutionis facundia fultus argumentatur. Quamobrem nostrae exercitationis sollicitudo horum exemplis instincta, et commentis ad inventionem stimulata, decies denas, id est, centenas quinas aenigmatum propositiones componere nitebatur, et velut in quodam gymnasio, prima ingenioli rudimenta exercitare cupiens, ut venire possit deinceps ad praestantiorem operis materiam: si tamen prius haec mediocria metricae definitionis regulis minime caruerint; tripartitamque syllabarum differentiam [0170D] juxta perpendiculum scandendi rite servaverint. Denique praedicta aenigmatum capitula primitus quaternis versiculorum lineis digesta; sequentia vero, juxta quod se occasio componendarum rerum exhibuit, quinis aut senis, vel etiam septenis metrorum versibus et eo amplius carminantur: quibus indesinenter, secundum poeticae traditionis disciplinam, cola, vel commata, seu pentemimerim et heptemimerim adnectere, progressis binis aut ternis pedibus procuravi; alioquin dactylici hexametri regulae legitima aequitatis lance carentes, lubricis syllabarum gressibus vacillarent. Porro quod etiam muta insensibilium rerum natura, de qua aenigma clanculum et latens propositio componitur, quasi loqui et sermocinari [0171A] fingitur: hoc et in sacris litterarum apicibus insertum legitur: quia nonnunquam rationabilis creatura irrationabilium gestu et personis utitur, et e contrario irrationabilis sensus vivacitate carens intellectualium gestu et voce fungitur. Quemadmodum in libro Judicum diversa lignorum genera articulata hominis voce loquentia monarchum quaesiisse referuntur: ''Ierunt,'' inquit, ''ligna ungere super se regem;'' ubi sigillatim, sicut supra jam diximus, ficus et vitis simulque oliva, et ad extremum rhamnus igne proprio flammisque voracibus Libani cedros consumpturus, juxta ritum humanae locutionis profari perhibentur.
 
Hujus etiam tropi figuram in quarto Regum volumine Joas Israeliticae plebis gubernaculo potitus aD] 0171B] Amasiam regalibus imperii sceptris fulgentem, cum furibundo cavillationis ludibrio et probroso gannaturae subsannantis elogio crudeliter componens, ''Carduus,'' (inquit) ''Libani misit ad cedrum quae est in Libano, dicens: Da filiam tuam filio meo uxorem,'' et reliqua.
 
Et Psalmista, omnia ligna silvarum exsultasse, et flumina manuum plausibus lusisse camposque gratulabundos exstitisse, ab animali ad inanimale metaphorice, retulit, et illud poeticum:
&lt;poem&gt;
          Mater me genuit, eadem mox gignitur ex me;
&lt;/poem&gt;
et quod e mutis ac brutis ratiocinationis argumenta requiruntur cum etiam sapientissimus cunctorum retro regum, et deinceps nasciturorum, in Ecclesiaste frequenter stolidissimorum personis utatur, dicens: Quid habet homo amplius jumento aut [0171C] sapiens stulto? et caetera similia. Haec idcirco diximus ne quis forte novo nos et inusitato dicendi argumento, et quasi nullis priorum vestigiis trito praedicta aenigmata cecinisse arbitretur. Et, ut evidentius harum rerum ratio claresceret, legitimos septies quaternos metrorum pedes, quibus universa non solum principalia octo genera progrediuntur, verum etiam species, quae ex eadem stirpe pullulantes centuplis metrorum frondibus contexuntur, subdidimus, et singulis quibusque pedibus tantam exemplorum copiam accumulantes ex diversis orationum partibus congessimus, quantam ad praesentis opusculi normam, pro evidentioris indicii gratia, sulficere credidimus. Et quod praecessores celeberrimi uniformi nominis exemplo propalasse noscuntur, nos [0171D] eorumdem vestigia enixius indagantes uberiorem exemplorum formulam enucleavimus. Neque enim in tam densa totius Latinitatis silva et nemorosis syllabarum saltibus, ubi de singulis verborum radicibus multiplices regularum ramusculos pullulasse antiqua veterum traditio declarat, rudibus facile negotium deprehenditur et praesertim metricae artis disciplina carentibus, et qualiter vel quo pacto longae et breves syllabae ve etiam communes utrobique competentes, quas Graeci dichronas dicunt, sagaciter discriminentur. Ex hac enim triplici syllabarum definitione potius, quam de fonte aut monte Musarum, de quibus Persius Flaccus:
&lt;poem&gt;
          Nec fonte (inquit) labra prolui Caballino, [0172A] 
          Nec in bicipite somniasse Parnasso
          Memini me.
&lt;/poem&gt;
omnis metrorum ratio monstratur, et qui versus monoschemi, qui pentaschemi vel qui decaschemi, cum viginti quatuor temporibus, excepto si trochaeo terminentur, rite dicantur.
 
Hac tripartita descriptionis [ ''Maius,'' discretionis] normula omnis heroica hexametri versificatio, vel caesurarum scansio principaliter constat, licet synaloepharum velut quaedam conglutinatio, et explosa collisionis additamenta crebro apud poetas lyricos et satyricos necessitate metri interponantur, quae maxime ex vocalibus litteris vel syllabis semivocali terminatis gignuntur. Has utrasque Junius Juvenalis, quinto Satyrarum libro, unius versus tenore simul elisit dicens: [0172B] 
&lt;poem&gt;
          Omenta, ut video, nullum discrimen habendum est.
&lt;/poem&gt;
Scanditur: ''omen'' spondaeus, ''tut vide'' dactylus per synaloepham, ''o nul,'' spondaeus, ''lum dis'' spondaeus, ''crimen ha'' dactylus, ''bend est'' spondaeus per synaloepham. Rursus idem lyricus, lib. IV:
&lt;poem&gt;
          Bellorum excubiae truncis affixa tropaeis.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Bello, rex cubi'' per synaloepham, ''ae trun, cis af, fixa trop, aeis.'' Sic Annaeus Lucanus, Cordubensis poeta, uno versu libri VIII, bis elisit dicens:
&lt;poem&gt;
          Quare agite, Eoum, comites, properemus in orbem.
&lt;/poem&gt;
Rursus idem, lib. X, ait:
&lt;poem&gt;
          Hinc tergo insultant pedites, via nulla saluti.
&lt;/poem&gt;
Et alibi: [0172C] 
&lt;poem&gt;
          Extremoque epulas mensasque petemus ab orbe.
&lt;/poem&gt;
Unde Paulus Quaestor elisit ''m'' litteram ita:
&lt;poem&gt;
          Tartaream in sedem sequitur nova nupta maritum.
&lt;/poem&gt;
Sic etiam Prosper, poeta et rhetor, in libro quem Epigrammata protitulaverat, eamdem litteram bis elisisse cognoscitur, dicens:
&lt;poem&gt;
          Non coeptum aut auctum, non hic mutabile quidquam est.
&lt;/poem&gt;
Item, infra:
&lt;poem&gt;
          Coelestem ad patriam tendens cognosce vocantem.
&lt;/poem&gt;
Haec eadem synaloepha versibus Sibyllae poetridis continetur, quae ait:
&lt;poem&gt;
          Tunc ille aeterni species pulcherrima regni.
&lt;/poem&gt;
Phocas quoque grammaticus primo versu synaloepham explodit, dicens:
&lt;poem&gt;
          Ars mea multorum est quos saecula prisca tulerunt. 
&lt;/poem&gt;
[0172D] Isidorus vero vocales elisit ita:
&lt;poem&gt;
          Argutusque inter latices et musica flabra.
&lt;/poem&gt;
Et Virgilius, lib. XI:
&lt;poem&gt;
          Oceanum interea surgens Aurora reliquit.
&lt;/poem&gt;
Idem, lib. VII Aeneidos, in uno versu geminas synaloephas et eclipsin comprehendit ita:
&lt;poem&gt;
          Nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim ita: ''Nunc repet, Anchi, ses fa, torar, cana re, liquit.'' Sed hos duos metaplasmos saepe ambiguitas scandendi conturbat, quos talis discretionis differentia dirimit. Si prior vocalis explodatur, erit synaloepha; si posterior fuerit explosa, erit eclipsis. Sicut in novissimo versu libri Regum cautum legitur:
&lt;poem&gt;
          Purpureis major Persarum in sede tyrannis 
&lt;/poem&gt;
 [0173A] Virgilius [ ''Grammaticus'' ] item libro quem Paedagogum praetitulavit, cujus principium est:
&lt;poem&gt;
          Carmina si fuerint, te judice, digna favore,
                 Reddetur titulus, purpureusque nitor.
          Si minus, aestivas poteris convolvere sardas,
                 Aut piper aut calvas hinc operire nuces; 
&lt;/poem&gt;
syllabam elisit dicens:
&lt;poem&gt;
           Durum iter et vitae magnus labor.
&lt;/poem&gt;
Et Arator subdiaconus primo versu terminalem genitivi syllabam displosit dicens:
&lt;poem&gt;
          Moenibus undosis bellorum incendia cernens.
&lt;/poem&gt;
Et infra elegiaco versu subjunxit:
&lt;poem&gt;
          Inque humeris ferimur te relevante piis.
&lt;/poem&gt;
Et Andreas orator inquit:
&lt;poem&gt;
          Filius ipse hominis, qui Deus est hominis;
&lt;/poem&gt;
propterea namque has duas metaplasmorum species [0173B] ex numero 24 indagare et explanare nisus sum, quia per omne corpus poeticorum librorum satis frequenter insertae sunt, et nisi sagaci subtilitate praecognitae fuerint, diversa impedimentorum obstacula scandentibus [ ''Maius add.'' velut iter carpentibus] generare solent. Idcirco diversos versus metrorum ad synaloephae metaplasmum congruentes catervatim congessimus, quatenus his perspectis nullum deinceps explosae collisionis chaos latebrosum confractae synaloephae barathrum lucem scandentis confundat, aciemque legentis obtundat.
 
Igitur, tripartita heroici hexametri perpendicula, ut certius cognosci queant, strictim summatimque expedire conabor, sicut prisca veterum auctoritas tradidisse memoratur. Videor itaque mihi hoc planius [0173C] et apertius posse patefacere, si per interrogationem et responsionem pauxillulum reciprocis vicibus stylus varietur, quemadmodum beatus Augustinus per multa librorum corpora, hoc est Soliloquiorum, et de libero Arbitrio, et eo quem de Magistro praetitulavit, et sex libris quae de Musica fecisse comprobatur; vel Isidorus duobus voluminibus quae Synonyma vel Polyonyma protitulantur. Quod genus dictandi ab undecima appellativorum nominum specie translatum reor. Hoc itidem Junilius instituta regularia, quae a Paulo Syrorum scholis naviter instructo didicerat. Primasio sedis apostolicae pontifici scribens: Ne aliqua, inquit, confusio per antiquariorum, ut assolet, negligentiam proveniret, magistro M. Graecam litteram, discipulis D. proposui, ut ex [0173D] peregrinis characteribus, et quibus Latina scriptura non utitur, error omnis penitus auferatur, melius quippe et sagacius hoc argumento velut quibusdam cotibus animorum ingenia acuuntur. Idcirco, praetermissis reliquorum metrorum generibus, quae centenis varietatum speciebus dirimuntur, praestantissimas dactylici hexametri regulas, quod caeterorum arcem et infulas possidet, praedictis litterarum characteribus vicatim et alternatim positis pandamus.
 
'''D.''' Quot sunt genera versuum in dactylico metro?
 
'''M.''' Quinque.
 
'''D.''' Quod est dactylicum metrum?
 
'''M.''' Quod constat dactylo et spondaeo.
 
'''D.''' Nonne plerumque ultimus pes trochaeo terminatur?
 
'''M.''' [0174A] Quia nonnulli, metricae artis peritia praediti, hunc pedem de versu excludendum censuerunt, quia omnis syllaba in ultimo versu adiaphoros est, id est, indifferenter accipitur, nec interest utrum corripiatur an producatur. Unde a quibusdam vitiosus versus putatur qui trochaeum admittit. Nam ratio exigit ut in pleno versu viginti quatuor tempora sint: admisso itaque trochaeo, minuitur temporum numerus, et erunt tempora viginti tria, qui est versus colophos.
 
'''D.''' Superius dixisti quinque genera versuum esse in dactylico hexametro; quae sint nominatim dicito.
 
'''M.''' Hexameter, pentameter, tetrameter, trimeter, dimeter.
 
'''D.''' ''Hexameter'' rectius dicitur an ''hexametrus?'' 
 
'''M.''' [0174B] Utrumque, ut ''Evander, Evandrus,'' quorum unum venit ex Graeco, alterum ex Latino.
 
'''D.''' Hexameter ergo sive hexametrus, quot pedibus caeditur?
 
'''M.''' Sex: dactylo et spondaeo circum se positis aut alterna interpositione variatis.
 
'''D.''' Hexametri versus genera quot sunt?
 
'''M.''' Tria.
 
'''D.''' Quae?
 
'''M.''' Hexameter dactylicus, hexameter heroicus, hexameter iambicus, qui et senarius, qui constat ex simplicibus sex, idemque ex duplicibus trimeter.
 
'''D.''' Quid ergo, si versus hexameter sex spondaeis constiterit, poterit dici dactylicus?
 
'''M.''' Vocatur quidem versus spondiazon, sed metrum dactylicum: nam ejusmodi compositio non nisi in dactylicum metrum cadit.
 
'''D.''' Qui sunt versus hexametri dactylici?
 
'''M.''' [0174C] Qui tantum sex pedibus dactylicis constant, praeter bella et facta heroum quodlibet aliud continentes, ut puta sunt Bucolica et Georgica caeteraque hujuscemodi.
 
'''D.''' Qui sunt hexametri heroici?
 
'''M.''' Qui bella et heroum res gestas complectuntur, veluti est Ilias Homeri, vel Aeneis Virgilii, vel Lucani praelia Caesaris et Pompeii decantantis.
 
'''D.''' Qui est pes quintus?
 
'''M.''' Dactylus.
 
'''D.''' Quare quintus dactylo competit?
 
'''M.''' Quia semper in versu, exceptis aliis locis quibus varie ponitur, quintam regionem proprie obtinet, minusque lenis est versus qui quinto loco spondaeum habuerit, et vocatur spondiazon ut est ille: [0174D] 
&lt;poem&gt;
          Aut leves ocreas lento ducunt argento,
&lt;/poem&gt;
et ideo nec in fine dactylus debet poni nec spondaeus in quinto loco. Ideo spondaeus a quibusdam imus pes cognominatur, quod regionem sextam sibi vindicet.
 
'''D.''' Qui modus est syllabarum in versu dactylico hexametro heroico?
 
'''M.''' Omnis versus hexameter dactylus sive heroicus a duodecim syllabis crescit usque ad XVII; nam qui imus est habet syllabas non minus quam duodecim.
 
'''D.''' Quid ergo, nonne plerumque invenimus versum XVIII aut XIX seu XX syllabarum, ut sunt hi:
&lt;poem&gt;
          Sed revocare gradum superasque evadere ad auras.
&lt;/poem&gt;
Item.:
&lt;poem&gt;
          Laurus erat tecti in medio, in penetralibus altis.
&lt;/poem&gt;
Item: [0175A] 
&lt;poem&gt;
          Aut onera accipiunt venientum, atque agmine facto.
&lt;/poem&gt;
Item:
&lt;poem&gt;
          Chara mihi ante alias, etc., usque Dianae.
&lt;/poem&gt;
 
'''M.''' Sunt quidem plerique syllabarum XVIII, aut vero XIX, raro et XX aut vix aut nequaquam reperiri queunt. Verum sciendum est in metrica ratione nunquam computari eas syllabas quas superius diximus synaloephae metaplasmum intercipere; quo fit ut omnes illi versus qui supradictum syllabarum numerum videntur excedere, detractis synaloephis, ad XVII aut XVI, vel etiam ad XV, redigantur, veluti sunt illi quos supra exempli gratia posueras. Unde sciendum est nullum versum dactylicum hexametrum inveniri posse qui numerum syllabarum XVII videatur excedere. Itaque omnis versus dactylicus hexameter [0175B] infra hunc numerum usque ad duodecimam syllabam terminatur.
 
'''D.''' Precor hoc lucidius expone et clarius enodari.
 
'''M.''' Versus dactylicus hexameter, si solis spondaeis constiterit, erit XII syllabarum. Si unum dactylum habuerit, XIII; si duos, XIV; si tres, XV; si quatuor, XVI; si quinque XVII. Ita toties una syllaba crescit quoties dactylus accesserit.
 
'''D.''' Hexameter versus dactylicus per quot species variari decernitur?
 
'''M.''' Quantum metrica ratio declaratur, XXXII schemata habet.
 
'''D.''' Has schematum species per ordinem apertius explana?
 
'''M.''' In versu XII syllabarum, una species est: hic est quem superius diximus monoschemum nuncupari, is quippe sine ulla varietate omnes in se [0175C] spondaeos habet, qui ob hoc spondiazon vocatur, ut est:
&lt;poem&gt;
          Hi producuntur legati Minturnenses,
&lt;/poem&gt;
quod genus versificationis adeo durum et horrens est, ut Albinus in libro quem de metris scripsit vetet
&lt;poem&gt;
          Spondaeis totum concludere versum.
&lt;/poem&gt;
Sed adjuncto dactylo quinta regione apertius comitur.
 
'''D.''' In versu XIII syllabarum quot schemata sunt?
 
'''M.''' Quinque, sine dubitationis scrupulo.
 
'''D.''' Quomodo, quave ratione?
 
'''M.''' Ibi quippe unus dactylus inter spondaeos admissus omnibus quinque locis libere decurrit.
 
'''D.''' Ad indagandos bis XVI dactylicos metrorum anfractus meditantium mentes facilius flectuntur, prolatis exemplorum formulis, stolide obstrusum [0175D] ignorantiae latibulum illustrantibus, quam nuda garrulorum loquacitate verborum?
 
'''M.''' Versus XIII syllabarum hexametri singulari dactylo cum quaterno spondaeo constans quinas, ut diximus, sibi usurpat species. Ponitur loco primo dactylus ita:
&lt;poem&gt;
          In cruce confixus mundum Christus salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, ita:
&lt;poem&gt;
          Christus Filius Aeterni salvavit mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio, ita:
&lt;poem&gt;
          Christus per lignum crucis aufert mundi noxam.
&lt;/poem&gt;
Loco quarto, ita:
&lt;poem&gt;
          Scandens in ligno Christus dedit arrham vitae.
&lt;/poem&gt;
Loco quinto, ita:
&lt;poem&gt;
          Suspendens mundi Christus peccamina dempsit.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versus XIV syllabarum quot schemata habet?--M [0176A] Certissima definitione, decem schematibus constat.
 
'''D.''' Da per ordinem earumdem specierum rationem?
 
'''M.''' Aut enim primo et secundo loco dactylus ponitur, aut primo et tertio, aut primo et quarto, aut primo et quinto, aut secundo et tertio, aut secundo et quarto, aut secundo et quinto, aut tertio et quarto, aut tertio et quinto, aut quarto et quinto. Hoc modo decupla schematum species alternatim inserta supputatur.
 
'''D.''' Da exemplis horum probationem?
 
'''M.''' Juvencus Hispanus primo prologi versu hujus rei notitiam pandit:
&lt;poem&gt;
          Immortale nihil mundi compage tenetur.:
&lt;/poem&gt;
Scandit ita: ''immor, tale ni, hil mun, di com, page te, [0176B] netur.'' Et infra:
&lt;poem&gt;
          Accumulant quorum famam laudesque poetae.
&lt;/poem&gt;
Sedulius itidem in praefatione metrica quae hexametro et pentametro catalectico decurrit, primum versum decaschemum texuit:
&lt;poem&gt;
          Paschales quicunque dapes conviva requiris.
&lt;/poem&gt;
Juvenalis Satyrarum libro V:
&lt;poem&gt;
          Magna quidem sacris quae dat praecepta libellis.
&lt;/poem&gt;
Scandit enim: ''magna qui, dem sa, cris quae, dat prae, cepta li, bellis.'' Item infra:
&lt;poem&gt;
          Quae tam festa dies aut cesset prodere furem?
&lt;/poem&gt;
Lucanus, libro decimo:
&lt;poem&gt;
          Felix praedo jacet terrarum vindice facto.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versibus istis, quos exempli gratia protulisse visus es, nequaquam omnes decem schematum regulae [0176C] liquido patuerunt. Sed tantum tres formulae, id est, dactylus loco primo et quinto, item loco secundo et quinto, item loco tertio et quinto; residua vero schemata necdum prolata delitescunt. Quamobrem operae pretium reor ut id quod passiva definitionis generalitate non ad integrum promulgaveras, nunc per ordinem eorumdem schematum recapitulando nequaquam semiplena specialitate examussim enucleare studeas.
 
'''M.''' Versus heroicus hexameter XIV syllabas primo loco et secundo dactylum recipit ita:
&lt;poem&gt;
          Arbiter omnipotens mundi dempsit peccata.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et tertio dactylum, ita:
&lt;poem&gt;
          Abstulit in ligno Deus omnem mundi labem.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et quarto, ita: [0176D] 
&lt;poem&gt;
          Lurida quassavit diri Deus Orci sceptra.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et quinto, ita:
&lt;poem&gt;
          Triverat in ligno pendens mundi mala Christus.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo et tertio dactylum:
&lt;poem&gt;
            Christus de cruce tetra tulit mundi peccata.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus de cruce contrivit mala mundi cuncta
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus purgavit generis maculas humani.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Sacra salvavit genus humanum cruce Christus.
&lt;/poem&gt;
Loco quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus nos servet jam crimina cuncta relaxans.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versus XV syllabarum quot schemata complectitur?
 
'''M.''' Juxta quod veterum auctoritates patefecerunt, [0177A] decem schematibus, ut ille prior, componitur. Nam sicut in illo XIV syllabarum dactylus decies variatur, ita in hoc spondaeus toties invertitur.
 
'''D.''' Harum rerum exempla versibus ad hanc speciem pertinentibus doceri desidero.
 
'''M.''' Lucanus libro octavo explanat dicens:
&lt;poem&gt;
          Ardua quippe fides robustos exigit annos.
&lt;/poem&gt;
Idemque libro quinto
&lt;poem&gt;
          Fertur ad aequoreas ac se projecit in undas.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''fertur ad, aequore, as ac, se pro, jecit in, undas.'' Virgilius, in Georgicis:
&lt;poem&gt;
          Ascraeumque cano Romana per oppida carmen.
&lt;/poem&gt;
Et Paulus Quaestor ait:
&lt;poem&gt;
          Arbiter aurarum qui fluctibus imperat atris. 
&lt;/poem&gt;
[0177B] Ergo hujuscemodi versus decaschemi dicuntur.
 
'''D.''' Hujuscemodi responsionis argumento mihi minime satisfactum esse arbitror, nisi ea quae particulatim versibus excerpta sunt universaliter astipulatione decupla accumulentur.
 
'''M.''' Versus hexameter quindecim syllabis, tribus dactylis constans, dena, ut diximus, continet schemata, hoc modo: loco primo, secundo et tertio dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles mundum salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo et quarto:
&lt;poem&gt;
          Jam memoranda Dei proles cruce servat saecla.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          En veneranda Dei proles salvat cruce mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          In cruce suspensus sine crimine salvat mundum. 
&lt;/poem&gt;
[0177C] Loco primo, tertio et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Omnibus in ligno tribuit sperare salutem.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          In cruce confixus jam saecula prisca novavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio et quarto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Mundum jam veneranda Dei soboles salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christo concelebretur honor qui saecla gubernat.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, quarto et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christo concelebret praeconia debita mundus.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quarto et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Emptus Christo, concelebrans cane carmina, mundus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' In versu XVI syllabarum quot schemata continentur?
 
'''M.''' Totidem species habet quot in tredecim jam patefecimus, id est, quinque.
 
[0177D] D. Da horum schematum argumenta ex libris auctorum prolata?
 
'''M.''' Lucanus libro tertio:
&lt;poem&gt;
          Fractarum subita ratium periere ruina.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim: ''fracta, rum subi, ta rati, um peri, ere ru, ina.'' Et notandum quod hic versus et caeteri similes apud metricos laudabiles habentur, ubi nunquam in scansione integra pars orationis dirempta reperitur, sicut in aliis schematum ordinibus crebro invenitur. Paulus Quaestor in gratiarum actione ait:
&lt;poem&gt;
          Oceanum rapidis linquens repetensque quadrigis.
&lt;/poem&gt;
Virgilius in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Pergite, Pierides, Chromis et Mnasilus in antro.
&lt;/poem&gt;
Persius Flaccus binis versibus junctis ait:
&lt;poem&gt;
          Nonne quidem hoc studeo populatis ut mihi nugis
Pagina tergescat dare pondus idonea fumo.
&lt;/poem&gt;
Itaque, sicut in versu tredecim syllabarum dactylus [0178A] quinque locis invertitur, ita in hoc sedecim syllabarum spondaeus iisdem locis alternare cognoscitur, et dicuntur pentaschemi propter praedicta quinque schemata.
 
'''D.''' Eorumdem schematum species, quae ordine praepostero poeticis versibus prolatae sunt, per ordinem legitime quinquies quinquies quadrare absurdum non opinor.
 
'''M.''' Heroicus versus XVI syllabis, quatuor dactylis constans, quinque species continet, ita: Loco primo, secundo, tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles cruce salvat mundum
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo, tertio, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles salvat cruce mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo, quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          En veneranda Dei proles cruce saecla coruscat. 
&lt;/poem&gt;
[0178B] Loco primo, tertio, quarto, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam pietas immensa Dei cruce cuncta beavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio, quarto, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Mundum jam veneranda Dei soboles cruce salvat.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid igitur, in versu syllabarum decem et septem quot schemata autumas calculanda?
 
'''M.''' Similiter in eo, ut in XII syllabis, unum schema contineri astipulor.
 
'''D.''' Quomodo vel quo pacto fieri potest ut minimus versus et maximus concordi schematum lege decurrant, cum tantopere syllabarum numero discrepent?
 
'''M.''' Quia ibi spondaeus quinque constat locis: hic vero dactylus totidem locis inseritur, excepto ultimo pede, quem necesse est disyllabum esse, ne syllabarum amplior numerus accrescat.
 
[0178C] D. Dogmatistae sententiis et doctoris sermonibus credula praecordia pando, sed tamen id certius ex priscis veterum poematibus experiri cupio.
 
'''M.''' Chronica Eusebii Virgilium imminente metu mortis cecinisse tradunt, et epigramma, quod epitaphium vocatur, ad suprema exsequiarum funera composuisse dicendo:
&lt;poem&gt;
          Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Mantua, me genu, it Cala, bri rapu, ere te, net nunc.'' Quem Lucanus aemulans, his verbis imitabatur dicens:
&lt;poem&gt;
          Corduba me genuit, rapuit Nero; praelia dixi.
&lt;/poem&gt;
Idem libro sexto:
&lt;poem&gt;
          Undique praecipiti scopulis removentibus aequor.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''undique, praecipi, ti scopu, lis remo, [0178D] ventibus, aequor.'' At vero praedictus vates Mantuanus alibi ita refert:
&lt;poem&gt;
          At tuba terribilem sonitum procul aere canoro.
&lt;/poem&gt;
Sedulius et de monoschemo versu inter caetera sic ait:
&lt;poem&gt;
          Laudat et egregiae tribuit sua vota rapinae.
&lt;/poem&gt;
Eodem modo Prosper in Epigrammatibus cecinit dicens:
&lt;poem&gt;
          Recta volens animus, sapiens et amator honesti.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid ergo, nunquamne dactylus in fine ponitur?
 
'''M.''' Potest quidem, ut vult Virgilius, sed non in eo qui caeteros omnes dactylos habet; veluti in Georgicis:
&lt;poem&gt;
          Aut spumas miscent argenti vivaque sulphura,
&lt;/poem&gt;
quem quidam invertentes sic legunt: [0179A]
&lt;poem&gt;
          . . . . . et sulphura viva.
&lt;/poem&gt;
Rursus idem libro sexto Aeneidos:
&lt;poem&gt;
          Bis patriae cecidere manus, quin protinus omnia,
&lt;/poem&gt;
quem quidam per synaloepham excludunt, nec intelligentes synaloepham tunc esse cum vocales inter se confligunt, seu solae, uti Virgilius, libro IV:
&lt;poem&gt;
          Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna!
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus, libro V:
&lt;poem&gt;
          Saeva quies pelagi moestoque ignava profundo; 
&lt;/poem&gt;
seu interposita consonante, ut:
&lt;poem&gt;
          Longius et volvens fatorum arcana movebo;
&lt;/poem&gt;
quod nequaquam in praedicto libro asseri potest; quippe absolutus pes est ''omnia,'' ut in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Omnia fert aetas
          Omnia vincit amor.
&lt;/poem&gt;
Posset itaque versus etiam ex dactylis sex constare [0179B] si moderno tempore metrici non refutarent, veluti versus ille est:
&lt;poem&gt;
          Interea tenero mihi bucula pascere gramine;
&lt;/poem&gt;
et alibi
&lt;poem&gt;
          At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quomodo his versibus, qui dactylo terminantur, metrici vocabulum indiderunt?
 
'''M.''' Apud metricos quidem hujuscemodi versus catalectici nuncupantur, ut:
&lt;poem&gt;
          Sidera pallida defugiunt face territa luminis,
&lt;/poem&gt;
ita et superiores duo.
 
[ ''Maius om.:'' D. Enumeratis ergo XXXII schematum ordinibus, magnopere efflagito ut enucleato exemplorum serie regulariter edisseras quot species in carminibus Virgilii, vel Lucani, seu Persii Flacci, aut Terentii Afri, deprehendi queant.
 
'''M.''' Ex supradictis [0179C] speciebus XXXII non amplius quam decem et septem in poematibus memoratorum investigare valui, excepto Terentio, qui cum Comoediarum volumina, Menandrum secutus, non heroicis versibus componeret, earum prologus cum ab aemulis dente canino carperetur, in defensionem sui velut Apologeticus senis dabatur.
 
'''D.''' Easdem decem et septem species certius cognoscere concupisco.
 
'''M.''' In versu tredecim syllabarum duo schemata deprehenduntur a Virgilio assumpta, hoc secundo loco et quinto, nam secundo duos tantum dactylos reperiuntur ( ''sic'' ), ut:
&lt;poem&gt;
          Aut leves ocreas lento ducunt argento.
&lt;/poem&gt;
aut quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Se duo selecti ferro qui scindere vallum. 
&lt;/poem&gt;
[0179D] Et infra:
&lt;poem&gt;
          Ductores Teucrum primi dilecta juventus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu XIV syllabarum quot species assumptae sunt?
 
'''M.''' Septem [ ''F.'' tres] tantum; aut enim primo et quinto loco dactylus inseritur, ut:
&lt;poem&gt;
          Filius huic contra, qui torquet sidera mundi.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Et nox atra polum bigis subvecta tenebat.
&lt;/poem&gt;
Aut quarto et quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Stridens trajecto haesitae patefacta cerebro.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu quindecim syllabarum quot schematibus fungebatur?
 
'''M.''' Quamvis hujuscemodi versus decaschemus vocitetur, senas [ ''F.'' quinas] tamen ex eodem assumpsit species; nam aut primo et secundo loco spondaeus reperitur, ut: [0180A] 
&lt;poem&gt;
          Scindit se nubes et in aethera purgat apertum.
&lt;/poem&gt;
Aut primo et tertio, ut:
&lt;poem&gt;
          Interclusit hiems et terruit Auster euntes.
&lt;/poem&gt;
Aut primo et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Cum fletu, precibusque tulit, per sidera testor.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Jamque vale! torquet medios nox humida cursus,
&lt;/poem&gt;
Aut tertio et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Ascanius meriti tanti non immemor unquam.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu sedecim syllabarum quot species sibi usurpasse deprehenditur?
 
'''M.''' Licet hunc versum Graeci pentaschemum dixerint, praefatus tamen poeta quatuor species inde assumpsit, quia aut primo loco spondaeus invenitur, ut:
&lt;poem&gt;
          Carthago premat Ausoniam, nihil urbibus inde;
&lt;/poem&gt;
et alibi binis versibus, ut: [0180B] 
&lt;poem&gt;
          Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta
          Victoremque ferant morientia lumina Turni.
&lt;/poem&gt;
[ ''Suppl.'' Aut secundo] ut:
&lt;poem&gt;
          Dentibus infrendens gemitu; graditurque per aequor.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et tertio, ut [ ''F. leg.'' Aut tertio, ut]:
&lt;poem&gt;
          Graiugenumque domos suspectaque liquimus arva.
&lt;/poem&gt;
Aut quarto et quinto, ut [ ''F. leg.'' Aut quarto, ut]:
&lt;poem&gt;
          Hunc cape consiliis socium et conjunge volentem.
&lt;/poem&gt;
Item:
&lt;poem&gt;
           Ascanius galeam ante pedes projecit in amnem.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Porro ex versu decem et septem syllabarum quot species assumpsit?
 
'''M.''' Unius tantum schematis sorte gratulatur, sine quo aliorum schematum speciebus funditus carere cognoscitur: quae Graece monoschemus versus vocatur, cum praeter ultimum [0180C] pedem caeteri omnes dactylica fungantur scansione, ut:
&lt;poem&gt;
          Nos procul inde fugam trepidi celebrare recepto.
&lt;/poem&gt;
Item primus versus duodecimi libri:
&lt;poem&gt;
          Panditur interea domus omnipotentis Olympi.
&lt;/poem&gt;
Et in duodecimo:
&lt;poem&gt;
          Tum lapis ipse viri vacuum per inane volutus.
&lt;/poem&gt;
Et in Georgicis:
&lt;poem&gt;
           Ille volat simul arva fuga simul aequora verrens.]
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est versus heroicus catalecticus?
 
'''M.''' Praebet Virgilius exemplum, dicens:
&lt;poem&gt;
          Et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''et tuni, cae mani, cas et hab, ent redi, micula, mitrae.'' Idem, libro XI:
&lt;poem&gt;
          Fecerat et tenui telas discreverat auro. 
&lt;/poem&gt;
[0180D] Et libro Judicum:
&lt;poem&gt;
          Septuaginta prius truncarat corpora regum.
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus libro tertio:
&lt;poem&gt;
          Primus Caesareis pelagi decus addidit armis.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est versus hypercatalecticus hexameter?
 
'''M.''' Ubi certo numero sex pedum una syllaba subnectitur.
 
'''D.''' Profer versum hoc modo compositum.
 
'''M.''' 
&lt;poem&gt;
          Alma Venus Paphon ingreditur, rosa luceat ex aditis,
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Rumpere claustra manu socios gelidis dare de scopulis.
&lt;/poem&gt;
Simul et in pentametro dactylico hypercatalecticus versus admittitur, ut:
&lt;poem&gt;
          O Deus omnipotens largire viam precibus.
&lt;/poem&gt;
Et alibi: [0181A] 
&lt;poem&gt;
          Pulchra puella comas ambit sibi palmitibus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quot sunt species in caesura hexametri versus.
 
'''M.''' Quatuor.
 
'''D.''' Pande nominatim earumdem vocabula caesurarum.
 
'''M.''' Districtus, divisus, mistus, Priapeius.
 
'''D.''' Quis est versus districtus?
 
'''M.''' Qui in scansione pedum nunquam orationem accommodat integram.
 
'''D.''' Melius exemplis quam nuda verbositate informor.
 
'''M.''' Praebet Arator exemplum:
&lt;poem&gt;
          Mortalisque sibi studium proponat origo.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Morta, lisque si, bi studi, um pro, ponat o, rigo.'' Ecce nulla oratio integra in quolibet pede reperta est. Idem, alibi:
&lt;poem&gt;
          Largiri salvantis opem numerusque dierum. 
&lt;/poem&gt;
[0181B] Item Prosper in Epigrammatibus:
&lt;poem&gt;
          Fallaces semper curis torquentur amaris.
&lt;/poem&gt;
Virgilius:
&lt;poem&gt;
          Infandum, regina, jubes renovare dolorem.
&lt;/poem&gt;
Symposium poeta districtum versum protulit, dicens:
&lt;poem&gt;
          Dulcis odor nemoris, flamma fumoque fatigor.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est divisus versus?
 
'''M.''' Qui in scandendo partes orationis separatas habet, id est ut quot pedes habet, tot et orationes, ut puta:
&lt;poem&gt;
          Dic mihi, Clio, quisnam primus fingere versus;
&lt;/poem&gt;
sed hujusmodi versum penthemimere vel hepthemimere carentem modernus usus in hexametro dactylico non libenter admittit.
 
'''D.''' Quis est versus mistus?
 
'''M.''' Qui utrumque in se habet, id est partem districti et partem divisi.
 
[0181C] D. Facilius ratione flector, si exemplo probaveris?
 
'''M.''' Virgilius, libro IV:
&lt;poem&gt;
          At regina gravi jamdudum saucia cura.
&lt;/poem&gt;
Et infra:
&lt;poem&gt;
          Vulnus alit venis et caeco carpitur igne.
&lt;/poem&gt;
Et Sibylla prophetissa ait:
&lt;poem&gt;
          Denumerat tacitis tot crimina conscius ultor
&lt;/poem&gt;
Et alibi poeta dicit:
&lt;poem&gt;
          Petrus apostolicae qui culmina praesidet arcis.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Petrus ap, ostoli, cae qui'' (ecce pars districti), ''culmina, praesidet, arcis'' (ecce pars divisi).
 
'''D.''' Quis est versus caesurae Priapeiae?
 
'''M.''' Qui in Priapeio metro deprehenditur ascriptus.
 
'''D.''' Quale est metrum Priapeium?
 
'''M.''' Cum hexametro [0181D] versu primi tres pedes concatenati inter se a reliquis tribus sequentibus divisi separatique sunt.
 
'''D.''' Harum rerum experimenta authenticis versibus doceri desidero?
 
'''M.''' Virgilius in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Ut puero Phoebi chorus assurrexerit omnis.
&lt;/poem&gt;
Item Sibyllinus versus hoc idem declarat:
&lt;poem&gt;
          Vivat ut aeterno bonus, ac malus ardeat igne.
&lt;/poem&gt;
Item Symposius:
&lt;poem&gt;
          Ore procax non sum, non sum temeraria lingua.
&lt;/poem&gt;
Virgilius:
&lt;poem&gt;
          Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Unde dictum est Priapeium metrum?
 
'''M.''' Quod pleraque carmina hujuscemodi in honorem [0182A] Priapi conscripta sunt: propter quod multi volunt hoc genus compositionis Bucolico carmini magis convenire.
 
'''D.''' Quod est Pythium metrum?
 
'''M.''' Idem quod hexametrum.
 
'''D.''' Unde dictum est Pythium?
 
'''M.''' Quidam arbitrantur ob id quod hoc genere metri oracula primo Apollini sint edita, qui interfecto Pythone Pythius dictus est, qui, ut fertur, cum in Parnasso Pythonem serpentem in vindictam matris sagittis insequeretur, accolae Delphici hoc illum versu et facundiae cothurno extulerunt.
 
'''D.''' Quot πάθη in dactylico et hexametro inserta astipularis? vel quid sunt πάθη?
 
'''M.''' Πάθη quidem Latina lingua passiones dicuntur. Sunt autem numero [0182B] sex, acephalon, procephalon, lagaron, procylon, dulicheron, miuron vel spicode.
 
'''D.''' Quid est acephalon?
 
'''M.''' Versus sine capite, cum prima syllaba contra naturam corripitur.
 
'''D.''' Da exemplum auctoritate probatum.
 
'''M.''' Virgilius secundo versu Aeneidos acephalo posuit dicens:
&lt;poem&gt;
          Italiam fato profugus.
&lt;/poem&gt;
Etenim barbarismo tribrachum pro dactylo admisit. Sic et caeterae passiones aut in medio aut in fine inseruntur.
 
'''D.''' Quia longum est ut sciscitatio et solutio earumdem passionum per ordinem enucleetur, saltem extremitas pandatur. Quid et miuron vel sphicodium?
 
'''M.''' Μῦς Latine mus vel sorex interpretatur. [0182C] Ex eadem prima positione derivativum ducitur ''miurus'' vel ''miurinus'' vel ''soricinus.''
 
'''D.''' Quid astruis esse sphicodin?
 
'''M.''' Σφὴξ dicitur Graece crabro, unde derivatur ''sphicodis,'' et tamen ''miurus'' vel ''sphicodis'' ad unam significationis regulam pertinere noscuntur, quia utraque animalia tenui et gracili membrorum extremitate terminantur. Ita et versus qui pyrrhichio clauditur.
 
'''D.''' Quae est caesura penthemimeris, et qualiter interpretatur?
 
'''M.''' Penthemimeris Latine semiquinaria dicitur; ἥμισυ quippe semis est; sicut hemisphaerium, semisphaera Latina lingua intelligitur, id est dimidia pars poli supra aut infra terram aequis lancibus librata. Nam penthemimeris in versu heroico dicitur ubi post duos pedes sequitur syllabA] 0182D] quae partem terminet orationis, ut:
&lt;poem&gt;
          Truncum terra tegit, latitant in cespite lymphae.
&lt;/poem&gt;
 
Item Prosper in aenigmatibus de oratione Domini:
&lt;poem&gt;
          Cum prece sanguineas fundebat corpore guttas.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid est hepthemimeris?
 
'''M.''' Latine semiseptenaria appellatur caesura, cum post tres pedes sequitur syllaba partem orationis terminans, ut:
&lt;poem&gt;
           Musa, mihi causas memora.
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Nec pepli radios poscunt.
&lt;/poem&gt;
Item Phocas:
&lt;poem&gt;
          Te longinqua petens comitem sibi ferre viator.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quae est caesura trititrochaici, vel tritustrochaeus?
 
'''M.''' Cum tertio loco per dactylum terminatur, sicut poeta promisit, dicens: [0183A] 
&lt;poem&gt;
          Hoc volo, ne breviter mihi syllaba prima legatur.
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Nec jam terra vocor, licet ex me terra paretur.
&lt;/poem&gt;
Item epigramma Prosperi tritontrochaeon protulit:
&lt;poem&gt;
          At bona, quae vere bona sunt, nec fine tenentur.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quae est definitio caesurae tetartitrochaici, quam quidam tetartebucolicon nuncupant?
 
'''M.''' Cum in quarto loco vel regione pars orationis cum dactylo terminatur.
 
'''D.''' Manifestis exemplorum formis hoc evidentius reserari rogo.
 
'''M.''' Virgilius, prima ecloga infit:
&lt;poem&gt;
          Nos patriae fines et dulcia linquimus arva.
&lt;/poem&gt;
Et infra:
&lt;poem&gt;
          Saepe tener nostris ab ovilibus imbuet agnus.
&lt;/poem&gt;
Hoc idem Paulinus primo versu:
&lt;poem&gt;
          Annua vota tibi remeant, simul annua linguae. 
&lt;/poem&gt;
 [0183B] Et notandum quod regula Bucolici carminis exigit ut quartus pes dactylo semper clauderetur, quod Virgilius victus operis difficultate neglexit.
 
'''D.''' Postquam ancipitem metricae artis scrupulum luce clarius digessisti, jam tempus et ordo rerum exigit ut promissa aenigmatum problemata luculentae urbanitatis versibus patefacias, ac deinceps singulorum quorumque pedum, excepta synzugiarum superflua confusione, rationem regulariter inculces.
 
'''M.''' Jam dudum id facere satagerem, nisi scrupulosae interrogationes tuae anticipantes festinationem meam vi quadam praeoccuparent.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>ho5ilz3jqqal193wh38w2oefysk0a5t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267532</id>
      <parentid>267531</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T17:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65779" sha1="fsabxigl9p6aeawuy2sytzojpqa8fnc" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aldhelmus Schireburnensis 
|OperaeTitulus=Epistola ad Acircium, sive Liber se septenario et de metris, aenigmatibus ac pedum regulis
|OperaeWikiPagina=
|Annus= Saeculo VIII
|SubTitulus=  
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
 
'''[[Patrologia Latina/89|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 89]]'''
 
[0161B] Domino praestantissimo et prae caeteris dignitatum gradibus glorificando, mihique jam dudum spiritualis clientelae catenis connexo, illustri Acircio, Aquilonalis imperii sceptra gubernanti, illustris regalis regni regimina dispensanti, Aldhelmus catholicae vernaculus Ecclesiae, immarcescibilem sempiternae sospitatis salutem.
 
Non ambigo, reverentissime fili, sed profundae credulitatis frena relaxans confido, quod provida sagacitatis vestrae praecordia reminiscantur nos ante bis bina lustrorum volumina inextricabile conglutinati foederis pignus pepigisse, et spirituali sodalitatis vinculo devotae charitatis contubernia copulasse; nam pridem tempore pubertatis nostrae cum septiformi spiritualium charismatum munificentia vestrA] 0161C] solers indoles sub manu venerandi pontificis ornaretur, paternum memini me [ ''Par. om.'' me] nomen adeptum, teque adoptivae dignitatis vocabula cum coelestis gratiae praerogativa sortitum, quem videlicet spiritualium incrementorum fructum propheticus sermo allegoricis aenigmatibus explanans designat virgultum in typo beatae et incorruptae Dei Genitricis de radice Jessae fecundis palmitibus pullulasse, et purpureum serculorum flores mysticis obumbrationibus prolapsi recuperatorem mundi praefigurantem, chirographumque protoplastorum misericorditer abrogantem cum septeno sapientiae intellectu, caeterarumque virtutum Spiritum germinasse; idem namque septiformis sacramentorum numerus sacrosanctis testamentorum miraculis [ ''Par.,'' oraculis] frequentissime [0161D] astipulatur: cujus numeri mysterium iterata replicatione revolvens, de amoenissimo Scripturarum paradiso, quasi quosdam campestrium cauliculos aut vernantes pratorum flosculos coacervans, ad unius coronae texturam congerere nitar, ut evidentius in propatulo patescat, cunctisque scrutinio scrutantibus luce limpidius clarescat, a quantis profectibus quamque sacratis ordinibus nostrae necessitudinis primordia et necdum matura rudimentorum [0162B] tirocinia originaliter processerint, pullulaverint, viguerint. Hic, inquam, septiformis laterculorum numerus ab ipso nascentis mundi primordio sacer oriundus exstitit. Nam non solum universitas totius creaturae quam volubilis et agilis polorum vertigo et bina cingunt hemisphaeria, septenario hebdomadis simplae curriculo specie multiforma patrata narrantur; cum tamen in ictu et atomo vivens in aeternum creaverit omnia simul, verum etiam optata futurorum requies promissorum et beata perennis vitae felicitas, quae singulis quibusque meritorum emolumentis recompensabitur, non nisi septena per temporum incrementa millenario numero sequestrata reproborum caterva insontibus et piaculorum crimine carentibus tribuatur [ ''Par.,'' tribuitur] ejusdem quoque supputationis [0162C] sacramenta patuerunt si prisca commemorans ab origine pandam cum horrenda cataclysmorum irruptio, mortalium flagitia coercens, et coelestis vitae pervicaciam ultricibus undis abluens, cuncta quae reciproco corporeae vivacitatis spiraculo vescebantur, exceptis ad propagationem sobolis futurae relictis, usque ad internecionem necaret, diramque Stygii Plutonis ingluviem exsanguinibus miserorum animabus crudeli strage satiaret. De mundis septena coenaculum et tristegam sive, ut altera continet translatio, bicameratam leguntur arcam gregatim ingressa. Septenaria similiter pignorum Job prosapia in principio libri quod prosa contexitur et deinceps secundum Hebraeos dactylo spondaeoque scandere fertur, et septem lanigerarum pecudum descriptA] 0162D] summa narrantur. Rursusque in calce voluminis idem bidentium numerus ad remunerandam illustris patientiae palmam in duplum restitutus praedicta mysteriorum arcana praefigurasse monstratur. Denique Isaias nequaquam pars ultima prophetantium, septem matronas, sub typo septem Ecclesiarum, virum unum apprehendisse, Christum videlicet coelestium et terrestrium reconciliatorem, contestatur. Eliae autem, scelera populi crudelis lamentanti et lugubrem interfectionem [0163A] vaticinantium conquerenti, divinis dictum est oraculis: ''Reliqui mihi septem millia virorum qui non curvaverunt genua ante Baal;'' qui dum orbatae Sunamitis sobolem crudelis lethi sorte sopitam septies artus artubus membraque membris copulans suscitaverat, Redemptorem signat, genus humanum septiformi Spiritus gratia a somno scelerum et labe peccati vivificantem. Sed et Machabaeorum generosa germanitatis pignora quae sub tyrannica Antiochi monarchia suillum scrofarum contempserunt edulium, et propter divinarum legum caeremonias ritusque paternae traditionis spurcas ethnicorum culturas et profanae gentis idolothyta repudiarunt, non inmerito septiformem universalis ecclesiae speciem praefigurasse noscuntur. Quid etiam proverbialis aula, cujus [0163B] architectus et pontifex sapientia, Salomone attestante, legitur exstitisse, nonne septenis columnarum fulcimentis innixa sustentatur, cum infertur: ''Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas ejus septem?'' Cortinae quoque tabernaculi purpureis ostri et cocci coloribus fuscatae et diversis ansularum nexibus assutae, nonne quadruplicato septenae supputationis calculo, hoc est XXVIII cubitis in longum protenduntur? Quod autem septenarius numerus nonnunquam Spiritus paracleti gratiam praefiguraverit interdum vero priscae legis imaginem praetulerit, sacra auctoritate edocemur; ut est illud: ''Da partem his qui septem sunt.'' Sed et idem tabernaculum Eleazar, summi pontificatus infula praeditus, septies aspersisse legitur de sanguine buculae rufae juxta ritum caeremoniarum [0163C] in holocaustam concrematae. Cujus cinerum reliquias ad expiationem Israelitici populi proficere superna spoponderunt oracula. Gloriosissimus etiam regum qui antequam primae nativitatis cunabula cognosceret ipso proprii nominis vocabulo piae pacis praesagia non immerito figuraliter gestabat, solemnem delubri festivitatem cum omni frequentia filiorum Israel ab introitu Emath usque ad torrentem Aegypti, unde Memphitica regna sceptrum imperiale gubernant, septem diebus catervatim celebrasse describitur, juxta quod Testamenti Veteris brevis epitoma, hoc est Paralipomenon testatur: sed ne priscae legis tantum formula utar, et praeterita saeculorum exemplaria solummodo perscruter et rimer, en rudis [0163D] instrumenti quod arbitror Deuteronomii recapitulatione rite signari plura in propatulo sita et concordi ratione respondentia suffragantur. Quia furvis tenebrarum latebris cessantibus et nocturnis umbrarum latibulis fatiscentibus, exorto crepusculo, clarum et croceum limpidissimi solis jubar totis terrarum finibus infunditur. Nam sacer dominici pectoris accubitor et quartus coelestis paradisi gurges ex quo larga laticis vivi flumina perenniter roriflua inundatione manantia decurrunt, Smyrnae, Pergamo, ac Philadelphiae et caeteris per Asiam Ecclesiis septupla sermonum series scripsisse perhibetur. In eodem nihilominus Apocalypseos horomate septena sigillati voluminis signacula transactae praefigurationis mysterium continentia perspicacissimis mundi cordis aspectibus [0164A] et ab omni faeculenta vitiorum sentina sublatis cernere promeruit; quae solus de tribu Juda leo, fortissimus bestiarum, ad nullius pavescens occursum, qui juxta vaticinium patriarchae ad praedam ascendisse et requiescens accubuisse memoratur, jure coelestium et terrestrium infernorumque potestatem supergressus, aperire nativitatis et passionis praerogativa potuit. Quia [ ''Par.,'' Quare] ipse habere dicitur clavem David, ipse aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit. Etenim nisi quis obstinata nefandae infidelitatis frena in frusta confregerit eumque medullata mentis fiducia praedicatorum sigilla signorum solvisse crediderit, clausis et caecis pupillarum orbibus, et obtunsis palpebrarum obtutibus velut epilenticus aut scotomaticus contemplabitur [0164B] arcana legum et opaca prophetarum. [ ''Mai hic add.:'' Septimo nihilominus ejus voluminis sigillo resoluto, post factum supernorum civium coeleste silentium, mediumque horae intervallum, septem angelos cum septenis sulpicibus et sistrorum clangoribus horribili classico per totum mundum concrepantibus idem se crevisse contestantur.] In eadem etiam revelationis exstasi aurea septem candelabra, aurea et totidem sidera in dextera habentis pedes aurichalco Libani simillimos, cujusque ore procedebat romphaea biceps, praedictus Salvatoris vicarius speculatur. Illud quoque celeberrimum Exodi candelabrum cujus stipes obryzo ductilis cum calamis ac scyphis et sphaerulis fabrefactus tanquam taxus frondosa aut platanus surculosa comptis cultibus ornabatur a praedicto candelabrorum [0164C] mysterio minime discordare sentio, cujus VII lucernarum lychni flammivomis lampadibus coruscantes e quibus universae Ecclesiarum lanternae claro lumine illustrantur, aureis nexibus astricti copulabantur; ita vas electionis illustre et sapiens architectus nominisque Christi gerulus typicus Benjamin, mane comedens praedam et vespere dividens spolia, VII Ecclesiarum novalia roscidis sacrorum dogmatum imbribus ubertim perfundit. Zacharias itidem in ordine vaticinantium undecimus in horomate visionis raptus et divinae contemplationis culmine sublimatus, famosum inclyti lapidis spectaculum, qui septenis oculorum obtutibus mystice [ ''Par.,'' in facie, ''pro'' mystice] ornatus describitur spirituali et arcano praecordiorum [0164D] intuitu et puris conspectibus cernere promeruit. Fundamenta quoque gloriosae civitatis Dei quae Psalmista in montibus sanctis structa commemorat, canonicis septem epistolarum rivulis arida et siticulosa nascentis Ecclesiae praecordia affluenter satiarunt [ ''Par.,'' satiari] et velut tenebrosa aqua in nubibus aeris aut stillicidia stillantia hiulcas fidelium fauces irrorantes rigarunt [ ''Par.,'' rigari]: illi quidem, ut arbitror, divino imbuti magisterio et praeceptorum instructi exemplo, hoc successurae posteritati rite ruminasse et regulariter ructuasse referri queunt, quod ab ipso tenerrimae rudisque infantiae nutritore caeteris ruminandum et ructandum gratuita praecurrente gratia accepisse meruerunt. Nam summus ecclesiasticae dispensationis [0165A] auctor et primitivae illustrisque familiae informator, quem psalmus ut praesenti competit explanandarum rerum adminiculo septuagesimus septimus panem coeli et panem angelorum figuraliter vocitans expressit, septem panum fragminibus divina potius benedictione crescentibus quam lurcorum rictu comedentium minuentibus quatuor millia virorum excepta secundi sexus caterva, Evangeliorum textu narrante, legitur pavisse et affatim satiasse, sublatisque fragmentorum reliquiis et collectis buccellarum crustulis in frusta confractis septem corbes vel cistella stupendo cunctis spectaculo replevisse. Necnon et legalis illa famosaque jubilaeorum festivitas septenis annorum hebdomadibus decursis celebrata, quando sabbatizante agrorum cultura, et cessantibus stibariorum rastrorumque [0165B] pulverulentis quassationibus, jam jamque volvente mensis septimi circulo, horrisonae ventosis flatibus clangebantur buccinae, futura mysteriorum arcana per allegoriam figuraliter portendisse declaratur. Porro sacrosancta Pentecostis solemnitas revoluta et reciproca septem hebdomadarum vicissitudine nonne hujuscemodi supputationis laterculum satis competenter astipulari dignoscitur quando Paracletus ex summa coelorum arce post decem dierum inducias destinatus jure pignus promissae haereditatis vocatus apostolorum praecordia supernorum charismatum gratia fecundans defusarum septuaginta linguarum loquela dictavit, quas decies septena bellicosi Hieroboal id est Gedeonis progenies a nefando Abimelech tyrannide potius quam legitima regnandi [0165C] monarchia subnixo, et consanguineae germanitatis jura et devotae fraternitatis vincula lymphatico ritu rumpente, in vertice scopulorum horribili et inaudita anterioribus saeculis strage crudeliter interfecta praefigurasse monstratur? Cui propter dira parricidiorum piacula et abominanda facinorum flagitia, nequaquam frustra senticosus rhamnorum surculus sub typo spurcissimi et scelesti Antichristi ab Jotham sumpto paradeigmate assimilabitur, uti florulenta caricarum ficulnea simulque pampinosae vitis palmites cum glaucimante oliveto spreti sceptra imperii suscipere renuerunt quod etiam obumbratae legis antiquitate subductaque putida pecudum exta olidasque holocaustomatum fibras inflexit. Et radio rudis Testamenti [0165D] coruscante Redemptor noster coelesti claviculario, de quo poeta:
&lt;poem&gt;
          Claviger aetherius portam qui pandit in aethra,
&lt;/poem&gt;
sciscitanti quoties delinquentibus noxarum vincula enodanda forent, respondit non solum usque septies sed usque septuagies septies, id est quinquagies noveni et quinquies octoni, quae simul in unam redacta summam quadringenti et nonaginta calculantur. Undecies quoque septenariae generationis propago ab ortu nascentis mundi concatenata fecunditatis serie decurrens, postquam originaliter materiae informis formatas species per evolventem dierum alternationem accepit usque ad coelestis puerperii veneranda cunabula, huic mysterio concordare cognoscitur: quam Antiochensis medicus incorruptae [0166A] virginitatis pudicitia praeditus, texere a prole veneranda Dei inchoans, post nepotum et pronepotum progeniem gradatim produxit avorum et proavorum genimina denumerans ac per atavos et tritavos rursum singillatim ordinem genealogiae recapitulans decursis septuaginta septem generationum laterculis protoplaustum terminum posuit: quod sacra Geneseos auctoritate antiquitus praefigurabatur historica relatione dicente: Septies vindicabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies. Has ultrices poenarum vindictas intelligibilem Lamech, id est, totius mundi reatum punientes post totidem generationis circulos optata et praesignata saeculis Redemptoris nostri nativitas dirae mortis imperium conquassans disrupit, confregit, exstinxit et in Tartara trusit. [0166B] Quid, inquam, famosus ille nepos patriarchae praecipui remeans ab avunculo de Mesopotamia Syriae cum bis sena pignorum prosapia jam bis decurso bilustri temporis intervallo; qui post angelicae colluctationis palaestram Israeliticae stirpis vocabulum adeptus est? Nonne cum quadringentis catervarum militibus occurrente furibunda fratris vesania et totius germanitatis jura propemodum calcitrante, ad mitigandum hirsuti rabulae rancorem et antiqui livoris rabiem septies iteratis in curvationum vicibus cernulus inclinabatur. Non enim septenarius supputationum calculus simpla tantum vel septula decursione sed etiam decupla recapitulationis serie mysticam portendere allegoriam catholica Patrum decreta sanxerunt. Quemadmodum illustris vir desideriorum aB] 0166C] ipso tirocinio rudimentorum, licet in medio barbarae gentis divinis cultibus mancipatus et Gabriele arcana rerum occultis clavibus reserante, prophetico afflatus spiritu septuaginta hebdomadibus usque ad cunas Bethlehemitici ducis populum Israel gentesque postulatas in virga ferrea recturi, decursis porrectisque declarat: hoc est evolutis XCVIII lustrorum circulis quod est a vicesimo anno Artaxerxis regni Persarum gubernacula tenentis. Tunc existente Olympiade octuagesima quarta usque in annum decimum quintum Tiberii Caesaris, quo redemptio gentium praestolata advenisse traditur, solares supputantur anni CCCCLXXV, id est juxta lunarem Hebraeorum calculationem [ ''Par. om.'' CCCCLXXV . . . . calculationem] CCCCXC adjectis [0166D] quadrantibus et embolismorum incrementis, ut Julius Africanus temporum scriptor digessisse monstratur. Syrorum quoque princeps, quem lurida leprae spurcitia membratim potius quam particulatim elephantino tabo contexerat, nonne peregrinantis vernaculae incitamento celeberrimum aggressus prophetam septenis vicibus horrentem corporis staturam Jordanis alveo acclinis et cernuus incurvans, regenerantis gratiae formam et secundae nativitatis praerogativam, quae ex utero sanctae Ecclesiae fecundis visceribus per baptismati sacramentum fidelibus confertur manifestissime declaravit. Igitur septiformem supra memoratae supputationis calculum, qui mysticis sacrorum canonum floribus depingitur [ ''Mai om.'' qui myst . . . . . deping.], nonne sextus Heptateuchi voluminis [0167A] textus celeberrimo triumphorum spectaculo et inexpertis usque ad id tempus rerum successibus declarat? Quando genus electum et regale sacerdotium populusque acquisitionis utpote stirpe patriarcharum progenitus cum ingenti catervarum phalange celebre municipium et superis invisum hebdomadae unius curriculo lustratum sonantibus septem sacerdotum salpicibus, id est septem buccinis, Jubilaeorum conciso clangore per classica crepitantibus solo tenus dirutum funditus evertit. Quae rerum figura futurarum, juxta anagogen peractis septem saeculorum voluminibus, horrendum ruituri mundi terminum et ultimam fugacis vitae clausulam portendere manifestatur. Ornamenta quippe universalis Ecclesiae, juxta decreta veterum, septenis sacrorum officiorum [0167B] gradibus continentur, quae a primo sacramentorum ordine nominatim distincta per exorcistas et acolythos incrementa virtutum capiunt et usque ad summi pontificatus gubernacula ac spirituales sacerdotum infulas pedetentim pertingunt. Idcirco Praxapostolon, hoc est Actus apostolorum totidem viros diaconatus officio functos Ecclesiae primitivae dispensatores probat. De quibus Arator, poetica facundia fretus, refert:
&lt;poem&gt;
          Jura ministerii sacris altaribus apti
          In septem statuere viris.
&lt;/poem&gt;
 
Sed, pro dolor! statim in primo limine novellae religionis contra orthodoxam fidei regulam caninis latratuum rictibus ab eodem coetu nefandi Nicolaitae nascuntur. Quorum recta quam perniciosis errorum radicibus pullulaverit et quam venenatis haereticae [0167C] pravitatis frondibus succreverit, Apocalypsis angelica ratione propalans patefecit. Quod quinto haereticorum capitulo manifestius liquet: sed ad propositum revertar. Nam duplex et anceps Nilotici regnatores somnium futurorum praesagia portendens quo septenas spicarum glumulas fertilis culmi summitate maturiscentes cum totidem buculis corpulenta crassitudine saginatis amoena riparum vireta carpentibus contemplabatur praedictis numerorum speciebus minime refragari deprehenditur. Altera quoque Testamenti tabula septem praeceptorum tenere scripta legebatur et orationis Dominicae intercessio suffragatrix et purulentis animarum ulceribus medicinae refocillatrix septem sententiarum serie contexitur. Siquidem diurna et noctura horarum intervalla quibus [0167D] indesinenter quasi quodam reipublicae vectigal et fiscale tributum orationum officia persolvimus, septena synaxeos intercapedine revoluta rotantur. Unde reor psalmigraphum vatem cecinisse ''(Ps. CXVIII, 164)'' ''Septies in die laudem dixi tibi.'' Et alibi ejusdem Psalmistae sacrosancta sermonum oracula praefatae supputationi non dissonam protulere sententiam, dum eloquia Domini eloquia castra meracissimo liquidi argenti metallo quod per torridi ignis conflatorium remota squalenti scoriarum rubigine septulo explari perhibetur, simillima collatione coaptasse noscuntur. Saeculares quoque et forasticae philosophorum disciplinae totidem supputationum partibus calculari cernuntur, arithmetica scilicet, geometrica, [0168A] musica, astronomia, astrologia, mechanica, medicina. Sed anniversaria temporum vicissitudo, quam Psalmista coronam benignitatis introducit divinae benedictionis ubertate locupletatam, nonne binis et quinquies denis hebdomadarum voluminibus et reciproco circulorum vertigine jugiter rotatur? Nec ipsa superna coelestisque creatura hujuscemodo supputationis laterculo carere cognoscitur dum corporea visibilis mundi factura septenis coelorum orbibus pernici volentis sphaerae impetu per praeceps vergentibus licet planetarum retrogradis cursibus tricenis [ ''Mai'' tricentur] circumvallata cingitur. Porro lunaris globi rotunditas, quae bis sexies menstruis momentorum suppletionibus per ter quinas dierum revolutiones usque ad perfectum plenae lunae [0168B] circulum crescit, totidemque dierum alternationes marcescente pulcherrimi vultus forma decrescit, septenis figurarum speciebus variatur, hoc est bicornea et sectili ac reliquis quae septiformem ecclesiae speciem designare patrum statuta sanxerunt. Nec praetereunda reor Pleiadis vel Arcturi sidera de quibus divina oracula per turbinem horrenda valetudine oppressum compellabant ita: Nunquid conjungere valebis micantes stellas Pleiades aut gyrum Arcturi dissipare poteris? Nam Arcturus Riphaeis perlatus montibus qui Boreo Aquilonaris poli cardine volvitur qua Scythia regna horrendam incolunt barbariem septiformi temonis et plaustri sidere signatur, et quia nunquam occasurus semper brumali Circio copulatur propter vicinitatem axis, non immerito [0168C] rigidam priscae legis austeritatem allegoricis aenigmatibus praefigurat. Quid referam Atlantidas patronymico dictas vocabulo quas Graecorum traditio a pluritate Pleiadas, Latina a verno tempore Vergilias seu a merulento palmitum racemo botrum nuncupaverat? Quae dum obliquis linearum infractibus a climate orientali emergentes qua croceum solis jubar exortum terris infunditur metam circuli peragunt, pulchre universalis Ecclesiae septenariam charismatum distributionem totidem siderum claritate praefigurant. Astrorum quoque situs quae lingua Argivorum dicuntur Hyadae, de quibus Mantuanus vates legitur cecinisse:Arcturum, pluviasque Hyades geminosque triones, [0168D] et quas Romulea Latinitatis antiquitas Suculas vocitavit, septiformis esse monstratur ante frontem aethralis tauri locatus qui Zodiaco circulo inter duodecim signa continetur. Unde mathematici fatum fortunam vel genesim aut suprema Parcarum fila de quibus Maro in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Talia (inquit) saecla, suis dixerunt, currite fusis
          Concordes stabili fatorum numine Parcae,
&lt;/poem&gt;
se divinare et praenoscere posse ridiculosa stoliditate arbitrantur. Necnon et plantarum dispar volubilitas quae praecipitem coeli vertiginem, ut praefati sumus, diverso linearum tramite moderantur, septenis stellarum curriculis licet inaequali annorum corona rotatur. Sed et furva nocturnae caecitatis latibula, de quibus cantum est. ''Posuit tenebras latibulum [0169A] suum,'' quae tetro telluris umbraculo generata perhibentur, septem partibus singillatim sequestratis dirimuntur, hoc est conticinio, intempesto, crepusculo, etc. Fidiculam quoque concordi modulationis harmonia resonantem septem constare fidibus rhythmica musicorum regula declarat, ut Virgilius,
&lt;poem&gt;
          . . . . . Septem (inquit) discrimina vocum,
&lt;/poem&gt;
septem simili modo spiritualis bibliothecae formulas, et divinae legis regulas catholica praecessorum monumenta luce clariora demonstrant. Sed mihi, ut poeta ait: &lt;poem&gt;
          Ante diem clauso componet vesper Olympo,
&lt;/poem&gt;
et alibi:
&lt;poem&gt;
          Ante pererratis amborum finibus exsul
           Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim, [0169B] 
          Quam totos possim legum decerpere flores,
          Qui numeris septem monstrent exempla sacratis.
&lt;/poem&gt;
Sed forte quilibet scrupulosus clanculo cordis cogitatu epistolarem perscrutans rusticitatem perquirat et percunctetur cur septenariae supputationis calculum, quem per utrumque Testamentorum canonem explanandarum rerum necessitate coactus congesseram, iterum atque iterum septuplo et septuplo perplexa revolutione replicetur. Hujuscemodi sollicitudine permotus recolat et reminiscatur, in primordio epistolae quam tantopere exempli gratia protelaveram, inde meam mediocritatem radicem futurae locutionis, oblato hujus supputationis argumento, sumpsisse. Unde postmodum fragilis et gracilis ingenii frutices et nutabunda verborum vimina patulis [0169C] defusa ramusculis succreverunt. Cum igitur tot tantisque sacramentorum vinculis tamque sacratis numerorum nexibus per septiformem Spiritus gratiam charitas constringatur, de qua egregius praedicator qui tertii coeli secreta scrutabatur, Romanis concatenato schemate scribens, cui Graecorum grammatici ''climax'' vocabulum indiderunt, ita exorsus est: ''Patientia autem probationem; probatio vero spem; spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis;'' operae pretium videtur ut spiritualis et incircumscripta necessitudo carnali et corruptili parentelae praeferatur: quando quidem evangelica narrant instrumenta quod [ ''Omitte'' QUOD] incarnatum Dei Verbum de quo scriptum est, ''Eructavit cor meum bonum verbum,'' [0169D] et quod ''ex utero ante Luciferum'' Psalmista idem cecinit progenitum, humanae cognationis propinquitatem et incontaminatae genitricis affectum contra jus ritumque naturae quodammodo dissimulasse. Et quamvis catholici Patres, spiritualem sermonum medullam enucleantes, latentemque in litteris sensum perscrutantes allegorice ad Synagogae typum retulerunt, nullatenus tamen sacrosanctae matris personam fuisse historica relatione inficiari noscuntur. Haec idcirco tantis verborum ambagibus deprompsimus, ut pristini fraternitatis affectus quos praeteritorum evolutis annorum circulis conciliasse et copulasse dignoscimur, recenti quodammodo memoria recuperentur et recalescant, ne rotante prolixi temporis [0170A] diuturnitate torpescant aut longa locorum intercapedine refrigescant. Vere enim indisruptae charitatis vinculum nec annorum numerositate marcescit nec spatioso terrarum intervallo tabescit: quin potius perfectae charitatis praecordia interdum plus absentia pulsat quam praesentia pascat. Sicut famosus spiritualis palaestrae agonotheta qua certantes coelestis palmae bravium percepturi sunt, affabiliter dicebat: ''Etsi corpore absens sum, sed spiritu'' praesens. Non ergo obolenda et parvi pendenda est haec dextris firmata affinitas, dum praedictus praedicator sibi et Barnabae inconcussas Ecclesiarum columnas, hoc est Petrum et Jacobum et Joannem, dextras dedidisse tripudiando referat.
 
Heia praestantissime et amantissime fili mi, priscae [0170B] fraternitatis memor inextricabilis verae dilectionis ligatura tanto strictius et enixius per succiduas saeculorum aetates indisruptis restibus « reliquum nodetur in aevum, » quanto constat quod iisdem concatenatae dilectionis viscus sacro et septiformi mysteriorum numero glutinosius lentescit. Igitur hac praefatiuncula venerandam celsitudinem vestram affabiliter alloquens, aliquantula metrorum munuscula, domesticae familiaritatis fiducia fretus, subjunxi praesertim veterum auctoritate provocatus de diversis rerum qualitatibus modo coelestium modo terrestrium, materiarum [ ''F. leg.'' materiam] nactus nunc grandem nunc gracilem, creaturarum naturam considerans strictim summatimque defloravi.
 
Nam Symposius, poeta versificus, metricae artis [0170C] peritia praeditus, occultas aenigmatum propositiones, exili materia sumpta, ludibundis apicibus legitur cecinisse, et singulas quasque propositionum formulas, tribus versibus terminasse. Sed et Aristoteles, philosophorum acerrimus, perplexa nihilominus aenigmata prosae locutionis facundia fultus argumentatur. Quamobrem nostrae exercitationis sollicitudo horum exemplis instincta, et commentis ad inventionem stimulata, decies denas, id est, centenas quinas aenigmatum propositiones componere nitebatur, et velut in quodam gymnasio, prima ingenioli rudimenta exercitare cupiens, ut venire possit deinceps ad praestantiorem operis materiam: si tamen prius haec mediocria metricae definitionis regulis minime caruerint; tripartitamque syllabarum differentiam [0170D] juxta perpendiculum scandendi rite servaverint. Denique praedicta aenigmatum capitula primitus quaternis versiculorum lineis digesta; sequentia vero, juxta quod se occasio componendarum rerum exhibuit, quinis aut senis, vel etiam septenis metrorum versibus et eo amplius carminantur: quibus indesinenter, secundum poeticae traditionis disciplinam, cola, vel commata, seu pentemimerim et heptemimerim adnectere, progressis binis aut ternis pedibus procuravi; alioquin dactylici hexametri regulae legitima aequitatis lance carentes, lubricis syllabarum gressibus vacillarent. Porro quod etiam muta insensibilium rerum natura, de qua aenigma clanculum et latens propositio componitur, quasi loqui et sermocinari [0171A] fingitur: hoc et in sacris litterarum apicibus insertum legitur: quia nonnunquam rationabilis creatura irrationabilium gestu et personis utitur, et e contrario irrationabilis sensus vivacitate carens intellectualium gestu et voce fungitur. Quemadmodum in libro Judicum diversa lignorum genera articulata hominis voce loquentia monarchum quaesiisse referuntur: ''Ierunt,'' inquit, ''ligna ungere super se regem;'' ubi sigillatim, sicut supra jam diximus, ficus et vitis simulque oliva, et ad extremum rhamnus igne proprio flammisque voracibus Libani cedros consumpturus, juxta ritum humanae locutionis profari perhibentur.
 
Hujus etiam tropi figuram in quarto Regum volumine Joas Israeliticae plebis gubernaculo potitus aD] 0171B] Amasiam regalibus imperii sceptris fulgentem, cum furibundo cavillationis ludibrio et probroso gannaturae subsannantis elogio crudeliter componens, ''Carduus,'' (inquit) ''Libani misit ad cedrum quae est in Libano, dicens: Da filiam tuam filio meo uxorem,'' et reliqua.
 
Et Psalmista, omnia ligna silvarum exsultasse, et flumina manuum plausibus lusisse camposque gratulabundos exstitisse, ab animali ad inanimale metaphorice, retulit, et illud poeticum:
&lt;poem&gt;
          Mater me genuit, eadem mox gignitur ex me;
&lt;/poem&gt;
et quod e mutis ac brutis ratiocinationis argumenta requiruntur cum etiam sapientissimus cunctorum retro regum, et deinceps nasciturorum, in Ecclesiaste frequenter stolidissimorum personis utatur, dicens: Quid habet homo amplius jumento aut [0171C] sapiens stulto? et caetera similia. Haec idcirco diximus ne quis forte novo nos et inusitato dicendi argumento, et quasi nullis priorum vestigiis trito praedicta aenigmata cecinisse arbitretur. Et, ut evidentius harum rerum ratio claresceret, legitimos septies quaternos metrorum pedes, quibus universa non solum principalia octo genera progrediuntur, verum etiam species, quae ex eadem stirpe pullulantes centuplis metrorum frondibus contexuntur, subdidimus, et singulis quibusque pedibus tantam exemplorum copiam accumulantes ex diversis orationum partibus congessimus, quantam ad praesentis opusculi normam, pro evidentioris indicii gratia, sulficere credidimus. Et quod praecessores celeberrimi uniformi nominis exemplo propalasse noscuntur, nos [0171D] eorumdem vestigia enixius indagantes uberiorem exemplorum formulam enucleavimus. Neque enim in tam densa totius Latinitatis silva et nemorosis syllabarum saltibus, ubi de singulis verborum radicibus multiplices regularum ramusculos pullulasse antiqua veterum traditio declarat, rudibus facile negotium deprehenditur et praesertim metricae artis disciplina carentibus, et qualiter vel quo pacto longae et breves syllabae ve etiam communes utrobique competentes, quas Graeci dichronas dicunt, sagaciter discriminentur. Ex hac enim triplici syllabarum definitione potius, quam de fonte aut monte Musarum, de quibus Persius Flaccus:
&lt;poem&gt;
          Nec fonte (inquit) labra prolui Caballino, [0172A] 
          Nec in bicipite somniasse Parnasso
          Memini me.
&lt;/poem&gt;
omnis metrorum ratio monstratur, et qui versus monoschemi, qui pentaschemi vel qui decaschemi, cum viginti quatuor temporibus, excepto si trochaeo terminentur, rite dicantur.
 
Hac tripartita descriptionis [ ''Maius,'' discretionis] normula omnis heroica hexametri versificatio, vel caesurarum scansio principaliter constat, licet synaloepharum velut quaedam conglutinatio, et explosa collisionis additamenta crebro apud poetas lyricos et satyricos necessitate metri interponantur, quae maxime ex vocalibus litteris vel syllabis semivocali terminatis gignuntur. Has utrasque Junius Juvenalis, quinto Satyrarum libro, unius versus tenore simul elisit dicens: [0172B] 
&lt;poem&gt;
          Omenta, ut video, nullum discrimen habendum est.
&lt;/poem&gt;
Scanditur: ''omen'' spondaeus, ''tut vide'' dactylus per synaloepham, ''o nul,'' spondaeus, ''lum dis'' spondaeus, ''crimen ha'' dactylus, ''bend est'' spondaeus per synaloepham. Rursus idem lyricus, lib. IV:
&lt;poem&gt;
          Bellorum excubiae truncis affixa tropaeis.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Bello, rex cubi'' per synaloepham, ''ae trun, cis af, fixa trop, aeis.'' Sic Annaeus Lucanus, Cordubensis poeta, uno versu libri VIII, bis elisit dicens:
&lt;poem&gt;
          Quare agite, Eoum, comites, properemus in orbem.
&lt;/poem&gt;
Rursus idem, lib. X, ait:
&lt;poem&gt;
          Hinc tergo insultant pedites, via nulla saluti.
&lt;/poem&gt;
Et alibi: [0172C] 
&lt;poem&gt;
          Extremoque epulas mensasque petemus ab orbe.
&lt;/poem&gt;
Unde Paulus Quaestor elisit ''m'' litteram ita:
&lt;poem&gt;
          Tartaream in sedem sequitur nova nupta maritum.
&lt;/poem&gt;
Sic etiam Prosper, poeta et rhetor, in libro quem Epigrammata protitulaverat, eamdem litteram bis elisisse cognoscitur, dicens:
&lt;poem&gt;
          Non coeptum aut auctum, non hic mutabile quidquam est.
&lt;/poem&gt;
Item, infra:
&lt;poem&gt;
          Coelestem ad patriam tendens cognosce vocantem.
&lt;/poem&gt;
Haec eadem synaloepha versibus Sibyllae poetridis continetur, quae ait:
&lt;poem&gt;
          Tunc ille aeterni species pulcherrima regni.
&lt;/poem&gt;
Phocas quoque grammaticus primo versu synaloepham explodit, dicens:
&lt;poem&gt;
          Ars mea multorum est quos saecula prisca tulerunt. 
&lt;/poem&gt;
[0172D] Isidorus vero vocales elisit ita:
&lt;poem&gt;
          Argutusque inter latices et musica flabra.
&lt;/poem&gt;
Et Virgilius, lib. XI:
&lt;poem&gt;
          Oceanum interea surgens Aurora reliquit.
&lt;/poem&gt;
Idem, lib. VII Aeneidos, in uno versu geminas synaloephas et eclipsin comprehendit ita:
&lt;poem&gt;
          Nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim ita: ''Nunc repet, Anchi, ses fa, torar, cana re, liquit.'' Sed hos duos metaplasmos saepe ambiguitas scandendi conturbat, quos talis discretionis differentia dirimit. Si prior vocalis explodatur, erit synaloepha; si posterior fuerit explosa, erit eclipsis. Sicut in novissimo versu libri Regum cautum legitur:
&lt;poem&gt;
          Purpureis major Persarum in sede tyrannis 
&lt;/poem&gt;
 [0173A] Virgilius [ ''Grammaticus'' ] item libro quem Paedagogum praetitulavit, cujus principium est:
&lt;poem&gt;
          Carmina si fuerint, te judice, digna favore,
                 Reddetur titulus, purpureusque nitor.
          Si minus, aestivas poteris convolvere sardas,
                 Aut piper aut calvas hinc operire nuces; 
&lt;/poem&gt;
syllabam elisit dicens:
&lt;poem&gt;
           Durum iter et vitae magnus labor.
&lt;/poem&gt;
Et Arator subdiaconus primo versu terminalem genitivi syllabam displosit dicens:
&lt;poem&gt;
          Moenibus undosis bellorum incendia cernens.
&lt;/poem&gt;
Et infra elegiaco versu subjunxit:
&lt;poem&gt;
          Inque humeris ferimur te relevante piis.
&lt;/poem&gt;
Et Andreas orator inquit:
&lt;poem&gt;
          Filius ipse hominis, qui Deus est hominis;
&lt;/poem&gt;
propterea namque has duas metaplasmorum species [0173B] ex numero 24 indagare et explanare nisus sum, quia per omne corpus poeticorum librorum satis frequenter insertae sunt, et nisi sagaci subtilitate praecognitae fuerint, diversa impedimentorum obstacula scandentibus [ ''Maius add.'' velut iter carpentibus] generare solent. Idcirco diversos versus metrorum ad synaloephae metaplasmum congruentes catervatim congessimus, quatenus his perspectis nullum deinceps explosae collisionis chaos latebrosum confractae synaloephae barathrum lucem scandentis confundat, aciemque legentis obtundat.
 
Igitur, tripartita heroici hexametri perpendicula, ut certius cognosci queant, strictim summatimque expedire conabor, sicut prisca veterum auctoritas tradidisse memoratur. Videor itaque mihi hoc planius [0173C] et apertius posse patefacere, si per interrogationem et responsionem pauxillulum reciprocis vicibus stylus varietur, quemadmodum beatus Augustinus per multa librorum corpora, hoc est Soliloquiorum, et de libero Arbitrio, et eo quem de Magistro praetitulavit, et sex libris quae de Musica fecisse comprobatur; vel Isidorus duobus voluminibus quae Synonyma vel Polyonyma protitulantur. Quod genus dictandi ab undecima appellativorum nominum specie translatum reor. Hoc itidem Junilius instituta regularia, quae a Paulo Syrorum scholis naviter instructo didicerat. Primasio sedis apostolicae pontifici scribens: Ne aliqua, inquit, confusio per antiquariorum, ut assolet, negligentiam proveniret, magistro M. Graecam litteram, discipulis D. proposui, ut ex [0173D] peregrinis characteribus, et quibus Latina scriptura non utitur, error omnis penitus auferatur, melius quippe et sagacius hoc argumento velut quibusdam cotibus animorum ingenia acuuntur. Idcirco, praetermissis reliquorum metrorum generibus, quae centenis varietatum speciebus dirimuntur, praestantissimas dactylici hexametri regulas, quod caeterorum arcem et infulas possidet, praedictis litterarum characteribus vicatim et alternatim positis pandamus.
 
'''D.''' Quot sunt genera versuum in dactylico metro?
 
'''M.''' Quinque.
 
'''D.''' Quod est dactylicum metrum?
 
'''M.''' Quod constat dactylo et spondaeo.
 
'''D.''' Nonne plerumque ultimus pes trochaeo terminatur?
 
'''M.''' [0174A] Quia nonnulli, metricae artis peritia praediti, hunc pedem de versu excludendum censuerunt, quia omnis syllaba in ultimo versu adiaphoros est, id est, indifferenter accipitur, nec interest utrum corripiatur an producatur. Unde a quibusdam vitiosus versus putatur qui trochaeum admittit. Nam ratio exigit ut in pleno versu viginti quatuor tempora sint: admisso itaque trochaeo, minuitur temporum numerus, et erunt tempora viginti tria, qui est versus colophos.
 
'''D.''' Superius dixisti quinque genera versuum esse in dactylico hexametro; quae sint nominatim dicito.
 
'''M.''' Hexameter, pentameter, tetrameter, trimeter, dimeter.
 
'''D.''' ''Hexameter'' rectius dicitur an ''hexametrus?'' 
 
'''M.''' [0174B] Utrumque, ut ''Evander, Evandrus,'' quorum unum venit ex Graeco, alterum ex Latino.
 
'''D.''' Hexameter ergo sive hexametrus, quot pedibus caeditur?
 
'''M.''' Sex: dactylo et spondaeo circum se positis aut alterna interpositione variatis.
 
'''D.''' Hexametri versus genera quot sunt?
 
'''M.''' Tria.
 
'''D.''' Quae?
 
'''M.''' Hexameter dactylicus, hexameter heroicus, hexameter iambicus, qui et senarius, qui constat ex simplicibus sex, idemque ex duplicibus trimeter.
 
'''D.''' Quid ergo, si versus hexameter sex spondaeis constiterit, poterit dici dactylicus?
 
'''M.''' Vocatur quidem versus spondiazon, sed metrum dactylicum: nam ejusmodi compositio non nisi in dactylicum metrum cadit.
 
'''D.''' Qui sunt versus hexametri dactylici?
 
'''M.''' [0174C] Qui tantum sex pedibus dactylicis constant, praeter bella et facta heroum quodlibet aliud continentes, ut puta sunt Bucolica et Georgica caeteraque hujuscemodi.
 
'''D.''' Qui sunt hexametri heroici?
 
'''M.''' Qui bella et heroum res gestas complectuntur, veluti est Ilias Homeri, vel Aeneis Virgilii, vel Lucani praelia Caesaris et Pompeii decantantis.
 
'''D.''' Qui est pes quintus?
 
'''M.''' Dactylus.
 
'''D.''' Quare quintus dactylo competit?
 
'''M.''' Quia semper in versu, exceptis aliis locis quibus varie ponitur, quintam regionem proprie obtinet, minusque lenis est versus qui quinto loco spondaeum habuerit, et vocatur spondiazon ut est ille: [0174D] 
&lt;poem&gt;
          Aut leves ocreas lento ducunt argento,
&lt;/poem&gt;
et ideo nec in fine dactylus debet poni nec spondaeus in quinto loco. Ideo spondaeus a quibusdam imus pes cognominatur, quod regionem sextam sibi vindicet.
 
'''D.''' Qui modus est syllabarum in versu dactylico hexametro heroico?
 
'''M.''' Omnis versus hexameter dactylus sive heroicus a duodecim syllabis crescit usque ad XVII; nam qui imus est habet syllabas non minus quam duodecim.
 
'''D.''' Quid ergo, nonne plerumque invenimus versum XVIII aut XIX seu XX syllabarum, ut sunt hi:
&lt;poem&gt;
          Sed revocare gradum superasque evadere ad auras.
&lt;/poem&gt;
Item.:
&lt;poem&gt;
          Laurus erat tecti in medio, in penetralibus altis.
&lt;/poem&gt;
Item: [0175A] 
&lt;poem&gt;
          Aut onera accipiunt venientum, atque agmine facto.
&lt;/poem&gt;
Item:
&lt;poem&gt;
          Chara mihi ante alias, etc., usque Dianae.
&lt;/poem&gt;
 
'''M.''' Sunt quidem plerique syllabarum XVIII, aut vero XIX, raro et XX aut vix aut nequaquam reperiri queunt. Verum sciendum est in metrica ratione nunquam computari eas syllabas quas superius diximus synaloephae metaplasmum intercipere; quo fit ut omnes illi versus qui supradictum syllabarum numerum videntur excedere, detractis synaloephis, ad XVII aut XVI, vel etiam ad XV, redigantur, veluti sunt illi quos supra exempli gratia posueras. Unde sciendum est nullum versum dactylicum hexametrum inveniri posse qui numerum syllabarum XVII videatur excedere. Itaque omnis versus dactylicus hexameter [0175B] infra hunc numerum usque ad duodecimam syllabam terminatur.
 
'''D.''' Precor hoc lucidius expone et clarius enodari.
 
'''M.''' Versus dactylicus hexameter, si solis spondaeis constiterit, erit XII syllabarum. Si unum dactylum habuerit, XIII; si duos, XIV; si tres, XV; si quatuor, XVI; si quinque XVII. Ita toties una syllaba crescit quoties dactylus accesserit.
 
'''D.''' Hexameter versus dactylicus per quot species variari decernitur?
 
'''M.''' Quantum metrica ratio declaratur, XXXII schemata habet.
 
'''D.''' Has schematum species per ordinem apertius explana?
 
'''M.''' In versu XII syllabarum, una species est: hic est quem superius diximus monoschemum nuncupari, is quippe sine ulla varietate omnes in se [0175C] spondaeos habet, qui ob hoc spondiazon vocatur, ut est:
&lt;poem&gt;
          Hi producuntur legati Minturnenses,
&lt;/poem&gt;
quod genus versificationis adeo durum et horrens est, ut Albinus in libro quem de metris scripsit vetet
&lt;poem&gt;
          Spondaeis totum concludere versum.
&lt;/poem&gt;
Sed adjuncto dactylo quinta regione apertius comitur.
 
'''D.''' In versu XIII syllabarum quot schemata sunt?
 
'''M.''' Quinque, sine dubitationis scrupulo.
 
'''D.''' Quomodo, quave ratione?
 
'''M.''' Ibi quippe unus dactylus inter spondaeos admissus omnibus quinque locis libere decurrit.
 
'''D.''' Ad indagandos bis XVI dactylicos metrorum anfractus meditantium mentes facilius flectuntur, prolatis exemplorum formulis, stolide obstrusum [0175D] ignorantiae latibulum illustrantibus, quam nuda garrulorum loquacitate verborum?
 
'''M.''' Versus XIII syllabarum hexametri singulari dactylo cum quaterno spondaeo constans quinas, ut diximus, sibi usurpat species. Ponitur loco primo dactylus ita:
&lt;poem&gt;
          In cruce confixus mundum Christus salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, ita:
&lt;poem&gt;
          Christus Filius Aeterni salvavit mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio, ita:
&lt;poem&gt;
          Christus per lignum crucis aufert mundi noxam.
&lt;/poem&gt;
Loco quarto, ita:
&lt;poem&gt;
          Scandens in ligno Christus dedit arrham vitae.
&lt;/poem&gt;
Loco quinto, ita:
&lt;poem&gt;
          Suspendens mundi Christus peccamina dempsit.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versus XIV syllabarum quot schemata habet?--M [0176A] Certissima definitione, decem schematibus constat.
 
'''D.''' Da per ordinem earumdem specierum rationem?
 
'''M.''' Aut enim primo et secundo loco dactylus ponitur, aut primo et tertio, aut primo et quarto, aut primo et quinto, aut secundo et tertio, aut secundo et quarto, aut secundo et quinto, aut tertio et quarto, aut tertio et quinto, aut quarto et quinto. Hoc modo decupla schematum species alternatim inserta supputatur.
 
'''D.''' Da exemplis horum probationem?
 
'''M.''' Juvencus Hispanus primo prologi versu hujus rei notitiam pandit:
&lt;poem&gt;
          Immortale nihil mundi compage tenetur.:
&lt;/poem&gt;
Scandit ita: ''immor, tale ni, hil mun, di com, page te, [0176B] netur.'' Et infra:
&lt;poem&gt;
          Accumulant quorum famam laudesque poetae.
&lt;/poem&gt;
Sedulius itidem in praefatione metrica quae hexametro et pentametro catalectico decurrit, primum versum decaschemum texuit:
&lt;poem&gt;
          Paschales quicunque dapes conviva requiris.
&lt;/poem&gt;
Juvenalis Satyrarum libro V:
&lt;poem&gt;
          Magna quidem sacris quae dat praecepta libellis.
&lt;/poem&gt;
Scandit enim: ''magna qui, dem sa, cris quae, dat prae, cepta li, bellis.'' Item infra:
&lt;poem&gt;
          Quae tam festa dies aut cesset prodere furem?
&lt;/poem&gt;
Lucanus, libro decimo:
&lt;poem&gt;
          Felix praedo jacet terrarum vindice facto.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versibus istis, quos exempli gratia protulisse visus es, nequaquam omnes decem schematum regulae [0176C] liquido patuerunt. Sed tantum tres formulae, id est, dactylus loco primo et quinto, item loco secundo et quinto, item loco tertio et quinto; residua vero schemata necdum prolata delitescunt. Quamobrem operae pretium reor ut id quod passiva definitionis generalitate non ad integrum promulgaveras, nunc per ordinem eorumdem schematum recapitulando nequaquam semiplena specialitate examussim enucleare studeas.
 
'''M.''' Versus heroicus hexameter XIV syllabas primo loco et secundo dactylum recipit ita:
&lt;poem&gt;
          Arbiter omnipotens mundi dempsit peccata.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et tertio dactylum, ita:
&lt;poem&gt;
          Abstulit in ligno Deus omnem mundi labem.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et quarto, ita: [0176D] 
&lt;poem&gt;
          Lurida quassavit diri Deus Orci sceptra.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et quinto, ita:
&lt;poem&gt;
          Triverat in ligno pendens mundi mala Christus.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo et tertio dactylum:
&lt;poem&gt;
            Christus de cruce tetra tulit mundi peccata.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus de cruce contrivit mala mundi cuncta
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus purgavit generis maculas humani.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Sacra salvavit genus humanum cruce Christus.
&lt;/poem&gt;
Loco quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus nos servet jam crimina cuncta relaxans.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versus XV syllabarum quot schemata complectitur?
 
'''M.''' Juxta quod veterum auctoritates patefecerunt, [0177A] decem schematibus, ut ille prior, componitur. Nam sicut in illo XIV syllabarum dactylus decies variatur, ita in hoc spondaeus toties invertitur.
 
'''D.''' Harum rerum exempla versibus ad hanc speciem pertinentibus doceri desidero.
 
'''M.''' Lucanus libro octavo explanat dicens:
&lt;poem&gt;
          Ardua quippe fides robustos exigit annos.
&lt;/poem&gt;
Idemque libro quinto
&lt;poem&gt;
          Fertur ad aequoreas ac se projecit in undas.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''fertur ad, aequore, as ac, se pro, jecit in, undas.'' Virgilius, in Georgicis:
&lt;poem&gt;
          Ascraeumque cano Romana per oppida carmen.
&lt;/poem&gt;
Et Paulus Quaestor ait:
&lt;poem&gt;
          Arbiter aurarum qui fluctibus imperat atris. 
&lt;/poem&gt;
[0177B] Ergo hujuscemodi versus decaschemi dicuntur.
 
'''D.''' Hujuscemodi responsionis argumento mihi minime satisfactum esse arbitror, nisi ea quae particulatim versibus excerpta sunt universaliter astipulatione decupla accumulentur.
 
'''M.''' Versus hexameter quindecim syllabis, tribus dactylis constans, dena, ut diximus, continet schemata, hoc modo: loco primo, secundo et tertio dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles mundum salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo et quarto:
&lt;poem&gt;
          Jam memoranda Dei proles cruce servat saecla.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          En veneranda Dei proles salvat cruce mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          In cruce suspensus sine crimine salvat mundum. 
&lt;/poem&gt;
[0177C] Loco primo, tertio et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Omnibus in ligno tribuit sperare salutem.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          In cruce confixus jam saecula prisca novavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio et quarto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Mundum jam veneranda Dei soboles salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christo concelebretur honor qui saecla gubernat.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, quarto et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christo concelebret praeconia debita mundus.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quarto et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Emptus Christo, concelebrans cane carmina, mundus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' In versu XVI syllabarum quot schemata continentur?
 
'''M.''' Totidem species habet quot in tredecim jam patefecimus, id est, quinque.
 
[0177D] '''D.''' Da horum schematum argumenta ex libris auctorum prolata?
 
'''M.''' Lucanus libro tertio:
&lt;poem&gt;
          Fractarum subita ratium periere ruina.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim: ''fracta, rum subi, ta rati, um peri, ere ru, ina.'' Et notandum quod hic versus et caeteri similes apud metricos laudabiles habentur, ubi nunquam in scansione integra pars orationis dirempta reperitur, sicut in aliis schematum ordinibus crebro invenitur. Paulus Quaestor in gratiarum actione ait:
&lt;poem&gt;
          Oceanum rapidis linquens repetensque quadrigis.
&lt;/poem&gt;
Virgilius in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Pergite, Pierides, Chromis et Mnasilus in antro.
&lt;/poem&gt;
Persius Flaccus binis versibus junctis ait:
&lt;poem&gt;
          Nonne quidem hoc studeo populatis ut mihi nugis
Pagina tergescat dare pondus idonea fumo.
&lt;/poem&gt;
Itaque, sicut in versu tredecim syllabarum dactylus [0178A] quinque locis invertitur, ita in hoc sedecim syllabarum spondaeus iisdem locis alternare cognoscitur, et dicuntur pentaschemi propter praedicta quinque schemata.
 
'''D.''' Eorumdem schematum species, quae ordine praepostero poeticis versibus prolatae sunt, per ordinem legitime quinquies quinquies quadrare absurdum non opinor.
 
'''M.''' Heroicus versus XVI syllabis, quatuor dactylis constans, quinque species continet, ita: Loco primo, secundo, tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles cruce salvat mundum
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo, tertio, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles salvat cruce mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo, quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          En veneranda Dei proles cruce saecla coruscat. 
&lt;/poem&gt;
[0178B] Loco primo, tertio, quarto, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam pietas immensa Dei cruce cuncta beavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio, quarto, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Mundum jam veneranda Dei soboles cruce salvat.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid igitur, in versu syllabarum decem et septem quot schemata autumas calculanda?
 
'''M.''' Similiter in eo, ut in XII syllabis, unum schema contineri astipulor.
 
'''D.''' Quomodo vel quo pacto fieri potest ut minimus versus et maximus concordi schematum lege decurrant, cum tantopere syllabarum numero discrepent?
 
'''M.''' Quia ibi spondaeus quinque constat locis: hic vero dactylus totidem locis inseritur, excepto ultimo pede, quem necesse est disyllabum esse, ne syllabarum amplior numerus accrescat.
 
[0178C] '''D.''' Dogmatistae sententiis et doctoris sermonibus credula praecordia pando, sed tamen id certius ex priscis veterum poematibus experiri cupio.
 
'''M.''' Chronica Eusebii Virgilium imminente metu mortis cecinisse tradunt, et epigramma, quod epitaphium vocatur, ad suprema exsequiarum funera composuisse dicendo:
&lt;poem&gt;
          Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Mantua, me genu, it Cala, bri rapu, ere te, net nunc.'' Quem Lucanus aemulans, his verbis imitabatur dicens:
&lt;poem&gt;
          Corduba me genuit, rapuit Nero; praelia dixi.
&lt;/poem&gt;
Idem libro sexto:
&lt;poem&gt;
          Undique praecipiti scopulis removentibus aequor.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''undique, praecipi, ti scopu, lis remo, [0178D] ventibus, aequor.'' At vero praedictus vates Mantuanus alibi ita refert:
&lt;poem&gt;
          At tuba terribilem sonitum procul aere canoro.
&lt;/poem&gt;
Sedulius et de monoschemo versu inter caetera sic ait:
&lt;poem&gt;
          Laudat et egregiae tribuit sua vota rapinae.
&lt;/poem&gt;
Eodem modo Prosper in Epigrammatibus cecinit dicens:
&lt;poem&gt;
          Recta volens animus, sapiens et amator honesti.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid ergo, nunquamne dactylus in fine ponitur?
 
'''M.''' Potest quidem, ut vult Virgilius, sed non in eo qui caeteros omnes dactylos habet; veluti in Georgicis:
&lt;poem&gt;
          Aut spumas miscent argenti vivaque sulphura,
&lt;/poem&gt;
quem quidam invertentes sic legunt: [0179A]
&lt;poem&gt;
          . . . . . et sulphura viva.
&lt;/poem&gt;
Rursus idem libro sexto Aeneidos:
&lt;poem&gt;
          Bis patriae cecidere manus, quin protinus omnia,
&lt;/poem&gt;
quem quidam per synaloepham excludunt, nec intelligentes synaloepham tunc esse cum vocales inter se confligunt, seu solae, uti Virgilius, libro IV:
&lt;poem&gt;
          Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna!
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus, libro V:
&lt;poem&gt;
          Saeva quies pelagi moestoque ignava profundo; 
&lt;/poem&gt;
seu interposita consonante, ut:
&lt;poem&gt;
          Longius et volvens fatorum arcana movebo;
&lt;/poem&gt;
quod nequaquam in praedicto libro asseri potest; quippe absolutus pes est ''omnia,'' ut in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Omnia fert aetas
          Omnia vincit amor.
&lt;/poem&gt;
Posset itaque versus etiam ex dactylis sex constare [0179B] si moderno tempore metrici non refutarent, veluti versus ille est:
&lt;poem&gt;
          Interea tenero mihi bucula pascere gramine;
&lt;/poem&gt;
et alibi
&lt;poem&gt;
          At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quomodo his versibus, qui dactylo terminantur, metrici vocabulum indiderunt?
 
'''M.''' Apud metricos quidem hujuscemodi versus catalectici nuncupantur, ut:
&lt;poem&gt;
          Sidera pallida defugiunt face territa luminis,
&lt;/poem&gt;
ita et superiores duo.
 
[ ''Maius om.:'' D. Enumeratis ergo XXXII schematum ordinibus, magnopere efflagito ut enucleato exemplorum serie regulariter edisseras quot species in carminibus Virgilii, vel Lucani, seu Persii Flacci, aut Terentii Afri, deprehendi queant.
 
'''M.''' Ex supradictis [0179C] speciebus XXXII non amplius quam decem et septem in poematibus memoratorum investigare valui, excepto Terentio, qui cum Comoediarum volumina, Menandrum secutus, non heroicis versibus componeret, earum prologus cum ab aemulis dente canino carperetur, in defensionem sui velut Apologeticus senis dabatur.
 
'''D.''' Easdem decem et septem species certius cognoscere concupisco.
 
'''M.''' In versu tredecim syllabarum duo schemata deprehenduntur a Virgilio assumpta, hoc secundo loco et quinto, nam secundo duos tantum dactylos reperiuntur ( ''sic'' ), ut:
&lt;poem&gt;
          Aut leves ocreas lento ducunt argento.
&lt;/poem&gt;
aut quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Se duo selecti ferro qui scindere vallum. 
&lt;/poem&gt;
[0179D] Et infra:
&lt;poem&gt;
          Ductores Teucrum primi dilecta juventus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu XIV syllabarum quot species assumptae sunt?
 
'''M.''' Septem [ ''F.'' tres] tantum; aut enim primo et quinto loco dactylus inseritur, ut:
&lt;poem&gt;
          Filius huic contra, qui torquet sidera mundi.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Et nox atra polum bigis subvecta tenebat.
&lt;/poem&gt;
Aut quarto et quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Stridens trajecto haesitae patefacta cerebro.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu quindecim syllabarum quot schematibus fungebatur?
 
'''M.''' Quamvis hujuscemodi versus decaschemus vocitetur, senas [ ''F.'' quinas] tamen ex eodem assumpsit species; nam aut primo et secundo loco spondaeus reperitur, ut: [0180A] 
&lt;poem&gt;
          Scindit se nubes et in aethera purgat apertum.
&lt;/poem&gt;
Aut primo et tertio, ut:
&lt;poem&gt;
          Interclusit hiems et terruit Auster euntes.
&lt;/poem&gt;
Aut primo et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Cum fletu, precibusque tulit, per sidera testor.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Jamque vale! torquet medios nox humida cursus,
&lt;/poem&gt;
Aut tertio et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Ascanius meriti tanti non immemor unquam.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu sedecim syllabarum quot species sibi usurpasse deprehenditur?
 
'''M.''' Licet hunc versum Graeci pentaschemum dixerint, praefatus tamen poeta quatuor species inde assumpsit, quia aut primo loco spondaeus invenitur, ut:
&lt;poem&gt;
          Carthago premat Ausoniam, nihil urbibus inde;
&lt;/poem&gt;
et alibi binis versibus, ut: [0180B] 
&lt;poem&gt;
          Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta
          Victoremque ferant morientia lumina Turni.
&lt;/poem&gt;
[ ''Suppl.'' Aut secundo] ut:
&lt;poem&gt;
          Dentibus infrendens gemitu; graditurque per aequor.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et tertio, ut [ ''F. leg.'' Aut tertio, ut]:
&lt;poem&gt;
          Graiugenumque domos suspectaque liquimus arva.
&lt;/poem&gt;
Aut quarto et quinto, ut [ ''F. leg.'' Aut quarto, ut]:
&lt;poem&gt;
          Hunc cape consiliis socium et conjunge volentem.
&lt;/poem&gt;
Item:
&lt;poem&gt;
           Ascanius galeam ante pedes projecit in amnem.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Porro ex versu decem et septem syllabarum quot species assumpsit?
 
'''M.''' Unius tantum schematis sorte gratulatur, sine quo aliorum schematum speciebus funditus carere cognoscitur: quae Graece monoschemus versus vocatur, cum praeter ultimum [0180C] pedem caeteri omnes dactylica fungantur scansione, ut:
&lt;poem&gt;
          Nos procul inde fugam trepidi celebrare recepto.
&lt;/poem&gt;
Item primus versus duodecimi libri:
&lt;poem&gt;
          Panditur interea domus omnipotentis Olympi.
&lt;/poem&gt;
Et in duodecimo:
&lt;poem&gt;
          Tum lapis ipse viri vacuum per inane volutus.
&lt;/poem&gt;
Et in Georgicis:
&lt;poem&gt;
           Ille volat simul arva fuga simul aequora verrens.]
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est versus heroicus catalecticus?
 
'''M.''' Praebet Virgilius exemplum, dicens:
&lt;poem&gt;
          Et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''et tuni, cae mani, cas et hab, ent redi, micula, mitrae.'' Idem, libro XI:
&lt;poem&gt;
          Fecerat et tenui telas discreverat auro. 
&lt;/poem&gt;
[0180D] Et libro Judicum:
&lt;poem&gt;
          Septuaginta prius truncarat corpora regum.
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus libro tertio:
&lt;poem&gt;
          Primus Caesareis pelagi decus addidit armis.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est versus hypercatalecticus hexameter?
 
'''M.''' Ubi certo numero sex pedum una syllaba subnectitur.
 
'''D.''' Profer versum hoc modo compositum.
 
'''M.''' 
&lt;poem&gt;
          Alma Venus Paphon ingreditur, rosa luceat ex aditis,
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Rumpere claustra manu socios gelidis dare de scopulis.
&lt;/poem&gt;
Simul et in pentametro dactylico hypercatalecticus versus admittitur, ut:
&lt;poem&gt;
          O Deus omnipotens largire viam precibus.
&lt;/poem&gt;
Et alibi: [0181A] 
&lt;poem&gt;
          Pulchra puella comas ambit sibi palmitibus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quot sunt species in caesura hexametri versus.
 
'''M.''' Quatuor.
 
'''D.''' Pande nominatim earumdem vocabula caesurarum.
 
'''M.''' Districtus, divisus, mistus, Priapeius.
 
'''D.''' Quis est versus districtus?
 
'''M.''' Qui in scansione pedum nunquam orationem accommodat integram.
 
'''D.''' Melius exemplis quam nuda verbositate informor.
 
'''M.''' Praebet Arator exemplum:
&lt;poem&gt;
          Mortalisque sibi studium proponat origo.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Morta, lisque si, bi studi, um pro, ponat o, rigo.'' Ecce nulla oratio integra in quolibet pede reperta est. Idem, alibi:
&lt;poem&gt;
          Largiri salvantis opem numerusque dierum. 
&lt;/poem&gt;
[0181B] Item Prosper in Epigrammatibus:
&lt;poem&gt;
          Fallaces semper curis torquentur amaris.
&lt;/poem&gt;
Virgilius:
&lt;poem&gt;
          Infandum, regina, jubes renovare dolorem.
&lt;/poem&gt;
Symposium poeta districtum versum protulit, dicens:
&lt;poem&gt;
          Dulcis odor nemoris, flamma fumoque fatigor.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est divisus versus?
 
'''M.''' Qui in scandendo partes orationis separatas habet, id est ut quot pedes habet, tot et orationes, ut puta:
&lt;poem&gt;
          Dic mihi, Clio, quisnam primus fingere versus;
&lt;/poem&gt;
sed hujusmodi versum penthemimere vel hepthemimere carentem modernus usus in hexametro dactylico non libenter admittit.
 
'''D.''' Quis est versus mistus?
 
'''M.''' Qui utrumque in se habet, id est partem districti et partem divisi.
 
[0181C] '''D.''' Facilius ratione flector, si exemplo probaveris?
 
'''M.''' Virgilius, libro IV:
&lt;poem&gt;
          At regina gravi jamdudum saucia cura.
&lt;/poem&gt;
Et infra:
&lt;poem&gt;
          Vulnus alit venis et caeco carpitur igne.
&lt;/poem&gt;
Et Sibylla prophetissa ait:
&lt;poem&gt;
          Denumerat tacitis tot crimina conscius ultor
&lt;/poem&gt;
Et alibi poeta dicit:
&lt;poem&gt;
          Petrus apostolicae qui culmina praesidet arcis.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Petrus ap, ostoli, cae qui'' (ecce pars districti), ''culmina, praesidet, arcis'' (ecce pars divisi).
 
'''D.''' Quis est versus caesurae Priapeiae?
 
'''M.''' Qui in Priapeio metro deprehenditur ascriptus.
 
'''D.''' Quale est metrum Priapeium?
 
'''M.''' Cum hexametro [0181D] versu primi tres pedes concatenati inter se a reliquis tribus sequentibus divisi separatique sunt.
 
'''D.''' Harum rerum experimenta authenticis versibus doceri desidero?
 
'''M.''' Virgilius in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Ut puero Phoebi chorus assurrexerit omnis.
&lt;/poem&gt;
Item Sibyllinus versus hoc idem declarat:
&lt;poem&gt;
          Vivat ut aeterno bonus, ac malus ardeat igne.
&lt;/poem&gt;
Item Symposius:
&lt;poem&gt;
          Ore procax non sum, non sum temeraria lingua.
&lt;/poem&gt;
Virgilius:
&lt;poem&gt;
          Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Unde dictum est Priapeium metrum?
 
'''M.''' Quod pleraque carmina hujuscemodi in honorem [0182A] Priapi conscripta sunt: propter quod multi volunt hoc genus compositionis Bucolico carmini magis convenire.
 
'''D.''' Quod est Pythium metrum?
 
'''M.''' Idem quod hexametrum.
 
'''D.''' Unde dictum est Pythium?
 
'''M.''' Quidam arbitrantur ob id quod hoc genere metri oracula primo Apollini sint edita, qui interfecto Pythone Pythius dictus est, qui, ut fertur, cum in Parnasso Pythonem serpentem in vindictam matris sagittis insequeretur, accolae Delphici hoc illum versu et facundiae cothurno extulerunt.
 
'''D.''' Quot πάθη in dactylico et hexametro inserta astipularis? vel quid sunt πάθη?
 
'''M.''' Πάθη quidem Latina lingua passiones dicuntur. Sunt autem numero [0182B] sex, acephalon, procephalon, lagaron, procylon, dulicheron, miuron vel spicode.
 
'''D.''' Quid est acephalon?
 
'''M.''' Versus sine capite, cum prima syllaba contra naturam corripitur.
 
'''D.''' Da exemplum auctoritate probatum.
 
'''M.''' Virgilius secundo versu Aeneidos acephalo posuit dicens:
&lt;poem&gt;
          Italiam fato profugus.
&lt;/poem&gt;
Etenim barbarismo tribrachum pro dactylo admisit. Sic et caeterae passiones aut in medio aut in fine inseruntur.
 
'''D.''' Quia longum est ut sciscitatio et solutio earumdem passionum per ordinem enucleetur, saltem extremitas pandatur. Quid et miuron vel sphicodium?
 
'''M.''' Μῦς Latine mus vel sorex interpretatur. [0182C] Ex eadem prima positione derivativum ducitur ''miurus'' vel ''miurinus'' vel ''soricinus.''
 
'''D.''' Quid astruis esse sphicodin?
 
'''M.''' Σφὴξ dicitur Graece crabro, unde derivatur ''sphicodis,'' et tamen ''miurus'' vel ''sphicodis'' ad unam significationis regulam pertinere noscuntur, quia utraque animalia tenui et gracili membrorum extremitate terminantur. Ita et versus qui pyrrhichio clauditur.
 
'''D.''' Quae est caesura penthemimeris, et qualiter interpretatur?
 
'''M.''' Penthemimeris Latine semiquinaria dicitur; ἥμισυ quippe semis est; sicut hemisphaerium, semisphaera Latina lingua intelligitur, id est dimidia pars poli supra aut infra terram aequis lancibus librata. Nam penthemimeris in versu heroico dicitur ubi post duos pedes sequitur syllabA] 0182D] quae partem terminet orationis, ut:
&lt;poem&gt;
          Truncum terra tegit, latitant in cespite lymphae.
&lt;/poem&gt;
 
Item Prosper in aenigmatibus de oratione Domini:
&lt;poem&gt;
          Cum prece sanguineas fundebat corpore guttas.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid est hepthemimeris?
 
'''M.''' Latine semiseptenaria appellatur caesura, cum post tres pedes sequitur syllaba partem orationis terminans, ut:
&lt;poem&gt;
           Musa, mihi causas memora.
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Nec pepli radios poscunt.
&lt;/poem&gt;
Item Phocas:
&lt;poem&gt;
          Te longinqua petens comitem sibi ferre viator.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quae est caesura trititrochaici, vel tritustrochaeus?
 
'''M.''' Cum tertio loco per dactylum terminatur, sicut poeta promisit, dicens: [0183A] 
&lt;poem&gt;
          Hoc volo, ne breviter mihi syllaba prima legatur.
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Nec jam terra vocor, licet ex me terra paretur.
&lt;/poem&gt;
Item epigramma Prosperi tritontrochaeon protulit:
&lt;poem&gt;
          At bona, quae vere bona sunt, nec fine tenentur.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quae est definitio caesurae tetartitrochaici, quam quidam tetartebucolicon nuncupant?
 
'''M.''' Cum in quarto loco vel regione pars orationis cum dactylo terminatur.
 
'''D.''' Manifestis exemplorum formis hoc evidentius reserari rogo.
 
'''M.''' Virgilius, prima ecloga infit:
&lt;poem&gt;
          Nos patriae fines et dulcia linquimus arva.
&lt;/poem&gt;
Et infra:
&lt;poem&gt;
          Saepe tener nostris ab ovilibus imbuet agnus.
&lt;/poem&gt;
Hoc idem Paulinus primo versu:
&lt;poem&gt;
          Annua vota tibi remeant, simul annua linguae. 
&lt;/poem&gt;
 [0183B] Et notandum quod regula Bucolici carminis exigit ut quartus pes dactylo semper clauderetur, quod Virgilius victus operis difficultate neglexit.
 
'''D.''' Postquam ancipitem metricae artis scrupulum luce clarius digessisti, jam tempus et ordo rerum exigit ut promissa aenigmatum problemata luculentae urbanitatis versibus patefacias, ac deinceps singulorum quorumque pedum, excepta synzugiarum superflua confusione, rationem regulariter inculces.
 
'''M.''' Jam dudum id facere satagerem, nisi scrupulosae interrogationes tuae anticipantes festinationem meam vi quadam praeoccuparent.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>fsabxigl9p6aeawuy2sytzojpqa8fnc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267533</id>
      <parentid>267532</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T17:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65785" sha1="s9up7n2838l741ovpkyesrgwrw0d9a6" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aldhelmus Schireburnensis 
|OperaeTitulus=Epistola ad Acircium, sive Liber se septenario et de metris, aenigmatibus ac pedum regulis
|OperaeWikiPagina=
|Annus= Saeculo VIII
|SubTitulus=  
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
 
'''[[Patrologia Latina/89|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 89]]'''
 
[0161B] Domino praestantissimo et prae caeteris dignitatum gradibus glorificando, mihique jam dudum spiritualis clientelae catenis connexo, illustri Acircio, Aquilonalis imperii sceptra gubernanti, illustris regalis regni regimina dispensanti, Aldhelmus catholicae vernaculus Ecclesiae, immarcescibilem sempiternae sospitatis salutem.
 
Non ambigo, reverentissime fili, sed profundae credulitatis frena relaxans confido, quod provida sagacitatis vestrae praecordia reminiscantur nos ante bis bina lustrorum volumina inextricabile conglutinati foederis pignus pepigisse, et spirituali sodalitatis vinculo devotae charitatis contubernia copulasse; nam pridem tempore pubertatis nostrae cum septiformi spiritualium charismatum munificentia vestrA] 0161C] solers indoles sub manu venerandi pontificis ornaretur, paternum memini me [ ''Par. om.'' me] nomen adeptum, teque adoptivae dignitatis vocabula cum coelestis gratiae praerogativa sortitum, quem videlicet spiritualium incrementorum fructum propheticus sermo allegoricis aenigmatibus explanans designat virgultum in typo beatae et incorruptae Dei Genitricis de radice Jessae fecundis palmitibus pullulasse, et purpureum serculorum flores mysticis obumbrationibus prolapsi recuperatorem mundi praefigurantem, chirographumque protoplastorum misericorditer abrogantem cum septeno sapientiae intellectu, caeterarumque virtutum Spiritum germinasse; idem namque septiformis sacramentorum numerus sacrosanctis testamentorum miraculis [ ''Par.,'' oraculis] frequentissime [0161D] astipulatur: cujus numeri mysterium iterata replicatione revolvens, de amoenissimo Scripturarum paradiso, quasi quosdam campestrium cauliculos aut vernantes pratorum flosculos coacervans, ad unius coronae texturam congerere nitar, ut evidentius in propatulo patescat, cunctisque scrutinio scrutantibus luce limpidius clarescat, a quantis profectibus quamque sacratis ordinibus nostrae necessitudinis primordia et necdum matura rudimentorum [0162B] tirocinia originaliter processerint, pullulaverint, viguerint. Hic, inquam, septiformis laterculorum numerus ab ipso nascentis mundi primordio sacer oriundus exstitit. Nam non solum universitas totius creaturae quam volubilis et agilis polorum vertigo et bina cingunt hemisphaeria, septenario hebdomadis simplae curriculo specie multiforma patrata narrantur; cum tamen in ictu et atomo vivens in aeternum creaverit omnia simul, verum etiam optata futurorum requies promissorum et beata perennis vitae felicitas, quae singulis quibusque meritorum emolumentis recompensabitur, non nisi septena per temporum incrementa millenario numero sequestrata reproborum caterva insontibus et piaculorum crimine carentibus tribuatur [ ''Par.,'' tribuitur] ejusdem quoque supputationis [0162C] sacramenta patuerunt si prisca commemorans ab origine pandam cum horrenda cataclysmorum irruptio, mortalium flagitia coercens, et coelestis vitae pervicaciam ultricibus undis abluens, cuncta quae reciproco corporeae vivacitatis spiraculo vescebantur, exceptis ad propagationem sobolis futurae relictis, usque ad internecionem necaret, diramque Stygii Plutonis ingluviem exsanguinibus miserorum animabus crudeli strage satiaret. De mundis septena coenaculum et tristegam sive, ut altera continet translatio, bicameratam leguntur arcam gregatim ingressa. Septenaria similiter pignorum Job prosapia in principio libri quod prosa contexitur et deinceps secundum Hebraeos dactylo spondaeoque scandere fertur, et septem lanigerarum pecudum descriptA] 0162D] summa narrantur. Rursusque in calce voluminis idem bidentium numerus ad remunerandam illustris patientiae palmam in duplum restitutus praedicta mysteriorum arcana praefigurasse monstratur. Denique Isaias nequaquam pars ultima prophetantium, septem matronas, sub typo septem Ecclesiarum, virum unum apprehendisse, Christum videlicet coelestium et terrestrium reconciliatorem, contestatur. Eliae autem, scelera populi crudelis lamentanti et lugubrem interfectionem [0163A] vaticinantium conquerenti, divinis dictum est oraculis: ''Reliqui mihi septem millia virorum qui non curvaverunt genua ante Baal;'' qui dum orbatae Sunamitis sobolem crudelis lethi sorte sopitam septies artus artubus membraque membris copulans suscitaverat, Redemptorem signat, genus humanum septiformi Spiritus gratia a somno scelerum et labe peccati vivificantem. Sed et Machabaeorum generosa germanitatis pignora quae sub tyrannica Antiochi monarchia suillum scrofarum contempserunt edulium, et propter divinarum legum caeremonias ritusque paternae traditionis spurcas ethnicorum culturas et profanae gentis idolothyta repudiarunt, non inmerito septiformem universalis ecclesiae speciem praefigurasse noscuntur. Quid etiam proverbialis aula, cujus [0163B] architectus et pontifex sapientia, Salomone attestante, legitur exstitisse, nonne septenis columnarum fulcimentis innixa sustentatur, cum infertur: ''Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas ejus septem?'' Cortinae quoque tabernaculi purpureis ostri et cocci coloribus fuscatae et diversis ansularum nexibus assutae, nonne quadruplicato septenae supputationis calculo, hoc est XXVIII cubitis in longum protenduntur? Quod autem septenarius numerus nonnunquam Spiritus paracleti gratiam praefiguraverit interdum vero priscae legis imaginem praetulerit, sacra auctoritate edocemur; ut est illud: ''Da partem his qui septem sunt.'' Sed et idem tabernaculum Eleazar, summi pontificatus infula praeditus, septies aspersisse legitur de sanguine buculae rufae juxta ritum caeremoniarum [0163C] in holocaustam concrematae. Cujus cinerum reliquias ad expiationem Israelitici populi proficere superna spoponderunt oracula. Gloriosissimus etiam regum qui antequam primae nativitatis cunabula cognosceret ipso proprii nominis vocabulo piae pacis praesagia non immerito figuraliter gestabat, solemnem delubri festivitatem cum omni frequentia filiorum Israel ab introitu Emath usque ad torrentem Aegypti, unde Memphitica regna sceptrum imperiale gubernant, septem diebus catervatim celebrasse describitur, juxta quod Testamenti Veteris brevis epitoma, hoc est Paralipomenon testatur: sed ne priscae legis tantum formula utar, et praeterita saeculorum exemplaria solummodo perscruter et rimer, en rudis [0163D] instrumenti quod arbitror Deuteronomii recapitulatione rite signari plura in propatulo sita et concordi ratione respondentia suffragantur. Quia furvis tenebrarum latebris cessantibus et nocturnis umbrarum latibulis fatiscentibus, exorto crepusculo, clarum et croceum limpidissimi solis jubar totis terrarum finibus infunditur. Nam sacer dominici pectoris accubitor et quartus coelestis paradisi gurges ex quo larga laticis vivi flumina perenniter roriflua inundatione manantia decurrunt, Smyrnae, Pergamo, ac Philadelphiae et caeteris per Asiam Ecclesiis septupla sermonum series scripsisse perhibetur. In eodem nihilominus Apocalypseos horomate septena sigillati voluminis signacula transactae praefigurationis mysterium continentia perspicacissimis mundi cordis aspectibus [0164A] et ab omni faeculenta vitiorum sentina sublatis cernere promeruit; quae solus de tribu Juda leo, fortissimus bestiarum, ad nullius pavescens occursum, qui juxta vaticinium patriarchae ad praedam ascendisse et requiescens accubuisse memoratur, jure coelestium et terrestrium infernorumque potestatem supergressus, aperire nativitatis et passionis praerogativa potuit. Quia [ ''Par.,'' Quare] ipse habere dicitur clavem David, ipse aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit. Etenim nisi quis obstinata nefandae infidelitatis frena in frusta confregerit eumque medullata mentis fiducia praedicatorum sigilla signorum solvisse crediderit, clausis et caecis pupillarum orbibus, et obtunsis palpebrarum obtutibus velut epilenticus aut scotomaticus contemplabitur [0164B] arcana legum et opaca prophetarum. [ ''Mai hic add.:'' Septimo nihilominus ejus voluminis sigillo resoluto, post factum supernorum civium coeleste silentium, mediumque horae intervallum, septem angelos cum septenis sulpicibus et sistrorum clangoribus horribili classico per totum mundum concrepantibus idem se crevisse contestantur.] In eadem etiam revelationis exstasi aurea septem candelabra, aurea et totidem sidera in dextera habentis pedes aurichalco Libani simillimos, cujusque ore procedebat romphaea biceps, praedictus Salvatoris vicarius speculatur. Illud quoque celeberrimum Exodi candelabrum cujus stipes obryzo ductilis cum calamis ac scyphis et sphaerulis fabrefactus tanquam taxus frondosa aut platanus surculosa comptis cultibus ornabatur a praedicto candelabrorum [0164C] mysterio minime discordare sentio, cujus VII lucernarum lychni flammivomis lampadibus coruscantes e quibus universae Ecclesiarum lanternae claro lumine illustrantur, aureis nexibus astricti copulabantur; ita vas electionis illustre et sapiens architectus nominisque Christi gerulus typicus Benjamin, mane comedens praedam et vespere dividens spolia, VII Ecclesiarum novalia roscidis sacrorum dogmatum imbribus ubertim perfundit. Zacharias itidem in ordine vaticinantium undecimus in horomate visionis raptus et divinae contemplationis culmine sublimatus, famosum inclyti lapidis spectaculum, qui septenis oculorum obtutibus mystice [ ''Par.,'' in facie, ''pro'' mystice] ornatus describitur spirituali et arcano praecordiorum [0164D] intuitu et puris conspectibus cernere promeruit. Fundamenta quoque gloriosae civitatis Dei quae Psalmista in montibus sanctis structa commemorat, canonicis septem epistolarum rivulis arida et siticulosa nascentis Ecclesiae praecordia affluenter satiarunt [ ''Par.,'' satiari] et velut tenebrosa aqua in nubibus aeris aut stillicidia stillantia hiulcas fidelium fauces irrorantes rigarunt [ ''Par.,'' rigari]: illi quidem, ut arbitror, divino imbuti magisterio et praeceptorum instructi exemplo, hoc successurae posteritati rite ruminasse et regulariter ructuasse referri queunt, quod ab ipso tenerrimae rudisque infantiae nutritore caeteris ruminandum et ructandum gratuita praecurrente gratia accepisse meruerunt. Nam summus ecclesiasticae dispensationis [0165A] auctor et primitivae illustrisque familiae informator, quem psalmus ut praesenti competit explanandarum rerum adminiculo septuagesimus septimus panem coeli et panem angelorum figuraliter vocitans expressit, septem panum fragminibus divina potius benedictione crescentibus quam lurcorum rictu comedentium minuentibus quatuor millia virorum excepta secundi sexus caterva, Evangeliorum textu narrante, legitur pavisse et affatim satiasse, sublatisque fragmentorum reliquiis et collectis buccellarum crustulis in frusta confractis septem corbes vel cistella stupendo cunctis spectaculo replevisse. Necnon et legalis illa famosaque jubilaeorum festivitas septenis annorum hebdomadibus decursis celebrata, quando sabbatizante agrorum cultura, et cessantibus stibariorum rastrorumque [0165B] pulverulentis quassationibus, jam jamque volvente mensis septimi circulo, horrisonae ventosis flatibus clangebantur buccinae, futura mysteriorum arcana per allegoriam figuraliter portendisse declaratur. Porro sacrosancta Pentecostis solemnitas revoluta et reciproca septem hebdomadarum vicissitudine nonne hujuscemodi supputationis laterculum satis competenter astipulari dignoscitur quando Paracletus ex summa coelorum arce post decem dierum inducias destinatus jure pignus promissae haereditatis vocatus apostolorum praecordia supernorum charismatum gratia fecundans defusarum septuaginta linguarum loquela dictavit, quas decies septena bellicosi Hieroboal id est Gedeonis progenies a nefando Abimelech tyrannide potius quam legitima regnandi [0165C] monarchia subnixo, et consanguineae germanitatis jura et devotae fraternitatis vincula lymphatico ritu rumpente, in vertice scopulorum horribili et inaudita anterioribus saeculis strage crudeliter interfecta praefigurasse monstratur? Cui propter dira parricidiorum piacula et abominanda facinorum flagitia, nequaquam frustra senticosus rhamnorum surculus sub typo spurcissimi et scelesti Antichristi ab Jotham sumpto paradeigmate assimilabitur, uti florulenta caricarum ficulnea simulque pampinosae vitis palmites cum glaucimante oliveto spreti sceptra imperii suscipere renuerunt quod etiam obumbratae legis antiquitate subductaque putida pecudum exta olidasque holocaustomatum fibras inflexit. Et radio rudis Testamenti [0165D] coruscante Redemptor noster coelesti claviculario, de quo poeta:
&lt;poem&gt;
          Claviger aetherius portam qui pandit in aethra,
&lt;/poem&gt;
sciscitanti quoties delinquentibus noxarum vincula enodanda forent, respondit non solum usque septies sed usque septuagies septies, id est quinquagies noveni et quinquies octoni, quae simul in unam redacta summam quadringenti et nonaginta calculantur. Undecies quoque septenariae generationis propago ab ortu nascentis mundi concatenata fecunditatis serie decurrens, postquam originaliter materiae informis formatas species per evolventem dierum alternationem accepit usque ad coelestis puerperii veneranda cunabula, huic mysterio concordare cognoscitur: quam Antiochensis medicus incorruptae [0166A] virginitatis pudicitia praeditus, texere a prole veneranda Dei inchoans, post nepotum et pronepotum progeniem gradatim produxit avorum et proavorum genimina denumerans ac per atavos et tritavos rursum singillatim ordinem genealogiae recapitulans decursis septuaginta septem generationum laterculis protoplaustum terminum posuit: quod sacra Geneseos auctoritate antiquitus praefigurabatur historica relatione dicente: Septies vindicabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies. Has ultrices poenarum vindictas intelligibilem Lamech, id est, totius mundi reatum punientes post totidem generationis circulos optata et praesignata saeculis Redemptoris nostri nativitas dirae mortis imperium conquassans disrupit, confregit, exstinxit et in Tartara trusit. [0166B] Quid, inquam, famosus ille nepos patriarchae praecipui remeans ab avunculo de Mesopotamia Syriae cum bis sena pignorum prosapia jam bis decurso bilustri temporis intervallo; qui post angelicae colluctationis palaestram Israeliticae stirpis vocabulum adeptus est? Nonne cum quadringentis catervarum militibus occurrente furibunda fratris vesania et totius germanitatis jura propemodum calcitrante, ad mitigandum hirsuti rabulae rancorem et antiqui livoris rabiem septies iteratis in curvationum vicibus cernulus inclinabatur. Non enim septenarius supputationum calculus simpla tantum vel septula decursione sed etiam decupla recapitulationis serie mysticam portendere allegoriam catholica Patrum decreta sanxerunt. Quemadmodum illustris vir desideriorum aB] 0166C] ipso tirocinio rudimentorum, licet in medio barbarae gentis divinis cultibus mancipatus et Gabriele arcana rerum occultis clavibus reserante, prophetico afflatus spiritu septuaginta hebdomadibus usque ad cunas Bethlehemitici ducis populum Israel gentesque postulatas in virga ferrea recturi, decursis porrectisque declarat: hoc est evolutis XCVIII lustrorum circulis quod est a vicesimo anno Artaxerxis regni Persarum gubernacula tenentis. Tunc existente Olympiade octuagesima quarta usque in annum decimum quintum Tiberii Caesaris, quo redemptio gentium praestolata advenisse traditur, solares supputantur anni CCCCLXXV, id est juxta lunarem Hebraeorum calculationem [ ''Par. om.'' CCCCLXXV . . . . calculationem] CCCCXC adjectis [0166D] quadrantibus et embolismorum incrementis, ut Julius Africanus temporum scriptor digessisse monstratur. Syrorum quoque princeps, quem lurida leprae spurcitia membratim potius quam particulatim elephantino tabo contexerat, nonne peregrinantis vernaculae incitamento celeberrimum aggressus prophetam septenis vicibus horrentem corporis staturam Jordanis alveo acclinis et cernuus incurvans, regenerantis gratiae formam et secundae nativitatis praerogativam, quae ex utero sanctae Ecclesiae fecundis visceribus per baptismati sacramentum fidelibus confertur manifestissime declaravit. Igitur septiformem supra memoratae supputationis calculum, qui mysticis sacrorum canonum floribus depingitur [ ''Mai om.'' qui myst . . . . . deping.], nonne sextus Heptateuchi voluminis [0167A] textus celeberrimo triumphorum spectaculo et inexpertis usque ad id tempus rerum successibus declarat? Quando genus electum et regale sacerdotium populusque acquisitionis utpote stirpe patriarcharum progenitus cum ingenti catervarum phalange celebre municipium et superis invisum hebdomadae unius curriculo lustratum sonantibus septem sacerdotum salpicibus, id est septem buccinis, Jubilaeorum conciso clangore per classica crepitantibus solo tenus dirutum funditus evertit. Quae rerum figura futurarum, juxta anagogen peractis septem saeculorum voluminibus, horrendum ruituri mundi terminum et ultimam fugacis vitae clausulam portendere manifestatur. Ornamenta quippe universalis Ecclesiae, juxta decreta veterum, septenis sacrorum officiorum [0167B] gradibus continentur, quae a primo sacramentorum ordine nominatim distincta per exorcistas et acolythos incrementa virtutum capiunt et usque ad summi pontificatus gubernacula ac spirituales sacerdotum infulas pedetentim pertingunt. Idcirco Praxapostolon, hoc est Actus apostolorum totidem viros diaconatus officio functos Ecclesiae primitivae dispensatores probat. De quibus Arator, poetica facundia fretus, refert:
&lt;poem&gt;
          Jura ministerii sacris altaribus apti
          In septem statuere viris.
&lt;/poem&gt;
 
Sed, pro dolor! statim in primo limine novellae religionis contra orthodoxam fidei regulam caninis latratuum rictibus ab eodem coetu nefandi Nicolaitae nascuntur. Quorum recta quam perniciosis errorum radicibus pullulaverit et quam venenatis haereticae [0167C] pravitatis frondibus succreverit, Apocalypsis angelica ratione propalans patefecit. Quod quinto haereticorum capitulo manifestius liquet: sed ad propositum revertar. Nam duplex et anceps Nilotici regnatores somnium futurorum praesagia portendens quo septenas spicarum glumulas fertilis culmi summitate maturiscentes cum totidem buculis corpulenta crassitudine saginatis amoena riparum vireta carpentibus contemplabatur praedictis numerorum speciebus minime refragari deprehenditur. Altera quoque Testamenti tabula septem praeceptorum tenere scripta legebatur et orationis Dominicae intercessio suffragatrix et purulentis animarum ulceribus medicinae refocillatrix septem sententiarum serie contexitur. Siquidem diurna et noctura horarum intervalla quibus [0167D] indesinenter quasi quodam reipublicae vectigal et fiscale tributum orationum officia persolvimus, septena synaxeos intercapedine revoluta rotantur. Unde reor psalmigraphum vatem cecinisse ''(Ps. CXVIII, 164)'' ''Septies in die laudem dixi tibi.'' Et alibi ejusdem Psalmistae sacrosancta sermonum oracula praefatae supputationi non dissonam protulere sententiam, dum eloquia Domini eloquia castra meracissimo liquidi argenti metallo quod per torridi ignis conflatorium remota squalenti scoriarum rubigine septulo explari perhibetur, simillima collatione coaptasse noscuntur. Saeculares quoque et forasticae philosophorum disciplinae totidem supputationum partibus calculari cernuntur, arithmetica scilicet, geometrica, [0168A] musica, astronomia, astrologia, mechanica, medicina. Sed anniversaria temporum vicissitudo, quam Psalmista coronam benignitatis introducit divinae benedictionis ubertate locupletatam, nonne binis et quinquies denis hebdomadarum voluminibus et reciproco circulorum vertigine jugiter rotatur? Nec ipsa superna coelestisque creatura hujuscemodo supputationis laterculo carere cognoscitur dum corporea visibilis mundi factura septenis coelorum orbibus pernici volentis sphaerae impetu per praeceps vergentibus licet planetarum retrogradis cursibus tricenis [ ''Mai'' tricentur] circumvallata cingitur. Porro lunaris globi rotunditas, quae bis sexies menstruis momentorum suppletionibus per ter quinas dierum revolutiones usque ad perfectum plenae lunae [0168B] circulum crescit, totidemque dierum alternationes marcescente pulcherrimi vultus forma decrescit, septenis figurarum speciebus variatur, hoc est bicornea et sectili ac reliquis quae septiformem ecclesiae speciem designare patrum statuta sanxerunt. Nec praetereunda reor Pleiadis vel Arcturi sidera de quibus divina oracula per turbinem horrenda valetudine oppressum compellabant ita: Nunquid conjungere valebis micantes stellas Pleiades aut gyrum Arcturi dissipare poteris? Nam Arcturus Riphaeis perlatus montibus qui Boreo Aquilonaris poli cardine volvitur qua Scythia regna horrendam incolunt barbariem septiformi temonis et plaustri sidere signatur, et quia nunquam occasurus semper brumali Circio copulatur propter vicinitatem axis, non immerito [0168C] rigidam priscae legis austeritatem allegoricis aenigmatibus praefigurat. Quid referam Atlantidas patronymico dictas vocabulo quas Graecorum traditio a pluritate Pleiadas, Latina a verno tempore Vergilias seu a merulento palmitum racemo botrum nuncupaverat? Quae dum obliquis linearum infractibus a climate orientali emergentes qua croceum solis jubar exortum terris infunditur metam circuli peragunt, pulchre universalis Ecclesiae septenariam charismatum distributionem totidem siderum claritate praefigurant. Astrorum quoque situs quae lingua Argivorum dicuntur Hyadae, de quibus Mantuanus vates legitur cecinisse:Arcturum, pluviasque Hyades geminosque triones, [0168D] et quas Romulea Latinitatis antiquitas Suculas vocitavit, septiformis esse monstratur ante frontem aethralis tauri locatus qui Zodiaco circulo inter duodecim signa continetur. Unde mathematici fatum fortunam vel genesim aut suprema Parcarum fila de quibus Maro in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Talia (inquit) saecla, suis dixerunt, currite fusis
          Concordes stabili fatorum numine Parcae,
&lt;/poem&gt;
se divinare et praenoscere posse ridiculosa stoliditate arbitrantur. Necnon et plantarum dispar volubilitas quae praecipitem coeli vertiginem, ut praefati sumus, diverso linearum tramite moderantur, septenis stellarum curriculis licet inaequali annorum corona rotatur. Sed et furva nocturnae caecitatis latibula, de quibus cantum est. ''Posuit tenebras latibulum [0169A] suum,'' quae tetro telluris umbraculo generata perhibentur, septem partibus singillatim sequestratis dirimuntur, hoc est conticinio, intempesto, crepusculo, etc. Fidiculam quoque concordi modulationis harmonia resonantem septem constare fidibus rhythmica musicorum regula declarat, ut Virgilius,
&lt;poem&gt;
          . . . . . Septem (inquit) discrimina vocum,
&lt;/poem&gt;
septem simili modo spiritualis bibliothecae formulas, et divinae legis regulas catholica praecessorum monumenta luce clariora demonstrant. Sed mihi, ut poeta ait: &lt;poem&gt;
          Ante diem clauso componet vesper Olympo,
&lt;/poem&gt;
et alibi:
&lt;poem&gt;
          Ante pererratis amborum finibus exsul
           Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim, [0169B] 
          Quam totos possim legum decerpere flores,
          Qui numeris septem monstrent exempla sacratis.
&lt;/poem&gt;
Sed forte quilibet scrupulosus clanculo cordis cogitatu epistolarem perscrutans rusticitatem perquirat et percunctetur cur septenariae supputationis calculum, quem per utrumque Testamentorum canonem explanandarum rerum necessitate coactus congesseram, iterum atque iterum septuplo et septuplo perplexa revolutione replicetur. Hujuscemodi sollicitudine permotus recolat et reminiscatur, in primordio epistolae quam tantopere exempli gratia protelaveram, inde meam mediocritatem radicem futurae locutionis, oblato hujus supputationis argumento, sumpsisse. Unde postmodum fragilis et gracilis ingenii frutices et nutabunda verborum vimina patulis [0169C] defusa ramusculis succreverunt. Cum igitur tot tantisque sacramentorum vinculis tamque sacratis numerorum nexibus per septiformem Spiritus gratiam charitas constringatur, de qua egregius praedicator qui tertii coeli secreta scrutabatur, Romanis concatenato schemate scribens, cui Graecorum grammatici ''climax'' vocabulum indiderunt, ita exorsus est: ''Patientia autem probationem; probatio vero spem; spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis;'' operae pretium videtur ut spiritualis et incircumscripta necessitudo carnali et corruptili parentelae praeferatur: quando quidem evangelica narrant instrumenta quod [ ''Omitte'' QUOD] incarnatum Dei Verbum de quo scriptum est, ''Eructavit cor meum bonum verbum,'' [0169D] et quod ''ex utero ante Luciferum'' Psalmista idem cecinit progenitum, humanae cognationis propinquitatem et incontaminatae genitricis affectum contra jus ritumque naturae quodammodo dissimulasse. Et quamvis catholici Patres, spiritualem sermonum medullam enucleantes, latentemque in litteris sensum perscrutantes allegorice ad Synagogae typum retulerunt, nullatenus tamen sacrosanctae matris personam fuisse historica relatione inficiari noscuntur. Haec idcirco tantis verborum ambagibus deprompsimus, ut pristini fraternitatis affectus quos praeteritorum evolutis annorum circulis conciliasse et copulasse dignoscimur, recenti quodammodo memoria recuperentur et recalescant, ne rotante prolixi temporis [0170A] diuturnitate torpescant aut longa locorum intercapedine refrigescant. Vere enim indisruptae charitatis vinculum nec annorum numerositate marcescit nec spatioso terrarum intervallo tabescit: quin potius perfectae charitatis praecordia interdum plus absentia pulsat quam praesentia pascat. Sicut famosus spiritualis palaestrae agonotheta qua certantes coelestis palmae bravium percepturi sunt, affabiliter dicebat: ''Etsi corpore absens sum, sed spiritu'' praesens. Non ergo obolenda et parvi pendenda est haec dextris firmata affinitas, dum praedictus praedicator sibi et Barnabae inconcussas Ecclesiarum columnas, hoc est Petrum et Jacobum et Joannem, dextras dedidisse tripudiando referat.
 
Heia praestantissime et amantissime fili mi, priscae [0170B] fraternitatis memor inextricabilis verae dilectionis ligatura tanto strictius et enixius per succiduas saeculorum aetates indisruptis restibus « reliquum nodetur in aevum, » quanto constat quod iisdem concatenatae dilectionis viscus sacro et septiformi mysteriorum numero glutinosius lentescit. Igitur hac praefatiuncula venerandam celsitudinem vestram affabiliter alloquens, aliquantula metrorum munuscula, domesticae familiaritatis fiducia fretus, subjunxi praesertim veterum auctoritate provocatus de diversis rerum qualitatibus modo coelestium modo terrestrium, materiarum [ ''F. leg.'' materiam] nactus nunc grandem nunc gracilem, creaturarum naturam considerans strictim summatimque defloravi.
 
Nam Symposius, poeta versificus, metricae artis [0170C] peritia praeditus, occultas aenigmatum propositiones, exili materia sumpta, ludibundis apicibus legitur cecinisse, et singulas quasque propositionum formulas, tribus versibus terminasse. Sed et Aristoteles, philosophorum acerrimus, perplexa nihilominus aenigmata prosae locutionis facundia fultus argumentatur. Quamobrem nostrae exercitationis sollicitudo horum exemplis instincta, et commentis ad inventionem stimulata, decies denas, id est, centenas quinas aenigmatum propositiones componere nitebatur, et velut in quodam gymnasio, prima ingenioli rudimenta exercitare cupiens, ut venire possit deinceps ad praestantiorem operis materiam: si tamen prius haec mediocria metricae definitionis regulis minime caruerint; tripartitamque syllabarum differentiam [0170D] juxta perpendiculum scandendi rite servaverint. Denique praedicta aenigmatum capitula primitus quaternis versiculorum lineis digesta; sequentia vero, juxta quod se occasio componendarum rerum exhibuit, quinis aut senis, vel etiam septenis metrorum versibus et eo amplius carminantur: quibus indesinenter, secundum poeticae traditionis disciplinam, cola, vel commata, seu pentemimerim et heptemimerim adnectere, progressis binis aut ternis pedibus procuravi; alioquin dactylici hexametri regulae legitima aequitatis lance carentes, lubricis syllabarum gressibus vacillarent. Porro quod etiam muta insensibilium rerum natura, de qua aenigma clanculum et latens propositio componitur, quasi loqui et sermocinari [0171A] fingitur: hoc et in sacris litterarum apicibus insertum legitur: quia nonnunquam rationabilis creatura irrationabilium gestu et personis utitur, et e contrario irrationabilis sensus vivacitate carens intellectualium gestu et voce fungitur. Quemadmodum in libro Judicum diversa lignorum genera articulata hominis voce loquentia monarchum quaesiisse referuntur: ''Ierunt,'' inquit, ''ligna ungere super se regem;'' ubi sigillatim, sicut supra jam diximus, ficus et vitis simulque oliva, et ad extremum rhamnus igne proprio flammisque voracibus Libani cedros consumpturus, juxta ritum humanae locutionis profari perhibentur.
 
Hujus etiam tropi figuram in quarto Regum volumine Joas Israeliticae plebis gubernaculo potitus aD] 0171B] Amasiam regalibus imperii sceptris fulgentem, cum furibundo cavillationis ludibrio et probroso gannaturae subsannantis elogio crudeliter componens, ''Carduus,'' (inquit) ''Libani misit ad cedrum quae est in Libano, dicens: Da filiam tuam filio meo uxorem,'' et reliqua.
 
Et Psalmista, omnia ligna silvarum exsultasse, et flumina manuum plausibus lusisse camposque gratulabundos exstitisse, ab animali ad inanimale metaphorice, retulit, et illud poeticum:
&lt;poem&gt;
          Mater me genuit, eadem mox gignitur ex me;
&lt;/poem&gt;
et quod e mutis ac brutis ratiocinationis argumenta requiruntur cum etiam sapientissimus cunctorum retro regum, et deinceps nasciturorum, in Ecclesiaste frequenter stolidissimorum personis utatur, dicens: Quid habet homo amplius jumento aut [0171C] sapiens stulto? et caetera similia. Haec idcirco diximus ne quis forte novo nos et inusitato dicendi argumento, et quasi nullis priorum vestigiis trito praedicta aenigmata cecinisse arbitretur. Et, ut evidentius harum rerum ratio claresceret, legitimos septies quaternos metrorum pedes, quibus universa non solum principalia octo genera progrediuntur, verum etiam species, quae ex eadem stirpe pullulantes centuplis metrorum frondibus contexuntur, subdidimus, et singulis quibusque pedibus tantam exemplorum copiam accumulantes ex diversis orationum partibus congessimus, quantam ad praesentis opusculi normam, pro evidentioris indicii gratia, sulficere credidimus. Et quod praecessores celeberrimi uniformi nominis exemplo propalasse noscuntur, nos [0171D] eorumdem vestigia enixius indagantes uberiorem exemplorum formulam enucleavimus. Neque enim in tam densa totius Latinitatis silva et nemorosis syllabarum saltibus, ubi de singulis verborum radicibus multiplices regularum ramusculos pullulasse antiqua veterum traditio declarat, rudibus facile negotium deprehenditur et praesertim metricae artis disciplina carentibus, et qualiter vel quo pacto longae et breves syllabae ve etiam communes utrobique competentes, quas Graeci dichronas dicunt, sagaciter discriminentur. Ex hac enim triplici syllabarum definitione potius, quam de fonte aut monte Musarum, de quibus Persius Flaccus:
&lt;poem&gt;
          Nec fonte (inquit) labra prolui Caballino, [0172A] 
          Nec in bicipite somniasse Parnasso
          Memini me.
&lt;/poem&gt;
omnis metrorum ratio monstratur, et qui versus monoschemi, qui pentaschemi vel qui decaschemi, cum viginti quatuor temporibus, excepto si trochaeo terminentur, rite dicantur.
 
Hac tripartita descriptionis [ ''Maius,'' discretionis] normula omnis heroica hexametri versificatio, vel caesurarum scansio principaliter constat, licet synaloepharum velut quaedam conglutinatio, et explosa collisionis additamenta crebro apud poetas lyricos et satyricos necessitate metri interponantur, quae maxime ex vocalibus litteris vel syllabis semivocali terminatis gignuntur. Has utrasque Junius Juvenalis, quinto Satyrarum libro, unius versus tenore simul elisit dicens: [0172B] 
&lt;poem&gt;
          Omenta, ut video, nullum discrimen habendum est.
&lt;/poem&gt;
Scanditur: ''omen'' spondaeus, ''tut vide'' dactylus per synaloepham, ''o nul,'' spondaeus, ''lum dis'' spondaeus, ''crimen ha'' dactylus, ''bend est'' spondaeus per synaloepham. Rursus idem lyricus, lib. IV:
&lt;poem&gt;
          Bellorum excubiae truncis affixa tropaeis.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Bello, rex cubi'' per synaloepham, ''ae trun, cis af, fixa trop, aeis.'' Sic Annaeus Lucanus, Cordubensis poeta, uno versu libri VIII, bis elisit dicens:
&lt;poem&gt;
          Quare agite, Eoum, comites, properemus in orbem.
&lt;/poem&gt;
Rursus idem, lib. X, ait:
&lt;poem&gt;
          Hinc tergo insultant pedites, via nulla saluti.
&lt;/poem&gt;
Et alibi: [0172C] 
&lt;poem&gt;
          Extremoque epulas mensasque petemus ab orbe.
&lt;/poem&gt;
Unde Paulus Quaestor elisit ''m'' litteram ita:
&lt;poem&gt;
          Tartaream in sedem sequitur nova nupta maritum.
&lt;/poem&gt;
Sic etiam Prosper, poeta et rhetor, in libro quem Epigrammata protitulaverat, eamdem litteram bis elisisse cognoscitur, dicens:
&lt;poem&gt;
          Non coeptum aut auctum, non hic mutabile quidquam est.
&lt;/poem&gt;
Item, infra:
&lt;poem&gt;
          Coelestem ad patriam tendens cognosce vocantem.
&lt;/poem&gt;
Haec eadem synaloepha versibus Sibyllae poetridis continetur, quae ait:
&lt;poem&gt;
          Tunc ille aeterni species pulcherrima regni.
&lt;/poem&gt;
Phocas quoque grammaticus primo versu synaloepham explodit, dicens:
&lt;poem&gt;
          Ars mea multorum est quos saecula prisca tulerunt. 
&lt;/poem&gt;
[0172D] Isidorus vero vocales elisit ita:
&lt;poem&gt;
          Argutusque inter latices et musica flabra.
&lt;/poem&gt;
Et Virgilius, lib. XI:
&lt;poem&gt;
          Oceanum interea surgens Aurora reliquit.
&lt;/poem&gt;
Idem, lib. VII Aeneidos, in uno versu geminas synaloephas et eclipsin comprehendit ita:
&lt;poem&gt;
          Nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim ita: ''Nunc repet, Anchi, ses fa, torar, cana re, liquit.'' Sed hos duos metaplasmos saepe ambiguitas scandendi conturbat, quos talis discretionis differentia dirimit. Si prior vocalis explodatur, erit synaloepha; si posterior fuerit explosa, erit eclipsis. Sicut in novissimo versu libri Regum cautum legitur:
&lt;poem&gt;
          Purpureis major Persarum in sede tyrannis 
&lt;/poem&gt;
 [0173A] Virgilius [ ''Grammaticus'' ] item libro quem Paedagogum praetitulavit, cujus principium est:
&lt;poem&gt;
          Carmina si fuerint, te judice, digna favore,
                 Reddetur titulus, purpureusque nitor.
          Si minus, aestivas poteris convolvere sardas,
                 Aut piper aut calvas hinc operire nuces; 
&lt;/poem&gt;
syllabam elisit dicens:
&lt;poem&gt;
           Durum iter et vitae magnus labor.
&lt;/poem&gt;
Et Arator subdiaconus primo versu terminalem genitivi syllabam displosit dicens:
&lt;poem&gt;
          Moenibus undosis bellorum incendia cernens.
&lt;/poem&gt;
Et infra elegiaco versu subjunxit:
&lt;poem&gt;
          Inque humeris ferimur te relevante piis.
&lt;/poem&gt;
Et Andreas orator inquit:
&lt;poem&gt;
          Filius ipse hominis, qui Deus est hominis;
&lt;/poem&gt;
propterea namque has duas metaplasmorum species [0173B] ex numero 24 indagare et explanare nisus sum, quia per omne corpus poeticorum librorum satis frequenter insertae sunt, et nisi sagaci subtilitate praecognitae fuerint, diversa impedimentorum obstacula scandentibus [ ''Maius add.'' velut iter carpentibus] generare solent. Idcirco diversos versus metrorum ad synaloephae metaplasmum congruentes catervatim congessimus, quatenus his perspectis nullum deinceps explosae collisionis chaos latebrosum confractae synaloephae barathrum lucem scandentis confundat, aciemque legentis obtundat.
 
Igitur, tripartita heroici hexametri perpendicula, ut certius cognosci queant, strictim summatimque expedire conabor, sicut prisca veterum auctoritas tradidisse memoratur. Videor itaque mihi hoc planius [0173C] et apertius posse patefacere, si per interrogationem et responsionem pauxillulum reciprocis vicibus stylus varietur, quemadmodum beatus Augustinus per multa librorum corpora, hoc est Soliloquiorum, et de libero Arbitrio, et eo quem de Magistro praetitulavit, et sex libris quae de Musica fecisse comprobatur; vel Isidorus duobus voluminibus quae Synonyma vel Polyonyma protitulantur. Quod genus dictandi ab undecima appellativorum nominum specie translatum reor. Hoc itidem Junilius instituta regularia, quae a Paulo Syrorum scholis naviter instructo didicerat. Primasio sedis apostolicae pontifici scribens: Ne aliqua, inquit, confusio per antiquariorum, ut assolet, negligentiam proveniret, magistro M. Graecam litteram, discipulis D. proposui, ut ex [0173D] peregrinis characteribus, et quibus Latina scriptura non utitur, error omnis penitus auferatur, melius quippe et sagacius hoc argumento velut quibusdam cotibus animorum ingenia acuuntur. Idcirco, praetermissis reliquorum metrorum generibus, quae centenis varietatum speciebus dirimuntur, praestantissimas dactylici hexametri regulas, quod caeterorum arcem et infulas possidet, praedictis litterarum characteribus vicatim et alternatim positis pandamus.
 
'''D.''' Quot sunt genera versuum in dactylico metro?
 
'''M.''' Quinque.
 
'''D.''' Quod est dactylicum metrum?
 
'''M.''' Quod constat dactylo et spondaeo.
 
'''D.''' Nonne plerumque ultimus pes trochaeo terminatur?
 
'''M.''' [0174A] Quia nonnulli, metricae artis peritia praediti, hunc pedem de versu excludendum censuerunt, quia omnis syllaba in ultimo versu adiaphoros est, id est, indifferenter accipitur, nec interest utrum corripiatur an producatur. Unde a quibusdam vitiosus versus putatur qui trochaeum admittit. Nam ratio exigit ut in pleno versu viginti quatuor tempora sint: admisso itaque trochaeo, minuitur temporum numerus, et erunt tempora viginti tria, qui est versus colophos.
 
'''D.''' Superius dixisti quinque genera versuum esse in dactylico hexametro; quae sint nominatim dicito.
 
'''M.''' Hexameter, pentameter, tetrameter, trimeter, dimeter.
 
'''D.''' ''Hexameter'' rectius dicitur an ''hexametrus?'' 
 
'''M.''' [0174B] Utrumque, ut ''Evander, Evandrus,'' quorum unum venit ex Graeco, alterum ex Latino.
 
'''D.''' Hexameter ergo sive hexametrus, quot pedibus caeditur?
 
'''M.''' Sex: dactylo et spondaeo circum se positis aut alterna interpositione variatis.
 
'''D.''' Hexametri versus genera quot sunt?
 
'''M.''' Tria.
 
'''D.''' Quae?
 
'''M.''' Hexameter dactylicus, hexameter heroicus, hexameter iambicus, qui et senarius, qui constat ex simplicibus sex, idemque ex duplicibus trimeter.
 
'''D.''' Quid ergo, si versus hexameter sex spondaeis constiterit, poterit dici dactylicus?
 
'''M.''' Vocatur quidem versus spondiazon, sed metrum dactylicum: nam ejusmodi compositio non nisi in dactylicum metrum cadit.
 
'''D.''' Qui sunt versus hexametri dactylici?
 
'''M.''' [0174C] Qui tantum sex pedibus dactylicis constant, praeter bella et facta heroum quodlibet aliud continentes, ut puta sunt Bucolica et Georgica caeteraque hujuscemodi.
 
'''D.''' Qui sunt hexametri heroici?
 
'''M.''' Qui bella et heroum res gestas complectuntur, veluti est Ilias Homeri, vel Aeneis Virgilii, vel Lucani praelia Caesaris et Pompeii decantantis.
 
'''D.''' Qui est pes quintus?
 
'''M.''' Dactylus.
 
'''D.''' Quare quintus dactylo competit?
 
'''M.''' Quia semper in versu, exceptis aliis locis quibus varie ponitur, quintam regionem proprie obtinet, minusque lenis est versus qui quinto loco spondaeum habuerit, et vocatur spondiazon ut est ille: [0174D] 
&lt;poem&gt;
          Aut leves ocreas lento ducunt argento,
&lt;/poem&gt;
et ideo nec in fine dactylus debet poni nec spondaeus in quinto loco. Ideo spondaeus a quibusdam imus pes cognominatur, quod regionem sextam sibi vindicet.
 
'''D.''' Qui modus est syllabarum in versu dactylico hexametro heroico?
 
'''M.''' Omnis versus hexameter dactylus sive heroicus a duodecim syllabis crescit usque ad XVII; nam qui imus est habet syllabas non minus quam duodecim.
 
'''D.''' Quid ergo, nonne plerumque invenimus versum XVIII aut XIX seu XX syllabarum, ut sunt hi:
&lt;poem&gt;
          Sed revocare gradum superasque evadere ad auras.
&lt;/poem&gt;
Item.:
&lt;poem&gt;
          Laurus erat tecti in medio, in penetralibus altis.
&lt;/poem&gt;
Item: [0175A] 
&lt;poem&gt;
          Aut onera accipiunt venientum, atque agmine facto.
&lt;/poem&gt;
Item:
&lt;poem&gt;
          Chara mihi ante alias, etc., usque Dianae.
&lt;/poem&gt;
 
'''M.''' Sunt quidem plerique syllabarum XVIII, aut vero XIX, raro et XX aut vix aut nequaquam reperiri queunt. Verum sciendum est in metrica ratione nunquam computari eas syllabas quas superius diximus synaloephae metaplasmum intercipere; quo fit ut omnes illi versus qui supradictum syllabarum numerum videntur excedere, detractis synaloephis, ad XVII aut XVI, vel etiam ad XV, redigantur, veluti sunt illi quos supra exempli gratia posueras. Unde sciendum est nullum versum dactylicum hexametrum inveniri posse qui numerum syllabarum XVII videatur excedere. Itaque omnis versus dactylicus hexameter [0175B] infra hunc numerum usque ad duodecimam syllabam terminatur.
 
'''D.''' Precor hoc lucidius expone et clarius enodari.
 
'''M.''' Versus dactylicus hexameter, si solis spondaeis constiterit, erit XII syllabarum. Si unum dactylum habuerit, XIII; si duos, XIV; si tres, XV; si quatuor, XVI; si quinque XVII. Ita toties una syllaba crescit quoties dactylus accesserit.
 
'''D.''' Hexameter versus dactylicus per quot species variari decernitur?
 
'''M.''' Quantum metrica ratio declaratur, XXXII schemata habet.
 
'''D.''' Has schematum species per ordinem apertius explana?
 
'''M.''' In versu XII syllabarum, una species est: hic est quem superius diximus monoschemum nuncupari, is quippe sine ulla varietate omnes in se [0175C] spondaeos habet, qui ob hoc spondiazon vocatur, ut est:
&lt;poem&gt;
          Hi producuntur legati Minturnenses,
&lt;/poem&gt;
quod genus versificationis adeo durum et horrens est, ut Albinus in libro quem de metris scripsit vetet
&lt;poem&gt;
          Spondaeis totum concludere versum.
&lt;/poem&gt;
Sed adjuncto dactylo quinta regione apertius comitur.
 
'''D.''' In versu XIII syllabarum quot schemata sunt?
 
'''M.''' Quinque, sine dubitationis scrupulo.
 
'''D.''' Quomodo, quave ratione?
 
'''M.''' Ibi quippe unus dactylus inter spondaeos admissus omnibus quinque locis libere decurrit.
 
'''D.''' Ad indagandos bis XVI dactylicos metrorum anfractus meditantium mentes facilius flectuntur, prolatis exemplorum formulis, stolide obstrusum [0175D] ignorantiae latibulum illustrantibus, quam nuda garrulorum loquacitate verborum?
 
'''M.''' Versus XIII syllabarum hexametri singulari dactylo cum quaterno spondaeo constans quinas, ut diximus, sibi usurpat species. Ponitur loco primo dactylus ita:
&lt;poem&gt;
          In cruce confixus mundum Christus salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, ita:
&lt;poem&gt;
          Christus Filius Aeterni salvavit mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio, ita:
&lt;poem&gt;
          Christus per lignum crucis aufert mundi noxam.
&lt;/poem&gt;
Loco quarto, ita:
&lt;poem&gt;
          Scandens in ligno Christus dedit arrham vitae.
&lt;/poem&gt;
Loco quinto, ita:
&lt;poem&gt;
          Suspendens mundi Christus peccamina dempsit.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versus XIV syllabarum quot schemata habet?--M [0176A] Certissima definitione, decem schematibus constat.
 
'''D.''' Da per ordinem earumdem specierum rationem?
 
'''M.''' Aut enim primo et secundo loco dactylus ponitur, aut primo et tertio, aut primo et quarto, aut primo et quinto, aut secundo et tertio, aut secundo et quarto, aut secundo et quinto, aut tertio et quarto, aut tertio et quinto, aut quarto et quinto. Hoc modo decupla schematum species alternatim inserta supputatur.
 
'''D.''' Da exemplis horum probationem?
 
'''M.''' Juvencus Hispanus primo prologi versu hujus rei notitiam pandit:
&lt;poem&gt;
          Immortale nihil mundi compage tenetur.:
&lt;/poem&gt;
Scandit ita: ''immor, tale ni, hil mun, di com, page te, [0176B] netur.'' Et infra:
&lt;poem&gt;
          Accumulant quorum famam laudesque poetae.
&lt;/poem&gt;
Sedulius itidem in praefatione metrica quae hexametro et pentametro catalectico decurrit, primum versum decaschemum texuit:
&lt;poem&gt;
          Paschales quicunque dapes conviva requiris.
&lt;/poem&gt;
Juvenalis Satyrarum libro V:
&lt;poem&gt;
          Magna quidem sacris quae dat praecepta libellis.
&lt;/poem&gt;
Scandit enim: ''magna qui, dem sa, cris quae, dat prae, cepta li, bellis.'' Item infra:
&lt;poem&gt;
          Quae tam festa dies aut cesset prodere furem?
&lt;/poem&gt;
Lucanus, libro decimo:
&lt;poem&gt;
          Felix praedo jacet terrarum vindice facto.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versibus istis, quos exempli gratia protulisse visus es, nequaquam omnes decem schematum regulae [0176C] liquido patuerunt. Sed tantum tres formulae, id est, dactylus loco primo et quinto, item loco secundo et quinto, item loco tertio et quinto; residua vero schemata necdum prolata delitescunt. Quamobrem operae pretium reor ut id quod passiva definitionis generalitate non ad integrum promulgaveras, nunc per ordinem eorumdem schematum recapitulando nequaquam semiplena specialitate examussim enucleare studeas.
 
'''M.''' Versus heroicus hexameter XIV syllabas primo loco et secundo dactylum recipit ita:
&lt;poem&gt;
          Arbiter omnipotens mundi dempsit peccata.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et tertio dactylum, ita:
&lt;poem&gt;
          Abstulit in ligno Deus omnem mundi labem.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et quarto, ita: [0176D] 
&lt;poem&gt;
          Lurida quassavit diri Deus Orci sceptra.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et quinto, ita:
&lt;poem&gt;
          Triverat in ligno pendens mundi mala Christus.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo et tertio dactylum:
&lt;poem&gt;
            Christus de cruce tetra tulit mundi peccata.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus de cruce contrivit mala mundi cuncta
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus purgavit generis maculas humani.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Sacra salvavit genus humanum cruce Christus.
&lt;/poem&gt;
Loco quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus nos servet jam crimina cuncta relaxans.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versus XV syllabarum quot schemata complectitur?
 
'''M.''' Juxta quod veterum auctoritates patefecerunt, [0177A] decem schematibus, ut ille prior, componitur. Nam sicut in illo XIV syllabarum dactylus decies variatur, ita in hoc spondaeus toties invertitur.
 
'''D.''' Harum rerum exempla versibus ad hanc speciem pertinentibus doceri desidero.
 
'''M.''' Lucanus libro octavo explanat dicens:
&lt;poem&gt;
          Ardua quippe fides robustos exigit annos.
&lt;/poem&gt;
Idemque libro quinto
&lt;poem&gt;
          Fertur ad aequoreas ac se projecit in undas.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''fertur ad, aequore, as ac, se pro, jecit in, undas.'' Virgilius, in Georgicis:
&lt;poem&gt;
          Ascraeumque cano Romana per oppida carmen.
&lt;/poem&gt;
Et Paulus Quaestor ait:
&lt;poem&gt;
          Arbiter aurarum qui fluctibus imperat atris. 
&lt;/poem&gt;
[0177B] Ergo hujuscemodi versus decaschemi dicuntur.
 
'''D.''' Hujuscemodi responsionis argumento mihi minime satisfactum esse arbitror, nisi ea quae particulatim versibus excerpta sunt universaliter astipulatione decupla accumulentur.
 
'''M.''' Versus hexameter quindecim syllabis, tribus dactylis constans, dena, ut diximus, continet schemata, hoc modo: loco primo, secundo et tertio dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles mundum salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo et quarto:
&lt;poem&gt;
          Jam memoranda Dei proles cruce servat saecla.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          En veneranda Dei proles salvat cruce mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          In cruce suspensus sine crimine salvat mundum. 
&lt;/poem&gt;
[0177C] Loco primo, tertio et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Omnibus in ligno tribuit sperare salutem.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          In cruce confixus jam saecula prisca novavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio et quarto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Mundum jam veneranda Dei soboles salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christo concelebretur honor qui saecla gubernat.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, quarto et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christo concelebret praeconia debita mundus.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quarto et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Emptus Christo, concelebrans cane carmina, mundus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' In versu XVI syllabarum quot schemata continentur?
 
'''M.''' Totidem species habet quot in tredecim jam patefecimus, id est, quinque.
 
[0177D] '''D.''' Da horum schematum argumenta ex libris auctorum prolata?
 
'''M.''' Lucanus libro tertio:
&lt;poem&gt;
          Fractarum subita ratium periere ruina.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim: ''fracta, rum subi, ta rati, um peri, ere ru, ina.'' Et notandum quod hic versus et caeteri similes apud metricos laudabiles habentur, ubi nunquam in scansione integra pars orationis dirempta reperitur, sicut in aliis schematum ordinibus crebro invenitur. Paulus Quaestor in gratiarum actione ait:
&lt;poem&gt;
          Oceanum rapidis linquens repetensque quadrigis.
&lt;/poem&gt;
Virgilius in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Pergite, Pierides, Chromis et Mnasilus in antro.
&lt;/poem&gt;
Persius Flaccus binis versibus junctis ait:
&lt;poem&gt;
          Nonne quidem hoc studeo populatis ut mihi nugis
Pagina tergescat dare pondus idonea fumo.
&lt;/poem&gt;
Itaque, sicut in versu tredecim syllabarum dactylus [0178A] quinque locis invertitur, ita in hoc sedecim syllabarum spondaeus iisdem locis alternare cognoscitur, et dicuntur pentaschemi propter praedicta quinque schemata.
 
'''D.''' Eorumdem schematum species, quae ordine praepostero poeticis versibus prolatae sunt, per ordinem legitime quinquies quinquies quadrare absurdum non opinor.
 
'''M.''' Heroicus versus XVI syllabis, quatuor dactylis constans, quinque species continet, ita: Loco primo, secundo, tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles cruce salvat mundum
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo, tertio, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles salvat cruce mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo, quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          En veneranda Dei proles cruce saecla coruscat. 
&lt;/poem&gt;
[0178B] Loco primo, tertio, quarto, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam pietas immensa Dei cruce cuncta beavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio, quarto, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Mundum jam veneranda Dei soboles cruce salvat.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid igitur, in versu syllabarum decem et septem quot schemata autumas calculanda?
 
'''M.''' Similiter in eo, ut in XII syllabis, unum schema contineri astipulor.
 
'''D.''' Quomodo vel quo pacto fieri potest ut minimus versus et maximus concordi schematum lege decurrant, cum tantopere syllabarum numero discrepent?
 
'''M.''' Quia ibi spondaeus quinque constat locis: hic vero dactylus totidem locis inseritur, excepto ultimo pede, quem necesse est disyllabum esse, ne syllabarum amplior numerus accrescat.
 
[0178C] '''D.''' Dogmatistae sententiis et doctoris sermonibus credula praecordia pando, sed tamen id certius ex priscis veterum poematibus experiri cupio.
 
'''M.''' Chronica Eusebii Virgilium imminente metu mortis cecinisse tradunt, et epigramma, quod epitaphium vocatur, ad suprema exsequiarum funera composuisse dicendo:
&lt;poem&gt;
          Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Mantua, me genu, it Cala, bri rapu, ere te, net nunc.'' Quem Lucanus aemulans, his verbis imitabatur dicens:
&lt;poem&gt;
          Corduba me genuit, rapuit Nero; praelia dixi.
&lt;/poem&gt;
Idem libro sexto:
&lt;poem&gt;
          Undique praecipiti scopulis removentibus aequor.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''undique, praecipi, ti scopu, lis remo, [0178D] ventibus, aequor.'' At vero praedictus vates Mantuanus alibi ita refert:
&lt;poem&gt;
          At tuba terribilem sonitum procul aere canoro.
&lt;/poem&gt;
Sedulius et de monoschemo versu inter caetera sic ait:
&lt;poem&gt;
          Laudat et egregiae tribuit sua vota rapinae.
&lt;/poem&gt;
Eodem modo Prosper in Epigrammatibus cecinit dicens:
&lt;poem&gt;
          Recta volens animus, sapiens et amator honesti.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid ergo, nunquamne dactylus in fine ponitur?
 
'''M.''' Potest quidem, ut vult Virgilius, sed non in eo qui caeteros omnes dactylos habet; veluti in Georgicis:
&lt;poem&gt;
          Aut spumas miscent argenti vivaque sulphura,
&lt;/poem&gt;
quem quidam invertentes sic legunt: [0179A]
&lt;poem&gt;
          . . . . . et sulphura viva.
&lt;/poem&gt;
Rursus idem libro sexto Aeneidos:
&lt;poem&gt;
          Bis patriae cecidere manus, quin protinus omnia,
&lt;/poem&gt;
quem quidam per synaloepham excludunt, nec intelligentes synaloepham tunc esse cum vocales inter se confligunt, seu solae, uti Virgilius, libro IV:
&lt;poem&gt;
          Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna!
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus, libro V:
&lt;poem&gt;
          Saeva quies pelagi moestoque ignava profundo; 
&lt;/poem&gt;
seu interposita consonante, ut:
&lt;poem&gt;
          Longius et volvens fatorum arcana movebo;
&lt;/poem&gt;
quod nequaquam in praedicto libro asseri potest; quippe absolutus pes est ''omnia,'' ut in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Omnia fert aetas
          Omnia vincit amor.
&lt;/poem&gt;
Posset itaque versus etiam ex dactylis sex constare [0179B] si moderno tempore metrici non refutarent, veluti versus ille est:
&lt;poem&gt;
          Interea tenero mihi bucula pascere gramine;
&lt;/poem&gt;
et alibi
&lt;poem&gt;
          At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quomodo his versibus, qui dactylo terminantur, metrici vocabulum indiderunt?
 
'''M.''' Apud metricos quidem hujuscemodi versus catalectici nuncupantur, ut:
&lt;poem&gt;
          Sidera pallida defugiunt face territa luminis,
&lt;/poem&gt;
ita et superiores duo.
 
[ ''Maius om.:'' '''D.''' Enumeratis ergo XXXII schematum ordinibus, magnopere efflagito ut enucleato exemplorum serie regulariter edisseras quot species in carminibus Virgilii, vel Lucani, seu Persii Flacci, aut Terentii Afri, deprehendi queant.
 
'''M.''' Ex supradictis [0179C] speciebus XXXII non amplius quam decem et septem in poematibus memoratorum investigare valui, excepto Terentio, qui cum Comoediarum volumina, Menandrum secutus, non heroicis versibus componeret, earum prologus cum ab aemulis dente canino carperetur, in defensionem sui velut Apologeticus senis dabatur.
 
'''D.''' Easdem decem et septem species certius cognoscere concupisco.
 
'''M.''' In versu tredecim syllabarum duo schemata deprehenduntur a Virgilio assumpta, hoc secundo loco et quinto, nam secundo duos tantum dactylos reperiuntur ( ''sic'' ), ut:
&lt;poem&gt;
          Aut leves ocreas lento ducunt argento.
&lt;/poem&gt;
aut quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Se duo selecti ferro qui scindere vallum. 
&lt;/poem&gt;
[0179D] Et infra:
&lt;poem&gt;
          Ductores Teucrum primi dilecta juventus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu XIV syllabarum quot species assumptae sunt?
 
'''M.''' Septem [ ''F.'' tres] tantum; aut enim primo et quinto loco dactylus inseritur, ut:
&lt;poem&gt;
          Filius huic contra, qui torquet sidera mundi.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Et nox atra polum bigis subvecta tenebat.
&lt;/poem&gt;
Aut quarto et quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Stridens trajecto haesitae patefacta cerebro.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu quindecim syllabarum quot schematibus fungebatur?
 
'''M.''' Quamvis hujuscemodi versus decaschemus vocitetur, senas [ ''F.'' quinas] tamen ex eodem assumpsit species; nam aut primo et secundo loco spondaeus reperitur, ut: [0180A] 
&lt;poem&gt;
          Scindit se nubes et in aethera purgat apertum.
&lt;/poem&gt;
Aut primo et tertio, ut:
&lt;poem&gt;
          Interclusit hiems et terruit Auster euntes.
&lt;/poem&gt;
Aut primo et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Cum fletu, precibusque tulit, per sidera testor.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Jamque vale! torquet medios nox humida cursus,
&lt;/poem&gt;
Aut tertio et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Ascanius meriti tanti non immemor unquam.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu sedecim syllabarum quot species sibi usurpasse deprehenditur?
 
'''M.''' Licet hunc versum Graeci pentaschemum dixerint, praefatus tamen poeta quatuor species inde assumpsit, quia aut primo loco spondaeus invenitur, ut:
&lt;poem&gt;
          Carthago premat Ausoniam, nihil urbibus inde;
&lt;/poem&gt;
et alibi binis versibus, ut: [0180B] 
&lt;poem&gt;
          Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta
          Victoremque ferant morientia lumina Turni.
&lt;/poem&gt;
[ ''Suppl.'' Aut secundo] ut:
&lt;poem&gt;
          Dentibus infrendens gemitu; graditurque per aequor.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et tertio, ut [ ''F. leg.'' Aut tertio, ut]:
&lt;poem&gt;
          Graiugenumque domos suspectaque liquimus arva.
&lt;/poem&gt;
Aut quarto et quinto, ut [ ''F. leg.'' Aut quarto, ut]:
&lt;poem&gt;
          Hunc cape consiliis socium et conjunge volentem.
&lt;/poem&gt;
Item:
&lt;poem&gt;
           Ascanius galeam ante pedes projecit in amnem.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Porro ex versu decem et septem syllabarum quot species assumpsit?
 
'''M.''' Unius tantum schematis sorte gratulatur, sine quo aliorum schematum speciebus funditus carere cognoscitur: quae Graece monoschemus versus vocatur, cum praeter ultimum [0180C] pedem caeteri omnes dactylica fungantur scansione, ut:
&lt;poem&gt;
          Nos procul inde fugam trepidi celebrare recepto.
&lt;/poem&gt;
Item primus versus duodecimi libri:
&lt;poem&gt;
          Panditur interea domus omnipotentis Olympi.
&lt;/poem&gt;
Et in duodecimo:
&lt;poem&gt;
          Tum lapis ipse viri vacuum per inane volutus.
&lt;/poem&gt;
Et in Georgicis:
&lt;poem&gt;
           Ille volat simul arva fuga simul aequora verrens.]
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est versus heroicus catalecticus?
 
'''M.''' Praebet Virgilius exemplum, dicens:
&lt;poem&gt;
          Et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''et tuni, cae mani, cas et hab, ent redi, micula, mitrae.'' Idem, libro XI:
&lt;poem&gt;
          Fecerat et tenui telas discreverat auro. 
&lt;/poem&gt;
[0180D] Et libro Judicum:
&lt;poem&gt;
          Septuaginta prius truncarat corpora regum.
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus libro tertio:
&lt;poem&gt;
          Primus Caesareis pelagi decus addidit armis.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est versus hypercatalecticus hexameter?
 
'''M.''' Ubi certo numero sex pedum una syllaba subnectitur.
 
'''D.''' Profer versum hoc modo compositum.
 
'''M.''' 
&lt;poem&gt;
          Alma Venus Paphon ingreditur, rosa luceat ex aditis,
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Rumpere claustra manu socios gelidis dare de scopulis.
&lt;/poem&gt;
Simul et in pentametro dactylico hypercatalecticus versus admittitur, ut:
&lt;poem&gt;
          O Deus omnipotens largire viam precibus.
&lt;/poem&gt;
Et alibi: [0181A] 
&lt;poem&gt;
          Pulchra puella comas ambit sibi palmitibus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quot sunt species in caesura hexametri versus.
 
'''M.''' Quatuor.
 
'''D.''' Pande nominatim earumdem vocabula caesurarum.
 
'''M.''' Districtus, divisus, mistus, Priapeius.
 
'''D.''' Quis est versus districtus?
 
'''M.''' Qui in scansione pedum nunquam orationem accommodat integram.
 
'''D.''' Melius exemplis quam nuda verbositate informor.
 
'''M.''' Praebet Arator exemplum:
&lt;poem&gt;
          Mortalisque sibi studium proponat origo.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Morta, lisque si, bi studi, um pro, ponat o, rigo.'' Ecce nulla oratio integra in quolibet pede reperta est. Idem, alibi:
&lt;poem&gt;
          Largiri salvantis opem numerusque dierum. 
&lt;/poem&gt;
[0181B] Item Prosper in Epigrammatibus:
&lt;poem&gt;
          Fallaces semper curis torquentur amaris.
&lt;/poem&gt;
Virgilius:
&lt;poem&gt;
          Infandum, regina, jubes renovare dolorem.
&lt;/poem&gt;
Symposium poeta districtum versum protulit, dicens:
&lt;poem&gt;
          Dulcis odor nemoris, flamma fumoque fatigor.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est divisus versus?
 
'''M.''' Qui in scandendo partes orationis separatas habet, id est ut quot pedes habet, tot et orationes, ut puta:
&lt;poem&gt;
          Dic mihi, Clio, quisnam primus fingere versus;
&lt;/poem&gt;
sed hujusmodi versum penthemimere vel hepthemimere carentem modernus usus in hexametro dactylico non libenter admittit.
 
'''D.''' Quis est versus mistus?
 
'''M.''' Qui utrumque in se habet, id est partem districti et partem divisi.
 
[0181C] '''D.''' Facilius ratione flector, si exemplo probaveris?
 
'''M.''' Virgilius, libro IV:
&lt;poem&gt;
          At regina gravi jamdudum saucia cura.
&lt;/poem&gt;
Et infra:
&lt;poem&gt;
          Vulnus alit venis et caeco carpitur igne.
&lt;/poem&gt;
Et Sibylla prophetissa ait:
&lt;poem&gt;
          Denumerat tacitis tot crimina conscius ultor
&lt;/poem&gt;
Et alibi poeta dicit:
&lt;poem&gt;
          Petrus apostolicae qui culmina praesidet arcis.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Petrus ap, ostoli, cae qui'' (ecce pars districti), ''culmina, praesidet, arcis'' (ecce pars divisi).
 
'''D.''' Quis est versus caesurae Priapeiae?
 
'''M.''' Qui in Priapeio metro deprehenditur ascriptus.
 
'''D.''' Quale est metrum Priapeium?
 
'''M.''' Cum hexametro [0181D] versu primi tres pedes concatenati inter se a reliquis tribus sequentibus divisi separatique sunt.
 
'''D.''' Harum rerum experimenta authenticis versibus doceri desidero?
 
'''M.''' Virgilius in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Ut puero Phoebi chorus assurrexerit omnis.
&lt;/poem&gt;
Item Sibyllinus versus hoc idem declarat:
&lt;poem&gt;
          Vivat ut aeterno bonus, ac malus ardeat igne.
&lt;/poem&gt;
Item Symposius:
&lt;poem&gt;
          Ore procax non sum, non sum temeraria lingua.
&lt;/poem&gt;
Virgilius:
&lt;poem&gt;
          Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Unde dictum est Priapeium metrum?
 
'''M.''' Quod pleraque carmina hujuscemodi in honorem [0182A] Priapi conscripta sunt: propter quod multi volunt hoc genus compositionis Bucolico carmini magis convenire.
 
'''D.''' Quod est Pythium metrum?
 
'''M.''' Idem quod hexametrum.
 
'''D.''' Unde dictum est Pythium?
 
'''M.''' Quidam arbitrantur ob id quod hoc genere metri oracula primo Apollini sint edita, qui interfecto Pythone Pythius dictus est, qui, ut fertur, cum in Parnasso Pythonem serpentem in vindictam matris sagittis insequeretur, accolae Delphici hoc illum versu et facundiae cothurno extulerunt.
 
'''D.''' Quot πάθη in dactylico et hexametro inserta astipularis? vel quid sunt πάθη?
 
'''M.''' Πάθη quidem Latina lingua passiones dicuntur. Sunt autem numero [0182B] sex, acephalon, procephalon, lagaron, procylon, dulicheron, miuron vel spicode.
 
'''D.''' Quid est acephalon?
 
'''M.''' Versus sine capite, cum prima syllaba contra naturam corripitur.
 
'''D.''' Da exemplum auctoritate probatum.
 
'''M.''' Virgilius secundo versu Aeneidos acephalo posuit dicens:
&lt;poem&gt;
          Italiam fato profugus.
&lt;/poem&gt;
Etenim barbarismo tribrachum pro dactylo admisit. Sic et caeterae passiones aut in medio aut in fine inseruntur.
 
'''D.''' Quia longum est ut sciscitatio et solutio earumdem passionum per ordinem enucleetur, saltem extremitas pandatur. Quid et miuron vel sphicodium?
 
'''M.''' Μῦς Latine mus vel sorex interpretatur. [0182C] Ex eadem prima positione derivativum ducitur ''miurus'' vel ''miurinus'' vel ''soricinus.''
 
'''D.''' Quid astruis esse sphicodin?
 
'''M.''' Σφὴξ dicitur Graece crabro, unde derivatur ''sphicodis,'' et tamen ''miurus'' vel ''sphicodis'' ad unam significationis regulam pertinere noscuntur, quia utraque animalia tenui et gracili membrorum extremitate terminantur. Ita et versus qui pyrrhichio clauditur.
 
'''D.''' Quae est caesura penthemimeris, et qualiter interpretatur?
 
'''M.''' Penthemimeris Latine semiquinaria dicitur; ἥμισυ quippe semis est; sicut hemisphaerium, semisphaera Latina lingua intelligitur, id est dimidia pars poli supra aut infra terram aequis lancibus librata. Nam penthemimeris in versu heroico dicitur ubi post duos pedes sequitur syllabA] 0182D] quae partem terminet orationis, ut:
&lt;poem&gt;
          Truncum terra tegit, latitant in cespite lymphae.
&lt;/poem&gt;
 
Item Prosper in aenigmatibus de oratione Domini:
&lt;poem&gt;
          Cum prece sanguineas fundebat corpore guttas.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid est hepthemimeris?
 
'''M.''' Latine semiseptenaria appellatur caesura, cum post tres pedes sequitur syllaba partem orationis terminans, ut:
&lt;poem&gt;
           Musa, mihi causas memora.
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Nec pepli radios poscunt.
&lt;/poem&gt;
Item Phocas:
&lt;poem&gt;
          Te longinqua petens comitem sibi ferre viator.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quae est caesura trititrochaici, vel tritustrochaeus?
 
'''M.''' Cum tertio loco per dactylum terminatur, sicut poeta promisit, dicens: [0183A] 
&lt;poem&gt;
          Hoc volo, ne breviter mihi syllaba prima legatur.
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Nec jam terra vocor, licet ex me terra paretur.
&lt;/poem&gt;
Item epigramma Prosperi tritontrochaeon protulit:
&lt;poem&gt;
          At bona, quae vere bona sunt, nec fine tenentur.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quae est definitio caesurae tetartitrochaici, quam quidam tetartebucolicon nuncupant?
 
'''M.''' Cum in quarto loco vel regione pars orationis cum dactylo terminatur.
 
'''D.''' Manifestis exemplorum formis hoc evidentius reserari rogo.
 
'''M.''' Virgilius, prima ecloga infit:
&lt;poem&gt;
          Nos patriae fines et dulcia linquimus arva.
&lt;/poem&gt;
Et infra:
&lt;poem&gt;
          Saepe tener nostris ab ovilibus imbuet agnus.
&lt;/poem&gt;
Hoc idem Paulinus primo versu:
&lt;poem&gt;
          Annua vota tibi remeant, simul annua linguae. 
&lt;/poem&gt;
 [0183B] Et notandum quod regula Bucolici carminis exigit ut quartus pes dactylo semper clauderetur, quod Virgilius victus operis difficultate neglexit.
 
'''D.''' Postquam ancipitem metricae artis scrupulum luce clarius digessisti, jam tempus et ordo rerum exigit ut promissa aenigmatum problemata luculentae urbanitatis versibus patefacias, ac deinceps singulorum quorumque pedum, excepta synzugiarum superflua confusione, rationem regulariter inculces.
 
'''M.''' Jam dudum id facere satagerem, nisi scrupulosae interrogationes tuae anticipantes festinationem meam vi quadam praeoccuparent.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>s9up7n2838l741ovpkyesrgwrw0d9a6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267534</id>
      <parentid>267533</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T20:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65785" sha1="5hzrrcbkg4mt8cnf5wjnun1028ndjr0" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Aldhelmus Schireburnensis 
|OperaeTitulus=Epistola ad Acircium, sive Liber se septenario et de metris, aenigmatibus ac pedum regulis
|OperaeWikiPagina=
|Annus= Saeculo VIII
|SubTitulus=  
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}
 
'''[[Patrologia Latina/89|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 89]]'''
 
[0161B] Domino praestantissimo et prae caeteris dignitatum gradibus glorificando, mihique jam dudum spiritualis clientelae catenis connexo, illustri Acircio, Aquilonalis imperii sceptra gubernanti, illustris regalis regni regimina dispensanti, Aldhelmus catholicae vernaculus Ecclesiae, immarcescibilem sempiternae sospitatis salutem.
 
Non ambigo, reverentissime fili, sed profundae credulitatis frena relaxans confido, quod provida sagacitatis vestrae praecordia reminiscantur nos ante bis bina lustrorum volumina inextricabile conglutinati foederis pignus pepigisse, et spirituali sodalitatis vinculo devotae charitatis contubernia copulasse; nam pridem tempore pubertatis nostrae cum septiformi spiritualium charismatum munificentia vestra [0161C] solers indoles sub manu venerandi pontificis ornaretur, paternum memini me [ ''Par. om.'' me] nomen adeptum, teque adoptivae dignitatis vocabula cum coelestis gratiae praerogativa sortitum, quem videlicet spiritualium incrementorum fructum propheticus sermo allegoricis aenigmatibus explanans designat virgultum in typo beatae et incorruptae Dei Genitricis de radice Jessae fecundis palmitibus pullulasse, et purpureum serculorum flores mysticis obumbrationibus prolapsi recuperatorem mundi praefigurantem, chirographumque protoplastorum misericorditer abrogantem cum septeno sapientiae intellectu, caeterarumque virtutum Spiritum germinasse; idem namque septiformis sacramentorum numerus sacrosanctis testamentorum miraculis [ ''Par.,'' oraculis] frequentissime [0161D] astipulatur: cujus numeri mysterium iterata replicatione revolvens, de amoenissimo Scripturarum paradiso, quasi quosdam campestrium cauliculos aut vernantes pratorum flosculos coacervans, ad unius coronae texturam congerere nitar, ut evidentius in propatulo patescat, cunctisque scrutinio scrutantibus luce limpidius clarescat, a quantis profectibus quamque sacratis ordinibus nostrae necessitudinis primordia et necdum matura rudimentorum [0162B] tirocinia originaliter processerint, pullulaverint, viguerint. Hic, inquam, septiformis laterculorum numerus ab ipso nascentis mundi primordio sacer oriundus exstitit. Nam non solum universitas totius creaturae quam volubilis et agilis polorum vertigo et bina cingunt hemisphaeria, septenario hebdomadis simplae curriculo specie multiforma patrata narrantur; cum tamen in ictu et atomo vivens in aeternum creaverit omnia simul, verum etiam optata futurorum requies promissorum et beata perennis vitae felicitas, quae singulis quibusque meritorum emolumentis recompensabitur, non nisi septena per temporum incrementa millenario numero sequestrata reproborum caterva insontibus et piaculorum crimine carentibus tribuatur [ ''Par.,'' tribuitur] ejusdem quoque supputationis [0162C] sacramenta patuerunt si prisca commemorans ab origine pandam cum horrenda cataclysmorum irruptio, mortalium flagitia coercens, et coelestis vitae pervicaciam ultricibus undis abluens, cuncta quae reciproco corporeae vivacitatis spiraculo vescebantur, exceptis ad propagationem sobolis futurae relictis, usque ad internecionem necaret, diramque Stygii Plutonis ingluviem exsanguinibus miserorum animabus crudeli strage satiaret. De mundis septena coenaculum et tristegam sive, ut altera continet translatio, bicameratam leguntur arcam gregatim ingressa. Septenaria similiter pignorum Job prosapia in principio libri quod prosa contexitur et deinceps secundum Hebraeos dactylo spondaeoque scandere fertur, et septem lanigerarum pecudum descripta [0162D] summa narrantur. Rursusque in calce voluminis idem bidentium numerus ad remunerandam illustris patientiae palmam in duplum restitutus praedicta mysteriorum arcana praefigurasse monstratur. Denique Isaias nequaquam pars ultima prophetantium, septem matronas, sub typo septem Ecclesiarum, virum unum apprehendisse, Christum videlicet coelestium et terrestrium reconciliatorem, contestatur. Eliae autem, scelera populi crudelis lamentanti et lugubrem interfectionem [0163A] vaticinantium conquerenti, divinis dictum est oraculis: ''Reliqui mihi septem millia virorum qui non curvaverunt genua ante Baal;'' qui dum orbatae Sunamitis sobolem crudelis lethi sorte sopitam septies artus artubus membraque membris copulans suscitaverat, Redemptorem signat, genus humanum septiformi Spiritus gratia a somno scelerum et labe peccati vivificantem. Sed et Machabaeorum generosa germanitatis pignora quae sub tyrannica Antiochi monarchia suillum scrofarum contempserunt edulium, et propter divinarum legum caeremonias ritusque paternae traditionis spurcas ethnicorum culturas et profanae gentis idolothyta repudiarunt, non inmerito septiformem universalis ecclesiae speciem praefigurasse noscuntur. Quid etiam proverbialis aula, cujus [0163B] architectus et pontifex sapientia, Salomone attestante, legitur exstitisse, nonne septenis columnarum fulcimentis innixa sustentatur, cum infertur: ''Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas ejus septem?'' Cortinae quoque tabernaculi purpureis ostri et cocci coloribus fuscatae et diversis ansularum nexibus assutae, nonne quadruplicato septenae supputationis calculo, hoc est XXVIII cubitis in longum protenduntur? Quod autem septenarius numerus nonnunquam Spiritus paracleti gratiam praefiguraverit interdum vero priscae legis imaginem praetulerit, sacra auctoritate edocemur; ut est illud: ''Da partem his qui septem sunt.'' Sed et idem tabernaculum Eleazar, summi pontificatus infula praeditus, septies aspersisse legitur de sanguine buculae rufae juxta ritum caeremoniarum [0163C] in holocaustam concrematae. Cujus cinerum reliquias ad expiationem Israelitici populi proficere superna spoponderunt oracula. Gloriosissimus etiam regum qui antequam primae nativitatis cunabula cognosceret ipso proprii nominis vocabulo piae pacis praesagia non immerito figuraliter gestabat, solemnem delubri festivitatem cum omni frequentia filiorum Israel ab introitu Emath usque ad torrentem Aegypti, unde Memphitica regna sceptrum imperiale gubernant, septem diebus catervatim celebrasse describitur, juxta quod Testamenti Veteris brevis epitoma, hoc est Paralipomenon testatur: sed ne priscae legis tantum formula utar, et praeterita saeculorum exemplaria solummodo perscruter et rimer, en rudis [0163D] instrumenti quod arbitror Deuteronomii recapitulatione rite signari plura in propatulo sita et concordi ratione respondentia suffragantur. Quia furvis tenebrarum latebris cessantibus et nocturnis umbrarum latibulis fatiscentibus, exorto crepusculo, clarum et croceum limpidissimi solis jubar totis terrarum finibus infunditur. Nam sacer dominici pectoris accubitor et quartus coelestis paradisi gurges ex quo larga laticis vivi flumina perenniter roriflua inundatione manantia decurrunt, Smyrnae, Pergamo, ac Philadelphiae et caeteris per Asiam Ecclesiis septupla sermonum series scripsisse perhibetur. In eodem nihilominus Apocalypseos horomate septena sigillati voluminis signacula transactae praefigurationis mysterium continentia perspicacissimis mundi cordis aspectibus [0164A] et ab omni faeculenta vitiorum sentina sublatis cernere promeruit; quae solus de tribu Juda leo, fortissimus bestiarum, ad nullius pavescens occursum, qui juxta vaticinium patriarchae ad praedam ascendisse et requiescens accubuisse memoratur, jure coelestium et terrestrium infernorumque potestatem supergressus, aperire nativitatis et passionis praerogativa potuit. Quia [ ''Par.,'' Quare] ipse habere dicitur clavem David, ipse aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit. Etenim nisi quis obstinata nefandae infidelitatis frena in frusta confregerit eumque medullata mentis fiducia praedicatorum sigilla signorum solvisse crediderit, clausis et caecis pupillarum orbibus, et obtunsis palpebrarum obtutibus velut epilenticus aut scotomaticus contemplabitur [0164B] arcana legum et opaca prophetarum. [ ''Mai hic add.:'' Septimo nihilominus ejus voluminis sigillo resoluto, post factum supernorum civium coeleste silentium, mediumque horae intervallum, septem angelos cum septenis sulpicibus et sistrorum clangoribus horribili classico per totum mundum concrepantibus idem se crevisse contestantur.] In eadem etiam revelationis exstasi aurea septem candelabra, aurea et totidem sidera in dextera habentis pedes aurichalco Libani simillimos, cujusque ore procedebat romphaea biceps, praedictus Salvatoris vicarius speculatur. Illud quoque celeberrimum Exodi candelabrum cujus stipes obryzo ductilis cum calamis ac scyphis et sphaerulis fabrefactus tanquam taxus frondosa aut platanus surculosa comptis cultibus ornabatur a praedicto candelabrorum [0164C] mysterio minime discordare sentio, cujus VII lucernarum lychni flammivomis lampadibus coruscantes e quibus universae Ecclesiarum lanternae claro lumine illustrantur, aureis nexibus astricti copulabantur; ita vas electionis illustre et sapiens architectus nominisque Christi gerulus typicus Benjamin, mane comedens praedam et vespere dividens spolia, VII Ecclesiarum novalia roscidis sacrorum dogmatum imbribus ubertim perfundit. Zacharias itidem in ordine vaticinantium undecimus in horomate visionis raptus et divinae contemplationis culmine sublimatus, famosum inclyti lapidis spectaculum, qui septenis oculorum obtutibus mystice [ ''Par.,'' in facie, ''pro'' mystice] ornatus describitur spirituali et arcano praecordiorum [0164D] intuitu et puris conspectibus cernere promeruit. Fundamenta quoque gloriosae civitatis Dei quae Psalmista in montibus sanctis structa commemorat, canonicis septem epistolarum rivulis arida et siticulosa nascentis Ecclesiae praecordia affluenter satiarunt [ ''Par.,'' satiari] et velut tenebrosa aqua in nubibus aeris aut stillicidia stillantia hiulcas fidelium fauces irrorantes rigarunt [ ''Par.,'' rigari]: illi quidem, ut arbitror, divino imbuti magisterio et praeceptorum instructi exemplo, hoc successurae posteritati rite ruminasse et regulariter ructuasse referri queunt, quod ab ipso tenerrimae rudisque infantiae nutritore caeteris ruminandum et ructandum gratuita praecurrente gratia accepisse meruerunt. Nam summus ecclesiasticae dispensationis [0165A] auctor et primitivae illustrisque familiae informator, quem psalmus ut praesenti competit explanandarum rerum adminiculo septuagesimus septimus panem coeli et panem angelorum figuraliter vocitans expressit, septem panum fragminibus divina potius benedictione crescentibus quam lurcorum rictu comedentium minuentibus quatuor millia virorum excepta secundi sexus caterva, Evangeliorum textu narrante, legitur pavisse et affatim satiasse, sublatisque fragmentorum reliquiis et collectis buccellarum crustulis in frusta confractis septem corbes vel cistella stupendo cunctis spectaculo replevisse. Necnon et legalis illa famosaque jubilaeorum festivitas septenis annorum hebdomadibus decursis celebrata, quando sabbatizante agrorum cultura, et cessantibus stibariorum rastrorumque [0165B] pulverulentis quassationibus, jam jamque volvente mensis septimi circulo, horrisonae ventosis flatibus clangebantur buccinae, futura mysteriorum arcana per allegoriam figuraliter portendisse declaratur. Porro sacrosancta Pentecostis solemnitas revoluta et reciproca septem hebdomadarum vicissitudine nonne hujuscemodi supputationis laterculum satis competenter astipulari dignoscitur quando Paracletus ex summa coelorum arce post decem dierum inducias destinatus jure pignus promissae haereditatis vocatus apostolorum praecordia supernorum charismatum gratia fecundans defusarum septuaginta linguarum loquela dictavit, quas decies septena bellicosi Hieroboal id est Gedeonis progenies a nefando Abimelech tyrannide potius quam legitima regnandi [0165C] monarchia subnixo, et consanguineae germanitatis jura et devotae fraternitatis vincula lymphatico ritu rumpente, in vertice scopulorum horribili et inaudita anterioribus saeculis strage crudeliter interfecta praefigurasse monstratur? Cui propter dira parricidiorum piacula et abominanda facinorum flagitia, nequaquam frustra senticosus rhamnorum surculus sub typo spurcissimi et scelesti Antichristi ab Jotham sumpto paradeigmate assimilabitur, uti florulenta caricarum ficulnea simulque pampinosae vitis palmites cum glaucimante oliveto spreti sceptra imperii suscipere renuerunt quod etiam obumbratae legis antiquitate subductaque putida pecudum exta olidasque holocaustomatum fibras inflexit. Et radio rudis Testamenti [0165D] coruscante Redemptor noster coelesti claviculario, de quo poeta:
&lt;poem&gt;
          Claviger aetherius portam qui pandit in aethra,
&lt;/poem&gt;
sciscitanti quoties delinquentibus noxarum vincula enodanda forent, respondit non solum usque septies sed usque septuagies septies, id est quinquagies noveni et quinquies octoni, quae simul in unam redacta summam quadringenti et nonaginta calculantur. Undecies quoque septenariae generationis propago ab ortu nascentis mundi concatenata fecunditatis serie decurrens, postquam originaliter materiae informis formatas species per evolventem dierum alternationem accepit usque ad coelestis puerperii veneranda cunabula, huic mysterio concordare cognoscitur: quam Antiochensis medicus incorruptae [0166A] virginitatis pudicitia praeditus, texere a prole veneranda Dei inchoans, post nepotum et pronepotum progeniem gradatim produxit avorum et proavorum genimina denumerans ac per atavos et tritavos rursum singillatim ordinem genealogiae recapitulans decursis septuaginta septem generationum laterculis protoplaustum terminum posuit: quod sacra Geneseos auctoritate antiquitus praefigurabatur historica relatione dicente: Septies vindicabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies. Has ultrices poenarum vindictas intelligibilem Lamech, id est, totius mundi reatum punientes post totidem generationis circulos optata et praesignata saeculis Redemptoris nostri nativitas dirae mortis imperium conquassans disrupit, confregit, exstinxit et in Tartara trusit. [0166B] Quid, inquam, famosus ille nepos patriarchae praecipui remeans ab avunculo de Mesopotamia Syriae cum bis sena pignorum prosapia jam bis decurso bilustri temporis intervallo; qui post angelicae colluctationis palaestram Israeliticae stirpis vocabulum adeptus est? Nonne cum quadringentis catervarum militibus occurrente furibunda fratris vesania et totius germanitatis jura propemodum calcitrante, ad mitigandum hirsuti rabulae rancorem et antiqui livoris rabiem septies iteratis in curvationum vicibus cernulus inclinabatur. Non enim septenarius supputationum calculus simpla tantum vel septula decursione sed etiam decupla recapitulationis serie mysticam portendere allegoriam catholica Patrum decreta sanxerunt. Quemadmodum illustris vir desideriorum ab [0166C] ipso tirocinio rudimentorum, licet in medio barbarae gentis divinis cultibus mancipatus et Gabriele arcana rerum occultis clavibus reserante, prophetico afflatus spiritu septuaginta hebdomadibus usque ad cunas Bethlehemitici ducis populum Israel gentesque postulatas in virga ferrea recturi, decursis porrectisque declarat: hoc est evolutis XCVIII lustrorum circulis quod est a vicesimo anno Artaxerxis regni Persarum gubernacula tenentis. Tunc existente Olympiade octuagesima quarta usque in annum decimum quintum Tiberii Caesaris, quo redemptio gentium praestolata advenisse traditur, solares supputantur anni CCCCLXXV, id est juxta lunarem Hebraeorum calculationem [ ''Par. om.'' CCCCLXXV . . . . calculationem] CCCCXC adjectis [0166D] quadrantibus et embolismorum incrementis, ut Julius Africanus temporum scriptor digessisse monstratur. Syrorum quoque princeps, quem lurida leprae spurcitia membratim potius quam particulatim elephantino tabo contexerat, nonne peregrinantis vernaculae incitamento celeberrimum aggressus prophetam septenis vicibus horrentem corporis staturam Jordanis alveo acclinis et cernuus incurvans, regenerantis gratiae formam et secundae nativitatis praerogativam, quae ex utero sanctae Ecclesiae fecundis visceribus per baptismati sacramentum fidelibus confertur manifestissime declaravit. Igitur septiformem supra memoratae supputationis calculum, qui mysticis sacrorum canonum floribus depingitur [ ''Mai om.'' qui myst . . . . . deping.], nonne sextus Heptateuchi voluminis [0167A] textus celeberrimo triumphorum spectaculo et inexpertis usque ad id tempus rerum successibus declarat? Quando genus electum et regale sacerdotium populusque acquisitionis utpote stirpe patriarcharum progenitus cum ingenti catervarum phalange celebre municipium et superis invisum hebdomadae unius curriculo lustratum sonantibus septem sacerdotum salpicibus, id est septem buccinis, Jubilaeorum conciso clangore per classica crepitantibus solo tenus dirutum funditus evertit. Quae rerum figura futurarum, juxta anagogen peractis septem saeculorum voluminibus, horrendum ruituri mundi terminum et ultimam fugacis vitae clausulam portendere manifestatur. Ornamenta quippe universalis Ecclesiae, juxta decreta veterum, septenis sacrorum officiorum [0167B] gradibus continentur, quae a primo sacramentorum ordine nominatim distincta per exorcistas et acolythos incrementa virtutum capiunt et usque ad summi pontificatus gubernacula ac spirituales sacerdotum infulas pedetentim pertingunt. Idcirco Praxapostolon, hoc est Actus apostolorum totidem viros diaconatus officio functos Ecclesiae primitivae dispensatores probat. De quibus Arator, poetica facundia fretus, refert:
&lt;poem&gt;
          Jura ministerii sacris altaribus apti
          In septem statuere viris.
&lt;/poem&gt;
 
Sed, pro dolor! statim in primo limine novellae religionis contra orthodoxam fidei regulam caninis latratuum rictibus ab eodem coetu nefandi Nicolaitae nascuntur. Quorum recta quam perniciosis errorum radicibus pullulaverit et quam venenatis haereticae [0167C] pravitatis frondibus succreverit, Apocalypsis angelica ratione propalans patefecit. Quod quinto haereticorum capitulo manifestius liquet: sed ad propositum revertar. Nam duplex et anceps Nilotici regnatores somnium futurorum praesagia portendens quo septenas spicarum glumulas fertilis culmi summitate maturiscentes cum totidem buculis corpulenta crassitudine saginatis amoena riparum vireta carpentibus contemplabatur praedictis numerorum speciebus minime refragari deprehenditur. Altera quoque Testamenti tabula septem praeceptorum tenere scripta legebatur et orationis Dominicae intercessio suffragatrix et purulentis animarum ulceribus medicinae refocillatrix septem sententiarum serie contexitur. Siquidem diurna et noctura horarum intervalla quibus [0167D] indesinenter quasi quodam reipublicae vectigal et fiscale tributum orationum officia persolvimus, septena synaxeos intercapedine revoluta rotantur. Unde reor psalmigraphum vatem cecinisse ''(Ps. CXVIII, 164)'' ''Septies in die laudem dixi tibi.'' Et alibi ejusdem Psalmistae sacrosancta sermonum oracula praefatae supputationi non dissonam protulere sententiam, dum eloquia Domini eloquia castra meracissimo liquidi argenti metallo quod per torridi ignis conflatorium remota squalenti scoriarum rubigine septulo explari perhibetur, simillima collatione coaptasse noscuntur. Saeculares quoque et forasticae philosophorum disciplinae totidem supputationum partibus calculari cernuntur, arithmetica scilicet, geometrica, [0168A] musica, astronomia, astrologia, mechanica, medicina. Sed anniversaria temporum vicissitudo, quam Psalmista coronam benignitatis introducit divinae benedictionis ubertate locupletatam, nonne binis et quinquies denis hebdomadarum voluminibus et reciproco circulorum vertigine jugiter rotatur? Nec ipsa superna coelestisque creatura hujuscemodo supputationis laterculo carere cognoscitur dum corporea visibilis mundi factura septenis coelorum orbibus pernici volentis sphaerae impetu per praeceps vergentibus licet planetarum retrogradis cursibus tricenis [ ''Mai'' tricentur] circumvallata cingitur. Porro lunaris globi rotunditas, quae bis sexies menstruis momentorum suppletionibus per ter quinas dierum revolutiones usque ad perfectum plenae lunae [0168B] circulum crescit, totidemque dierum alternationes marcescente pulcherrimi vultus forma decrescit, septenis figurarum speciebus variatur, hoc est bicornea et sectili ac reliquis quae septiformem ecclesiae speciem designare patrum statuta sanxerunt. Nec praetereunda reor Pleiadis vel Arcturi sidera de quibus divina oracula per turbinem horrenda valetudine oppressum compellabant ita: Nunquid conjungere valebis micantes stellas Pleiades aut gyrum Arcturi dissipare poteris? Nam Arcturus Riphaeis perlatus montibus qui Boreo Aquilonaris poli cardine volvitur qua Scythia regna horrendam incolunt barbariem septiformi temonis et plaustri sidere signatur, et quia nunquam occasurus semper brumali Circio copulatur propter vicinitatem axis, non immerito [0168C] rigidam priscae legis austeritatem allegoricis aenigmatibus praefigurat. Quid referam Atlantidas patronymico dictas vocabulo quas Graecorum traditio a pluritate Pleiadas, Latina a verno tempore Vergilias seu a merulento palmitum racemo botrum nuncupaverat? Quae dum obliquis linearum infractibus a climate orientali emergentes qua croceum solis jubar exortum terris infunditur metam circuli peragunt, pulchre universalis Ecclesiae septenariam charismatum distributionem totidem siderum claritate praefigurant. Astrorum quoque situs quae lingua Argivorum dicuntur Hyadae, de quibus Mantuanus vates legitur cecinisse:Arcturum, pluviasque Hyades geminosque triones, [0168D] et quas Romulea Latinitatis antiquitas Suculas vocitavit, septiformis esse monstratur ante frontem aethralis tauri locatus qui Zodiaco circulo inter duodecim signa continetur. Unde mathematici fatum fortunam vel genesim aut suprema Parcarum fila de quibus Maro in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Talia (inquit) saecla, suis dixerunt, currite fusis
          Concordes stabili fatorum numine Parcae,
&lt;/poem&gt;
se divinare et praenoscere posse ridiculosa stoliditate arbitrantur. Necnon et plantarum dispar volubilitas quae praecipitem coeli vertiginem, ut praefati sumus, diverso linearum tramite moderantur, septenis stellarum curriculis licet inaequali annorum corona rotatur. Sed et furva nocturnae caecitatis latibula, de quibus cantum est. ''Posuit tenebras latibulum [0169A] suum,'' quae tetro telluris umbraculo generata perhibentur, septem partibus singillatim sequestratis dirimuntur, hoc est conticinio, intempesto, crepusculo, etc. Fidiculam quoque concordi modulationis harmonia resonantem septem constare fidibus rhythmica musicorum regula declarat, ut Virgilius,
&lt;poem&gt;
          . . . . . Septem (inquit) discrimina vocum,
&lt;/poem&gt;
septem simili modo spiritualis bibliothecae formulas, et divinae legis regulas catholica praecessorum monumenta luce clariora demonstrant. Sed mihi, ut poeta ait: &lt;poem&gt;
          Ante diem clauso componet vesper Olympo,
&lt;/poem&gt;
et alibi:
&lt;poem&gt;
          Ante pererratis amborum finibus exsul
           Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim, [0169B] 
          Quam totos possim legum decerpere flores,
          Qui numeris septem monstrent exempla sacratis.
&lt;/poem&gt;
Sed forte quilibet scrupulosus clanculo cordis cogitatu epistolarem perscrutans rusticitatem perquirat et percunctetur cur septenariae supputationis calculum, quem per utrumque Testamentorum canonem explanandarum rerum necessitate coactus congesseram, iterum atque iterum septuplo et septuplo perplexa revolutione replicetur. Hujuscemodi sollicitudine permotus recolat et reminiscatur, in primordio epistolae quam tantopere exempli gratia protelaveram, inde meam mediocritatem radicem futurae locutionis, oblato hujus supputationis argumento, sumpsisse. Unde postmodum fragilis et gracilis ingenii frutices et nutabunda verborum vimina patulis [0169C] defusa ramusculis succreverunt. Cum igitur tot tantisque sacramentorum vinculis tamque sacratis numerorum nexibus per septiformem Spiritus gratiam charitas constringatur, de qua egregius praedicator qui tertii coeli secreta scrutabatur, Romanis concatenato schemate scribens, cui Graecorum grammatici ''climax'' vocabulum indiderunt, ita exorsus est: ''Patientia autem probationem; probatio vero spem; spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis;'' operae pretium videtur ut spiritualis et incircumscripta necessitudo carnali et corruptili parentelae praeferatur: quando quidem evangelica narrant instrumenta quod [ ''Omitte'' QUOD] incarnatum Dei Verbum de quo scriptum est, ''Eructavit cor meum bonum verbum,'' [0169D] et quod ''ex utero ante Luciferum'' Psalmista idem cecinit progenitum, humanae cognationis propinquitatem et incontaminatae genitricis affectum contra jus ritumque naturae quodammodo dissimulasse. Et quamvis catholici Patres, spiritualem sermonum medullam enucleantes, latentemque in litteris sensum perscrutantes allegorice ad Synagogae typum retulerunt, nullatenus tamen sacrosanctae matris personam fuisse historica relatione inficiari noscuntur. Haec idcirco tantis verborum ambagibus deprompsimus, ut pristini fraternitatis affectus quos praeteritorum evolutis annorum circulis conciliasse et copulasse dignoscimur, recenti quodammodo memoria recuperentur et recalescant, ne rotante prolixi temporis [0170A] diuturnitate torpescant aut longa locorum intercapedine refrigescant. Vere enim indisruptae charitatis vinculum nec annorum numerositate marcescit nec spatioso terrarum intervallo tabescit: quin potius perfectae charitatis praecordia interdum plus absentia pulsat quam praesentia pascat. Sicut famosus spiritualis palaestrae agonotheta qua certantes coelestis palmae bravium percepturi sunt, affabiliter dicebat: ''Etsi corpore absens sum, sed spiritu'' praesens. Non ergo obolenda et parvi pendenda est haec dextris firmata affinitas, dum praedictus praedicator sibi et Barnabae inconcussas Ecclesiarum columnas, hoc est Petrum et Jacobum et Joannem, dextras dedidisse tripudiando referat.
 
Heia praestantissime et amantissime fili mi, priscae [0170B] fraternitatis memor inextricabilis verae dilectionis ligatura tanto strictius et enixius per succiduas saeculorum aetates indisruptis restibus « reliquum nodetur in aevum, » quanto constat quod iisdem concatenatae dilectionis viscus sacro et septiformi mysteriorum numero glutinosius lentescit. Igitur hac praefatiuncula venerandam celsitudinem vestram affabiliter alloquens, aliquantula metrorum munuscula, domesticae familiaritatis fiducia fretus, subjunxi praesertim veterum auctoritate provocatus de diversis rerum qualitatibus modo coelestium modo terrestrium, materiarum [ ''F. leg.'' materiam] nactus nunc grandem nunc gracilem, creaturarum naturam considerans strictim summatimque defloravi.
 
Nam Symposius, poeta versificus, metricae artis [0170C] peritia praeditus, occultas aenigmatum propositiones, exili materia sumpta, ludibundis apicibus legitur cecinisse, et singulas quasque propositionum formulas, tribus versibus terminasse. Sed et Aristoteles, philosophorum acerrimus, perplexa nihilominus aenigmata prosae locutionis facundia fultus argumentatur. Quamobrem nostrae exercitationis sollicitudo horum exemplis instincta, et commentis ad inventionem stimulata, decies denas, id est, centenas quinas aenigmatum propositiones componere nitebatur, et velut in quodam gymnasio, prima ingenioli rudimenta exercitare cupiens, ut venire possit deinceps ad praestantiorem operis materiam: si tamen prius haec mediocria metricae definitionis regulis minime caruerint; tripartitamque syllabarum differentiam [0170D] juxta perpendiculum scandendi rite servaverint. Denique praedicta aenigmatum capitula primitus quaternis versiculorum lineis digesta; sequentia vero, juxta quod se occasio componendarum rerum exhibuit, quinis aut senis, vel etiam septenis metrorum versibus et eo amplius carminantur: quibus indesinenter, secundum poeticae traditionis disciplinam, cola, vel commata, seu pentemimerim et heptemimerim adnectere, progressis binis aut ternis pedibus procuravi; alioquin dactylici hexametri regulae legitima aequitatis lance carentes, lubricis syllabarum gressibus vacillarent. Porro quod etiam muta insensibilium rerum natura, de qua aenigma clanculum et latens propositio componitur, quasi loqui et sermocinari [0171A] fingitur: hoc et in sacris litterarum apicibus insertum legitur: quia nonnunquam rationabilis creatura irrationabilium gestu et personis utitur, et e contrario irrationabilis sensus vivacitate carens intellectualium gestu et voce fungitur. Quemadmodum in libro Judicum diversa lignorum genera articulata hominis voce loquentia monarchum quaesiisse referuntur: ''Ierunt,'' inquit, ''ligna ungere super se regem;'' ubi sigillatim, sicut supra jam diximus, ficus et vitis simulque oliva, et ad extremum rhamnus igne proprio flammisque voracibus Libani cedros consumpturus, juxta ritum humanae locutionis profari perhibentur.
 
Hujus etiam tropi figuram in quarto Regum volumine Joas Israeliticae plebis gubernaculo potitus ad [0171B] Amasiam regalibus imperii sceptris fulgentem, cum furibundo cavillationis ludibrio et probroso gannaturae subsannantis elogio crudeliter componens, ''Carduus,'' (inquit) ''Libani misit ad cedrum quae est in Libano, dicens: Da filiam tuam filio meo uxorem,'' et reliqua.
 
Et Psalmista, omnia ligna silvarum exsultasse, et flumina manuum plausibus lusisse camposque gratulabundos exstitisse, ab animali ad inanimale metaphorice, retulit, et illud poeticum:
&lt;poem&gt;
          Mater me genuit, eadem mox gignitur ex me;
&lt;/poem&gt;
et quod e mutis ac brutis ratiocinationis argumenta requiruntur cum etiam sapientissimus cunctorum retro regum, et deinceps nasciturorum, in Ecclesiaste frequenter stolidissimorum personis utatur, dicens: Quid habet homo amplius jumento aut [0171C] sapiens stulto? et caetera similia. Haec idcirco diximus ne quis forte novo nos et inusitato dicendi argumento, et quasi nullis priorum vestigiis trito praedicta aenigmata cecinisse arbitretur. Et, ut evidentius harum rerum ratio claresceret, legitimos septies quaternos metrorum pedes, quibus universa non solum principalia octo genera progrediuntur, verum etiam species, quae ex eadem stirpe pullulantes centuplis metrorum frondibus contexuntur, subdidimus, et singulis quibusque pedibus tantam exemplorum copiam accumulantes ex diversis orationum partibus congessimus, quantam ad praesentis opusculi normam, pro evidentioris indicii gratia, sulficere credidimus. Et quod praecessores celeberrimi uniformi nominis exemplo propalasse noscuntur, nos [0171D] eorumdem vestigia enixius indagantes uberiorem exemplorum formulam enucleavimus. Neque enim in tam densa totius Latinitatis silva et nemorosis syllabarum saltibus, ubi de singulis verborum radicibus multiplices regularum ramusculos pullulasse antiqua veterum traditio declarat, rudibus facile negotium deprehenditur et praesertim metricae artis disciplina carentibus, et qualiter vel quo pacto longae et breves syllabae ve etiam communes utrobique competentes, quas Graeci dichronas dicunt, sagaciter discriminentur. Ex hac enim triplici syllabarum definitione potius, quam de fonte aut monte Musarum, de quibus Persius Flaccus:
&lt;poem&gt;
          Nec fonte (inquit) labra prolui Caballino, [0172A] 
          Nec in bicipite somniasse Parnasso
          Memini me.
&lt;/poem&gt;
omnis metrorum ratio monstratur, et qui versus monoschemi, qui pentaschemi vel qui decaschemi, cum viginti quatuor temporibus, excepto si trochaeo terminentur, rite dicantur.
 
Hac tripartita descriptionis [ ''Maius,'' discretionis] normula omnis heroica hexametri versificatio, vel caesurarum scansio principaliter constat, licet synaloepharum velut quaedam conglutinatio, et explosa collisionis additamenta crebro apud poetas lyricos et satyricos necessitate metri interponantur, quae maxime ex vocalibus litteris vel syllabis semivocali terminatis gignuntur. Has utrasque Junius Juvenalis, quinto Satyrarum libro, unius versus tenore simul elisit dicens: [0172B] 
&lt;poem&gt;
          Omenta, ut video, nullum discrimen habendum est.
&lt;/poem&gt;
Scanditur: ''omen'' spondaeus, ''tut vide'' dactylus per synaloepham, ''o nul,'' spondaeus, ''lum dis'' spondaeus, ''crimen ha'' dactylus, ''bend est'' spondaeus per synaloepham. Rursus idem lyricus, lib. IV:
&lt;poem&gt;
          Bellorum excubiae truncis affixa tropaeis.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Bello, rex cubi'' per synaloepham, ''ae trun, cis af, fixa trop, aeis.'' Sic Annaeus Lucanus, Cordubensis poeta, uno versu libri VIII, bis elisit dicens:
&lt;poem&gt;
          Quare agite, Eoum, comites, properemus in orbem.
&lt;/poem&gt;
Rursus idem, lib. X, ait:
&lt;poem&gt;
          Hinc tergo insultant pedites, via nulla saluti.
&lt;/poem&gt;
Et alibi: [0172C] 
&lt;poem&gt;
          Extremoque epulas mensasque petemus ab orbe.
&lt;/poem&gt;
Unde Paulus Quaestor elisit ''m'' litteram ita:
&lt;poem&gt;
          Tartaream in sedem sequitur nova nupta maritum.
&lt;/poem&gt;
Sic etiam Prosper, poeta et rhetor, in libro quem Epigrammata protitulaverat, eamdem litteram bis elisisse cognoscitur, dicens:
&lt;poem&gt;
          Non coeptum aut auctum, non hic mutabile quidquam est.
&lt;/poem&gt;
Item, infra:
&lt;poem&gt;
          Coelestem ad patriam tendens cognosce vocantem.
&lt;/poem&gt;
Haec eadem synaloepha versibus Sibyllae poetridis continetur, quae ait:
&lt;poem&gt;
          Tunc ille aeterni species pulcherrima regni.
&lt;/poem&gt;
Phocas quoque grammaticus primo versu synaloepham explodit, dicens:
&lt;poem&gt;
          Ars mea multorum est quos saecula prisca tulerunt. 
&lt;/poem&gt;
[0172D] Isidorus vero vocales elisit ita:
&lt;poem&gt;
          Argutusque inter latices et musica flabra.
&lt;/poem&gt;
Et Virgilius, lib. XI:
&lt;poem&gt;
          Oceanum interea surgens Aurora reliquit.
&lt;/poem&gt;
Idem, lib. VII Aeneidos, in uno versu geminas synaloephas et eclipsin comprehendit ita:
&lt;poem&gt;
          Nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim ita: ''Nunc repet, Anchi, ses fa, torar, cana re, liquit.'' Sed hos duos metaplasmos saepe ambiguitas scandendi conturbat, quos talis discretionis differentia dirimit. Si prior vocalis explodatur, erit synaloepha; si posterior fuerit explosa, erit eclipsis. Sicut in novissimo versu libri Regum cautum legitur:
&lt;poem&gt;
          Purpureis major Persarum in sede tyrannis 
&lt;/poem&gt;
 [0173A] Virgilius [ ''Grammaticus'' ] item libro quem Paedagogum praetitulavit, cujus principium est:
&lt;poem&gt;
          Carmina si fuerint, te judice, digna favore,
                 Reddetur titulus, purpureusque nitor.
          Si minus, aestivas poteris convolvere sardas,
                 Aut piper aut calvas hinc operire nuces; 
&lt;/poem&gt;
syllabam elisit dicens:
&lt;poem&gt;
           Durum iter et vitae magnus labor.
&lt;/poem&gt;
Et Arator subdiaconus primo versu terminalem genitivi syllabam displosit dicens:
&lt;poem&gt;
          Moenibus undosis bellorum incendia cernens.
&lt;/poem&gt;
Et infra elegiaco versu subjunxit:
&lt;poem&gt;
          Inque humeris ferimur te relevante piis.
&lt;/poem&gt;
Et Andreas orator inquit:
&lt;poem&gt;
          Filius ipse hominis, qui Deus est hominis;
&lt;/poem&gt;
propterea namque has duas metaplasmorum species [0173B] ex numero 24 indagare et explanare nisus sum, quia per omne corpus poeticorum librorum satis frequenter insertae sunt, et nisi sagaci subtilitate praecognitae fuerint, diversa impedimentorum obstacula scandentibus [ ''Maius add.'' velut iter carpentibus] generare solent. Idcirco diversos versus metrorum ad synaloephae metaplasmum congruentes catervatim congessimus, quatenus his perspectis nullum deinceps explosae collisionis chaos latebrosum confractae synaloephae barathrum lucem scandentis confundat, aciemque legentis obtundat.
 
Igitur, tripartita heroici hexametri perpendicula, ut certius cognosci queant, strictim summatimque expedire conabor, sicut prisca veterum auctoritas tradidisse memoratur. Videor itaque mihi hoc planius [0173C] et apertius posse patefacere, si per interrogationem et responsionem pauxillulum reciprocis vicibus stylus varietur, quemadmodum beatus Augustinus per multa librorum corpora, hoc est Soliloquiorum, et de libero Arbitrio, et eo quem de Magistro praetitulavit, et sex libris quae de Musica fecisse comprobatur; vel Isidorus duobus voluminibus quae Synonyma vel Polyonyma protitulantur. Quod genus dictandi ab undecima appellativorum nominum specie translatum reor. Hoc itidem Junilius instituta regularia, quae a Paulo Syrorum scholis naviter instructo didicerat. Primasio sedis apostolicae pontifici scribens: Ne aliqua, inquit, confusio per antiquariorum, ut assolet, negligentiam proveniret, magistro M. Graecam litteram, discipulis D. proposui, ut ex [0173D] peregrinis characteribus, et quibus Latina scriptura non utitur, error omnis penitus auferatur, melius quippe et sagacius hoc argumento velut quibusdam cotibus animorum ingenia acuuntur. Idcirco, praetermissis reliquorum metrorum generibus, quae centenis varietatum speciebus dirimuntur, praestantissimas dactylici hexametri regulas, quod caeterorum arcem et infulas possidet, praedictis litterarum characteribus vicatim et alternatim positis pandamus.
 
'''D.''' Quot sunt genera versuum in dactylico metro?
 
'''M.''' Quinque.
 
'''D.''' Quod est dactylicum metrum?
 
'''M.''' Quod constat dactylo et spondaeo.
 
'''D.''' Nonne plerumque ultimus pes trochaeo terminatur?
 
'''M.''' [0174A] Quia nonnulli, metricae artis peritia praediti, hunc pedem de versu excludendum censuerunt, quia omnis syllaba in ultimo versu adiaphoros est, id est, indifferenter accipitur, nec interest utrum corripiatur an producatur. Unde a quibusdam vitiosus versus putatur qui trochaeum admittit. Nam ratio exigit ut in pleno versu viginti quatuor tempora sint: admisso itaque trochaeo, minuitur temporum numerus, et erunt tempora viginti tria, qui est versus colophos.
 
'''D.''' Superius dixisti quinque genera versuum esse in dactylico hexametro; quae sint nominatim dicito.
 
'''M.''' Hexameter, pentameter, tetrameter, trimeter, dimeter.
 
'''D.''' ''Hexameter'' rectius dicitur an ''hexametrus?'' 
 
'''M.''' [0174B] Utrumque, ut ''Evander, Evandrus,'' quorum unum venit ex Graeco, alterum ex Latino.
 
'''D.''' Hexameter ergo sive hexametrus, quot pedibus caeditur?
 
'''M.''' Sex: dactylo et spondaeo circum se positis aut alterna interpositione variatis.
 
'''D.''' Hexametri versus genera quot sunt?
 
'''M.''' Tria.
 
'''D.''' Quae?
 
'''M.''' Hexameter dactylicus, hexameter heroicus, hexameter iambicus, qui et senarius, qui constat ex simplicibus sex, idemque ex duplicibus trimeter.
 
'''D.''' Quid ergo, si versus hexameter sex spondaeis constiterit, poterit dici dactylicus?
 
'''M.''' Vocatur quidem versus spondiazon, sed metrum dactylicum: nam ejusmodi compositio non nisi in dactylicum metrum cadit.
 
'''D.''' Qui sunt versus hexametri dactylici?
 
'''M.''' [0174C] Qui tantum sex pedibus dactylicis constant, praeter bella et facta heroum quodlibet aliud continentes, ut puta sunt Bucolica et Georgica caeteraque hujuscemodi.
 
'''D.''' Qui sunt hexametri heroici?
 
'''M.''' Qui bella et heroum res gestas complectuntur, veluti est Ilias Homeri, vel Aeneis Virgilii, vel Lucani praelia Caesaris et Pompeii decantantis.
 
'''D.''' Qui est pes quintus?
 
'''M.''' Dactylus.
 
'''D.''' Quare quintus dactylo competit?
 
'''M.''' Quia semper in versu, exceptis aliis locis quibus varie ponitur, quintam regionem proprie obtinet, minusque lenis est versus qui quinto loco spondaeum habuerit, et vocatur spondiazon ut est ille: [0174D] 
&lt;poem&gt;
          Aut leves ocreas lento ducunt argento,
&lt;/poem&gt;
et ideo nec in fine dactylus debet poni nec spondaeus in quinto loco. Ideo spondaeus a quibusdam imus pes cognominatur, quod regionem sextam sibi vindicet.
 
'''D.''' Qui modus est syllabarum in versu dactylico hexametro heroico?
 
'''M.''' Omnis versus hexameter dactylus sive heroicus a duodecim syllabis crescit usque ad XVII; nam qui imus est habet syllabas non minus quam duodecim.
 
'''D.''' Quid ergo, nonne plerumque invenimus versum XVIII aut XIX seu XX syllabarum, ut sunt hi:
&lt;poem&gt;
          Sed revocare gradum superasque evadere ad auras.
&lt;/poem&gt;
Item.:
&lt;poem&gt;
          Laurus erat tecti in medio, in penetralibus altis.
&lt;/poem&gt;
Item: [0175A] 
&lt;poem&gt;
          Aut onera accipiunt venientum, atque agmine facto.
&lt;/poem&gt;
Item:
&lt;poem&gt;
          Chara mihi ante alias, etc., usque Dianae.
&lt;/poem&gt;
 
'''M.''' Sunt quidem plerique syllabarum XVIII, aut vero XIX, raro et XX aut vix aut nequaquam reperiri queunt. Verum sciendum est in metrica ratione nunquam computari eas syllabas quas superius diximus synaloephae metaplasmum intercipere; quo fit ut omnes illi versus qui supradictum syllabarum numerum videntur excedere, detractis synaloephis, ad XVII aut XVI, vel etiam ad XV, redigantur, veluti sunt illi quos supra exempli gratia posueras. Unde sciendum est nullum versum dactylicum hexametrum inveniri posse qui numerum syllabarum XVII videatur excedere. Itaque omnis versus dactylicus hexameter [0175B] infra hunc numerum usque ad duodecimam syllabam terminatur.
 
'''D.''' Precor hoc lucidius expone et clarius enodari.
 
'''M.''' Versus dactylicus hexameter, si solis spondaeis constiterit, erit XII syllabarum. Si unum dactylum habuerit, XIII; si duos, XIV; si tres, XV; si quatuor, XVI; si quinque XVII. Ita toties una syllaba crescit quoties dactylus accesserit.
 
'''D.''' Hexameter versus dactylicus per quot species variari decernitur?
 
'''M.''' Quantum metrica ratio declaratur, XXXII schemata habet.
 
'''D.''' Has schematum species per ordinem apertius explana?
 
'''M.''' In versu XII syllabarum, una species est: hic est quem superius diximus monoschemum nuncupari, is quippe sine ulla varietate omnes in se [0175C] spondaeos habet, qui ob hoc spondiazon vocatur, ut est:
&lt;poem&gt;
          Hi producuntur legati Minturnenses,
&lt;/poem&gt;
quod genus versificationis adeo durum et horrens est, ut Albinus in libro quem de metris scripsit vetet
&lt;poem&gt;
          Spondaeis totum concludere versum.
&lt;/poem&gt;
Sed adjuncto dactylo quinta regione apertius comitur.
 
'''D.''' In versu XIII syllabarum quot schemata sunt?
 
'''M.''' Quinque, sine dubitationis scrupulo.
 
'''D.''' Quomodo, quave ratione?
 
'''M.''' Ibi quippe unus dactylus inter spondaeos admissus omnibus quinque locis libere decurrit.
 
'''D.''' Ad indagandos bis XVI dactylicos metrorum anfractus meditantium mentes facilius flectuntur, prolatis exemplorum formulis, stolide obstrusum [0175D] ignorantiae latibulum illustrantibus, quam nuda garrulorum loquacitate verborum?
 
'''M.''' Versus XIII syllabarum hexametri singulari dactylo cum quaterno spondaeo constans quinas, ut diximus, sibi usurpat species. Ponitur loco primo dactylus ita:
&lt;poem&gt;
          In cruce confixus mundum Christus salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, ita:
&lt;poem&gt;
          Christus Filius Aeterni salvavit mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio, ita:
&lt;poem&gt;
          Christus per lignum crucis aufert mundi noxam.
&lt;/poem&gt;
Loco quarto, ita:
&lt;poem&gt;
          Scandens in ligno Christus dedit arrham vitae.
&lt;/poem&gt;
Loco quinto, ita:
&lt;poem&gt;
          Suspendens mundi Christus peccamina dempsit.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versus XIV syllabarum quot schemata habet?--M [0176A] Certissima definitione, decem schematibus constat.
 
'''D.''' Da per ordinem earumdem specierum rationem?
 
'''M.''' Aut enim primo et secundo loco dactylus ponitur, aut primo et tertio, aut primo et quarto, aut primo et quinto, aut secundo et tertio, aut secundo et quarto, aut secundo et quinto, aut tertio et quarto, aut tertio et quinto, aut quarto et quinto. Hoc modo decupla schematum species alternatim inserta supputatur.
 
'''D.''' Da exemplis horum probationem?
 
'''M.''' Juvencus Hispanus primo prologi versu hujus rei notitiam pandit:
&lt;poem&gt;
          Immortale nihil mundi compage tenetur.:
&lt;/poem&gt;
Scandit ita: ''immor, tale ni, hil mun, di com, page te, [0176B] netur.'' Et infra:
&lt;poem&gt;
          Accumulant quorum famam laudesque poetae.
&lt;/poem&gt;
Sedulius itidem in praefatione metrica quae hexametro et pentametro catalectico decurrit, primum versum decaschemum texuit:
&lt;poem&gt;
          Paschales quicunque dapes conviva requiris.
&lt;/poem&gt;
Juvenalis Satyrarum libro V:
&lt;poem&gt;
          Magna quidem sacris quae dat praecepta libellis.
&lt;/poem&gt;
Scandit enim: ''magna qui, dem sa, cris quae, dat prae, cepta li, bellis.'' Item infra:
&lt;poem&gt;
          Quae tam festa dies aut cesset prodere furem?
&lt;/poem&gt;
Lucanus, libro decimo:
&lt;poem&gt;
          Felix praedo jacet terrarum vindice facto.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versibus istis, quos exempli gratia protulisse visus es, nequaquam omnes decem schematum regulae [0176C] liquido patuerunt. Sed tantum tres formulae, id est, dactylus loco primo et quinto, item loco secundo et quinto, item loco tertio et quinto; residua vero schemata necdum prolata delitescunt. Quamobrem operae pretium reor ut id quod passiva definitionis generalitate non ad integrum promulgaveras, nunc per ordinem eorumdem schematum recapitulando nequaquam semiplena specialitate examussim enucleare studeas.
 
'''M.''' Versus heroicus hexameter XIV syllabas primo loco et secundo dactylum recipit ita:
&lt;poem&gt;
          Arbiter omnipotens mundi dempsit peccata.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et tertio dactylum, ita:
&lt;poem&gt;
          Abstulit in ligno Deus omnem mundi labem.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et quarto, ita: [0176D] 
&lt;poem&gt;
          Lurida quassavit diri Deus Orci sceptra.
&lt;/poem&gt;
Loco primo et quinto, ita:
&lt;poem&gt;
          Triverat in ligno pendens mundi mala Christus.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo et tertio dactylum:
&lt;poem&gt;
            Christus de cruce tetra tulit mundi peccata.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus de cruce contrivit mala mundi cuncta
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus purgavit generis maculas humani.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Sacra salvavit genus humanum cruce Christus.
&lt;/poem&gt;
Loco quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christus nos servet jam crimina cuncta relaxans.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Versus XV syllabarum quot schemata complectitur?
 
'''M.''' Juxta quod veterum auctoritates patefecerunt, [0177A] decem schematibus, ut ille prior, componitur. Nam sicut in illo XIV syllabarum dactylus decies variatur, ita in hoc spondaeus toties invertitur.
 
'''D.''' Harum rerum exempla versibus ad hanc speciem pertinentibus doceri desidero.
 
'''M.''' Lucanus libro octavo explanat dicens:
&lt;poem&gt;
          Ardua quippe fides robustos exigit annos.
&lt;/poem&gt;
Idemque libro quinto
&lt;poem&gt;
          Fertur ad aequoreas ac se projecit in undas.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''fertur ad, aequore, as ac, se pro, jecit in, undas.'' Virgilius, in Georgicis:
&lt;poem&gt;
          Ascraeumque cano Romana per oppida carmen.
&lt;/poem&gt;
Et Paulus Quaestor ait:
&lt;poem&gt;
          Arbiter aurarum qui fluctibus imperat atris. 
&lt;/poem&gt;
[0177B] Ergo hujuscemodi versus decaschemi dicuntur.
 
'''D.''' Hujuscemodi responsionis argumento mihi minime satisfactum esse arbitror, nisi ea quae particulatim versibus excerpta sunt universaliter astipulatione decupla accumulentur.
 
'''M.''' Versus hexameter quindecim syllabis, tribus dactylis constans, dena, ut diximus, continet schemata, hoc modo: loco primo, secundo et tertio dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles mundum salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo et quarto:
&lt;poem&gt;
          Jam memoranda Dei proles cruce servat saecla.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          En veneranda Dei proles salvat cruce mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          In cruce suspensus sine crimine salvat mundum. 
&lt;/poem&gt;
[0177C] Loco primo, tertio et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Omnibus in ligno tribuit sperare salutem.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          In cruce confixus jam saecula prisca novavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio et quarto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Mundum jam veneranda Dei soboles salvavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christo concelebretur honor qui saecla gubernat.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, quarto et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Christo concelebret praeconia debita mundus.
&lt;/poem&gt;
Loco tertio et quarto et quinto, dactylum:
&lt;poem&gt;
          Emptus Christo, concelebrans cane carmina, mundus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' In versu XVI syllabarum quot schemata continentur?
 
'''M.''' Totidem species habet quot in tredecim jam patefecimus, id est, quinque.
 
[0177D] '''D.''' Da horum schematum argumenta ex libris auctorum prolata?
 
'''M.''' Lucanus libro tertio:
&lt;poem&gt;
          Fractarum subita ratium periere ruina.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim: ''fracta, rum subi, ta rati, um peri, ere ru, ina.'' Et notandum quod hic versus et caeteri similes apud metricos laudabiles habentur, ubi nunquam in scansione integra pars orationis dirempta reperitur, sicut in aliis schematum ordinibus crebro invenitur. Paulus Quaestor in gratiarum actione ait:
&lt;poem&gt;
          Oceanum rapidis linquens repetensque quadrigis.
&lt;/poem&gt;
Virgilius in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Pergite, Pierides, Chromis et Mnasilus in antro.
&lt;/poem&gt;
Persius Flaccus binis versibus junctis ait:
&lt;poem&gt;
          Nonne quidem hoc studeo populatis ut mihi nugis
Pagina tergescat dare pondus idonea fumo.
&lt;/poem&gt;
Itaque, sicut in versu tredecim syllabarum dactylus [0178A] quinque locis invertitur, ita in hoc sedecim syllabarum spondaeus iisdem locis alternare cognoscitur, et dicuntur pentaschemi propter praedicta quinque schemata.
 
'''D.''' Eorumdem schematum species, quae ordine praepostero poeticis versibus prolatae sunt, per ordinem legitime quinquies quinquies quadrare absurdum non opinor.
 
'''M.''' Heroicus versus XVI syllabis, quatuor dactylis constans, quinque species continet, ita: Loco primo, secundo, tertio et quarto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles cruce salvat mundum
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo, tertio, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam veneranda Dei soboles salvat cruce mundum.
&lt;/poem&gt;
Loco primo, secundo, quarto et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          En veneranda Dei proles cruce saecla coruscat. 
&lt;/poem&gt;
[0178B] Loco primo, tertio, quarto, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Jam pietas immensa Dei cruce cuncta beavit.
&lt;/poem&gt;
Loco secundo, tertio, quarto, et quinto dactylum:
&lt;poem&gt;
          Mundum jam veneranda Dei soboles cruce salvat.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid igitur, in versu syllabarum decem et septem quot schemata autumas calculanda?
 
'''M.''' Similiter in eo, ut in XII syllabis, unum schema contineri astipulor.
 
'''D.''' Quomodo vel quo pacto fieri potest ut minimus versus et maximus concordi schematum lege decurrant, cum tantopere syllabarum numero discrepent?
 
'''M.''' Quia ibi spondaeus quinque constat locis: hic vero dactylus totidem locis inseritur, excepto ultimo pede, quem necesse est disyllabum esse, ne syllabarum amplior numerus accrescat.
 
[0178C] '''D.''' Dogmatistae sententiis et doctoris sermonibus credula praecordia pando, sed tamen id certius ex priscis veterum poematibus experiri cupio.
 
'''M.''' Chronica Eusebii Virgilium imminente metu mortis cecinisse tradunt, et epigramma, quod epitaphium vocatur, ad suprema exsequiarum funera composuisse dicendo:
&lt;poem&gt;
          Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Mantua, me genu, it Cala, bri rapu, ere te, net nunc.'' Quem Lucanus aemulans, his verbis imitabatur dicens:
&lt;poem&gt;
          Corduba me genuit, rapuit Nero; praelia dixi.
&lt;/poem&gt;
Idem libro sexto:
&lt;poem&gt;
          Undique praecipiti scopulis removentibus aequor.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''undique, praecipi, ti scopu, lis remo, [0178D] ventibus, aequor.'' At vero praedictus vates Mantuanus alibi ita refert:
&lt;poem&gt;
          At tuba terribilem sonitum procul aere canoro.
&lt;/poem&gt;
Sedulius et de monoschemo versu inter caetera sic ait:
&lt;poem&gt;
          Laudat et egregiae tribuit sua vota rapinae.
&lt;/poem&gt;
Eodem modo Prosper in Epigrammatibus cecinit dicens:
&lt;poem&gt;
          Recta volens animus, sapiens et amator honesti.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid ergo, nunquamne dactylus in fine ponitur?
 
'''M.''' Potest quidem, ut vult Virgilius, sed non in eo qui caeteros omnes dactylos habet; veluti in Georgicis:
&lt;poem&gt;
          Aut spumas miscent argenti vivaque sulphura,
&lt;/poem&gt;
quem quidam invertentes sic legunt: [0179A]
&lt;poem&gt;
          . . . . . et sulphura viva.
&lt;/poem&gt;
Rursus idem libro sexto Aeneidos:
&lt;poem&gt;
          Bis patriae cecidere manus, quin protinus omnia,
&lt;/poem&gt;
quem quidam per synaloepham excludunt, nec intelligentes synaloepham tunc esse cum vocales inter se confligunt, seu solae, uti Virgilius, libro IV:
&lt;poem&gt;
          Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna!
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus, libro V:
&lt;poem&gt;
          Saeva quies pelagi moestoque ignava profundo; 
&lt;/poem&gt;
seu interposita consonante, ut:
&lt;poem&gt;
          Longius et volvens fatorum arcana movebo;
&lt;/poem&gt;
quod nequaquam in praedicto libro asseri potest; quippe absolutus pes est ''omnia,'' ut in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Omnia fert aetas
          Omnia vincit amor.
&lt;/poem&gt;
Posset itaque versus etiam ex dactylis sex constare [0179B] si moderno tempore metrici non refutarent, veluti versus ille est:
&lt;poem&gt;
          Interea tenero mihi bucula pascere gramine;
&lt;/poem&gt;
et alibi
&lt;poem&gt;
          At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quomodo his versibus, qui dactylo terminantur, metrici vocabulum indiderunt?
 
'''M.''' Apud metricos quidem hujuscemodi versus catalectici nuncupantur, ut:
&lt;poem&gt;
          Sidera pallida defugiunt face territa luminis,
&lt;/poem&gt;
ita et superiores duo.
 
[ ''Maius om.:'' '''D.''' Enumeratis ergo XXXII schematum ordinibus, magnopere efflagito ut enucleato exemplorum serie regulariter edisseras quot species in carminibus Virgilii, vel Lucani, seu Persii Flacci, aut Terentii Afri, deprehendi queant.
 
'''M.''' Ex supradictis [0179C] speciebus XXXII non amplius quam decem et septem in poematibus memoratorum investigare valui, excepto Terentio, qui cum Comoediarum volumina, Menandrum secutus, non heroicis versibus componeret, earum prologus cum ab aemulis dente canino carperetur, in defensionem sui velut Apologeticus senis dabatur.
 
'''D.''' Easdem decem et septem species certius cognoscere concupisco.
 
'''M.''' In versu tredecim syllabarum duo schemata deprehenduntur a Virgilio assumpta, hoc secundo loco et quinto, nam secundo duos tantum dactylos reperiuntur ( ''sic'' ), ut:
&lt;poem&gt;
          Aut leves ocreas lento ducunt argento.
&lt;/poem&gt;
aut quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Se duo selecti ferro qui scindere vallum. 
&lt;/poem&gt;
[0179D] Et infra:
&lt;poem&gt;
          Ductores Teucrum primi dilecta juventus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu XIV syllabarum quot species assumptae sunt?
 
'''M.''' Septem [ ''F.'' tres] tantum; aut enim primo et quinto loco dactylus inseritur, ut:
&lt;poem&gt;
          Filius huic contra, qui torquet sidera mundi.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Et nox atra polum bigis subvecta tenebat.
&lt;/poem&gt;
Aut quarto et quinto, ut:
&lt;poem&gt;
          Stridens trajecto haesitae patefacta cerebro.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu quindecim syllabarum quot schematibus fungebatur?
 
'''M.''' Quamvis hujuscemodi versus decaschemus vocitetur, senas [ ''F.'' quinas] tamen ex eodem assumpsit species; nam aut primo et secundo loco spondaeus reperitur, ut: [0180A] 
&lt;poem&gt;
          Scindit se nubes et in aethera purgat apertum.
&lt;/poem&gt;
Aut primo et tertio, ut:
&lt;poem&gt;
          Interclusit hiems et terruit Auster euntes.
&lt;/poem&gt;
Aut primo et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Cum fletu, precibusque tulit, per sidera testor.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Jamque vale! torquet medios nox humida cursus,
&lt;/poem&gt;
Aut tertio et quarto, ut:
&lt;poem&gt;
          Ascanius meriti tanti non immemor unquam.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Ex versu sedecim syllabarum quot species sibi usurpasse deprehenditur?
 
'''M.''' Licet hunc versum Graeci pentaschemum dixerint, praefatus tamen poeta quatuor species inde assumpsit, quia aut primo loco spondaeus invenitur, ut:
&lt;poem&gt;
          Carthago premat Ausoniam, nihil urbibus inde;
&lt;/poem&gt;
et alibi binis versibus, ut: [0180B] 
&lt;poem&gt;
          Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta
          Victoremque ferant morientia lumina Turni.
&lt;/poem&gt;
[ ''Suppl.'' Aut secundo] ut:
&lt;poem&gt;
          Dentibus infrendens gemitu; graditurque per aequor.
&lt;/poem&gt;
Aut secundo et tertio, ut [ ''F. leg.'' Aut tertio, ut]:
&lt;poem&gt;
          Graiugenumque domos suspectaque liquimus arva.
&lt;/poem&gt;
Aut quarto et quinto, ut [ ''F. leg.'' Aut quarto, ut]:
&lt;poem&gt;
          Hunc cape consiliis socium et conjunge volentem.
&lt;/poem&gt;
Item:
&lt;poem&gt;
           Ascanius galeam ante pedes projecit in amnem.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Porro ex versu decem et septem syllabarum quot species assumpsit?
 
'''M.''' Unius tantum schematis sorte gratulatur, sine quo aliorum schematum speciebus funditus carere cognoscitur: quae Graece monoschemus versus vocatur, cum praeter ultimum [0180C] pedem caeteri omnes dactylica fungantur scansione, ut:
&lt;poem&gt;
          Nos procul inde fugam trepidi celebrare recepto.
&lt;/poem&gt;
Item primus versus duodecimi libri:
&lt;poem&gt;
          Panditur interea domus omnipotentis Olympi.
&lt;/poem&gt;
Et in duodecimo:
&lt;poem&gt;
          Tum lapis ipse viri vacuum per inane volutus.
&lt;/poem&gt;
Et in Georgicis:
&lt;poem&gt;
           Ille volat simul arva fuga simul aequora verrens.]
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est versus heroicus catalecticus?
 
'''M.''' Praebet Virgilius exemplum, dicens:
&lt;poem&gt;
          Et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''et tuni, cae mani, cas et hab, ent redi, micula, mitrae.'' Idem, libro XI:
&lt;poem&gt;
          Fecerat et tenui telas discreverat auro. 
&lt;/poem&gt;
[0180D] Et libro Judicum:
&lt;poem&gt;
          Septuaginta prius truncarat corpora regum.
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus libro tertio:
&lt;poem&gt;
          Primus Caesareis pelagi decus addidit armis.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est versus hypercatalecticus hexameter?
 
'''M.''' Ubi certo numero sex pedum una syllaba subnectitur.
 
'''D.''' Profer versum hoc modo compositum.
 
'''M.''' 
&lt;poem&gt;
          Alma Venus Paphon ingreditur, rosa luceat ex aditis,
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Rumpere claustra manu socios gelidis dare de scopulis.
&lt;/poem&gt;
Simul et in pentametro dactylico hypercatalecticus versus admittitur, ut:
&lt;poem&gt;
          O Deus omnipotens largire viam precibus.
&lt;/poem&gt;
Et alibi: [0181A] 
&lt;poem&gt;
          Pulchra puella comas ambit sibi palmitibus.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quot sunt species in caesura hexametri versus.
 
'''M.''' Quatuor.
 
'''D.''' Pande nominatim earumdem vocabula caesurarum.
 
'''M.''' Districtus, divisus, mistus, Priapeius.
 
'''D.''' Quis est versus districtus?
 
'''M.''' Qui in scansione pedum nunquam orationem accommodat integram.
 
'''D.''' Melius exemplis quam nuda verbositate informor.
 
'''M.''' Praebet Arator exemplum:
&lt;poem&gt;
          Mortalisque sibi studium proponat origo.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Morta, lisque si, bi studi, um pro, ponat o, rigo.'' Ecce nulla oratio integra in quolibet pede reperta est. Idem, alibi:
&lt;poem&gt;
          Largiri salvantis opem numerusque dierum. 
&lt;/poem&gt;
[0181B] Item Prosper in Epigrammatibus:
&lt;poem&gt;
          Fallaces semper curis torquentur amaris.
&lt;/poem&gt;
Virgilius:
&lt;poem&gt;
          Infandum, regina, jubes renovare dolorem.
&lt;/poem&gt;
Symposium poeta districtum versum protulit, dicens:
&lt;poem&gt;
          Dulcis odor nemoris, flamma fumoque fatigor.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quis est divisus versus?
 
'''M.''' Qui in scandendo partes orationis separatas habet, id est ut quot pedes habet, tot et orationes, ut puta:
&lt;poem&gt;
          Dic mihi, Clio, quisnam primus fingere versus;
&lt;/poem&gt;
sed hujusmodi versum penthemimere vel hepthemimere carentem modernus usus in hexametro dactylico non libenter admittit.
 
'''D.''' Quis est versus mistus?
 
'''M.''' Qui utrumque in se habet, id est partem districti et partem divisi.
 
[0181C] '''D.''' Facilius ratione flector, si exemplo probaveris?
 
'''M.''' Virgilius, libro IV:
&lt;poem&gt;
          At regina gravi jamdudum saucia cura.
&lt;/poem&gt;
Et infra:
&lt;poem&gt;
          Vulnus alit venis et caeco carpitur igne.
&lt;/poem&gt;
Et Sibylla prophetissa ait:
&lt;poem&gt;
          Denumerat tacitis tot crimina conscius ultor
&lt;/poem&gt;
Et alibi poeta dicit:
&lt;poem&gt;
          Petrus apostolicae qui culmina praesidet arcis.
&lt;/poem&gt;
Scanditur ita: ''Petrus ap, ostoli, cae qui'' (ecce pars districti), ''culmina, praesidet, arcis'' (ecce pars divisi).
 
'''D.''' Quis est versus caesurae Priapeiae?
 
'''M.''' Qui in Priapeio metro deprehenditur ascriptus.
 
'''D.''' Quale est metrum Priapeium?
 
'''M.''' Cum hexametro [0181D] versu primi tres pedes concatenati inter se a reliquis tribus sequentibus divisi separatique sunt.
 
'''D.''' Harum rerum experimenta authenticis versibus doceri desidero?
 
'''M.''' Virgilius in Bucolicis:
&lt;poem&gt;
          Ut puero Phoebi chorus assurrexerit omnis.
&lt;/poem&gt;
Item Sibyllinus versus hoc idem declarat:
&lt;poem&gt;
          Vivat ut aeterno bonus, ac malus ardeat igne.
&lt;/poem&gt;
Item Symposius:
&lt;poem&gt;
          Ore procax non sum, non sum temeraria lingua.
&lt;/poem&gt;
Virgilius:
&lt;poem&gt;
          Aut Ararim Parthus bibet aut Germania Tigrim.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Unde dictum est Priapeium metrum?
 
'''M.''' Quod pleraque carmina hujuscemodi in honorem [0182A] Priapi conscripta sunt: propter quod multi volunt hoc genus compositionis Bucolico carmini magis convenire.
 
'''D.''' Quod est Pythium metrum?
 
'''M.''' Idem quod hexametrum.
 
'''D.''' Unde dictum est Pythium?
 
'''M.''' Quidam arbitrantur ob id quod hoc genere metri oracula primo Apollini sint edita, qui interfecto Pythone Pythius dictus est, qui, ut fertur, cum in Parnasso Pythonem serpentem in vindictam matris sagittis insequeretur, accolae Delphici hoc illum versu et facundiae cothurno extulerunt.
 
'''D.''' Quot πάθη in dactylico et hexametro inserta astipularis? vel quid sunt πάθη?
 
'''M.''' Πάθη quidem Latina lingua passiones dicuntur. Sunt autem numero [0182B] sex, acephalon, procephalon, lagaron, procylon, dulicheron, miuron vel spicode.
 
'''D.''' Quid est acephalon?
 
'''M.''' Versus sine capite, cum prima syllaba contra naturam corripitur.
 
'''D.''' Da exemplum auctoritate probatum.
 
'''M.''' Virgilius secundo versu Aeneidos acephalo posuit dicens:
&lt;poem&gt;
          Italiam fato profugus.
&lt;/poem&gt;
Etenim barbarismo tribrachum pro dactylo admisit. Sic et caeterae passiones aut in medio aut in fine inseruntur.
 
'''D.''' Quia longum est ut sciscitatio et solutio earumdem passionum per ordinem enucleetur, saltem extremitas pandatur. Quid et miuron vel sphicodium?
 
'''M.''' Μῦς Latine mus vel sorex interpretatur. [0182C] Ex eadem prima positione derivativum ducitur ''miurus'' vel ''miurinus'' vel ''soricinus.''
 
'''D.''' Quid astruis esse sphicodin?
 
'''M.''' Σφὴξ dicitur Graece crabro, unde derivatur ''sphicodis,'' et tamen ''miurus'' vel ''sphicodis'' ad unam significationis regulam pertinere noscuntur, quia utraque animalia tenui et gracili membrorum extremitate terminantur. Ita et versus qui pyrrhichio clauditur.
 
'''D.''' Quae est caesura penthemimeris, et qualiter interpretatur?
 
'''M.''' Penthemimeris Latine semiquinaria dicitur; ἥμισυ quippe semis est; sicut hemisphaerium, semisphaera Latina lingua intelligitur, id est dimidia pars poli supra aut infra terram aequis lancibus librata. Nam penthemimeris in versu heroico dicitur ubi post duos pedes sequitur syllaba [0182D] quae partem terminet orationis, ut:
&lt;poem&gt;
          Truncum terra tegit, latitant in cespite lymphae.
&lt;/poem&gt;
 
Item Prosper in aenigmatibus de oratione Domini:
&lt;poem&gt;
          Cum prece sanguineas fundebat corpore guttas.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quid est hepthemimeris?
 
'''M.''' Latine semiseptenaria appellatur caesura, cum post tres pedes sequitur syllaba partem orationis terminans, ut:
&lt;poem&gt;
           Musa, mihi causas memora.
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Nec pepli radios poscunt.
&lt;/poem&gt;
Item Phocas:
&lt;poem&gt;
          Te longinqua petens comitem sibi ferre viator.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quae est caesura trititrochaici, vel tritustrochaeus?
 
'''M.''' Cum tertio loco per dactylum terminatur, sicut poeta promisit, dicens: [0183A] 
&lt;poem&gt;
          Hoc volo, ne breviter mihi syllaba prima legatur.
&lt;/poem&gt;
Et alibi:
&lt;poem&gt;
          Nec jam terra vocor, licet ex me terra paretur.
&lt;/poem&gt;
Item epigramma Prosperi tritontrochaeon protulit:
&lt;poem&gt;
          At bona, quae vere bona sunt, nec fine tenentur.
&lt;/poem&gt;
 
'''D.''' Quae est definitio caesurae tetartitrochaici, quam quidam tetartebucolicon nuncupant?
 
'''M.''' Cum in quarto loco vel regione pars orationis cum dactylo terminatur.
 
'''D.''' Manifestis exemplorum formis hoc evidentius reserari rogo.
 
'''M.''' Virgilius, prima ecloga infit:
&lt;poem&gt;
          Nos patriae fines et dulcia linquimus arva.
&lt;/poem&gt;
Et infra:
&lt;poem&gt;
          Saepe tener nostris ab ovilibus imbuet agnus.
&lt;/poem&gt;
Hoc idem Paulinus primo versu:
&lt;poem&gt;
          Annua vota tibi remeant, simul annua linguae. 
&lt;/poem&gt;
 [0183B] Et notandum quod regula Bucolici carminis exigit ut quartus pes dactylo semper clauderetur, quod Virgilius victus operis difficultate neglexit.
 
'''D.''' Postquam ancipitem metricae artis scrupulum luce clarius digessisti, jam tempus et ordo rerum exigit ut promissa aenigmatum problemata luculentae urbanitatis versibus patefacias, ac deinceps singulorum quorumque pedum, excepta synzugiarum superflua confusione, rationem regulariter inculces.
 
'''M.''' Jam dudum id facere satagerem, nisi scrupulosae interrogationes tuae anticipantes festinationem meam vi quadam praeoccuparent.
[[Categoria:Patrologiae Cursus Completus]]</text>
      <sha1>5hzrrcbkg4mt8cnf5wjnun1028ndjr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De arte metrica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53576</id>
    <revision>
      <id>267517</id>
      <parentid>258438</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T12:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64358" sha1="capewv1j4qsnymqpgm2fcfd0lquhl4g" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De arte metrica
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
==[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]==
 
==1. ''De littera.''== 
[0149D] Qui notitiam metricae artis habere desiderat, primo [0150D]  necesse est distantiam litterarum syllabarumque sedulus discat. Sunt autem Latinae omnes viginti et [0151A]  una: ex quibus quinque vocales appellantur, ''a, e, i, o, u,'' caeterae omnes consonantes; at de iisdem consonantibus septem dicuntur semivocales, ''f, l, m, n, r, s, x,'' caeterae novem mutae, ''b, c, d, g, h, k, p, q, t; y'' autem sextam vocalem, et ''z'' decimam septimam consonantem, propter Graeca verba, quibus consuete utimur, assumpsere Latini: neque enim aliter ''typum,'' vel ''zelum,'' vel caetera hujusmodi, quomodo scriberent, habebant.
 
Qui etiam post perceptionem Dominicae fidei, η, χ, ρ, α, ω, Graecas litteras, etsi non in alphabeti ordinem recipiunt, divinis tamen paginis inditas continent: η videlicet, quae duplici apud eos figura scribitur, quomodo apud Latinos littera H, intromittentes, propter auctoritatem nominis ''Ihesu;'' χ et ρ, [0151B]  propter nomen ''Christi;'' α, et ω, propter auctoritatem dominici sermonis, ''Ego sum'' α ''et'' ω; α etenim tantum nomine discrepat, caeterum et figura et potestate nostrum ''a'' aequiparat; ρ Graecorum, ab ''r'' nostro et figura distat et nomine. Porro η et ω hoc a nostris differunt, quod semper longae sunt, nostrae autem omnes vocales sunt dichronae, hoc est, et brevibus syllabis habiles, et longis, quomodo et illorumα, ι, υ ; nam ε et ο semper apud illos breves natura permanent.
 
Itaque omnes litterae quibus utimur sunt viginti et septem, vocales videlicet octo, et consonantes undeviginti; sed et de his vocalibus ''i'' et ''u'' plerumque in consonantium potestatem transeunt, cum aut ipsae [0151C]  inter se geminantur, ut ''jumentum, vinum,'' aut cum aliis vocalibus junguntur, ut ''janua, jecur, jocus, vanitas, veritas, volatus. V'' quoque nonnunquam sibi ipsa praeponitur, ut ''vultus;'' sed et alterum consonantis locum tenet, cum vel Latine ''aurum,'' vel ''Evangelium'' Graece nominamus. Mirum autem quare dixerit Donatus eam interdum nec vocalem, nec consonantem haberi, cum inter ''q'' litteram consonantem et alteram vocalem constituitur, ut ''quoniam, quidem;'' nisi forte quia tam leniter tunc effertur, ut vix sentiri queat. Videtur autem non esse firma ratio: quam ejus sententiam exponentes Pompeius vel Sergius, dicunt eam consonantem esse non posse, quia habet ante se alteram consonantem, id est, ''q;'' vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis, ut ''quare, quomodo;'' [0151D]  et ob id eam tunc non esse litteram scribunt. Quid enim? numquid, quando scribimus ''statim,'' dicendum est ''t'' consonantem esse non posse, quod ante se habeat alteram consonantem, id est ''s;'' imo et vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis? Et cum dicimus ''stratum, r'' esse litteram fatendum est, cum et vocalis sequatur, et duae praecedant consonantes: ''t'' quoque nihilominus consonantem, cum eam et praecedat alia consonans, et sequatur. ''I'' autem hoc proprium habet inter vocales ut quoties, locum tenens consonantis, alteram ante se in eadem [0152A]  parte orationis habet vocalem, hanc et si natura brevis erat, semper eam positione faciat longam, ut ''majus, perjurium,'' unde et ''duplex'' appellatur. ''X'' quoque littera consonans ejusdem potestatis, ''duplex'' nuncupatur, ut ''axis.'' Sunt et liquentes litterae quatuor, ''l, m, n, r,'' quae diverso quidem modo, sed certa ratione plerumque in metro solitam consonantium vim amittere solent, et nonnunquam breves natura syllabas inveniuntur reddere longas.
 
==2. ''De syllaba.''==
 
Syllaba est comprehensio litterarum, vel unius vocalis enuntiatio, temporum capax, quia omnis syllaba aut brevis est, et tempus recipit unum, quod atomum metrici vocant, ut ''pater;'' aut longa est, et duo recipit tempora, ut ''mater.'' Hic enim ''ma,'' cum [0152B]  dicimus ''mater,'' longitudinem sui circumflexus tantum temporis bis occupat, quantum ''pa'' semel, cum acute dicitur ''pater.'' Sunt igitur longae syllabae, sunt breves, sunt communes; sed longae duobus modis fiunt, natura et positione. Natura quidem bifarie, aut productione videlicet singularum vocalium, ut ''navis, sedes, finis, omen, unus;'' aut duarum conjunctione, quod diphthongum vocant, ut ''aevum, poena, augustus, Eurus, hei:'' ut Arator:Hei mihi! jam video subitis lapsura ruinis.Condita fama diu templi quoque nobilis aedem.
 
Vel cum dicimus ''Tydeus Tydei,'' ubi ''e'' et ''i'' non separamus, sed conjunctim proferimus, ne quintam potius quam1 primam declinationem significet: hoc Graeca nomina sortiuntur; in Latinis non invenitur [0152C]  haec diphthongus. Positione autem longae fiunt syllabae modis sex: cum correpta vocalis aut in duas desinit consonantes, ut ''ast;'' aut in unam duplicem, ut ''dux;'' aut in unam desinit consonantem, et excipitur ab altera, ut ''arca;'' aut excipitur ab ''x'' duplici consonante, ut ''axis;'' aut ab ''i'' loco consonantis posita, ut ''Troia,'' quae positio nonnunquam in metris2 tres dividitur syllabas ut est illud,Arma virum tabulaeque et Troia gaza per undas;aut desinit in consonantem, et excipitur ab ''i'' vel ''u'' positis in loco consonantium, ut ''advena, adjumentum.''
 
Breves vero sunt syllabae quae horum nihil habuerint; quod vero quidam inter longas syllabas non [0152D]  3 annumerant, dum autumant, cum correpta vocalis excipitur a duplici littera ''z'' ut ''Mezentius,'' aut a duabus consonantibus, ut ''acre'' vel ''acris,'' falluntur. Nam et ''z'' quoties in eadem parte orationis brevem sequitur vocalem, potest eam producere, si ita voluerit poeta, ut ''gaza.'' Cum vero parte aliqua orationis in brevem vocalem terminata, sequens sermo a littera ''z'' incipit, nullam producendi habet potestatem; unde est: ''Et nemorosa Zacynthus.''
 
Et ''r'' littera liquens eodem modo sicut et ''l,'' cum in medio sermone brevem sequitur vocalem, praecedente [0153A]  qualibet consonante, potest hanc poetica licentia facere longam; cum vero utralibet liquida sequens consonantem in capite fuerit sermonis, non potest longam facere vocalem, quae in fine verbi praecedentis naturaliter brevis extiterat. Sunt item syllabae quae utroque modo et natura, scilicet, et positione, longae sunt, ut ''dens, gens,'' 4 ''mons, fons, frons.''
 
==3. ''De communibus syllabis.''==
 
Communes autem syllabae modis fiunt novem, quibus aut naturaliter longae, poetica licentia, in breves, aut naturaliter breves transferuntur in longas. Brevis quippe transfertur in longam, cum correpta vocalis in eodem verbo a duabus excipitur consonantibus, quarum posterior est liquida. Est enim brevis in hoc natura, ut: ''Mens tenebris'' 5 ''operta suis.'' Est [0153B] longa positione in hoc: ''Mortisque tenebras.'' In quo Sergius modo injusto utitur exemplo: ''Neve flagello.'' FLAGELLUM enim in capite verbi habet liquidam litteram consonanti subjectam, praepositio nunquam brevem natura syllabam verbi praecedentis potest facere longam.
 
Item natura brevis syllaba ad votum poetarum transferri potest in longam, cum correpta vocalis in consonantem desinit, et excipitur ab ''h'' littera. Est natura brevis in hoc:Porcinum tenuere gregem, niger hispidus6 horret.Est voluntate poetae longa in hoc,Vir humilis moesto dejectus lumine terram.Et item: [0153C]  Mors fera per hominem miserum sibi subdidit orbem.Ubi item quidam grammaticorum dubium exemplum ponunt: ''Terga fatigamus hasta.'' Nam etsi non ''h'' sequeretur ''mus,'' tamen esse posset longa, poetica licentia, quia plenis pedibus superfuit, sicut hoc, quod item ponunt, est:Omnia vincit amor, et nos cedamus amori.Ubi ''mor'' ideo potuit produci, quia post emensos pedes integros, partem terminat orationis, tametsi vocalis sequatur.
 
Tertius modus est syllabae communis, cum verbum aliquod in vocalem desinens correptam excipitur a duabus consonantibus, quarum prior sit ''s.'' Est enim natura brevis in hoc Fortunati: [0153D]  Ordinibus variis alba smaragdus inest.Est positione longa in hoc Sedulii:Adveniat regnum jam jamque scilicet illud
 
Cum vero ''s'' in capite verbi fuerit consonanti alii subjecta, nequaquam potest ultimam verbi prioris syllabam producere, quae in brevem desierat: ut Sedulius,Stare choro et placidis coelestia psallere verbis.Et Fortunatus:Vocibus alternis divina poemata psallunt.
 
[0154A]  Falsoque definivit Pompeius ''s'' non posse liquescere, nisi ipsa antecedat, ut: ''Ponite spes sibi quisque suas.'' Hanc Virgilius et in medio verbo alteri consonanti praepositam, ubi commodum duxit, liquentium more transiliit:Hortatur Mnestheus: Nunc nunc insurgite remis.
 
Nisi forte hunc versum ita scandendum putamus, ut sit ''Horta'' spondeus, ''tur Mne'' spondeus, ''stheus nunc'' spondeus, conjunctis scilicet vocalibus, quod diphthongum vocant. Unde bene Donatus, cum de liquentibus litteris loqueretur, dixit specialiter de ''h'' et ''s'' littera: Suae cujusdam potestatis est, quae in metris plerumque vim consonantis amittit.
 
Est enim modus quartus syllabae communis, cum post pedem quemlibet una syllaba brevis remanserit [0154B]  de verbo, quae vel in vocalem desinens excipiatur a consonante verbi sequentis, vel in consonantem desinens excipitur a littera vocali. Est enim natura brevis in hoc:Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
 
Est longa, permissu poetico in hoc:Frondea ficus erat, cujus in robore nullum.
 
Quod genus syllabae inter longas vel omnino refugiendum, vel parcissime usurpandum est. Unde et in recentioribus poetis non facile ejus invenies exemplum, quamvis et apud Virgilium non rarissimum, apud Homerum non frequentissimum reperiatur.
 
Quintus modus est, cum pars orationis desinit in diphthongum, sequente statim vocali. Est enim per [0154C]  naturam longa in hoc, ''Musae Aonides;'' est per licentiam brevis in hoc, ''Insulae Ionio in magno,'' quod posteriores poetae magis in una parte orationis fieri voluerunt; unde hujus7 et nostratibus facile poematibus invenies. At cum diphthongus a vocali alterius vocabuli excipitur, tum hanc per synalepham8 transiliendam esse dicebant, ut Prosper in praefatione Epigrammatum:Nec nostrae hoc opis est, sed ab illo sumitur hic ros,Qui siccam rupem fundere jussit aquas.
 
Sextus modus est, ut Donatus ait, cum producta vocalis est, vocali altera consequente. Est enim longa in hoc:O utinam in thalamos invisi Caesaris issem.
 
[0154D]  Brevis in hoc:Te Corydon, o Alexi; trahit sua quemque voluptas.
 
Quod moderni versificatores in eadem potius parte orationis consuerunt facere, ut:Eoi venere magi, saevumque tyrannum.Splendidus auctoris de vertice fulget Eous.
 
Et rursus longa est per naturam ita:Angelus intactae cecinit properata Mariae.
 
Brevi per licentiam ita:Exultat, Maria, cum prima affamina sensit.
 
Aut cum longa vocalis, vel etiam brevis9 quo [0155A]  partem terminat orationis, excipitur a vocali alterius verbi, priorem per synaloepham absumunt, ut Prosper:Nam si te virtute tua ad coelestia credasScandere, de superis pulsus ad ima cadis.
 
Quamvis et Arator, imitatus veteres, dixerit:O utinam nostris voluisses fida juventusConsiliis parere prius, ne littora CretaeLinqueres, insanam rabiem passura profundi.
 
Septimus modus est, cum pronomen ''c'' littera terminatum vocalis statim sequitur. Est enim longa in hoc:Non quia qui summus Pater est, et Filius hic est:Sed quia quod summus Pater est, et Filius hoc est,brevis in hoc:Hic vir hic est, tibi quem promitti saepius audis.Sed et adverbium ''c'' littera terminatum, communem [0155B]  syllabam facit. Est enim longa in hoc Paulini:Donec aspirante Deo conatibus aegris.
 
Brevis in hoc Prosperi:Ut morbo obsessis praestanda est cura medendi,Donec in aegroto corpore vita manet.
 
Octavus modus est, cum correptam vocalem in eadem parte orationis sequitur ''z,'' consonans Graeca duplex. Est enim longa in hoc Juvenci:Difficile est terris affixos divite gaza.Est brevis in hoc ejusdem:Et gaza distabat rerum possessio fulgens.
 
Nonus modus est quo, omnis syllaba novissima versus in quocunque metro indifferens est, quae Graeceἀδιάφορος, et ad voluntatem poetae vel correpta producitur, [0155C]  vel corripitur producta; quod frequentius est quam ut exemplis indigeat. Sciendum est autem quod ''x'' littera duplex nunquam facit communem syllabam, sed cum in eodem verbo sequitur vocalem, semper eam habet longam aut natura, ut ''pax, lex, lux, rex, vox;'' aut positione, ut ''fax, nex, nix, nox, nux,'' et ''exul, exitus'' et ''exitium.'' Cum vero in primordio verbi fuerit, non potest producere ultimam syllabam prioris verbi, quod in brevem desierat vocalem, ut:Pontibus instratis conduxit littora Xerxes.
 
''N'' quoque littera pari ratione (nisi fallor) cum in medio verbo consonanti alteri fuerit subjecta, praecedentem syllabam sive natura seu positione semper [0155D]  longam habet, ut ''regna, calumnia.'' Cum vero in primordio verbi fuerit alii subjecta consonanti, ut ''Cneus, gnarus,'' profecto ultimam syllabam verbi prioris, si in brevem desierit vocalem, brevem hanc ut fuerat remanere permittit, neque ullam producendi habet potestatem, Prospero teste, qui ait:Nec tamen10 hoc toto depellit corpore gnarusNaturam errantum dividere a vitiis.
 
Unde et inter liquidas annumeratur, tametsi non ita ut ''b'' vel ''r,'' quae communes syllabas facere solent.
 
==4. ''De primis syllabis.''=== 
[0156A] 
Haec de differentia syllabarum paucis dicta sint, quas suis etiam exemplis ipse plurimum discernere potest, qui scansionem versus heroici discere curaverit. Sed qui necdum ad hoc pervenit, hunc interim hortamur syllabas omnium partium orationis ex principio versuum heroicorum diligentius scrutetur. Omnis enim versus hexameter, qui sex pedibus, et pentameter qui quinque pedibus constat, primam syllabam longam habet, quia vel a spondeo vel a dactylo incipit, quorum prior pars [tollendum ''pars'' ] duabus longis syllabis consistit, ut ''dicens;'' secundus longa et duabus brevibus, ut ''dicimus;'' et omnino cum Codicem hexametri vel elegiaci carminis assumis in manus, quamcunque paginam aperiens inspexeris, quemcunque versum arripiens legeris, [0156B]  absque ulla dubitatione primam syllabam aut natura aut positione longam invenies, quia nimirum sive spondei sive dactyli constat esse principium. Item prima saepe syllaba ex compositione figurae deprehenditur, ut si nescias qualis sit ''pius,'' ex compositione, quae est ''impius,'' qualis sit ''pius'' cognoscitur, licet in aliquibus hoc fallat. Nam cum dicimus ''nubere, nu'' longa est; item cum dicimus innuba vel pronuba, fit brevis ''nu'' in compositione; item ''lux lucis,'' longa est ''lu; lucerna'' brevis est. Item ''homo'' brevis est ubique, ''humanus'' longa. ''Itur in antiquam sylvam,'' 11 longa est. ''Superumque ad lumen iturus,'' 12 brevis est: sed hoc inveniri raro contingit; verum si quaelibet pars orationis praepositionibus componatur, primas syllabas ex his [0156C]  cognoscimus. Nam talis manebit fere omnis composita syllaba, qualis et ipsa praepositio fuerit, ut ''deceptus, abundans. De,'' videlicet longa et13 ''a'' brevis. Item ex ipsis praepositionibus ''ad'' et ''ob, in'' et ''sub,'' diverse in verbis ponuntur; nam corripiuntur cum crescendo14 dissyllaba reddunt, ut ''adit, obit, init, subit.'' Indifferenter sunt cum trisyllaba faciunt, ut15 ''adjicit, objicit, injicit, subjicit.'' Producuntur tantum cum tetrasyllaba ex se reddunt, ut ''adjicio, objicio, injicio, subjicio.'' Item producuntur quae per ''prae'' et per ''quae'' in primis syllabis scribuntur; breviantur vero ''precium, precor, premo, prehendo, queror,'' hoc est, querelam depono, et quae ex his per derivationem, vel declinationem, vel compositionem, fieri possunt; et ''que'' conjunctio; item contra, breviantur ex iisdem praepositionibus [0156D]  in compositione, ut ''dehinc, profectus, professus, profusus, profatus, proavus, pronepos,'' et caetera. Sunt item aliquanta verba quae primas syllabas temporum ratione permutant, quae subter collecta in omni praeterito perfecto,16 et vel in omni praeterito plusquamperfecto, vel in uno futuro modi tantum conjunctivi producuntur,17 caeteris autem modis et temporibus breviantur, ut sunt haec, ''lego, legi, cum legero; faveo, favi, cum favero; venio, veni, cum venero; fugio, fugi, cum fugero; facio, feci, cum fecero; sedeo, sedi, cum [0157A]  sedero;'' 18 ''fodio, fodi, cum fodero; video, vidi, cum videro; voveo, vovi, cum vovero; juvo, juvi, cum juvero; ago, egi, cum egero; emo, emi, cum emero; lavo, lavi, cum lavero; odio, odi, cum odero; sero, sevi, cum severo; sino, sivi, cum sivero; caveo, cavi, cum cavero.'' Item contra inveniuntur quae in praesenti tempore producta sunt, et in praeterito breviantur, ut ''pono posui, cogo coegi, do dedi, sto steti;'' item omnia verba quae in praeteritis ante crescunt, in primis syllabis breviantur, ut ''pendeo, pependi, tondeo totondi, posco poposci, curro cucurri, tendo tetendi, pello pepuli;'' item in verbis quae iisdem litteris scribuntur, notandum quod ''liber,'' si ''librum'' significat aut ''corticem,'' brevem habet ''li,'' si ''liberum,'' longam. ''Pila,'' si ''vas'' significat, longam habet ''pi;'' si ''sphaeram,'' [0157B]  brevem.19 ''Domus,'' brevem habet ''do; doma,'' id est, tectum, longam. ''Plaga,'' cum ''clima'' significat, brevis est ''pla;'' cum ''vindictam,'' longa. ''Palus, paludis,'' brevis est ''pa; palus pali,'' longa. ''Populus,'' cum ''vulgus'' significat, brevis est ''po;'' cum ''arborem,'' longa. ''Nitens,'' a ''nitore,'' brevis est ''ni; nitens,'' a ''nisu'' longa; item ''educo educis,'' Ionga ''du; educo, educas,'' id est, ''nutrio,'' brevis. ''Concido, decido, incido, occido,'' si ad casum pertinent, correptam habent ''ci;'' si ad concisionem, productam. ''Colo, colis,'' brevis est ''co; colo, colas,'' longa. ''Placo placas,'' producta ''pla; placeo places,'' correpta. ''Pareo pares,'' id est, ''appareo,'' sive ''obtempero,'' producta ''pa; paro, paras,'' id est, ''praeparo,'' et ''pario, paris,'' correpta. Parentes, cum ''apparentes'' significat, producta ''pa;'' cum ''genitores,'' correpta, sicut et ''parientes. Idem'' si [0157C]  neutri generis est, corripitur; si masculini, producitur in utroque numero. ''Levitas,'' si ''instabilitatem'' mentis designat, aut pusillitatem ponderis, brevis est ''le;'' si ''lenitatem'' tactus, unde ligna in aedificio ''levigata'' dicuntur, longa est.
 
==5. ''De mediis syllabis.''==
 
Medias syllabas tribus modis cognoscimus, positione, diphthongo, et accentu; sed de positione et diphthongis, supra tractavimus. Accentus autem quasi ''adcantus'' dictus, quod ad cantilenam vocis nos faciat agnoscere syllabas: qui vocis accentus duo sunt, ad ea quae20 tractavimus necessarii, correptus et productus. Correptus est, quoties sine ulla mora vocis medias syllabas enuntiamus, ut ''moenia, tabula.'' [0157D]  Productus est, quoties medias syllabas cum aliqua mora vocis exprimimus, ut ''fortuna, natura.'' Sciendum tamen est, quia illa quae in verbis ''i'' correpta proferuntur, cum in medium venerint, et ipsum ''i'' in ''e'' mutaverint, ut ''legis, lege, legere,'' ubique breviantur, excepto tamen cum a tribus excipiuntur consonantibus, ''b, m'' et ''t,'' ut ''legebam, legemus, legetur;'' caetera melius accentibus colliguntur, quia accentus in trisyllabis et tetrasyllabis, et deinceps, ita considerandus [0158A]  est, ut si quaeratur ''imicissimorum'' quibus syllabis constet, ediscimus primam brevem exemplo, ut: ''Nimium dilexit amicum;'' secundam longam accentu invenimus, tertiam longam positione, quartam brevem accentu, quia cum dicimus ''amicissimus,'' penultimam cum brevi accentu invenimus, quintam accentu longam; ultimam vero qualis sit, per singulas partes orationis monstrabimus in21 oratione subjecta.
 
==6. ''De ultimis syllabis nominum, pronominum, et participiorum.''==
 
Nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''citharista, vinea, toreuma; e,'' ut ''sedile; o,'' ut ''ordo, virgo; u,'' ut ''cornu; el,'' ut ''mel; il,'' ut ''vigil; ul,'' ut ''consul; m,'' ut ''tectum; n,'' ut ''carmen; us,'' ut ''justus, [0158B]  cursus, cedrus, nemus; ir,'' ut ''vir; or,'' ut ''doctor; t,'' ut ''caput.'' Has item longas: ''i,'' ut ''frugi; il,'' ut ''Tanaquil; ol,'' ut ''sol; as,'' ut ''facultas; c,'' ut ''halec.'' Item haec sunt, quae in monosyllabis producuntur, in dissyllabis autem et trisyllabis vel in caeteris polysyllabis corripiuntur: ''ar,'' ut ''far, nar, Caesar; er,'' ut ''ver, pater; ur,'' ut ''fur, murmur; is,'' ut ''vis, glis, fortis; al,'' ut ''sal, Hannibal.'' Item ''torcular'' et ''pulvinar'' producta, quia quibusdam placuit ''hoc torculare'' dici, non ''torcular;'' et ''hoc pulvinare,'' non ''pulvinar. S'' terminatus, si quintae declinationis fuerit, producitur, ut ''dies;'' si tertiae, tunc longa est, cum genitivus singularis non crescit, ut ''labes, caedes, tabes, pubes, clades, fames, vulpes, claves, aedes, strages, Hercules, proles, nubes;'' quamvis quidam [0158C]  ''nubs'' nominativum enuntiari22 maluerit; vel cum, crescens, ''e'' productam ante novissimam syllabam habuerit, ut ''merces, quies, mercedis, quietis;'' vel cum monosyllaba fuerint nomina, aut de monosyllabis ducta, ut ''pes, bipes, sonipes;'' ubi notandum quod ''pes,'' sicut et ''sal'' et ''par,'' cum monosyllabum est, longa est. At cum per alios casus declinari coeperit, primam syllabam corripit; item ''Ceres, aries, paries, abies,'' nominativo et vocativo casu ''es'' producunt, at in caeteris casibus corripiunt; breviatur vero ''es,'' si aut ''e'' in ''i'' mutaverit in genitivo crescente, ut ''miles militis;'' aut brevem habuerit, ut ''seges segetis. Os'' monosyllaba, si ''ora'' significat, producitur; si ''ossa,'' breviatur. Quae tamen ''os'' syllaba cum in dissyllabis vel in trisyllabis venerit, et media syllaba genitivi [0158D] producta natura23 permansit, tunc longa erit, ut ''nepos nepotis;'' si vero correpta, breviatur, ut ''compos compotis. Us'' cum in genitivo crescente longa permanserit, producitur, ut ''virtus virtutis, tellus telluris,'' excepto uno ''palus,'' quod in genitivo disterminatur, ''palus, paludis.'' Unde est:Regis opus, sterilisque diu palus, aptaque remis.Si vero in genitivo crescente non permanserit, aut non creverit, corripitur, ut ''pectus, pectoris, vulgus, [0159A]  vulgi.'' Genitivus, dativus et ablativus producuntur; sed genitivus, cum tertiae fuerit declinationis, cum ablativo suo ''e'' tantum littera terminato breviatur, ut ''a fonte, fontis,'' excepto uno quod producitur, ''ab hac fame,'' quod veteres ''hujus famei,'' non ''hujus famis;'' et ''huic famei,'' non ''huic fami'' declinabant. Ubi notandum quod nomina quintae declinationis, quae in ''ei'' litteras genitivo et dativo casu terminantur, et has divisas et utramque longam habent, ut ''faciei, diei, fidei;'' accusativus brevis est semper, vocativus similiter, excepto cum ''i'' terminatur, ut ''Laurenti.'' Ubi notandum quod nomina quae in ''ius'' terminantur, in genitivo casu duplici ''i'' efferuntur, in vocativo simplici, in utroque longam habent, ut ''filius, filii, o fili;'' vel certe vocativum in ''e'' correptam terminant, [0159B]  ut ''impius, impie;'' qui etiam vocativus dum similis nominativo fuerit, regulam nominativi sequitur, ut ''haec paupertas,'' et ''o paupertas.'' Nominativus, accusativus et vocativus plurales in masculino et feminino genere producuntur, corripiuntur in neutro. ''Ambo'' et ''duo,'' si neutra sunt, corripiuntur; si masculina, producuntur.24 Genitivus in omnibus brevis est. Dativus vel ablativus si in ''is'' terminantur, longi sunt, ut ''doctis;'' si in ''bus,'' breviantur, ut ''rebus.'' In hac regula omnia nomina, pronomina, participia continentur. Sed pronominis declinatio in hoc tantum differt, quod in monosyllabis, quae25 vocalibus constat ( ''sic'' ), ut ''o,'' in quolibet casu producuntur; sed genitivus cum in ''us'' terminatur, breviatur, ut ''illius.'' Dativus vero, sicut in nomine, semper longus est, [0159C]  excepto ''mihi, tibi, sibi,'' quae indifferenter dici possunt; sic reliqui quoque casus regulam sumunt ex nomine. In Graecis vero nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''ecclesia, baptisma; as,'' cum genitivus ''dos'' habuerit, ut ''Arcas Arcados, Pallas Pallados; os'' cum in genitivo diphthongum habuerit, ut ''Delos Deli;'' longas vero has,26 ut ''schole, synagoge,'' quae Latina consuetudine [ ''F.'' consuetudo] in ''a'' terminat; ''o'' ut ''Dido; an,'' ut ''Titan; en,'' ut ''lien, syren; in,'' ut ''delphin; on,'' ut ''Memnon; er,'' ut ''aer, aether; as,'' ut ''Aeneas; es,'' ut ''Anchises.'' Genitivus breviatur, cum ''dos'' vel ''tos'' habuerit in fine, ut ''Arcados, poematos;'' dativus, cum ''i,'' ut ''Palladi;'' accusativus, cum ''a'' vel ''on,'' ut ''Thesea, Delon.'' Alias longus est vocativus, cum ''a'' terminatur, in masculinis tantum27 longum [0159D]  est, ut ''Aenea;'' nam in femininis corripitur, ut ''haec cathedra. E'' terminatus producitur, ''schole, synagoge, pentecoste, parasceve,'' exceptis his quorum nominativus ''os'' terminatur, ut ''Petros Petre. I'' terminatus corripitur, ut ''o Alexi. O'' finitus producitur, ut ''Dido.'' Nominativus et vocativus plurales, cum ''a'' vel ''es'' terminantur, breves sunt, ut rhetores, charismata, alias longi sunt,28 ''ecclesia.'' Genitivus longus est, si tamen Graece fuerit declinatus, ut ''laon, cedron,'' id [0160A]  est, ''populorum, cedrorum.'' Dativus in ''s'' terminatus corripitur, ut ''Arcas;'' alias longus est, ut ''lais,'' id est, ''populis.'' Accusativus si in ''as'' fuerit terminatus, et a genitivo singulari venerit, ''os'' finito, corripitur, ut ''Arcados Arcadas,'' alias productione laetatur ut ''ecclesias.''
 
==7. ''De ultimis syllabis verborum et adverbiorum.''==
 
In verbis primae conjugationis producuntur ''a'' et ''as,'' ut ''ama, amas;'' in29 secundae ''e'' et ''es,'' ut ''sede, sedes;'' in tertiae productae ''i'' et ''is,'' ut ''nutri, nutris;'' in tertiae correptae breviantur ''e'' et ''is,'' ut ''cerne, cernis.'' In omnibus ''o'' corripitur, ut ''amo, sedeo, cerno, nutrio,'' tametsi auctoritas variet. Eadem in infinitivo modo penultimas syllabas ''a, e,'' et ''i'' productas habent, ut ''amare, sedere, nutrire.'' Item ''e'' correptam, ut ''cernere.'' [0160B]  Similiter in aliis modis productis ejusdem vocalibus, ut ''amarem, amares, amaret,'' et caetera ad suam formam; ''e'' correpta in verbis tertiae conjugationis30 correptae, ut ''cernerem, cerneres,'' et caetera. Item ''es'' corripitur, ut ''sum, es,'' et quae ex his componi possunt, ut ''adsum, ades, possum, potes;'' item ''faxis, velis, adsis'' 31 longas, quia pluralis numerus ea producit, cum dicimus, producta media ''adsitis, velitis, faxitis.'' Omnes in verbis novissimae syllabae, quae sunt hujusmodi, ut ''res'' et ''ses,'' longae sunt, quia producit eas numerus pluralis, ut ''amares, amaretis, amasses, amassetis.'' Item producenda sunt quae in ''c'' terminantur, ut ''fac, dic, duc, induc;'' aut32 ''i,'' ut ''amavi, amari;'' aut in ''u,'' ut ''amatu.'' Corripiuntur autem quae in ''m'' aut in ''es,'' ut ''amem, ames;'' vel in ''us,'' ut [0160C]  ''amamus;'' vel in ''t,'' ut ''amat;'' vel in ''re,'' ut ''amare;'' vel in ''tis,'' ut ''amatis.''
 
Adverbia quae in ''a'' terminantur, productione gaudent, ut ''una;'' quae vero in ''e,'' ex nomine veniunt, et comparationis gradus servant, ut ''docte, doctius, doctissime,'' producuntur; si autem a se nascuntur, ut saepe, aut non comparantur, ut ''rite;'' aut in comparatione deficiunt, ut ''bene, male,'' breviantur. ''I'' finita, praeter ''quasi, ibi'' et ''ubi,'' vel quae ex ipsis fiunt, ut ''sicubi,'' producuntur, ut ''heri. O'' indifferenter accipitur, ut ''falso. U'' producitur, ut ''noctu. L'' et ''r'' breviantur, ut ''semel, pariter; ul,'' ut ''simul, m,'' ut ''tam. N'' vero, excepto33 ''non, en, an,'' ubique breviatur, ut ''forsan. S'' breviatur, ut ''magis, funditus,'' excepto cum ''a'' praecessit, ut ''alias. C'' producitur, ut ''hic, illic, [0160D] adhuc.'' Monosyllaba producuntur, ut ''cur, plus,'' exceptis ''his, bis'' et ''ter.'' Verum ''ne'' dupliciter profertur; nam producitur, cum prohibendo dicitur:Scrutari ne cura procax abstrusa laboret;
 
Vel cum ponitur pro ''ut non,'' ut idem Prosper ait:Et vindicta brevis sic noxia crimina finit,Ne sine fine habeat debita poena reos. Corripitur autem, cum interrogando vel increpando ponitur, ut:Tune, cruente, ferox, audax, insane, rebellis. [0161A]  34 ''S'' in numeris corripitur, ut ''toties, quoties, septies, decies.''
 
==8. ''De ultimis syllabis conjunctionum, praepositionum, et interjectionum.''==
 
Conjunctiones fere omnes corripiuntur; sed quae ''a'' vel ''i'' terminantur, excepto ''qua, ita, nisi,'' producuntur, ut ''propterea, interea, si'' et ''ni.'' Quae in ''n'' desinunt, si ''a'' vel ''i'' ante eam habuerint, producuntur, ut ''an, sin, alioquin.'' Caeterae35 breviantur, exceptis his quae positione sunt longae, ut ''ast, aut.''
 
Accusativae praepositiones solae, quae in ''a'' exeunt, producuntur, ut ''intra,'' et unum monosyllabum ''cis;'' ablativae vero corripiuntur omnes, ut ''ab,'' exceptis monosyllabis quae aut vocalibus constant, ut ''a,'' aut vocalibus terminantur, ut ''de.'' Communes praepositiones [0161B]  correptas esse liquet,36 ut ''super.'' Nec de loquelaribus praepositionibus reticendum, tametsi non in fine, sed in principio verborum semper ponantur, quae sunt: ''am, co, con, di, dis, re, se.'' Quarum ''am'' et ''dis'' positionem quaerunt, ut ''amplector, disjungo,'' et ideo longae fiunt. ''Co'' dichrona est, ut ''coerceo, connecto. Con'' longa, ut ''conjicio. Di'' longa, ut ''dirigo. Se'' longa, ut ''secerno. Re'' autem ubique breviatur, ut ''remitto,'' excepto ''refert'' cum ''distat'' significat: ut,Praeterea jam nec mutari pabula refert;et uno verbo ''rejicio,''Rejice, ne maculis infuscet vellera pullis.
 
Omnes interjectiones, si monosyllabae fuerint, producuntur, ut ''heu:'' caeterae vero exemplo similium [0161C]  partium orationis aestimandae sunt; item interjectiones omnes, ut Audacius ait, cum de Graeco sermone mutuati sumus; ideo in novissimis syllabis fastigium capiunt, ut ''papae, atat;'' eodem modo et coeterae similiter, vel acutum vel circumflexum in ultimo sumunt accentum.
 
==9. ''De pedibus.''==
 
Pes est syllabarum et temporum certa dinumeratio: dictus inde, quod hoc quasi pedali regula ad versum utimur mensurandum. Sunt autem pedes disyllabi quatuor, trisyllabi octo, tetrasyllabi sedecim, singuli nominatim distincti; at qui ex his geminatis accrescunt sine nomine generaliterσυζυγίαι, id est, conjugationes dicuntur; unde fit, omnes pedes a disyllabis usque ad hexasyllabos [0161D]  centum viginti quatuor colligi, de quibus in Donato plenissime, quisquis velit, inveniat; sed nos in praesenti opusculo disyllabos tantum et trisyllabos meminisse sufficiat. Ergo disyllabi quatuor hi sunt: pyrrichius ex duabus brevibus, temporum duorum, ut ''amor;'' huic contrarius est spondeus, ex duabus longis, temporum quatuor, ut ''aestas.'' Iambus ex brevi et longa, temporum trium, ut ''parens.'' Huic contrarius est trochaeus ex longa et brevi, ut ''versus,'' temporum trium. Trisyllabi octo hi sunt: tribrachys ex tribus brevibus, temporum trium, ut ''macula;'' huic [0162A]  contrarius est molossus, ex tribus longis, temporum sex, ut ''Aeneas.'' Anapaestus, ex duabus brevibus et longa, temporum quatuor, ut ''pietas;'' huic contrarius est dactylus, ex longa et duabus brevibus, temporum quatuor, ut ''regula.'' Amphibrachys ex brevi et longa et brevi, temporum quatuor, ut ''arena;'' huic contrarius est amphimacrus, ex longa et brevi longa, temporum quinque, ut ''impotens.'' Bacchius, ex brevi et duabus longis, temporum quinque, ut ''poetae;'' huic contrarius est antibacchius, ex duabus longis et brevi, temporum quinque, ut ''natura:'' hos sequuntur, ut dixi, pedes tetrasyllabi sedecim, pentasyllabi triginta duo, et asyllabi [ ''L.'' hexasyllabi] sexaginta quatuor. Sed haec interim nostro operi, quod de arte metrica cudimus, satis esse putamus.
 
==10. ''De metro dactylico, hexametro vel pentametro.''=== 
[0162B]  Metrum dactylicum hexametrum, quod et heroicum vocatur, eo quod hoc maxime heroum, hoc est virorum fortium facta canerent, caeteris omnibus pulchrius celsiusque est; unde opusculis tam prolixis quam succinctis, tam vilibus quam nobilibus aptum esse consuevit. Constat autem ex dactylo et spondeo, vel trocheo, ita ut recipiat spondeum locis omnibus, praeter quintum, dactylum praeter ultimum; trocheum vero loco tantum ultimo, vel (ut quidam definiunt) spondeum ultimo loco semper, et in omnibus praeter quintum; trocheum vero nusquam, quia etsi ultima brevis est natura, tamen spondeum facit, ad votum poetarum, quia (ut praediximus) ultimam versus omnes syllabam indifferenter [0162C]  accipiunt, alioquin legitimum numerum viginti quatuor temporum versus hexameter non habebit, quia tot illum pro sui perfectione habere decebat, quot habet libra plena semiuncias. Hujus exemplum:Culmina multa polus radianti lumine complet;Hoc metrum post Homerum Heroici nomen accepit, Pythium antea dictum, eo quod Apollinis oracula illo metro sint edita: huic cognatum est et quasi familiariter adhaerens, ita ut sine ipsius praesidio nunquam id positum viderim, metrum dactylicum pentametrum. Quod recipit spondeum loco primo et secundo, dactylum locis omnibus. Catalecton est in medio et in fine. Hujus exemplum: [0162D]  Laetanturque piis agmina sancta choris.Hujus metri versus quidam ita scandendos astruunt, ut quinque absolutos pedes eis inesse doceant, spondeum sive dactylum loco primo et secundo, spondeum tertio semper, quarto et quinto anapaestos, veluti si dicam:Quaerite regna poli, quaerite regna poli.''Quaerite'' dactylus, ''regna po'' dactylus, ''li quae'' spondeus, ''rite re'' anapaestus, ''gna poli'' anapaestus. Quod rationi ejusdem metri, ni fallor, minus videtur esse conveniens, cum universi qui hoc metro usi sunt [0163A] versum omnem in medio diviserint,37 duabus penthemimeris constare voluerint, quarum prior dactylum sive spondeum licenter in utraque regione38 reciperet, posterior solos dactylos39 in utroque: hoc autem et superius metrum ubi juncta fuerint, elegiacum carmen vocatur. Eleos namque miseros appellant philosophi, et hujus modulatio carminis miserorum querimoniae congruit, ubi prior versus est hexameter, sequens pentameter. Quo genere metri ferunt canticum Deuteronomii apud Hebraeos et Psalmos CXVIII et CXLIV esse descriptos. Nam librum beati Job simplici hexametro scriptum esse asseverant. Observandum est autem in carmine elegiaco ne quid unquam de sensu versus pentametri remaneat40 inexplicitum, quod in sequenti versu [0163B] hexametro reddatur, sed vel uterque sensibus suis terminetur versus, ut Sedulius:Cantemus socii Domino, cantemus honorem,Dulcis amor Christi personet ore pio. Vel sibi mutuo prior hexameter ac pentameter subsequens, prout poetae placuerit, conserantur, juxta illud Prosperi:Solus peccator servit male, qui licet amploUtatur regno, sat miser est famulus. Nam sequentes versiculi etsi his sunt subjuncti, sibimet sunt tamen invicem conjuncti, et secundus primo dat supplementum. Sequitur enim,Cum mens carnali nimium dominante tyrannoTot servit sceptris, dedita quot vitiis.
 
==11. ''Quae sit optima carminis forma.''==
 
[0163C]  At vero in hexametro carmine concatenatio versuum plurimorum solet esse gratissima, quod in Aratore et Sedulio frequenter invenies, modo duobus, modo tribus, modo quatuor aut quinque versibus, nonnunquam sex vel septem, vel etiam pluribus adinvicem connexis, quale est illud:Lot Sodomis fugiente chaos, dum respicit uxor,In statuam mutata salis stupefacta remansit,Ad poenam conversa suam: quia nemo retrorsumNoxia contempti vitans discrimina mundi,Aspiciens salvandus erit; nec debet aratorDignum opus exercens, multum in sua terga referre.Et Arator:Jura ministerii sacris altaribus apti,In septem statuere viris, quos undique lectosLevitas vocitare placet, quam splendida coepitEcclesiae fulgere manus, quae pocula vitae [0163D]  Misceat, et latices cum sanguine porrigat igni.Verum hujusmodi connexio, si ultra modum procedat, fastidium gignit ac taedium: hymnos vero quos choris alternantibus canere oportet, necesse est singulis versibus ad purum esse distinctos, ut sunt omnes Ambrosiani. Optima autem versus dactylici ac pulcherrima positio est, cum primis penultima, ac mediis respondent extrema; qua Sedulius uti frequenter consuevit, ut:Pervia divisi patuerunt caerula ponti;Et,Sicca peregrinas stupuerunt marmora plantas, [0164A]  Et,Edidit humanas animal pecuale loquelas.Item in pentametro,Dignatus nostris accubitare toris;Et,Rubra quod appositum testa ministrat olus.Non tamen hoc continuatim agendum, verum post aliquot interpositos versus. Si enim uno modo pedes semper ordinabis, et versus tametsi optimus sit, status statim vilescit: aliquando versus nominibus tantum perficere gratum est, ut Fortunatus:Lilia, narcissus, violae, rosa, nardus, amomum,Oblectant animos gramina nulla meos. Quod idem et in propriis fecit nominibus, ut:Sara, Rebecca, Rachel, Hester, Judith, Anna, Noemi,Quamvis praecipue culmen ad astra levent. Fecit et in verbis: [0164B]  Blanditur, refovet, veneratur, honorat, obumbrat,Et locat in thalamo membra pudica sua. Studendum praeterea metricis, quantum artis docorum non obsistit, ut mobilia nomina fixis praeponantur, sed nec concinentia nomina conjunctim ponantur, verum interposita qualibet alia parte orationis, ut:Mitis in immitem virga est animata draconem.Prius quam ''virga'' posuit ''mitis,'' prius ''immitem'' quam ''draconem;'' sed et hoc discretim, id est interposito verbo ''est animata:'' non quod haec semper observari necesse sit, sed quia cum fiunt, decori sint. Nam et Prosper mutato hoc ordine, fecit versum decentissimum:Moribus in sanctis pulchra est concordia pacis. [0164C]  Et item,Lex aeterna Dei stabili regit omnia nutu,Nec vario mutat tempore consilium. Et Lucanus poeta veteranus, Caesaris et Pompeii praelia descripturus, ita incipit:Bella per Aemathios plus quam civilia campos,Jusque datum sceleri canimus, populumque potentem,In sua victrici conversum viscera dextra.Cumque superba foret Babylon spolianda tropaeisAusoniis, umbraque erraret Crassus inulta,Bella geri placuit nullos habitura triumphos.
 
==12. ''De scansionibus sive caesuris versus heroici.''==
 
Scansionum autem in versibus sunt species quatuor: conjuncta, distincta, mista, divisa. Conjuncta, quae caeteris laudabilior habetur, illa est, ubi nusquam pes cum verbo finitur, ut:Immortale nihil mundi compage tenetur.
 
[0164D]  Distincta, ubi verba cum pedibus terminantur, utHaec tua sunt bona sunt quia tu bonus omnia condis.Quam versificationis speciem rarissime invenies; nam etsi non post duos vel tres pedes syllaba superfuerit, quam pentemimerim et heptamimerim [ ''L.'' Penthemimerin ''et'' hepthemimerin] vocant, ratus haberi versus nequit, sicut hic, post duos pedes ''sunt,'' post tres, ''tu'' superest. Mista est scansio, quae utrumque in se habet, ut in quibusdam conjunctus, in quibusdam vero separatus sit versus, ut:Nobis certa fides aeterna in saecula laudis;Et:Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat. [0165A]  Divisa est, ubi primi tres pedes concatenati inter se a reliquis pedibus separati sunt, ut:Inde Dei genitrix pia virgo Maria coruscat.Et Prosper:Corde patris genitum creat et regit omnia Verbum. Nec minus caesurarum intuendus est status, quae et ipsae sunt quatuor: pentemimeris, heptamimeris, catatriton trocheon, bucoliceptomen. Pentemimeris, ubi post duos pedes invenitur semipes, qui versum dividat, et partem terminet orationis. Heptamimeris, ubi post tres pedes invenitur syllaba: ut: ''Cum tua gentiles studeant.'' Dicta autem pentemimeris et heptamimeris Graece, quasi semiquinaria et semiseptenaria, quia cum per spondeos fiunt, haec quinque syllabis, [0165B] illa constat septem; et in hac quinta syllaba semipedem, in illa tenet septima. Catatriton trocheon, ubi tertio loco invenitur trocheus, non quod in medio versu esse possit, sed ablata una de dactylo syllaba, remanet trocheus, ut: ''Grandisonis pompare modis.'' Bucoliceptomen, ubi post quatuor pedes non aliquid remanet, ut:Semper principium sceptrum juge gloria consors;Et,Christus erat panis, Christus petra, Christus in undis.Quae caesura inde nomen habet, quod in bucolicis saepe inveniatur. Item ubi post duos pedes superest syllaba, comma dicitur; ubi post duos pedes nihil remanet, colon vocatur: quae tamen nomina apud oratores indifferenter ponuntur, qui integram sententiam periodum appellant. Partes autem ejus cola [0165C] et commata dicuntur, ut puta: ''Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit,'' colon est. ''Si quis accipit,'' colon est. ''Si quis devorat,'' colon est. ''Si quis extollitur,'' etc., usque ad plenam sententiam, cola sunt et commata. Plena autem sententia periodus est. Interpretatur autem colon ''membrum,'' comma ''incisio,'' periodus ''clausula'' sive ''circuitus.''
 
==13. ''De synalephe'' 41.==
 
Synalepharum quoque commemorando ratio est, quia nonnunquam ultima verbi syllaba vel particula syllabae videtur absumi. Unde synalepha Graece dicitur, quasi quodam saltu transmittens. Fit autem duobus modis. Primo, cum aliqua pars orationis aut in vocalem litteram, aut in ''m'' consonantem desinit, [0165D] incipiente a vocali sequente parte orationis, illa quae sequitur pars orationis praecedentem vel litteram vocalem, vel syllabam quae in ''m'' desierat, sua vocali absumit. Quod dico hujusmodi est:Arcta via est, vere quae ducit ad atria vitae.
 
Scanditur enim ita: ''Arcta vi'' dactylus, ''est ve'' spondeus, intercepta ''a'' syllaba per synalepham. Absumitur et particula syllabae, cum dicit idem Prosper:Sumite quam magna apposuit sapientia mensam.
 
Scanditur enim ita: ''Sumite'' dactylus, ''quam ma'' spondeus, ''gnapposu'' dactylus, assumpta parte syllabae [0166A]  per synalepham. Item pars syllabae, quae in ''m'' desinit, synalepha intercipitur, cum dicitur:Nullus enim est insons sola formidine poenae,Qui sanctum et justum non amat imperium.
 
Scanditur namque ita: ''Nullus e'' dactylus, ''nest in'' spondeus, absorpta ''m'' per synalepham, et item: ''Qui sanc'' spondeus, ''tet jus'' spondeus, absumente synalepha particulam syllabae ''um.'' Item tota syllaba quae in ''m'' terminata est, per synalepham interit, cum dicitur:Magnum praesidium est sacro libamine pasci,Si cor participis crimina nulla premunt.
 
Scanditur namque sic: ''Magnum'' spondeus, ''praesidi'' dactylus, ''est sa'' spondeus, intercepta ''um'' syllaba per synalepham. Quaecunque ergo verba in ''m'' terminantur, nisi positione cujuscunque consonantis defendantur, [0166B] synalepha irrumpente syllabam ultimam aut42 perdunt, aut minuunt, excepto cum ab ''h'' littera sequens sermo inchoaverit; tunc etenim in arbitrio poetarum est, utrum haec instar fortiorum consonantium synalepham arceat, an pro modo suae fragilitatis nihil valeat. Valuit namque in hoc, quia voluit poeta:Nomine Johannem hunc tu vocitare memento.Et:Progenitum fulsisse ducem hoc coelitus astra.Item, nil juvit ad propellendam synalepham, quam poeta neglexit:Qui pereuntem hominem vetiti dulcedine pomi.
 
Sciendum est autem quod nunquam in eadem parte orationis media fieri potest synalepha; verum [0166C]  si in medio verbo duae vocales coeunt, quarum prior sit longa, potest illa quae sequitur priorem facere brevem de longa, si sic poeta voluerit, auferendi autem funditus potestatem non habet. Est autem naturaliter longa in illo Paulini, ut:Ut citharas modulans unius verbere plectri.Est brevis licenter in illo Sedulii:Unius ob meritum cuncti periere minores.Item natura longa est in hoc Paulini:Discutiebat ovans galea scutoque fidei.Licentia brevis in hoc Prosperi:Divitias jam nunc promissi concipe regni,Virtute et fidei quod cupis esse tene.
 
Et hoc ut supra retulimus, inter communes syllabas computatur. Ubi autem in metris ''prendo'' pro [0166D]  ''prehendo,'' vel ''secla'' pro ''saecula'' legitur, vel aliquid hujusmodi, non est synalepha, sed syncope, quae species est metaplasmi quia non littera vel syllaba43 scandendo aufertur: sed ne unquam scriberetur, libertate poetica provisum est. Unde illum Maronis versiculum:Nec tota tamen ille prior praeeunte carina.Ita scandendum esse ratio probat, ut primo sit: ''Nec to'' spondeus, ''ta tamen'' dactylus, ''ille pri'' dactylus, ''or praee'' dactylus, abbreviata diphthongo propter vocalem quae sequitur, ''unte carina,'' dactylus et spondeus, [0167A] qui terminent. Quis enim audiat Victorinum docentem, ut scandamus44 ''unte carina,'' facientes synalepham in media parte orationis, quod nunquam fecere priores? Fit autem synalepha in omni parte versus, etiam in extrema, ut Prosper:Sed rerum auctori nullus non cognitus ordo est.Fit et post versum synalepha, quae ad sequentis versus caput intendat, ut Paulinus:Quae decus omne operum perimebant improba foedaqueObice prospectum caecantia lumina complent. Sunt namque ultimi versus illius pedes dactylus et spondeus, ''Improba foeda,'' at primi sequentis per synalepham, ''que obice'' dactylus, ''prospectum'' spondeus.
 
==14. ''De episynalepha, vel diaeresi.''''' 
[0167B]  Conjunctionem etiam solutionemque syllabarum, quam Graeci episynalepham et diaeresim vocant, ubi necesse est licitam scire metricum decet: conjunctionem videlicet qua duae de tribus; solutionem, qua duae de una syllaba efficiuntur. Cujus exemplum conjunctionis:Aedificant sectaque intexunt abiete costas.Et:Custodes sufferre valent, labat ariete crebroJanua . . . . .Et:Tenuia nec lanae per coelum vellera ferri.
 
''Abiete'' enim quatuor syllabas habet breves; stringe illud, et fit ''ab'' positione longa, quia ''a'' vocalis desinit [0167C]  in ''b'' et excipitur ab ''i'' loco consonantis posita. Sic et ''ariete,'' naturaliter brevis est ''a,'' junge ''r'' ad ipsam, junge ''i'' et ''e'' sibimet, et fit ''ar'' syllaba positione longa, quia sequitur ''i'' loco consonantis posita. Item ''tenuia,'' stringe ''ten,'' et fac ''u'' consonantem, et sic de tetrasyllabo proceleusmatico facies trisyllabum dactylum. Tale est et: ''Fluviorum rex Eridanus. Fluvio'' anapestus est; sed si facis stringendo unam syllabam ''fluv,'' alteram ''io,'' efficis de anapesto spondeum. Haec conjunctio sive solutio saepius in ''i'' vel in45 ''a'' litteris fit, quarum et in nostratibus poetis multa habes exempla, ut Paulinus:Sum profugus mundi, tanquam benedictus JacobFortunatus: [0167D]  Dirigit: et Jacobos terra beata sacros.Hic ''i'' et ''a'' discindit, ille conglutinat. Item Paulinus:Parietibus novitas latet intus operta vetustas.''Parieti'' dactylum fecit de proceleusmatico, conglutinatis contra naturam ''a'' et ''r'' in unam syllabam, ''i'' et ''e'' in alteram. Item Sedulius disjunctis ''u'' et ''a:''Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.Prosper conjunctis:Nec Christi46 exemplo suavior exit odor.Item Paulinus, divisis ''u'' et ''i'' juxta naturam:Conscia servitii quid gesseris, et cui tandem. [0168A]  Fortunatus, connexis juxta licentiam poeticam:Cui tamen hoc opus est eum virginitatis honore,Ut placeat sponso mens moderata suo. Item, disjunctis eisdem in alio pronomine, Paulinus:Cum subito aut illis corda hostibus, aut huic ora.Prosper, conglutinatis:Huic homo, si recte famulatur, proximus haeret.Maro, ''e'' et ''i'' conjunctis:Tityre, pascentes a flumine reice capellas.Item alibi sejunctis juxta naturam:Reice ne maculis infuscet vellera pullis.Jungit, nisi fallor, et Paulinus easdem, ubi ait:Ast alii pictis accendunt lumina cereis. [0168B]  Nisi forte dactylum in ultima versus regione contra morem posuisse dicendus est. Recipit et ''r'' littera solutionem, quamvis ordine dissimili; ibi enim, discussis sive conglutinatis vocalibus, syllaba contra naturam aut accrescit, aut interit: hic autem ea vocali, quae nequaquam ascripta est, in sono vocis assumpta superaccrescere tamen syllaba consuevit, ut:Illi continuo statuunt ter dena argenti.Et Paulinus:Et spatii coepere et culminis incrementa.Et rursus:Sic prope, sic longe sita culmina respergebat.Et Prudentius, in Psychomachia, dixerat haec:. . . . . Et laeta libidinis interfectae. [0168C]  Et idem in eadem:Palpitat atque aditu spiraminis intercepto.
 
Neque enim in quinta regione versus heroici spondeum ponere moris erat, sed ita tamen versus hujusmodi illos voluisse scandere reor, ut addita in sono vocali, quam non scribebant, dactylus potius quam spondeus existeret; verbi gratia, ''Interecepto, increementa, interefectae, resperigebat,'' et per synalepham ''denarigenti.'' Quod ideo magis ''r'' littera quam caeterae consonantes patitur47, quae quia durius naturaliter sonat, durior efficitur, cum ab aliis consonantibus excipitur, atque ideo sonus ei vocalis apponitur, cujus temperamento ejus levigetur asperitas: quod etiam in cantilenis Ecclesiasticis saepe in eadem [0168D]  ''r'' littera facere consueverunt, qui antiphonas vel responsoria, vel caetera hujusmodi, quae cum melodia dicuntur, rite dicere norunt. Sed et hoc commemorandum, quia cum nomina, quae in ''jus'' vel in ''ium'' terminantur, duo ''ii'' in genitivo habere debeant, casu duarum aeque syllabarum, metrici nonnunquam in eodem genitivo casu unam syllabam pro duabus proferunt, vel ablata videlicet una ''i'' de duabus, vel ambabus in unam syllabam geminatis, quamvis id fieri posse plurimi, Donato teste, negent; dicit enim Paulinus:Oblectans inopem sensu fructuque peculii. [0169A]  Quod si quis dixerit hic eum more antiquo dactylum in fine posuisse versiculi, legat quod idem alibi dicitur:Excoluit bijugis laquearii et marmore fabri.''Excolu'' dactylus, ''it biju,'' dactylus, ''gis laque'' dactylus. Quis est ergo pes quartus? ''arii et,'' habet enim quatuor syllabas, longam, brevem, et duas longas. Epitritus in heroico versu esse non potest, forte ergo spondeus est, absumente synalepha duas vocales superventu unius; quod non facile vel a grammaticis permissum, vel a poetis usurpatum invenies, tametsi dixerit Fortunatus:Vincentii Hispania surgit ab arce decus.
 
Cujus scansio versus par est praefati, nisi forte regulam Lucilii secuti sunt, qui ''Lucilium'' et ''Aemilium'' [0169B]  et caetera nomina, quae ante ''u'' habent ''i'' , non solum in vocativo, sed etiam in genitivo casu per unum ''i'' scribi posse existimant.
 
==15. ''Quod et auctoritas saepe et necessitas metricorum decreta violet.''==
 
Attamen intuendum est nobis, quia et auctoritas nonnunquam et necessitas metricae disciplinae regulas licite contemnit. Necessitas quidem in his verbis, quae non aliter in versu poni possunt, ut sunt ea quae quatuor syllabas breves habent, ut ''Italiam, basilica, religio;'' vel tres primas breves, ut ''reliquiae;'' vel unam in medio brevem, ut ''veritas, trinitas,'' quae neque dactylum consuetum, neque spondeum facere possunt, quod in propriis nominibus maxime solet evenire. Hujus exemplum: [0169C]  Italiam sequimur fugientem, et mergimur undis.Litteram ''i'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter Italiam, quam saepius erat nominaturus, appellare valebat, nisi aut syllabam, quae natura brevis erat, produceret, aut tribrachym loco dactyli poneret. Sic cum, de apibus loquens, alvearia nominare vellet, necessitate posuit antibacchium in versu dactylico, ut:Seu lento fuerint alvearia vimine textaEt Paulinus:Qui simul ac sancta pro religione coistis.''Re'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter hoc nomen versus hexameter recipere valebat. Tale est et illud ejusdem:Basilicis haec juncta tribus patet area cuncti [0169D]  Namque alibi pro brevi ponitur eadem syllaba, dicente Fortunato:Hic Paulina, Agnes, Basilissa, Eugenia48 regnat.His et aliis hujusmodi necessitatibus credo factum, quod de libro beati Job loquens Hieronymus, cum dixisset, eum maxima ex parte versibus hexametris apud Hebraeos esse descriptum, addidit: ''Qui, dactylo spondeoque carentes, propter idioma linguae crebro recipiunt et alios pedes eorumdem quidem temporum, sed non earumdem syllabarum.'' Auctoritate autem contemnitur regula grammaticorum, ut Sedulius in [0170A] clausula carminis, cujus supra meminimus, cum dixisset:Gloria magna Patri, semper tibi gloria, Nate,Subdit:Cum sancto Spiritu gloria magna Patri.
 
Spiritus enim primam syllabam habet longam. Unde vera scansio versus istius haec est: ''cum san'' spondeus, ''cto spiri'' antibacchius, et non dactylus; sed poeta, ut gloriam sanctae et individuae Trinitatis clara voce decantaret, neglexit regulam grammaticae dispositionis. Idem ipse in carmine Paschali:Sic ait ipse docens: Ego in Patre et Pater in me.
 
Sic enim scanditur: ''Sic ait'' dactylus, ''ipse do'' dactylus, ''cens e'' trocheus, ''gin pa'' spondeus, ablato ''o'' per synalepham. Aut si scandere vis ''cens ego,'' et facere [0170B]  dactylum, contra morem ipsius Sedulii, quem per omnia servavit, agis ut immunis stet vocalis altera superveniente vocali. Idem in eodem opere:Clarifica, dixit, nomen tuum, magnaque coelo.
 
In quo ut veritatem dominici sermonis apertius commendaret, postposuit ordinem disciplinae saecularis. Idem iterum:Scribitur et titulus: Hic est rex Judaeorum;quod quomodo scandendum judicaverit, videat qui potest, utrum ''Judaeorum'' duos spondeos quinta et sexta regione contra morem, an solutis syllabis, juxta quod supra monstravimus, dactylum fieri voluerit et spondeum.
 
==16. ''Ut prisci poetae quaedam aliter quam moderni proposuerint.''==
 
[0170C]  Nam et in exemplis antiquorum inveniuntur alii quoties duo spondei in fine versus sicut et duo dactyli nonnunquam, ut sunt illa Maronis:At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.Et,Aut leves ocreas lento ducunt argento.
 
Quamvis hoc rarissime inveniatur, nisi ita ordinatum, ut et dactyli, qui in fine est, ultima syllaba per synalepham sequenti versui jungatur; et spondeus, qui in quinta regione est, ''r'' litteram habeat alteri consonanti, vel praepositam, vel subjectam, cujus duritia per adjectam vocalem levigata, dactylus sentiatur in sono, cum appareat spondeus in scripto, quod utrumque ut fiat, exemplis supra monstravimus, quia et aliis in metrico opere regulis multum [0170D]  libere utebantur, quas moderni poetae distinctius ad certae normam definitionis observare maluerunt. Nam et vocalem brevem quae ''q'' et ''u'' et vocali qualibet exciperetur voluerunt esse communem, ut Lucretius:Quae calidum faciunt aquae tactum atque vaporem.Et vocalem in fine verbi brevem quae exciperetur a consonante et liquida inter communes syllabas deputarunt, ut Virgilius:Aestusque pluviasque et agentes frigora ventos.Et,Si tibi lanitium cura est, primum aspera sylvaLappaeque tribulique absint: fuge pabula laeta.
 
[0171A]  Quod nunc poetae in eadem parte orationis, ut supra docuimus, magis fieri oportere decernunt. Idem vocalem in fine verbi correptam quae excipitur a littera ''z'' inter communes syllabas deputavit, ut: ''Eurique Zephyrique tonat domus.'' Qui eadem libertate synalepha utebatur, si quidem et ''m,'' ubi voluit in fine verbi positam a supervenientis vocalis absumptione reservavit, ut: ''Iterum iterumque movebo.'' Et longam vocalem longam remanere permisit, ut:Sit pecori apibus quanta experientia parcis.Et longam cum voluit, breviavit, ut:Et multum formosa vale, vale, inquit, Iola.Et:Credimus an qui amant ipsi sibi somnia fingunt.Et diphthongum reservavit, ut: [0171B]  Ulla moram fecere neque Aoniae Aganippae.Et eamdem breviavit, ut: ''Insulae Ionio in magno;'' quae cuncta posteriores poetas, ut dixi, distinctius observare reperies.
 
==17. ''De metro Phalecio.''==
 
Verum quia de metro heroico quae videbantur, tractavimus, libet et aliorum genera metrorum, ea duntaxat quae magis usui49 habere reperimus, parumper commemorare. Est igitur metrum dactylicum Phalecium pentametrum, quod constat ex spondeo et dactylo et tribus trocheis. Hujus exemplum,Cantemus Domino Deoque nostro,Cui50 gloria cum honore pollens,Sese magnificis decorat actis,Dum currus celeres Aegyptiorum, [0171C]  Junctis equitibus gravique turba,Rubri marmoris enecat fluentis,Adjutor51 validae meae salutis,Plebem de medio tulit profundo.Custos et genitor salusque veraHic est, hic dominus meus et altor,Ipsum conspicua sacrabo laude,Est qui progenitor mei parentis.Ipsum vocibus arduis fatebor,Qui bellum tulit obruitque fortes,Dignus nomine quo Deus vocatur.
 
==18. ''De metro Sapphico.''==
 
Metrum dactylicum Sapphicum pentametrum constat ex trocheo, spondeo, dactylo et duobus trocheis, cui metro post tres versus comma heroicum subjungitur. Hoc metro sanctus antistes Paulinus sextum beati confessoris Felicis librum composuit, cujus principium est: [0171D]  Jamne abis et nos properans relinquis,Quos tamen sola regione linquisSemper adnixa sine fine tecumMente futurus. Et paulo post dicit:Sicut Aegypto praeeunte quondam,Noctis et densae tenebris operta,Qua Dei52 jussu sacra gens agebat,Lux erat orbi.Quae modo in toto species probatur,Orbe, cum sanctae pia pars fideiFulgeat Christo, reliquos tenebrisObruat error.Sic53 mea qua se feret actus hora, [0172A]  Cuncta Niceta Dominus secundet,Donec optatam patriam vehaturLaetus ad urbem.
 
==19. ''De metro tetrametro catalectico.''==
 
Metrum dactylicum tetrametrum catalecticum constat ex spondeo, dactylo, catalecto, dactylo, spondeo; quo usus est sanctus Ambrosius in precatione pluviae, cujus exordium hoc est:Squalent arva soli pulvere multo;Pallet siccus ager, terra faciscit;Nullus ruris honos, nulla venustas,Quando nulla viret gratia florum;Tellus dura sitit nescia roris,Fons jam nescit aquas, flumina cursus.Cujus finis hic est:Jam coelos reseres arvaque laxes,Fecundo, placidus, imbre rogamus;Eliae meritis impia54 foeda [0172B]  Donasti pluviam, nos quoque dones.
 
Idem usus est eodem metro in postulatione serenitatis, quod ita incipit:Obduxere polum nubila coeli,Absconduntque diem sole fugato,Noctes continuas sidere nudas.At finis ita:Jesu, parce tua morte redemptis:Prior diluvium protulit aetas,Ut mundaret aqua crimina terrae;Sed mundata tuo sanguine terra est,Jam nunc missa ferens ore columba,Ramum pacificae munus olivae,Exutas liquido flumine terras,Laeto significet lapsa volatu.
 
==20. ''De metro iambico hexametro.''==
 
Metrum iambicum hexametrum recipit iambum locis omnibus; tribrachym locis omnibus praeter novissimum; [0172C]  spondeum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus; pyrrichium loco tantum ultimo. Quo nobilissimus Hispanorum scholasticus, Aurelius Prudentius Clemens scripsit prooemium Psychomachiae, id est, librum qui est de virtutum vitiorumque Pugna, heroico carmine composuit; ita enim inchoat:Senex fidelis prima credendi viaAbram, beati seminis serus pater,Adjecta cujus nomen auxit syllaba,Abram parenti dictus, Abraham Deo
 
==21. ''De metro iambico tetrametro.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum recipit iambum locis omnibus, spondeum tantum locis imparibus. Quo scriptus est hymnus Sedulii,A solis ortus cardine, [0172D]  Ad usque terrae limitem,Christum canamus principem.Sed et Ambrosiani eo maxime currunt:Deus creator omniumJam surgit hora tertia,Splendor paternae gloriae,Aeterne rerum conditor.Et caeteri perplures. In quibus pulcherrimo est decore compositus hymnus beatorum martyrum, cujus loca imparia55 spondeus, iambus tenent paria; cujus principium est:Aeterna Christi munera,Et martyrum victorias, [0173A]  Laudes ferentes debitasLaetis canamus mentibus.
 
Recipit hoc metrum aliquoties, ut scribit Mallius Theodorus, etiam tribrachym locis omnibus, praeter novissimum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus. Unde est:Geminae gigas substantiaeAlacris ut currat viam.Caeterorum raro habemus exempla.
 
==22. ''De Metro Anacreontio.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum56 Colophon, quod Anacreontium dicunt, recipit anapestum, duos iambos et semipedem; quo usus est Prosper Tyro in principio exhortationis ad conjugem, ita dicens:Age jam, precor, mearumComes irremota rerumTrepidam brevemque vitam [0173B]  Domino Deo dicamus.Celeri vides rotatuRapidos dies meare,Fragilisque membra mundiMinui, perire, labi.Fugit omne quod tenemus,Neque fluxa habent recursum,57 Cupidasque vana mentesSpecie trahunt inani.Ubi nunc imago rerum est,Ubi sunt opes potentum,Quibus occupare captasAnimas fuit voluptas?
 
==23. ''De metro trochaico.''==
 
Metrum trochaicum tetrametrum, quod a poetis Graecis et Latinis frequentissime ponitur, recipit locis omnibus trocheum, spondeum omnibus praeter tertium. Currit autem alternis versiculis, ita ut prior [0173C]  habeat pedes quatuor, posterior pedes tres et syllabam. Hujus exemplum totus hymnus ille pulcherrimus:Hymnum dicat turba fratrum,Hymnum cantus personet,Christo regi concinentes,Laudes demus debitas.
 
In quo aliquando et tertio loco prioris versiculi spondeum reperies, ut:Factor coeli, terrae factor,Congregator tu maris.Et,Verbis purgas leprae morbos.
 
==24. ''De rhythmo.''==
 
Haec de metris eminentioribus commemorasse sufficiat, quorum exempla copiosiora apud scriptores invenimus; praeterea sunt metra alia perplura quae in libris Centimetrorum simplicibus monstrata [0173D]  exemplis quisquis cupit, reperiet. Reperiuntur quaedam et in insigni illo volumine Porphyrii poetae,58 quod ad Constantinum Augustum missum meruit de exsilio liberari. Quae quia pagana erant, nos tangere non libuit. Videtur autem rhythmus metris esse consimilis, quae est verborum modulata compositio non metrica ratione, sed numero syllabarum ad indicium aurium examinata, ut sunt carmina vulgarium poetarum. Et quidem rhythmus sine metro esse potest, metrum vero sine rhythmo esse non potest: quod liquidius ita definitur. Metrum est [0174A]  ratio cum modulatione; rhythmus modulatio sine ratione: plerumque tamen casu quodam invenies etiam rationem in rhythmo non artificis moderatione servatam, sed sono et ipsa modulatione ducente, quem vulgares poetae necesse est rustice, docti faciant docte; quomodo et ad instar iambici metri pulcherrime factus est hymnus ille praeclarus:Rex aeterne Domine,Rerum creator omniumQui eras ante seculaSemper cum patre filiusEt alii Ambrosiani non pauci. Item ad formam metri trochaici canunt hymnum de die judicii per alphabetum:Apparebit repentinaDies magna Domini,Fur obscura velut nocte [0174B]  Improvisos occupans.
 
==25. ''Quod tria sunt genera poematis.''==
 
Sane quia multa disputavimus de poematibus et metris, commemorandum in calce quia poematum genera sunt tria; aut enim activum vel imitativum est, quod Graeci dramaticon vel59 micton appellant; aut enarrativum, quod Graeci exegematicon vel apangelticon nuncupant; aut commune vel mistum, quod Graeci coenon vel micton vocant. Dramaticum est, vel activum, in quo personae loquentes introducuntur, sine poetae interlocutione, ut se habent tragoediae et fabulae. Drama enim, Latine fabula dicitur; quo genere scripta est illa Ecloga,Quo te, Moeri, pedes, an quo via ducit in urbem. [0174C]  Quo apud nos genere Cantica canticorum scripta sunt, ubi vox alternans Christi et Ecclesiae, tametsi non hoc interloquente scriptore, manifeste reperitur. Exegematicon est, vel enarrativum, in quo poeta ipse loquitur sine ullius interpositione personae, ut sunt tres libri Georgici toti, et prima pars quarti; item Lucretii carmina, et his similia. Quo genere apud nos scriptae sunt Parabolae Salomonis et Ecclesiastes, quae in sua lingua, sicut et Psalterium, metro constat esse conscripta. Coenon est, vel micton, in quo poeta ipse loquitur, et personae loquentes introducuntur, ut sunt scripta et Ilias et Odyssea Homeri, et Aeneis Virgilii; et apud nos historia beati Job, quamvis haec in sua lingua non tota poetico, [0174D]  sed partim rhetorico, partim sit metrico vel rhythmico scripta sermone.
 
Haec tibi, dulcissime fili, et collevita Cuthberte, diligenter ex antiquorum opusculis scriptorum excerpere curavi, et quae sparsim reperta, diutino labore collegeram, tibi collecta obtuli, ut quemadmodum in divinis litteris statutisque ecclesiasticis imbuere studui, ita60 etiam metrica arte, quae divinis non est incognita libris, te solerter instruerem: cui etiam de figuris vel modis locutionum quae a Graecis schemata vel tropi dicuntur, [0175A]  parvum subjicere libellum non incongruum duxi; tuamque dilectionem sedulus exoro ut lectioni [0176A]  operam impendas, illarum maxime litterarum in quibus nos vitam habere credimus sempiternam.</text>
      <sha1>capewv1j4qsnymqpgm2fcfd0lquhl4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267518</id>
      <parentid>267517</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T12:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64356" sha1="mdzexhyegayszr4zmablr30gpsxt4b1" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De arte metrica
|OperaeWikiPagina=
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]''
 
==1. ''De littera.''== 
[0149D] Qui notitiam metricae artis habere desiderat, primo [0150D]  necesse est distantiam litterarum syllabarumque sedulus discat. Sunt autem Latinae omnes viginti et [0151A]  una: ex quibus quinque vocales appellantur, ''a, e, i, o, u,'' caeterae omnes consonantes; at de iisdem consonantibus septem dicuntur semivocales, ''f, l, m, n, r, s, x,'' caeterae novem mutae, ''b, c, d, g, h, k, p, q, t; y'' autem sextam vocalem, et ''z'' decimam septimam consonantem, propter Graeca verba, quibus consuete utimur, assumpsere Latini: neque enim aliter ''typum,'' vel ''zelum,'' vel caetera hujusmodi, quomodo scriberent, habebant.
 
Qui etiam post perceptionem Dominicae fidei, η, χ, ρ, α, ω, Graecas litteras, etsi non in alphabeti ordinem recipiunt, divinis tamen paginis inditas continent: η videlicet, quae duplici apud eos figura scribitur, quomodo apud Latinos littera H, intromittentes, propter auctoritatem nominis ''Ihesu;'' χ et ρ, [0151B]  propter nomen ''Christi;'' α, et ω, propter auctoritatem dominici sermonis, ''Ego sum'' α ''et'' ω; α etenim tantum nomine discrepat, caeterum et figura et potestate nostrum ''a'' aequiparat; ρ Graecorum, ab ''r'' nostro et figura distat et nomine. Porro η et ω hoc a nostris differunt, quod semper longae sunt, nostrae autem omnes vocales sunt dichronae, hoc est, et brevibus syllabis habiles, et longis, quomodo et illorumα, ι, υ ; nam ε et ο semper apud illos breves natura permanent.
 
Itaque omnes litterae quibus utimur sunt viginti et septem, vocales videlicet octo, et consonantes undeviginti; sed et de his vocalibus ''i'' et ''u'' plerumque in consonantium potestatem transeunt, cum aut ipsae [0151C]  inter se geminantur, ut ''jumentum, vinum,'' aut cum aliis vocalibus junguntur, ut ''janua, jecur, jocus, vanitas, veritas, volatus. V'' quoque nonnunquam sibi ipsa praeponitur, ut ''vultus;'' sed et alterum consonantis locum tenet, cum vel Latine ''aurum,'' vel ''Evangelium'' Graece nominamus. Mirum autem quare dixerit Donatus eam interdum nec vocalem, nec consonantem haberi, cum inter ''q'' litteram consonantem et alteram vocalem constituitur, ut ''quoniam, quidem;'' nisi forte quia tam leniter tunc effertur, ut vix sentiri queat. Videtur autem non esse firma ratio: quam ejus sententiam exponentes Pompeius vel Sergius, dicunt eam consonantem esse non posse, quia habet ante se alteram consonantem, id est, ''q;'' vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis, ut ''quare, quomodo;'' [0151D]  et ob id eam tunc non esse litteram scribunt. Quid enim? numquid, quando scribimus ''statim,'' dicendum est ''t'' consonantem esse non posse, quod ante se habeat alteram consonantem, id est ''s;'' imo et vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis? Et cum dicimus ''stratum, r'' esse litteram fatendum est, cum et vocalis sequatur, et duae praecedant consonantes: ''t'' quoque nihilominus consonantem, cum eam et praecedat alia consonans, et sequatur. ''I'' autem hoc proprium habet inter vocales ut quoties, locum tenens consonantis, alteram ante se in eadem [0152A]  parte orationis habet vocalem, hanc et si natura brevis erat, semper eam positione faciat longam, ut ''majus, perjurium,'' unde et ''duplex'' appellatur. ''X'' quoque littera consonans ejusdem potestatis, ''duplex'' nuncupatur, ut ''axis.'' Sunt et liquentes litterae quatuor, ''l, m, n, r,'' quae diverso quidem modo, sed certa ratione plerumque in metro solitam consonantium vim amittere solent, et nonnunquam breves natura syllabas inveniuntur reddere longas.
 
==2. ''De syllaba.''==
 
Syllaba est comprehensio litterarum, vel unius vocalis enuntiatio, temporum capax, quia omnis syllaba aut brevis est, et tempus recipit unum, quod atomum metrici vocant, ut ''pater;'' aut longa est, et duo recipit tempora, ut ''mater.'' Hic enim ''ma,'' cum [0152B]  dicimus ''mater,'' longitudinem sui circumflexus tantum temporis bis occupat, quantum ''pa'' semel, cum acute dicitur ''pater.'' Sunt igitur longae syllabae, sunt breves, sunt communes; sed longae duobus modis fiunt, natura et positione. Natura quidem bifarie, aut productione videlicet singularum vocalium, ut ''navis, sedes, finis, omen, unus;'' aut duarum conjunctione, quod diphthongum vocant, ut ''aevum, poena, augustus, Eurus, hei:'' ut Arator:Hei mihi! jam video subitis lapsura ruinis.Condita fama diu templi quoque nobilis aedem.
 
Vel cum dicimus ''Tydeus Tydei,'' ubi ''e'' et ''i'' non separamus, sed conjunctim proferimus, ne quintam potius quam1 primam declinationem significet: hoc Graeca nomina sortiuntur; in Latinis non invenitur [0152C]  haec diphthongus. Positione autem longae fiunt syllabae modis sex: cum correpta vocalis aut in duas desinit consonantes, ut ''ast;'' aut in unam duplicem, ut ''dux;'' aut in unam desinit consonantem, et excipitur ab altera, ut ''arca;'' aut excipitur ab ''x'' duplici consonante, ut ''axis;'' aut ab ''i'' loco consonantis posita, ut ''Troia,'' quae positio nonnunquam in metris2 tres dividitur syllabas ut est illud,Arma virum tabulaeque et Troia gaza per undas;aut desinit in consonantem, et excipitur ab ''i'' vel ''u'' positis in loco consonantium, ut ''advena, adjumentum.''
 
Breves vero sunt syllabae quae horum nihil habuerint; quod vero quidam inter longas syllabas non [0152D]  3 annumerant, dum autumant, cum correpta vocalis excipitur a duplici littera ''z'' ut ''Mezentius,'' aut a duabus consonantibus, ut ''acre'' vel ''acris,'' falluntur. Nam et ''z'' quoties in eadem parte orationis brevem sequitur vocalem, potest eam producere, si ita voluerit poeta, ut ''gaza.'' Cum vero parte aliqua orationis in brevem vocalem terminata, sequens sermo a littera ''z'' incipit, nullam producendi habet potestatem; unde est: ''Et nemorosa Zacynthus.''
 
Et ''r'' littera liquens eodem modo sicut et ''l,'' cum in medio sermone brevem sequitur vocalem, praecedente [0153A]  qualibet consonante, potest hanc poetica licentia facere longam; cum vero utralibet liquida sequens consonantem in capite fuerit sermonis, non potest longam facere vocalem, quae in fine verbi praecedentis naturaliter brevis extiterat. Sunt item syllabae quae utroque modo et natura, scilicet, et positione, longae sunt, ut ''dens, gens,'' 4 ''mons, fons, frons.''
 
==3. ''De communibus syllabis.''==
 
Communes autem syllabae modis fiunt novem, quibus aut naturaliter longae, poetica licentia, in breves, aut naturaliter breves transferuntur in longas. Brevis quippe transfertur in longam, cum correpta vocalis in eodem verbo a duabus excipitur consonantibus, quarum posterior est liquida. Est enim brevis in hoc natura, ut: ''Mens tenebris'' 5 ''operta suis.'' Est [0153B] longa positione in hoc: ''Mortisque tenebras.'' In quo Sergius modo injusto utitur exemplo: ''Neve flagello.'' FLAGELLUM enim in capite verbi habet liquidam litteram consonanti subjectam, praepositio nunquam brevem natura syllabam verbi praecedentis potest facere longam.
 
Item natura brevis syllaba ad votum poetarum transferri potest in longam, cum correpta vocalis in consonantem desinit, et excipitur ab ''h'' littera. Est natura brevis in hoc:Porcinum tenuere gregem, niger hispidus6 horret.Est voluntate poetae longa in hoc,Vir humilis moesto dejectus lumine terram.Et item: [0153C]  Mors fera per hominem miserum sibi subdidit orbem.Ubi item quidam grammaticorum dubium exemplum ponunt: ''Terga fatigamus hasta.'' Nam etsi non ''h'' sequeretur ''mus,'' tamen esse posset longa, poetica licentia, quia plenis pedibus superfuit, sicut hoc, quod item ponunt, est:Omnia vincit amor, et nos cedamus amori.Ubi ''mor'' ideo potuit produci, quia post emensos pedes integros, partem terminat orationis, tametsi vocalis sequatur.
 
Tertius modus est syllabae communis, cum verbum aliquod in vocalem desinens correptam excipitur a duabus consonantibus, quarum prior sit ''s.'' Est enim natura brevis in hoc Fortunati: [0153D]  Ordinibus variis alba smaragdus inest.Est positione longa in hoc Sedulii:Adveniat regnum jam jamque scilicet illud
 
Cum vero ''s'' in capite verbi fuerit consonanti alii subjecta, nequaquam potest ultimam verbi prioris syllabam producere, quae in brevem desierat: ut Sedulius,Stare choro et placidis coelestia psallere verbis.Et Fortunatus:Vocibus alternis divina poemata psallunt.
 
[0154A]  Falsoque definivit Pompeius ''s'' non posse liquescere, nisi ipsa antecedat, ut: ''Ponite spes sibi quisque suas.'' Hanc Virgilius et in medio verbo alteri consonanti praepositam, ubi commodum duxit, liquentium more transiliit:Hortatur Mnestheus: Nunc nunc insurgite remis.
 
Nisi forte hunc versum ita scandendum putamus, ut sit ''Horta'' spondeus, ''tur Mne'' spondeus, ''stheus nunc'' spondeus, conjunctis scilicet vocalibus, quod diphthongum vocant. Unde bene Donatus, cum de liquentibus litteris loqueretur, dixit specialiter de ''h'' et ''s'' littera: Suae cujusdam potestatis est, quae in metris plerumque vim consonantis amittit.
 
Est enim modus quartus syllabae communis, cum post pedem quemlibet una syllaba brevis remanserit [0154B]  de verbo, quae vel in vocalem desinens excipiatur a consonante verbi sequentis, vel in consonantem desinens excipitur a littera vocali. Est enim natura brevis in hoc:Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
 
Est longa, permissu poetico in hoc:Frondea ficus erat, cujus in robore nullum.
 
Quod genus syllabae inter longas vel omnino refugiendum, vel parcissime usurpandum est. Unde et in recentioribus poetis non facile ejus invenies exemplum, quamvis et apud Virgilium non rarissimum, apud Homerum non frequentissimum reperiatur.
 
Quintus modus est, cum pars orationis desinit in diphthongum, sequente statim vocali. Est enim per [0154C]  naturam longa in hoc, ''Musae Aonides;'' est per licentiam brevis in hoc, ''Insulae Ionio in magno,'' quod posteriores poetae magis in una parte orationis fieri voluerunt; unde hujus7 et nostratibus facile poematibus invenies. At cum diphthongus a vocali alterius vocabuli excipitur, tum hanc per synalepham8 transiliendam esse dicebant, ut Prosper in praefatione Epigrammatum:Nec nostrae hoc opis est, sed ab illo sumitur hic ros,Qui siccam rupem fundere jussit aquas.
 
Sextus modus est, ut Donatus ait, cum producta vocalis est, vocali altera consequente. Est enim longa in hoc:O utinam in thalamos invisi Caesaris issem.
 
[0154D]  Brevis in hoc:Te Corydon, o Alexi; trahit sua quemque voluptas.
 
Quod moderni versificatores in eadem potius parte orationis consuerunt facere, ut:Eoi venere magi, saevumque tyrannum.Splendidus auctoris de vertice fulget Eous.
 
Et rursus longa est per naturam ita:Angelus intactae cecinit properata Mariae.
 
Brevi per licentiam ita:Exultat, Maria, cum prima affamina sensit.
 
Aut cum longa vocalis, vel etiam brevis9 quo [0155A]  partem terminat orationis, excipitur a vocali alterius verbi, priorem per synaloepham absumunt, ut Prosper:Nam si te virtute tua ad coelestia credasScandere, de superis pulsus ad ima cadis.
 
Quamvis et Arator, imitatus veteres, dixerit:O utinam nostris voluisses fida juventusConsiliis parere prius, ne littora CretaeLinqueres, insanam rabiem passura profundi.
 
Septimus modus est, cum pronomen ''c'' littera terminatum vocalis statim sequitur. Est enim longa in hoc:Non quia qui summus Pater est, et Filius hic est:Sed quia quod summus Pater est, et Filius hoc est,brevis in hoc:Hic vir hic est, tibi quem promitti saepius audis.Sed et adverbium ''c'' littera terminatum, communem [0155B]  syllabam facit. Est enim longa in hoc Paulini:Donec aspirante Deo conatibus aegris.
 
Brevis in hoc Prosperi:Ut morbo obsessis praestanda est cura medendi,Donec in aegroto corpore vita manet.
 
Octavus modus est, cum correptam vocalem in eadem parte orationis sequitur ''z,'' consonans Graeca duplex. Est enim longa in hoc Juvenci:Difficile est terris affixos divite gaza.Est brevis in hoc ejusdem:Et gaza distabat rerum possessio fulgens.
 
Nonus modus est quo, omnis syllaba novissima versus in quocunque metro indifferens est, quae Graeceἀδιάφορος, et ad voluntatem poetae vel correpta producitur, [0155C]  vel corripitur producta; quod frequentius est quam ut exemplis indigeat. Sciendum est autem quod ''x'' littera duplex nunquam facit communem syllabam, sed cum in eodem verbo sequitur vocalem, semper eam habet longam aut natura, ut ''pax, lex, lux, rex, vox;'' aut positione, ut ''fax, nex, nix, nox, nux,'' et ''exul, exitus'' et ''exitium.'' Cum vero in primordio verbi fuerit, non potest producere ultimam syllabam prioris verbi, quod in brevem desierat vocalem, ut:Pontibus instratis conduxit littora Xerxes.
 
''N'' quoque littera pari ratione (nisi fallor) cum in medio verbo consonanti alteri fuerit subjecta, praecedentem syllabam sive natura seu positione semper [0155D]  longam habet, ut ''regna, calumnia.'' Cum vero in primordio verbi fuerit alii subjecta consonanti, ut ''Cneus, gnarus,'' profecto ultimam syllabam verbi prioris, si in brevem desierit vocalem, brevem hanc ut fuerat remanere permittit, neque ullam producendi habet potestatem, Prospero teste, qui ait:Nec tamen10 hoc toto depellit corpore gnarusNaturam errantum dividere a vitiis.
 
Unde et inter liquidas annumeratur, tametsi non ita ut ''b'' vel ''r,'' quae communes syllabas facere solent.
 
==4. ''De primis syllabis.''==
[0156A] 
Haec de differentia syllabarum paucis dicta sint, quas suis etiam exemplis ipse plurimum discernere potest, qui scansionem versus heroici discere curaverit. Sed qui necdum ad hoc pervenit, hunc interim hortamur syllabas omnium partium orationis ex principio versuum heroicorum diligentius scrutetur. Omnis enim versus hexameter, qui sex pedibus, et pentameter qui quinque pedibus constat, primam syllabam longam habet, quia vel a spondeo vel a dactylo incipit, quorum prior pars [tollendum ''pars'' ] duabus longis syllabis consistit, ut ''dicens;'' secundus longa et duabus brevibus, ut ''dicimus;'' et omnino cum Codicem hexametri vel elegiaci carminis assumis in manus, quamcunque paginam aperiens inspexeris, quemcunque versum arripiens legeris, [0156B]  absque ulla dubitatione primam syllabam aut natura aut positione longam invenies, quia nimirum sive spondei sive dactyli constat esse principium. Item prima saepe syllaba ex compositione figurae deprehenditur, ut si nescias qualis sit ''pius,'' ex compositione, quae est ''impius,'' qualis sit ''pius'' cognoscitur, licet in aliquibus hoc fallat. Nam cum dicimus ''nubere, nu'' longa est; item cum dicimus innuba vel pronuba, fit brevis ''nu'' in compositione; item ''lux lucis,'' longa est ''lu; lucerna'' brevis est. Item ''homo'' brevis est ubique, ''humanus'' longa. ''Itur in antiquam sylvam,'' 11 longa est. ''Superumque ad lumen iturus,'' 12 brevis est: sed hoc inveniri raro contingit; verum si quaelibet pars orationis praepositionibus componatur, primas syllabas ex his [0156C]  cognoscimus. Nam talis manebit fere omnis composita syllaba, qualis et ipsa praepositio fuerit, ut ''deceptus, abundans. De,'' videlicet longa et13 ''a'' brevis. Item ex ipsis praepositionibus ''ad'' et ''ob, in'' et ''sub,'' diverse in verbis ponuntur; nam corripiuntur cum crescendo14 dissyllaba reddunt, ut ''adit, obit, init, subit.'' Indifferenter sunt cum trisyllaba faciunt, ut15 ''adjicit, objicit, injicit, subjicit.'' Producuntur tantum cum tetrasyllaba ex se reddunt, ut ''adjicio, objicio, injicio, subjicio.'' Item producuntur quae per ''prae'' et per ''quae'' in primis syllabis scribuntur; breviantur vero ''precium, precor, premo, prehendo, queror,'' hoc est, querelam depono, et quae ex his per derivationem, vel declinationem, vel compositionem, fieri possunt; et ''que'' conjunctio; item contra, breviantur ex iisdem praepositionibus [0156D]  in compositione, ut ''dehinc, profectus, professus, profusus, profatus, proavus, pronepos,'' et caetera. Sunt item aliquanta verba quae primas syllabas temporum ratione permutant, quae subter collecta in omni praeterito perfecto,16 et vel in omni praeterito plusquamperfecto, vel in uno futuro modi tantum conjunctivi producuntur,17 caeteris autem modis et temporibus breviantur, ut sunt haec, ''lego, legi, cum legero; faveo, favi, cum favero; venio, veni, cum venero; fugio, fugi, cum fugero; facio, feci, cum fecero; sedeo, sedi, cum [0157A]  sedero;'' 18 ''fodio, fodi, cum fodero; video, vidi, cum videro; voveo, vovi, cum vovero; juvo, juvi, cum juvero; ago, egi, cum egero; emo, emi, cum emero; lavo, lavi, cum lavero; odio, odi, cum odero; sero, sevi, cum severo; sino, sivi, cum sivero; caveo, cavi, cum cavero.'' Item contra inveniuntur quae in praesenti tempore producta sunt, et in praeterito breviantur, ut ''pono posui, cogo coegi, do dedi, sto steti;'' item omnia verba quae in praeteritis ante crescunt, in primis syllabis breviantur, ut ''pendeo, pependi, tondeo totondi, posco poposci, curro cucurri, tendo tetendi, pello pepuli;'' item in verbis quae iisdem litteris scribuntur, notandum quod ''liber,'' si ''librum'' significat aut ''corticem,'' brevem habet ''li,'' si ''liberum,'' longam. ''Pila,'' si ''vas'' significat, longam habet ''pi;'' si ''sphaeram,'' [0157B]  brevem.19 ''Domus,'' brevem habet ''do; doma,'' id est, tectum, longam. ''Plaga,'' cum ''clima'' significat, brevis est ''pla;'' cum ''vindictam,'' longa. ''Palus, paludis,'' brevis est ''pa; palus pali,'' longa. ''Populus,'' cum ''vulgus'' significat, brevis est ''po;'' cum ''arborem,'' longa. ''Nitens,'' a ''nitore,'' brevis est ''ni; nitens,'' a ''nisu'' longa; item ''educo educis,'' Ionga ''du; educo, educas,'' id est, ''nutrio,'' brevis. ''Concido, decido, incido, occido,'' si ad casum pertinent, correptam habent ''ci;'' si ad concisionem, productam. ''Colo, colis,'' brevis est ''co; colo, colas,'' longa. ''Placo placas,'' producta ''pla; placeo places,'' correpta. ''Pareo pares,'' id est, ''appareo,'' sive ''obtempero,'' producta ''pa; paro, paras,'' id est, ''praeparo,'' et ''pario, paris,'' correpta. Parentes, cum ''apparentes'' significat, producta ''pa;'' cum ''genitores,'' correpta, sicut et ''parientes. Idem'' si [0157C]  neutri generis est, corripitur; si masculini, producitur in utroque numero. ''Levitas,'' si ''instabilitatem'' mentis designat, aut pusillitatem ponderis, brevis est ''le;'' si ''lenitatem'' tactus, unde ligna in aedificio ''levigata'' dicuntur, longa est.
 
==5. ''De mediis syllabis.''==
 
Medias syllabas tribus modis cognoscimus, positione, diphthongo, et accentu; sed de positione et diphthongis, supra tractavimus. Accentus autem quasi ''adcantus'' dictus, quod ad cantilenam vocis nos faciat agnoscere syllabas: qui vocis accentus duo sunt, ad ea quae20 tractavimus necessarii, correptus et productus. Correptus est, quoties sine ulla mora vocis medias syllabas enuntiamus, ut ''moenia, tabula.'' [0157D]  Productus est, quoties medias syllabas cum aliqua mora vocis exprimimus, ut ''fortuna, natura.'' Sciendum tamen est, quia illa quae in verbis ''i'' correpta proferuntur, cum in medium venerint, et ipsum ''i'' in ''e'' mutaverint, ut ''legis, lege, legere,'' ubique breviantur, excepto tamen cum a tribus excipiuntur consonantibus, ''b, m'' et ''t,'' ut ''legebam, legemus, legetur;'' caetera melius accentibus colliguntur, quia accentus in trisyllabis et tetrasyllabis, et deinceps, ita considerandus [0158A]  est, ut si quaeratur ''imicissimorum'' quibus syllabis constet, ediscimus primam brevem exemplo, ut: ''Nimium dilexit amicum;'' secundam longam accentu invenimus, tertiam longam positione, quartam brevem accentu, quia cum dicimus ''amicissimus,'' penultimam cum brevi accentu invenimus, quintam accentu longam; ultimam vero qualis sit, per singulas partes orationis monstrabimus in21 oratione subjecta.
 
==6. ''De ultimis syllabis nominum, pronominum, et participiorum.''==
 
Nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''citharista, vinea, toreuma; e,'' ut ''sedile; o,'' ut ''ordo, virgo; u,'' ut ''cornu; el,'' ut ''mel; il,'' ut ''vigil; ul,'' ut ''consul; m,'' ut ''tectum; n,'' ut ''carmen; us,'' ut ''justus, [0158B]  cursus, cedrus, nemus; ir,'' ut ''vir; or,'' ut ''doctor; t,'' ut ''caput.'' Has item longas: ''i,'' ut ''frugi; il,'' ut ''Tanaquil; ol,'' ut ''sol; as,'' ut ''facultas; c,'' ut ''halec.'' Item haec sunt, quae in monosyllabis producuntur, in dissyllabis autem et trisyllabis vel in caeteris polysyllabis corripiuntur: ''ar,'' ut ''far, nar, Caesar; er,'' ut ''ver, pater; ur,'' ut ''fur, murmur; is,'' ut ''vis, glis, fortis; al,'' ut ''sal, Hannibal.'' Item ''torcular'' et ''pulvinar'' producta, quia quibusdam placuit ''hoc torculare'' dici, non ''torcular;'' et ''hoc pulvinare,'' non ''pulvinar. S'' terminatus, si quintae declinationis fuerit, producitur, ut ''dies;'' si tertiae, tunc longa est, cum genitivus singularis non crescit, ut ''labes, caedes, tabes, pubes, clades, fames, vulpes, claves, aedes, strages, Hercules, proles, nubes;'' quamvis quidam [0158C]  ''nubs'' nominativum enuntiari22 maluerit; vel cum, crescens, ''e'' productam ante novissimam syllabam habuerit, ut ''merces, quies, mercedis, quietis;'' vel cum monosyllaba fuerint nomina, aut de monosyllabis ducta, ut ''pes, bipes, sonipes;'' ubi notandum quod ''pes,'' sicut et ''sal'' et ''par,'' cum monosyllabum est, longa est. At cum per alios casus declinari coeperit, primam syllabam corripit; item ''Ceres, aries, paries, abies,'' nominativo et vocativo casu ''es'' producunt, at in caeteris casibus corripiunt; breviatur vero ''es,'' si aut ''e'' in ''i'' mutaverit in genitivo crescente, ut ''miles militis;'' aut brevem habuerit, ut ''seges segetis. Os'' monosyllaba, si ''ora'' significat, producitur; si ''ossa,'' breviatur. Quae tamen ''os'' syllaba cum in dissyllabis vel in trisyllabis venerit, et media syllaba genitivi [0158D] producta natura23 permansit, tunc longa erit, ut ''nepos nepotis;'' si vero correpta, breviatur, ut ''compos compotis. Us'' cum in genitivo crescente longa permanserit, producitur, ut ''virtus virtutis, tellus telluris,'' excepto uno ''palus,'' quod in genitivo disterminatur, ''palus, paludis.'' Unde est:Regis opus, sterilisque diu palus, aptaque remis.Si vero in genitivo crescente non permanserit, aut non creverit, corripitur, ut ''pectus, pectoris, vulgus, [0159A]  vulgi.'' Genitivus, dativus et ablativus producuntur; sed genitivus, cum tertiae fuerit declinationis, cum ablativo suo ''e'' tantum littera terminato breviatur, ut ''a fonte, fontis,'' excepto uno quod producitur, ''ab hac fame,'' quod veteres ''hujus famei,'' non ''hujus famis;'' et ''huic famei,'' non ''huic fami'' declinabant. Ubi notandum quod nomina quintae declinationis, quae in ''ei'' litteras genitivo et dativo casu terminantur, et has divisas et utramque longam habent, ut ''faciei, diei, fidei;'' accusativus brevis est semper, vocativus similiter, excepto cum ''i'' terminatur, ut ''Laurenti.'' Ubi notandum quod nomina quae in ''ius'' terminantur, in genitivo casu duplici ''i'' efferuntur, in vocativo simplici, in utroque longam habent, ut ''filius, filii, o fili;'' vel certe vocativum in ''e'' correptam terminant, [0159B]  ut ''impius, impie;'' qui etiam vocativus dum similis nominativo fuerit, regulam nominativi sequitur, ut ''haec paupertas,'' et ''o paupertas.'' Nominativus, accusativus et vocativus plurales in masculino et feminino genere producuntur, corripiuntur in neutro. ''Ambo'' et ''duo,'' si neutra sunt, corripiuntur; si masculina, producuntur.24 Genitivus in omnibus brevis est. Dativus vel ablativus si in ''is'' terminantur, longi sunt, ut ''doctis;'' si in ''bus,'' breviantur, ut ''rebus.'' In hac regula omnia nomina, pronomina, participia continentur. Sed pronominis declinatio in hoc tantum differt, quod in monosyllabis, quae25 vocalibus constat ( ''sic'' ), ut ''o,'' in quolibet casu producuntur; sed genitivus cum in ''us'' terminatur, breviatur, ut ''illius.'' Dativus vero, sicut in nomine, semper longus est, [0159C]  excepto ''mihi, tibi, sibi,'' quae indifferenter dici possunt; sic reliqui quoque casus regulam sumunt ex nomine. In Graecis vero nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''ecclesia, baptisma; as,'' cum genitivus ''dos'' habuerit, ut ''Arcas Arcados, Pallas Pallados; os'' cum in genitivo diphthongum habuerit, ut ''Delos Deli;'' longas vero has,26 ut ''schole, synagoge,'' quae Latina consuetudine [ ''F.'' consuetudo] in ''a'' terminat; ''o'' ut ''Dido; an,'' ut ''Titan; en,'' ut ''lien, syren; in,'' ut ''delphin; on,'' ut ''Memnon; er,'' ut ''aer, aether; as,'' ut ''Aeneas; es,'' ut ''Anchises.'' Genitivus breviatur, cum ''dos'' vel ''tos'' habuerit in fine, ut ''Arcados, poematos;'' dativus, cum ''i,'' ut ''Palladi;'' accusativus, cum ''a'' vel ''on,'' ut ''Thesea, Delon.'' Alias longus est vocativus, cum ''a'' terminatur, in masculinis tantum27 longum [0159D]  est, ut ''Aenea;'' nam in femininis corripitur, ut ''haec cathedra. E'' terminatus producitur, ''schole, synagoge, pentecoste, parasceve,'' exceptis his quorum nominativus ''os'' terminatur, ut ''Petros Petre. I'' terminatus corripitur, ut ''o Alexi. O'' finitus producitur, ut ''Dido.'' Nominativus et vocativus plurales, cum ''a'' vel ''es'' terminantur, breves sunt, ut rhetores, charismata, alias longi sunt,28 ''ecclesia.'' Genitivus longus est, si tamen Graece fuerit declinatus, ut ''laon, cedron,'' id [0160A]  est, ''populorum, cedrorum.'' Dativus in ''s'' terminatus corripitur, ut ''Arcas;'' alias longus est, ut ''lais,'' id est, ''populis.'' Accusativus si in ''as'' fuerit terminatus, et a genitivo singulari venerit, ''os'' finito, corripitur, ut ''Arcados Arcadas,'' alias productione laetatur ut ''ecclesias.''
 
==7. ''De ultimis syllabis verborum et adverbiorum.''==
 
In verbis primae conjugationis producuntur ''a'' et ''as,'' ut ''ama, amas;'' in29 secundae ''e'' et ''es,'' ut ''sede, sedes;'' in tertiae productae ''i'' et ''is,'' ut ''nutri, nutris;'' in tertiae correptae breviantur ''e'' et ''is,'' ut ''cerne, cernis.'' In omnibus ''o'' corripitur, ut ''amo, sedeo, cerno, nutrio,'' tametsi auctoritas variet. Eadem in infinitivo modo penultimas syllabas ''a, e,'' et ''i'' productas habent, ut ''amare, sedere, nutrire.'' Item ''e'' correptam, ut ''cernere.'' [0160B]  Similiter in aliis modis productis ejusdem vocalibus, ut ''amarem, amares, amaret,'' et caetera ad suam formam; ''e'' correpta in verbis tertiae conjugationis30 correptae, ut ''cernerem, cerneres,'' et caetera. Item ''es'' corripitur, ut ''sum, es,'' et quae ex his componi possunt, ut ''adsum, ades, possum, potes;'' item ''faxis, velis, adsis'' 31 longas, quia pluralis numerus ea producit, cum dicimus, producta media ''adsitis, velitis, faxitis.'' Omnes in verbis novissimae syllabae, quae sunt hujusmodi, ut ''res'' et ''ses,'' longae sunt, quia producit eas numerus pluralis, ut ''amares, amaretis, amasses, amassetis.'' Item producenda sunt quae in ''c'' terminantur, ut ''fac, dic, duc, induc;'' aut32 ''i,'' ut ''amavi, amari;'' aut in ''u,'' ut ''amatu.'' Corripiuntur autem quae in ''m'' aut in ''es,'' ut ''amem, ames;'' vel in ''us,'' ut [0160C]  ''amamus;'' vel in ''t,'' ut ''amat;'' vel in ''re,'' ut ''amare;'' vel in ''tis,'' ut ''amatis.''
 
Adverbia quae in ''a'' terminantur, productione gaudent, ut ''una;'' quae vero in ''e,'' ex nomine veniunt, et comparationis gradus servant, ut ''docte, doctius, doctissime,'' producuntur; si autem a se nascuntur, ut saepe, aut non comparantur, ut ''rite;'' aut in comparatione deficiunt, ut ''bene, male,'' breviantur. ''I'' finita, praeter ''quasi, ibi'' et ''ubi,'' vel quae ex ipsis fiunt, ut ''sicubi,'' producuntur, ut ''heri. O'' indifferenter accipitur, ut ''falso. U'' producitur, ut ''noctu. L'' et ''r'' breviantur, ut ''semel, pariter; ul,'' ut ''simul, m,'' ut ''tam. N'' vero, excepto33 ''non, en, an,'' ubique breviatur, ut ''forsan. S'' breviatur, ut ''magis, funditus,'' excepto cum ''a'' praecessit, ut ''alias. C'' producitur, ut ''hic, illic, [0160D] adhuc.'' Monosyllaba producuntur, ut ''cur, plus,'' exceptis ''his, bis'' et ''ter.'' Verum ''ne'' dupliciter profertur; nam producitur, cum prohibendo dicitur:Scrutari ne cura procax abstrusa laboret;
 
Vel cum ponitur pro ''ut non,'' ut idem Prosper ait:Et vindicta brevis sic noxia crimina finit,Ne sine fine habeat debita poena reos. Corripitur autem, cum interrogando vel increpando ponitur, ut:Tune, cruente, ferox, audax, insane, rebellis. [0161A]  34 ''S'' in numeris corripitur, ut ''toties, quoties, septies, decies.''
 
==8. ''De ultimis syllabis conjunctionum, praepositionum, et interjectionum.''==
 
Conjunctiones fere omnes corripiuntur; sed quae ''a'' vel ''i'' terminantur, excepto ''qua, ita, nisi,'' producuntur, ut ''propterea, interea, si'' et ''ni.'' Quae in ''n'' desinunt, si ''a'' vel ''i'' ante eam habuerint, producuntur, ut ''an, sin, alioquin.'' Caeterae35 breviantur, exceptis his quae positione sunt longae, ut ''ast, aut.''
 
Accusativae praepositiones solae, quae in ''a'' exeunt, producuntur, ut ''intra,'' et unum monosyllabum ''cis;'' ablativae vero corripiuntur omnes, ut ''ab,'' exceptis monosyllabis quae aut vocalibus constant, ut ''a,'' aut vocalibus terminantur, ut ''de.'' Communes praepositiones [0161B]  correptas esse liquet,36 ut ''super.'' Nec de loquelaribus praepositionibus reticendum, tametsi non in fine, sed in principio verborum semper ponantur, quae sunt: ''am, co, con, di, dis, re, se.'' Quarum ''am'' et ''dis'' positionem quaerunt, ut ''amplector, disjungo,'' et ideo longae fiunt. ''Co'' dichrona est, ut ''coerceo, connecto. Con'' longa, ut ''conjicio. Di'' longa, ut ''dirigo. Se'' longa, ut ''secerno. Re'' autem ubique breviatur, ut ''remitto,'' excepto ''refert'' cum ''distat'' significat: ut,Praeterea jam nec mutari pabula refert;et uno verbo ''rejicio,''Rejice, ne maculis infuscet vellera pullis.
 
Omnes interjectiones, si monosyllabae fuerint, producuntur, ut ''heu:'' caeterae vero exemplo similium [0161C]  partium orationis aestimandae sunt; item interjectiones omnes, ut Audacius ait, cum de Graeco sermone mutuati sumus; ideo in novissimis syllabis fastigium capiunt, ut ''papae, atat;'' eodem modo et coeterae similiter, vel acutum vel circumflexum in ultimo sumunt accentum.
 
==9. ''De pedibus.''==
 
Pes est syllabarum et temporum certa dinumeratio: dictus inde, quod hoc quasi pedali regula ad versum utimur mensurandum. Sunt autem pedes disyllabi quatuor, trisyllabi octo, tetrasyllabi sedecim, singuli nominatim distincti; at qui ex his geminatis accrescunt sine nomine generaliterσυζυγίαι, id est, conjugationes dicuntur; unde fit, omnes pedes a disyllabis usque ad hexasyllabos [0161D]  centum viginti quatuor colligi, de quibus in Donato plenissime, quisquis velit, inveniat; sed nos in praesenti opusculo disyllabos tantum et trisyllabos meminisse sufficiat. Ergo disyllabi quatuor hi sunt: pyrrichius ex duabus brevibus, temporum duorum, ut ''amor;'' huic contrarius est spondeus, ex duabus longis, temporum quatuor, ut ''aestas.'' Iambus ex brevi et longa, temporum trium, ut ''parens.'' Huic contrarius est trochaeus ex longa et brevi, ut ''versus,'' temporum trium. Trisyllabi octo hi sunt: tribrachys ex tribus brevibus, temporum trium, ut ''macula;'' huic [0162A]  contrarius est molossus, ex tribus longis, temporum sex, ut ''Aeneas.'' Anapaestus, ex duabus brevibus et longa, temporum quatuor, ut ''pietas;'' huic contrarius est dactylus, ex longa et duabus brevibus, temporum quatuor, ut ''regula.'' Amphibrachys ex brevi et longa et brevi, temporum quatuor, ut ''arena;'' huic contrarius est amphimacrus, ex longa et brevi longa, temporum quinque, ut ''impotens.'' Bacchius, ex brevi et duabus longis, temporum quinque, ut ''poetae;'' huic contrarius est antibacchius, ex duabus longis et brevi, temporum quinque, ut ''natura:'' hos sequuntur, ut dixi, pedes tetrasyllabi sedecim, pentasyllabi triginta duo, et asyllabi [ ''L.'' hexasyllabi] sexaginta quatuor. Sed haec interim nostro operi, quod de arte metrica cudimus, satis esse putamus.
 
==10. ''De metro dactylico, hexametro vel pentametro.''=== 
[0162B]  Metrum dactylicum hexametrum, quod et heroicum vocatur, eo quod hoc maxime heroum, hoc est virorum fortium facta canerent, caeteris omnibus pulchrius celsiusque est; unde opusculis tam prolixis quam succinctis, tam vilibus quam nobilibus aptum esse consuevit. Constat autem ex dactylo et spondeo, vel trocheo, ita ut recipiat spondeum locis omnibus, praeter quintum, dactylum praeter ultimum; trocheum vero loco tantum ultimo, vel (ut quidam definiunt) spondeum ultimo loco semper, et in omnibus praeter quintum; trocheum vero nusquam, quia etsi ultima brevis est natura, tamen spondeum facit, ad votum poetarum, quia (ut praediximus) ultimam versus omnes syllabam indifferenter [0162C]  accipiunt, alioquin legitimum numerum viginti quatuor temporum versus hexameter non habebit, quia tot illum pro sui perfectione habere decebat, quot habet libra plena semiuncias. Hujus exemplum:Culmina multa polus radianti lumine complet;Hoc metrum post Homerum Heroici nomen accepit, Pythium antea dictum, eo quod Apollinis oracula illo metro sint edita: huic cognatum est et quasi familiariter adhaerens, ita ut sine ipsius praesidio nunquam id positum viderim, metrum dactylicum pentametrum. Quod recipit spondeum loco primo et secundo, dactylum locis omnibus. Catalecton est in medio et in fine. Hujus exemplum: [0162D]  Laetanturque piis agmina sancta choris.Hujus metri versus quidam ita scandendos astruunt, ut quinque absolutos pedes eis inesse doceant, spondeum sive dactylum loco primo et secundo, spondeum tertio semper, quarto et quinto anapaestos, veluti si dicam:Quaerite regna poli, quaerite regna poli.''Quaerite'' dactylus, ''regna po'' dactylus, ''li quae'' spondeus, ''rite re'' anapaestus, ''gna poli'' anapaestus. Quod rationi ejusdem metri, ni fallor, minus videtur esse conveniens, cum universi qui hoc metro usi sunt [0163A] versum omnem in medio diviserint,37 duabus penthemimeris constare voluerint, quarum prior dactylum sive spondeum licenter in utraque regione38 reciperet, posterior solos dactylos39 in utroque: hoc autem et superius metrum ubi juncta fuerint, elegiacum carmen vocatur. Eleos namque miseros appellant philosophi, et hujus modulatio carminis miserorum querimoniae congruit, ubi prior versus est hexameter, sequens pentameter. Quo genere metri ferunt canticum Deuteronomii apud Hebraeos et Psalmos CXVIII et CXLIV esse descriptos. Nam librum beati Job simplici hexametro scriptum esse asseverant. Observandum est autem in carmine elegiaco ne quid unquam de sensu versus pentametri remaneat40 inexplicitum, quod in sequenti versu [0163B] hexametro reddatur, sed vel uterque sensibus suis terminetur versus, ut Sedulius:Cantemus socii Domino, cantemus honorem,Dulcis amor Christi personet ore pio. Vel sibi mutuo prior hexameter ac pentameter subsequens, prout poetae placuerit, conserantur, juxta illud Prosperi:Solus peccator servit male, qui licet amploUtatur regno, sat miser est famulus. Nam sequentes versiculi etsi his sunt subjuncti, sibimet sunt tamen invicem conjuncti, et secundus primo dat supplementum. Sequitur enim,Cum mens carnali nimium dominante tyrannoTot servit sceptris, dedita quot vitiis.
 
==11. ''Quae sit optima carminis forma.''==
 
[0163C]  At vero in hexametro carmine concatenatio versuum plurimorum solet esse gratissima, quod in Aratore et Sedulio frequenter invenies, modo duobus, modo tribus, modo quatuor aut quinque versibus, nonnunquam sex vel septem, vel etiam pluribus adinvicem connexis, quale est illud:Lot Sodomis fugiente chaos, dum respicit uxor,In statuam mutata salis stupefacta remansit,Ad poenam conversa suam: quia nemo retrorsumNoxia contempti vitans discrimina mundi,Aspiciens salvandus erit; nec debet aratorDignum opus exercens, multum in sua terga referre.Et Arator:Jura ministerii sacris altaribus apti,In septem statuere viris, quos undique lectosLevitas vocitare placet, quam splendida coepitEcclesiae fulgere manus, quae pocula vitae [0163D]  Misceat, et latices cum sanguine porrigat igni.Verum hujusmodi connexio, si ultra modum procedat, fastidium gignit ac taedium: hymnos vero quos choris alternantibus canere oportet, necesse est singulis versibus ad purum esse distinctos, ut sunt omnes Ambrosiani. Optima autem versus dactylici ac pulcherrima positio est, cum primis penultima, ac mediis respondent extrema; qua Sedulius uti frequenter consuevit, ut:Pervia divisi patuerunt caerula ponti;Et,Sicca peregrinas stupuerunt marmora plantas, [0164A]  Et,Edidit humanas animal pecuale loquelas.Item in pentametro,Dignatus nostris accubitare toris;Et,Rubra quod appositum testa ministrat olus.Non tamen hoc continuatim agendum, verum post aliquot interpositos versus. Si enim uno modo pedes semper ordinabis, et versus tametsi optimus sit, status statim vilescit: aliquando versus nominibus tantum perficere gratum est, ut Fortunatus:Lilia, narcissus, violae, rosa, nardus, amomum,Oblectant animos gramina nulla meos. Quod idem et in propriis fecit nominibus, ut:Sara, Rebecca, Rachel, Hester, Judith, Anna, Noemi,Quamvis praecipue culmen ad astra levent. Fecit et in verbis: [0164B]  Blanditur, refovet, veneratur, honorat, obumbrat,Et locat in thalamo membra pudica sua. Studendum praeterea metricis, quantum artis docorum non obsistit, ut mobilia nomina fixis praeponantur, sed nec concinentia nomina conjunctim ponantur, verum interposita qualibet alia parte orationis, ut:Mitis in immitem virga est animata draconem.Prius quam ''virga'' posuit ''mitis,'' prius ''immitem'' quam ''draconem;'' sed et hoc discretim, id est interposito verbo ''est animata:'' non quod haec semper observari necesse sit, sed quia cum fiunt, decori sint. Nam et Prosper mutato hoc ordine, fecit versum decentissimum:Moribus in sanctis pulchra est concordia pacis. [0164C]  Et item,Lex aeterna Dei stabili regit omnia nutu,Nec vario mutat tempore consilium. Et Lucanus poeta veteranus, Caesaris et Pompeii praelia descripturus, ita incipit:Bella per Aemathios plus quam civilia campos,Jusque datum sceleri canimus, populumque potentem,In sua victrici conversum viscera dextra.Cumque superba foret Babylon spolianda tropaeisAusoniis, umbraque erraret Crassus inulta,Bella geri placuit nullos habitura triumphos.
 
==12. ''De scansionibus sive caesuris versus heroici.''==
 
Scansionum autem in versibus sunt species quatuor: conjuncta, distincta, mista, divisa. Conjuncta, quae caeteris laudabilior habetur, illa est, ubi nusquam pes cum verbo finitur, ut:Immortale nihil mundi compage tenetur.
 
[0164D]  Distincta, ubi verba cum pedibus terminantur, utHaec tua sunt bona sunt quia tu bonus omnia condis.Quam versificationis speciem rarissime invenies; nam etsi non post duos vel tres pedes syllaba superfuerit, quam pentemimerim et heptamimerim [ ''L.'' Penthemimerin ''et'' hepthemimerin] vocant, ratus haberi versus nequit, sicut hic, post duos pedes ''sunt,'' post tres, ''tu'' superest. Mista est scansio, quae utrumque in se habet, ut in quibusdam conjunctus, in quibusdam vero separatus sit versus, ut:Nobis certa fides aeterna in saecula laudis;Et:Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat. [0165A]  Divisa est, ubi primi tres pedes concatenati inter se a reliquis pedibus separati sunt, ut:Inde Dei genitrix pia virgo Maria coruscat.Et Prosper:Corde patris genitum creat et regit omnia Verbum. Nec minus caesurarum intuendus est status, quae et ipsae sunt quatuor: pentemimeris, heptamimeris, catatriton trocheon, bucoliceptomen. Pentemimeris, ubi post duos pedes invenitur semipes, qui versum dividat, et partem terminet orationis. Heptamimeris, ubi post tres pedes invenitur syllaba: ut: ''Cum tua gentiles studeant.'' Dicta autem pentemimeris et heptamimeris Graece, quasi semiquinaria et semiseptenaria, quia cum per spondeos fiunt, haec quinque syllabis, [0165B] illa constat septem; et in hac quinta syllaba semipedem, in illa tenet septima. Catatriton trocheon, ubi tertio loco invenitur trocheus, non quod in medio versu esse possit, sed ablata una de dactylo syllaba, remanet trocheus, ut: ''Grandisonis pompare modis.'' Bucoliceptomen, ubi post quatuor pedes non aliquid remanet, ut:Semper principium sceptrum juge gloria consors;Et,Christus erat panis, Christus petra, Christus in undis.Quae caesura inde nomen habet, quod in bucolicis saepe inveniatur. Item ubi post duos pedes superest syllaba, comma dicitur; ubi post duos pedes nihil remanet, colon vocatur: quae tamen nomina apud oratores indifferenter ponuntur, qui integram sententiam periodum appellant. Partes autem ejus cola [0165C] et commata dicuntur, ut puta: ''Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit,'' colon est. ''Si quis accipit,'' colon est. ''Si quis devorat,'' colon est. ''Si quis extollitur,'' etc., usque ad plenam sententiam, cola sunt et commata. Plena autem sententia periodus est. Interpretatur autem colon ''membrum,'' comma ''incisio,'' periodus ''clausula'' sive ''circuitus.''
 
==13. ''De synalephe'' 41.==
 
Synalepharum quoque commemorando ratio est, quia nonnunquam ultima verbi syllaba vel particula syllabae videtur absumi. Unde synalepha Graece dicitur, quasi quodam saltu transmittens. Fit autem duobus modis. Primo, cum aliqua pars orationis aut in vocalem litteram, aut in ''m'' consonantem desinit, [0165D] incipiente a vocali sequente parte orationis, illa quae sequitur pars orationis praecedentem vel litteram vocalem, vel syllabam quae in ''m'' desierat, sua vocali absumit. Quod dico hujusmodi est:Arcta via est, vere quae ducit ad atria vitae.
 
Scanditur enim ita: ''Arcta vi'' dactylus, ''est ve'' spondeus, intercepta ''a'' syllaba per synalepham. Absumitur et particula syllabae, cum dicit idem Prosper:Sumite quam magna apposuit sapientia mensam.
 
Scanditur enim ita: ''Sumite'' dactylus, ''quam ma'' spondeus, ''gnapposu'' dactylus, assumpta parte syllabae [0166A]  per synalepham. Item pars syllabae, quae in ''m'' desinit, synalepha intercipitur, cum dicitur:Nullus enim est insons sola formidine poenae,Qui sanctum et justum non amat imperium.
 
Scanditur namque ita: ''Nullus e'' dactylus, ''nest in'' spondeus, absorpta ''m'' per synalepham, et item: ''Qui sanc'' spondeus, ''tet jus'' spondeus, absumente synalepha particulam syllabae ''um.'' Item tota syllaba quae in ''m'' terminata est, per synalepham interit, cum dicitur:Magnum praesidium est sacro libamine pasci,Si cor participis crimina nulla premunt.
 
Scanditur namque sic: ''Magnum'' spondeus, ''praesidi'' dactylus, ''est sa'' spondeus, intercepta ''um'' syllaba per synalepham. Quaecunque ergo verba in ''m'' terminantur, nisi positione cujuscunque consonantis defendantur, [0166B] synalepha irrumpente syllabam ultimam aut42 perdunt, aut minuunt, excepto cum ab ''h'' littera sequens sermo inchoaverit; tunc etenim in arbitrio poetarum est, utrum haec instar fortiorum consonantium synalepham arceat, an pro modo suae fragilitatis nihil valeat. Valuit namque in hoc, quia voluit poeta:Nomine Johannem hunc tu vocitare memento.Et:Progenitum fulsisse ducem hoc coelitus astra.Item, nil juvit ad propellendam synalepham, quam poeta neglexit:Qui pereuntem hominem vetiti dulcedine pomi.
 
Sciendum est autem quod nunquam in eadem parte orationis media fieri potest synalepha; verum [0166C]  si in medio verbo duae vocales coeunt, quarum prior sit longa, potest illa quae sequitur priorem facere brevem de longa, si sic poeta voluerit, auferendi autem funditus potestatem non habet. Est autem naturaliter longa in illo Paulini, ut:Ut citharas modulans unius verbere plectri.Est brevis licenter in illo Sedulii:Unius ob meritum cuncti periere minores.Item natura longa est in hoc Paulini:Discutiebat ovans galea scutoque fidei.Licentia brevis in hoc Prosperi:Divitias jam nunc promissi concipe regni,Virtute et fidei quod cupis esse tene.
 
Et hoc ut supra retulimus, inter communes syllabas computatur. Ubi autem in metris ''prendo'' pro [0166D]  ''prehendo,'' vel ''secla'' pro ''saecula'' legitur, vel aliquid hujusmodi, non est synalepha, sed syncope, quae species est metaplasmi quia non littera vel syllaba43 scandendo aufertur: sed ne unquam scriberetur, libertate poetica provisum est. Unde illum Maronis versiculum:Nec tota tamen ille prior praeeunte carina.Ita scandendum esse ratio probat, ut primo sit: ''Nec to'' spondeus, ''ta tamen'' dactylus, ''ille pri'' dactylus, ''or praee'' dactylus, abbreviata diphthongo propter vocalem quae sequitur, ''unte carina,'' dactylus et spondeus, [0167A] qui terminent. Quis enim audiat Victorinum docentem, ut scandamus44 ''unte carina,'' facientes synalepham in media parte orationis, quod nunquam fecere priores? Fit autem synalepha in omni parte versus, etiam in extrema, ut Prosper:Sed rerum auctori nullus non cognitus ordo est.Fit et post versum synalepha, quae ad sequentis versus caput intendat, ut Paulinus:Quae decus omne operum perimebant improba foedaqueObice prospectum caecantia lumina complent. Sunt namque ultimi versus illius pedes dactylus et spondeus, ''Improba foeda,'' at primi sequentis per synalepham, ''que obice'' dactylus, ''prospectum'' spondeus.
 
==14. ''De episynalepha, vel diaeresi.''''' 
[0167B]  Conjunctionem etiam solutionemque syllabarum, quam Graeci episynalepham et diaeresim vocant, ubi necesse est licitam scire metricum decet: conjunctionem videlicet qua duae de tribus; solutionem, qua duae de una syllaba efficiuntur. Cujus exemplum conjunctionis:Aedificant sectaque intexunt abiete costas.Et:Custodes sufferre valent, labat ariete crebroJanua . . . . .Et:Tenuia nec lanae per coelum vellera ferri.
 
''Abiete'' enim quatuor syllabas habet breves; stringe illud, et fit ''ab'' positione longa, quia ''a'' vocalis desinit [0167C]  in ''b'' et excipitur ab ''i'' loco consonantis posita. Sic et ''ariete,'' naturaliter brevis est ''a,'' junge ''r'' ad ipsam, junge ''i'' et ''e'' sibimet, et fit ''ar'' syllaba positione longa, quia sequitur ''i'' loco consonantis posita. Item ''tenuia,'' stringe ''ten,'' et fac ''u'' consonantem, et sic de tetrasyllabo proceleusmatico facies trisyllabum dactylum. Tale est et: ''Fluviorum rex Eridanus. Fluvio'' anapestus est; sed si facis stringendo unam syllabam ''fluv,'' alteram ''io,'' efficis de anapesto spondeum. Haec conjunctio sive solutio saepius in ''i'' vel in45 ''a'' litteris fit, quarum et in nostratibus poetis multa habes exempla, ut Paulinus:Sum profugus mundi, tanquam benedictus JacobFortunatus: [0167D]  Dirigit: et Jacobos terra beata sacros.Hic ''i'' et ''a'' discindit, ille conglutinat. Item Paulinus:Parietibus novitas latet intus operta vetustas.''Parieti'' dactylum fecit de proceleusmatico, conglutinatis contra naturam ''a'' et ''r'' in unam syllabam, ''i'' et ''e'' in alteram. Item Sedulius disjunctis ''u'' et ''a:''Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.Prosper conjunctis:Nec Christi46 exemplo suavior exit odor.Item Paulinus, divisis ''u'' et ''i'' juxta naturam:Conscia servitii quid gesseris, et cui tandem. [0168A]  Fortunatus, connexis juxta licentiam poeticam:Cui tamen hoc opus est eum virginitatis honore,Ut placeat sponso mens moderata suo. Item, disjunctis eisdem in alio pronomine, Paulinus:Cum subito aut illis corda hostibus, aut huic ora.Prosper, conglutinatis:Huic homo, si recte famulatur, proximus haeret.Maro, ''e'' et ''i'' conjunctis:Tityre, pascentes a flumine reice capellas.Item alibi sejunctis juxta naturam:Reice ne maculis infuscet vellera pullis.Jungit, nisi fallor, et Paulinus easdem, ubi ait:Ast alii pictis accendunt lumina cereis. [0168B]  Nisi forte dactylum in ultima versus regione contra morem posuisse dicendus est. Recipit et ''r'' littera solutionem, quamvis ordine dissimili; ibi enim, discussis sive conglutinatis vocalibus, syllaba contra naturam aut accrescit, aut interit: hic autem ea vocali, quae nequaquam ascripta est, in sono vocis assumpta superaccrescere tamen syllaba consuevit, ut:Illi continuo statuunt ter dena argenti.Et Paulinus:Et spatii coepere et culminis incrementa.Et rursus:Sic prope, sic longe sita culmina respergebat.Et Prudentius, in Psychomachia, dixerat haec:. . . . . Et laeta libidinis interfectae. [0168C]  Et idem in eadem:Palpitat atque aditu spiraminis intercepto.
 
Neque enim in quinta regione versus heroici spondeum ponere moris erat, sed ita tamen versus hujusmodi illos voluisse scandere reor, ut addita in sono vocali, quam non scribebant, dactylus potius quam spondeus existeret; verbi gratia, ''Interecepto, increementa, interefectae, resperigebat,'' et per synalepham ''denarigenti.'' Quod ideo magis ''r'' littera quam caeterae consonantes patitur47, quae quia durius naturaliter sonat, durior efficitur, cum ab aliis consonantibus excipitur, atque ideo sonus ei vocalis apponitur, cujus temperamento ejus levigetur asperitas: quod etiam in cantilenis Ecclesiasticis saepe in eadem [0168D]  ''r'' littera facere consueverunt, qui antiphonas vel responsoria, vel caetera hujusmodi, quae cum melodia dicuntur, rite dicere norunt. Sed et hoc commemorandum, quia cum nomina, quae in ''jus'' vel in ''ium'' terminantur, duo ''ii'' in genitivo habere debeant, casu duarum aeque syllabarum, metrici nonnunquam in eodem genitivo casu unam syllabam pro duabus proferunt, vel ablata videlicet una ''i'' de duabus, vel ambabus in unam syllabam geminatis, quamvis id fieri posse plurimi, Donato teste, negent; dicit enim Paulinus:Oblectans inopem sensu fructuque peculii. [0169A]  Quod si quis dixerit hic eum more antiquo dactylum in fine posuisse versiculi, legat quod idem alibi dicitur:Excoluit bijugis laquearii et marmore fabri.''Excolu'' dactylus, ''it biju,'' dactylus, ''gis laque'' dactylus. Quis est ergo pes quartus? ''arii et,'' habet enim quatuor syllabas, longam, brevem, et duas longas. Epitritus in heroico versu esse non potest, forte ergo spondeus est, absumente synalepha duas vocales superventu unius; quod non facile vel a grammaticis permissum, vel a poetis usurpatum invenies, tametsi dixerit Fortunatus:Vincentii Hispania surgit ab arce decus.
 
Cujus scansio versus par est praefati, nisi forte regulam Lucilii secuti sunt, qui ''Lucilium'' et ''Aemilium'' [0169B]  et caetera nomina, quae ante ''u'' habent ''i'' , non solum in vocativo, sed etiam in genitivo casu per unum ''i'' scribi posse existimant.
 
==15. ''Quod et auctoritas saepe et necessitas metricorum decreta violet.''==
 
Attamen intuendum est nobis, quia et auctoritas nonnunquam et necessitas metricae disciplinae regulas licite contemnit. Necessitas quidem in his verbis, quae non aliter in versu poni possunt, ut sunt ea quae quatuor syllabas breves habent, ut ''Italiam, basilica, religio;'' vel tres primas breves, ut ''reliquiae;'' vel unam in medio brevem, ut ''veritas, trinitas,'' quae neque dactylum consuetum, neque spondeum facere possunt, quod in propriis nominibus maxime solet evenire. Hujus exemplum: [0169C]  Italiam sequimur fugientem, et mergimur undis.Litteram ''i'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter Italiam, quam saepius erat nominaturus, appellare valebat, nisi aut syllabam, quae natura brevis erat, produceret, aut tribrachym loco dactyli poneret. Sic cum, de apibus loquens, alvearia nominare vellet, necessitate posuit antibacchium in versu dactylico, ut:Seu lento fuerint alvearia vimine textaEt Paulinus:Qui simul ac sancta pro religione coistis.''Re'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter hoc nomen versus hexameter recipere valebat. Tale est et illud ejusdem:Basilicis haec juncta tribus patet area cuncti [0169D]  Namque alibi pro brevi ponitur eadem syllaba, dicente Fortunato:Hic Paulina, Agnes, Basilissa, Eugenia48 regnat.His et aliis hujusmodi necessitatibus credo factum, quod de libro beati Job loquens Hieronymus, cum dixisset, eum maxima ex parte versibus hexametris apud Hebraeos esse descriptum, addidit: ''Qui, dactylo spondeoque carentes, propter idioma linguae crebro recipiunt et alios pedes eorumdem quidem temporum, sed non earumdem syllabarum.'' Auctoritate autem contemnitur regula grammaticorum, ut Sedulius in [0170A] clausula carminis, cujus supra meminimus, cum dixisset:Gloria magna Patri, semper tibi gloria, Nate,Subdit:Cum sancto Spiritu gloria magna Patri.
 
Spiritus enim primam syllabam habet longam. Unde vera scansio versus istius haec est: ''cum san'' spondeus, ''cto spiri'' antibacchius, et non dactylus; sed poeta, ut gloriam sanctae et individuae Trinitatis clara voce decantaret, neglexit regulam grammaticae dispositionis. Idem ipse in carmine Paschali:Sic ait ipse docens: Ego in Patre et Pater in me.
 
Sic enim scanditur: ''Sic ait'' dactylus, ''ipse do'' dactylus, ''cens e'' trocheus, ''gin pa'' spondeus, ablato ''o'' per synalepham. Aut si scandere vis ''cens ego,'' et facere [0170B]  dactylum, contra morem ipsius Sedulii, quem per omnia servavit, agis ut immunis stet vocalis altera superveniente vocali. Idem in eodem opere:Clarifica, dixit, nomen tuum, magnaque coelo.
 
In quo ut veritatem dominici sermonis apertius commendaret, postposuit ordinem disciplinae saecularis. Idem iterum:Scribitur et titulus: Hic est rex Judaeorum;quod quomodo scandendum judicaverit, videat qui potest, utrum ''Judaeorum'' duos spondeos quinta et sexta regione contra morem, an solutis syllabis, juxta quod supra monstravimus, dactylum fieri voluerit et spondeum.
 
==16. ''Ut prisci poetae quaedam aliter quam moderni proposuerint.''==
 
[0170C]  Nam et in exemplis antiquorum inveniuntur alii quoties duo spondei in fine versus sicut et duo dactyli nonnunquam, ut sunt illa Maronis:At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.Et,Aut leves ocreas lento ducunt argento.
 
Quamvis hoc rarissime inveniatur, nisi ita ordinatum, ut et dactyli, qui in fine est, ultima syllaba per synalepham sequenti versui jungatur; et spondeus, qui in quinta regione est, ''r'' litteram habeat alteri consonanti, vel praepositam, vel subjectam, cujus duritia per adjectam vocalem levigata, dactylus sentiatur in sono, cum appareat spondeus in scripto, quod utrumque ut fiat, exemplis supra monstravimus, quia et aliis in metrico opere regulis multum [0170D]  libere utebantur, quas moderni poetae distinctius ad certae normam definitionis observare maluerunt. Nam et vocalem brevem quae ''q'' et ''u'' et vocali qualibet exciperetur voluerunt esse communem, ut Lucretius:Quae calidum faciunt aquae tactum atque vaporem.Et vocalem in fine verbi brevem quae exciperetur a consonante et liquida inter communes syllabas deputarunt, ut Virgilius:Aestusque pluviasque et agentes frigora ventos.Et,Si tibi lanitium cura est, primum aspera sylvaLappaeque tribulique absint: fuge pabula laeta.
 
[0171A]  Quod nunc poetae in eadem parte orationis, ut supra docuimus, magis fieri oportere decernunt. Idem vocalem in fine verbi correptam quae excipitur a littera ''z'' inter communes syllabas deputavit, ut: ''Eurique Zephyrique tonat domus.'' Qui eadem libertate synalepha utebatur, si quidem et ''m,'' ubi voluit in fine verbi positam a supervenientis vocalis absumptione reservavit, ut: ''Iterum iterumque movebo.'' Et longam vocalem longam remanere permisit, ut:Sit pecori apibus quanta experientia parcis.Et longam cum voluit, breviavit, ut:Et multum formosa vale, vale, inquit, Iola.Et:Credimus an qui amant ipsi sibi somnia fingunt.Et diphthongum reservavit, ut: [0171B]  Ulla moram fecere neque Aoniae Aganippae.Et eamdem breviavit, ut: ''Insulae Ionio in magno;'' quae cuncta posteriores poetas, ut dixi, distinctius observare reperies.
 
==17. ''De metro Phalecio.''==
 
Verum quia de metro heroico quae videbantur, tractavimus, libet et aliorum genera metrorum, ea duntaxat quae magis usui49 habere reperimus, parumper commemorare. Est igitur metrum dactylicum Phalecium pentametrum, quod constat ex spondeo et dactylo et tribus trocheis. Hujus exemplum,Cantemus Domino Deoque nostro,Cui50 gloria cum honore pollens,Sese magnificis decorat actis,Dum currus celeres Aegyptiorum, [0171C]  Junctis equitibus gravique turba,Rubri marmoris enecat fluentis,Adjutor51 validae meae salutis,Plebem de medio tulit profundo.Custos et genitor salusque veraHic est, hic dominus meus et altor,Ipsum conspicua sacrabo laude,Est qui progenitor mei parentis.Ipsum vocibus arduis fatebor,Qui bellum tulit obruitque fortes,Dignus nomine quo Deus vocatur.
 
==18. ''De metro Sapphico.''==
 
Metrum dactylicum Sapphicum pentametrum constat ex trocheo, spondeo, dactylo et duobus trocheis, cui metro post tres versus comma heroicum subjungitur. Hoc metro sanctus antistes Paulinus sextum beati confessoris Felicis librum composuit, cujus principium est: [0171D]  Jamne abis et nos properans relinquis,Quos tamen sola regione linquisSemper adnixa sine fine tecumMente futurus. Et paulo post dicit:Sicut Aegypto praeeunte quondam,Noctis et densae tenebris operta,Qua Dei52 jussu sacra gens agebat,Lux erat orbi.Quae modo in toto species probatur,Orbe, cum sanctae pia pars fideiFulgeat Christo, reliquos tenebrisObruat error.Sic53 mea qua se feret actus hora, [0172A]  Cuncta Niceta Dominus secundet,Donec optatam patriam vehaturLaetus ad urbem.
 
==19. ''De metro tetrametro catalectico.''==
 
Metrum dactylicum tetrametrum catalecticum constat ex spondeo, dactylo, catalecto, dactylo, spondeo; quo usus est sanctus Ambrosius in precatione pluviae, cujus exordium hoc est:Squalent arva soli pulvere multo;Pallet siccus ager, terra faciscit;Nullus ruris honos, nulla venustas,Quando nulla viret gratia florum;Tellus dura sitit nescia roris,Fons jam nescit aquas, flumina cursus.Cujus finis hic est:Jam coelos reseres arvaque laxes,Fecundo, placidus, imbre rogamus;Eliae meritis impia54 foeda [0172B]  Donasti pluviam, nos quoque dones.
 
Idem usus est eodem metro in postulatione serenitatis, quod ita incipit:Obduxere polum nubila coeli,Absconduntque diem sole fugato,Noctes continuas sidere nudas.At finis ita:Jesu, parce tua morte redemptis:Prior diluvium protulit aetas,Ut mundaret aqua crimina terrae;Sed mundata tuo sanguine terra est,Jam nunc missa ferens ore columba,Ramum pacificae munus olivae,Exutas liquido flumine terras,Laeto significet lapsa volatu.
 
==20. ''De metro iambico hexametro.''==
 
Metrum iambicum hexametrum recipit iambum locis omnibus; tribrachym locis omnibus praeter novissimum; [0172C]  spondeum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus; pyrrichium loco tantum ultimo. Quo nobilissimus Hispanorum scholasticus, Aurelius Prudentius Clemens scripsit prooemium Psychomachiae, id est, librum qui est de virtutum vitiorumque Pugna, heroico carmine composuit; ita enim inchoat:Senex fidelis prima credendi viaAbram, beati seminis serus pater,Adjecta cujus nomen auxit syllaba,Abram parenti dictus, Abraham Deo
 
==21. ''De metro iambico tetrametro.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum recipit iambum locis omnibus, spondeum tantum locis imparibus. Quo scriptus est hymnus Sedulii,A solis ortus cardine, [0172D]  Ad usque terrae limitem,Christum canamus principem.Sed et Ambrosiani eo maxime currunt:Deus creator omniumJam surgit hora tertia,Splendor paternae gloriae,Aeterne rerum conditor.Et caeteri perplures. In quibus pulcherrimo est decore compositus hymnus beatorum martyrum, cujus loca imparia55 spondeus, iambus tenent paria; cujus principium est:Aeterna Christi munera,Et martyrum victorias, [0173A]  Laudes ferentes debitasLaetis canamus mentibus.
 
Recipit hoc metrum aliquoties, ut scribit Mallius Theodorus, etiam tribrachym locis omnibus, praeter novissimum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus. Unde est:Geminae gigas substantiaeAlacris ut currat viam.Caeterorum raro habemus exempla.
 
==22. ''De Metro Anacreontio.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum56 Colophon, quod Anacreontium dicunt, recipit anapestum, duos iambos et semipedem; quo usus est Prosper Tyro in principio exhortationis ad conjugem, ita dicens:Age jam, precor, mearumComes irremota rerumTrepidam brevemque vitam [0173B]  Domino Deo dicamus.Celeri vides rotatuRapidos dies meare,Fragilisque membra mundiMinui, perire, labi.Fugit omne quod tenemus,Neque fluxa habent recursum,57 Cupidasque vana mentesSpecie trahunt inani.Ubi nunc imago rerum est,Ubi sunt opes potentum,Quibus occupare captasAnimas fuit voluptas?
 
==23. ''De metro trochaico.''==
 
Metrum trochaicum tetrametrum, quod a poetis Graecis et Latinis frequentissime ponitur, recipit locis omnibus trocheum, spondeum omnibus praeter tertium. Currit autem alternis versiculis, ita ut prior [0173C]  habeat pedes quatuor, posterior pedes tres et syllabam. Hujus exemplum totus hymnus ille pulcherrimus:Hymnum dicat turba fratrum,Hymnum cantus personet,Christo regi concinentes,Laudes demus debitas.
 
In quo aliquando et tertio loco prioris versiculi spondeum reperies, ut:Factor coeli, terrae factor,Congregator tu maris.Et,Verbis purgas leprae morbos.
 
==24. ''De rhythmo.''==
 
Haec de metris eminentioribus commemorasse sufficiat, quorum exempla copiosiora apud scriptores invenimus; praeterea sunt metra alia perplura quae in libris Centimetrorum simplicibus monstrata [0173D]  exemplis quisquis cupit, reperiet. Reperiuntur quaedam et in insigni illo volumine Porphyrii poetae,58 quod ad Constantinum Augustum missum meruit de exsilio liberari. Quae quia pagana erant, nos tangere non libuit. Videtur autem rhythmus metris esse consimilis, quae est verborum modulata compositio non metrica ratione, sed numero syllabarum ad indicium aurium examinata, ut sunt carmina vulgarium poetarum. Et quidem rhythmus sine metro esse potest, metrum vero sine rhythmo esse non potest: quod liquidius ita definitur. Metrum est [0174A]  ratio cum modulatione; rhythmus modulatio sine ratione: plerumque tamen casu quodam invenies etiam rationem in rhythmo non artificis moderatione servatam, sed sono et ipsa modulatione ducente, quem vulgares poetae necesse est rustice, docti faciant docte; quomodo et ad instar iambici metri pulcherrime factus est hymnus ille praeclarus:Rex aeterne Domine,Rerum creator omniumQui eras ante seculaSemper cum patre filiusEt alii Ambrosiani non pauci. Item ad formam metri trochaici canunt hymnum de die judicii per alphabetum:Apparebit repentinaDies magna Domini,Fur obscura velut nocte [0174B]  Improvisos occupans.
 
==25. ''Quod tria sunt genera poematis.''==
 
Sane quia multa disputavimus de poematibus et metris, commemorandum in calce quia poematum genera sunt tria; aut enim activum vel imitativum est, quod Graeci dramaticon vel59 micton appellant; aut enarrativum, quod Graeci exegematicon vel apangelticon nuncupant; aut commune vel mistum, quod Graeci coenon vel micton vocant. Dramaticum est, vel activum, in quo personae loquentes introducuntur, sine poetae interlocutione, ut se habent tragoediae et fabulae. Drama enim, Latine fabula dicitur; quo genere scripta est illa Ecloga,Quo te, Moeri, pedes, an quo via ducit in urbem. [0174C]  Quo apud nos genere Cantica canticorum scripta sunt, ubi vox alternans Christi et Ecclesiae, tametsi non hoc interloquente scriptore, manifeste reperitur. Exegematicon est, vel enarrativum, in quo poeta ipse loquitur sine ullius interpositione personae, ut sunt tres libri Georgici toti, et prima pars quarti; item Lucretii carmina, et his similia. Quo genere apud nos scriptae sunt Parabolae Salomonis et Ecclesiastes, quae in sua lingua, sicut et Psalterium, metro constat esse conscripta. Coenon est, vel micton, in quo poeta ipse loquitur, et personae loquentes introducuntur, ut sunt scripta et Ilias et Odyssea Homeri, et Aeneis Virgilii; et apud nos historia beati Job, quamvis haec in sua lingua non tota poetico, [0174D]  sed partim rhetorico, partim sit metrico vel rhythmico scripta sermone.
 
Haec tibi, dulcissime fili, et collevita Cuthberte, diligenter ex antiquorum opusculis scriptorum excerpere curavi, et quae sparsim reperta, diutino labore collegeram, tibi collecta obtuli, ut quemadmodum in divinis litteris statutisque ecclesiasticis imbuere studui, ita60 etiam metrica arte, quae divinis non est incognita libris, te solerter instruerem: cui etiam de figuris vel modis locutionum quae a Graecis schemata vel tropi dicuntur, [0175A]  parvum subjicere libellum non incongruum duxi; tuamque dilectionem sedulus exoro ut lectioni [0176A]  operam impendas, illarum maxime litterarum in quibus nos vitam habere credimus sempiternam.</text>
      <sha1>mdzexhyegayszr4zmablr30gpsxt4b1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267519</id>
      <parentid>267518</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T13:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66766" sha1="rtfyju72j8hs12fcx8glssylicz1rj7" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De arte metrica
|OperaeWikiPagina=
|Annus= saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]''
 
==1. ''De littera.''== 
[0149D] Qui notitiam metricae artis habere desiderat, primo [0150D]  necesse est distantiam litterarum syllabarumque sedulus discat. Sunt autem Latinae omnes viginti et [0151A]  una: ex quibus quinque vocales appellantur, ''a, e, i, o, u,'' caeterae omnes consonantes; at de iisdem consonantibus septem dicuntur semivocales, ''f, l, m, n, r, s, x,'' caeterae novem mutae, ''b, c, d, g, h, k, p, q, t; y'' autem sextam vocalem, et ''z'' decimam septimam consonantem, propter Graeca verba, quibus consuete utimur, assumpsere Latini: neque enim aliter ''typum,'' vel ''zelum,'' vel caetera hujusmodi, quomodo scriberent, habebant.
 
Qui etiam post perceptionem Dominicae fidei, η, χ, ρ, α, ω, Graecas litteras, etsi non in alphabeti ordinem recipiunt, divinis tamen paginis inditas continent: η videlicet, quae duplici apud eos figura scribitur, quomodo apud Latinos littera H, intromittentes, propter auctoritatem nominis ''Ihesu;'' χ et ρ, [0151B]  propter nomen ''Christi;'' α, et ω, propter auctoritatem dominici sermonis, ''Ego sum'' α ''et'' ω; α etenim tantum nomine discrepat, caeterum et figura et potestate nostrum ''a'' aequiparat; ρ Graecorum, ab ''r'' nostro et figura distat et nomine. Porro η et ω hoc a nostris differunt, quod semper longae sunt, nostrae autem omnes vocales sunt dichronae, hoc est, et brevibus syllabis habiles, et longis, quomodo et illorumα, ι, υ ; nam ε et ο semper apud illos breves natura permanent.
 
Itaque omnes litterae quibus utimur sunt viginti et septem, vocales videlicet octo, et consonantes undeviginti; sed et de his vocalibus ''i'' et ''u'' plerumque in consonantium potestatem transeunt, cum aut ipsae [0151C]  inter se geminantur, ut ''jumentum, vinum,'' aut cum aliis vocalibus junguntur, ut ''janua, jecur, jocus, vanitas, veritas, volatus. V'' quoque nonnunquam sibi ipsa praeponitur, ut ''vultus;'' sed et alterum consonantis locum tenet, cum vel Latine ''aurum,'' vel ''Evangelium'' Graece nominamus. Mirum autem quare dixerit Donatus eam interdum nec vocalem, nec consonantem haberi, cum inter ''q'' litteram consonantem et alteram vocalem constituitur, ut ''quoniam, quidem;'' nisi forte quia tam leniter tunc effertur, ut vix sentiri queat. Videtur autem non esse firma ratio: quam ejus sententiam exponentes Pompeius vel Sergius, dicunt eam consonantem esse non posse, quia habet ante se alteram consonantem, id est, ''q;'' vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis, ut ''quare, quomodo;'' [0151D] et ob id eam tunc non esse litteram scribunt. Quid enim? numquid, quando scribimus ''statim,'' dicendum est ''t'' consonantem esse non posse, quod ante se habeat alteram consonantem, id est ''s;'' imo et vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis? Et cum dicimus ''stratum, r'' esse litteram fatendum est, cum et vocalis sequatur, et duae praecedant consonantes: ''t'' quoque nihilominus consonantem, cum eam et praecedat alia consonans, et sequatur. ''I'' autem hoc proprium habet inter vocales ut quoties, locum tenens consonantis, alteram ante se in eadem [0152A] parte orationis habet vocalem, hanc et si natura brevis erat, semper eam positione faciat longam, ut ''majus, perjurium,'' unde et ''duplex'' appellatur. ''X'' quoque littera consonans ejusdem potestatis, ''duplex'' nuncupatur, ut ''axis.'' Sunt et liquentes litterae quatuor, ''l, m, n, r,'' quae diverso quidem modo, sed certa ratione plerumque in metro solitam consonantium vim amittere solent, et nonnunquam breves natura syllabas inveniuntur reddere longas.
 
==2. ''De syllaba.''==
 
Syllaba est comprehensio litterarum, vel unius vocalis enuntiatio, temporum capax, quia omnis syllaba aut brevis est, et tempus recipit unum, quod atomum metrici vocant, ut ''pater;'' aut longa est, et duo recipit tempora, ut ''mater.'' Hic enim ''ma,'' cum [0152B]  dicimus ''mater,'' longitudinem sui circumflexus tantum temporis bis occupat, quantum ''pa'' semel, cum acute dicitur ''pater.'' Sunt igitur longae syllabae, sunt breves, sunt communes; sed longae duobus modis fiunt, natura et positione. Natura quidem bifarie, aut productione videlicet singularum vocalium, ut ''navis, sedes, finis, omen, unus;'' aut duarum conjunctione, quod diphthongum vocant, ut ''aevum, poena, augustus, Eurus, hei:'' ut Arator:
&lt;poem&gt;
Hei mihi! jam video subitis lapsura ruinis.
Condita fama diu templi quoque nobilis aedem.
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum dicimus ''Tydeus Tydei,'' ubi ''e'' et ''i'' non separamus, sed conjunctim proferimus, ne quintam potius quam1 primam declinationem significet: hoc Graeca nomina sortiuntur; in Latinis non invenitur [0152C]  haec diphthongus. Positione autem longae fiunt syllabae modis sex: cum correpta vocalis aut in duas desinit consonantes, ut ''ast;'' aut in unam duplicem, ut ''dux;'' aut in unam desinit consonantem, et excipitur ab altera, ut ''arca;'' aut excipitur ab ''x'' duplici consonante, ut ''axis;'' aut ab ''i'' loco consonantis posita, ut ''Troia,'' quae positio nonnunquam in metris2 tres dividitur syllabas ut est illud,
&lt;poem&gt;
Arma virum tabulaeque et Troia gaza per undas;
&lt;/poem&gt;
 
aut desinit in consonantem, et excipitur ab ''i'' vel ''u'' positis in loco consonantium, ut ''advena, adjumentum.''
 
Breves vero sunt syllabae quae horum nihil habuerint; quod vero quidam inter longas syllabas non [0152D]  3 annumerant, dum autumant, cum correpta vocalis excipitur a duplici littera ''z'' ut ''Mezentius,'' aut a duabus consonantibus, ut ''acre'' vel ''acris,'' falluntur. Nam et ''z'' quoties in eadem parte orationis brevem sequitur vocalem, potest eam producere, si ita voluerit poeta, ut ''gaza.'' Cum vero parte aliqua orationis in brevem vocalem terminata, sequens sermo a littera ''z'' incipit, nullam producendi habet potestatem; unde est: ''Et nemorosa Zacynthus.''
 
Et ''r'' littera liquens eodem modo sicut et ''l,'' cum in medio sermone brevem sequitur vocalem, praecedente [0153A]  qualibet consonante, potest hanc poetica licentia facere longam; cum vero utralibet liquida sequens consonantem in capite fuerit sermonis, non potest longam facere vocalem, quae in fine verbi praecedentis naturaliter brevis extiterat. Sunt item syllabae quae utroque modo et natura, scilicet, et positione, longae sunt, ut ''dens, gens,'' 4 ''mons, fons, frons.''
 
==3. ''De communibus syllabis.''==
 
Communes autem syllabae modis fiunt novem, quibus aut naturaliter longae, poetica licentia, in breves, aut naturaliter breves transferuntur in longas. Brevis quippe transfertur in longam, cum correpta vocalis in eodem verbo a duabus excipitur consonantibus, quarum posterior est liquida. Est enim brevis in hoc natura, ut: ''Mens tenebris'' 5 ''operta suis.'' Est [0153B] longa positione in hoc: ''Mortisque tenebras.'' In quo Sergius modo injusto utitur exemplo: ''Neve flagello.'' FLAGELLUM enim in capite verbi habet liquidam litteram consonanti subjectam, praepositio nunquam brevem natura syllabam verbi praecedentis potest facere longam.
 
Item natura brevis syllaba ad votum poetarum transferri potest in longam, cum correpta vocalis in consonantem desinit, et excipitur ab ''h'' littera. Est natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
Porcinum tenuere gregem, niger hispidus6 horret.
&lt;/poem&gt;
Est voluntate poetae longa in hoc,
&lt;poem&gt;
Vir humilis moesto dejectus lumine terram.
&lt;/poem&gt;
Et item: [0153C]  
&lt;poem&gt;
Mors fera per hominem miserum sibi subdidit orbem.
&lt;/poem&gt;
Ubi item quidam grammaticorum dubium exemplum ponunt: ''Terga fatigamus hasta.'' Nam etsi non ''h'' sequeretur ''mus,'' tamen esse posset longa, poetica licentia, quia plenis pedibus superfuit, sicut hoc, quod item ponunt, est:
&lt;poem&gt;
Omnia vincit amor, et nos cedamus amori.
&lt;/poem&gt;
Ubi ''mor'' ideo potuit produci, quia post emensos pedes integros, partem terminat orationis, tametsi vocalis sequatur.
 
Tertius modus est syllabae communis, cum verbum aliquod in vocalem desinens correptam excipitur a duabus consonantibus, quarum prior sit ''s.'' Est enim natura brevis in hoc Fortunati: [0153D]  Ordinibus variis alba smaragdus inest.Est positione longa in hoc Sedulii:
&lt;poem&gt;
Adveniat regnum jam jamque scilicet illud
&lt;/poem&gt;
 
Cum vero ''s'' in capite verbi fuerit consonanti alii subjecta, nequaquam potest ultimam verbi prioris syllabam producere, quae in brevem desierat: ut Sedulius,
&lt;poem&gt;
Stare choro et placidis coelestia psallere verbis.
&lt;/poem&gt;
Et Fortunatus:
&lt;poem&gt;
Vocibus alternis divina poemata psallunt.
&lt;/poem&gt;
 
[0154A] Falsoque definivit Pompeius ''s'' non posse liquescere, nisi ipsa antecedat, ut: ''Ponite spes sibi quisque suas.'' Hanc Virgilius et in medio verbo alteri consonanti praepositam, ubi commodum duxit, liquentium more transiliit:
&lt;poem&gt;
Hortatur Mnestheus: Nunc nunc insurgite remis.
&lt;/poem&gt;
 
Nisi forte hunc versum ita scandendum putamus, ut sit ''Horta'' spondeus, ''tur Mne'' spondeus, ''stheus nunc'' spondeus, conjunctis scilicet vocalibus, quod diphthongum vocant. Unde bene Donatus, cum de liquentibus litteris loqueretur, dixit specialiter de ''h'' et ''s'' littera: Suae cujusdam potestatis est, quae in metris plerumque vim consonantis amittit.
 
Est enim modus quartus syllabae communis, cum post pedem quemlibet una syllaba brevis remanserit [0154B]  de verbo, quae vel in vocalem desinens excipiatur a consonante verbi sequentis, vel in consonantem desinens excipitur a littera vocali. Est enim natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
 
Est longa, permissu poetico in hoc:
&lt;poem&gt;
Frondea ficus erat, cujus in robore nullum.
&lt;/poem&gt;
 
Quod genus syllabae inter longas vel omnino refugiendum, vel parcissime usurpandum est. Unde et in recentioribus poetis non facile ejus invenies exemplum, quamvis et apud Virgilium non rarissimum, apud Homerum non frequentissimum reperiatur.
 
Quintus modus est, cum pars orationis desinit in diphthongum, sequente statim vocali. Est enim per [0154C]  naturam longa in hoc, ''Musae Aonides;'' est per licentiam brevis in hoc, ''Insulae Ionio in magno,'' quod posteriores poetae magis in una parte orationis fieri voluerunt; unde hujus7 et nostratibus facile poematibus invenies. At cum diphthongus a vocali alterius vocabuli excipitur, tum hanc per synalepham8 transiliendam esse dicebant, ut Prosper in praefatione Epigrammatum:
&lt;poem&gt;
Nec nostrae hoc opis est, sed ab illo sumitur hic ros,
Qui siccam rupem fundere jussit aquas.
&lt;/poem&gt;
 
Sextus modus est, ut Donatus ait, cum producta vocalis est, vocali altera consequente. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
O utinam in thalamos invisi Caesaris issem.
&lt;/poem&gt;
 
[0154D] Brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
Te Corydon, o Alexi; trahit sua quemque voluptas.
&lt;/poem&gt;
 
Quod moderni versificatores in eadem potius parte orationis consuerunt facere, ut:
&lt;poem&gt;
Eoi venere magi, saevumque tyrannum.
Splendidus auctoris de vertice fulget Eous.
&lt;/poem&gt;
 
Et rursus longa est per naturam ita:
&lt;poem&gt;
Angelus intactae cecinit properata Mariae.
&lt;/poem&gt;
 
Brevi per licentiam ita:
&lt;poem&gt;
Exultat, Maria, cum prima affamina sensit.
&lt;/poem&gt;
 
Aut cum longa vocalis, vel etiam brevis9 quo [0155A]  partem terminat orationis, excipitur a vocali alterius verbi, priorem per synaloepham absumunt, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
Nam si te virtute tua ad coelestia credas
Scandere, de superis pulsus ad ima cadis.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis et Arator, imitatus veteres, dixerit:
&lt;poem&gt;
O utinam nostris voluisses fida juventus
Consiliis parere prius, ne littora Cretae
Linqueres, insanam rabiem passura profundi.
&lt;/poem&gt;
 
Septimus modus est, cum pronomen ''c'' littera terminatum vocalis statim sequitur. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
Non quia qui summus Pater est, et Filius hic est:
Sed quia quod summus Pater est, et Filius hoc est,
&lt;/poem&gt;
brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
Hic vir hic est, tibi quem promitti saepius audis.
&lt;/poem&gt;
Sed et adverbium ''c'' littera terminatum, communem [0155B]  syllabam facit. Est enim longa in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
Donec aspirante Deo conatibus aegris.
&lt;/poem&gt;
 
Brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
Ut morbo obsessis praestanda est cura medendi,
Donec in aegroto corpore vita manet.
&lt;/poem&gt;
 
Octavus modus est, cum correptam vocalem in eadem parte orationis sequitur ''z,'' consonans Graeca duplex. Est enim longa in hoc Juvenci:
&lt;poem&gt;
Difficile est terris affixos divite gaza.
&lt;/poem&gt;
Est brevis in hoc ejusdem:
&lt;poem&gt;
Et gaza distabat rerum possessio fulgens.
&lt;/poem&gt;
 
Nonus modus est quo, omnis syllaba novissima versus in quocunque metro indifferens est, quae Graece ἀδιάφορος, et ad voluntatem poetae vel correpta producitur, [0155C]  vel corripitur producta; quod frequentius est quam ut exemplis indigeat. Sciendum est autem quod ''x'' littera duplex nunquam facit communem syllabam, sed cum in eodem verbo sequitur vocalem, semper eam habet longam aut natura, ut ''pax, lex, lux, rex, vox;'' aut positione, ut ''fax, nex, nix, nox, nux,'' et ''exul, exitus'' et ''exitium.'' Cum vero in primordio verbi fuerit, non potest producere ultimam syllabam prioris verbi, quod in brevem desierat vocalem, ut:
&lt;poem&gt;
Pontibus instratis conduxit littora Xerxes.
&lt;/poem&gt;
 
''N'' quoque littera pari ratione (nisi fallor) cum in medio verbo consonanti alteri fuerit subjecta, praecedentem syllabam sive natura seu positione semper [0155D]  longam habet, ut ''regna, calumnia.'' Cum vero in primordio verbi fuerit alii subjecta consonanti, ut ''Cneus, gnarus,'' profecto ultimam syllabam verbi prioris, si in brevem desierit vocalem, brevem hanc ut fuerat remanere permittit, neque ullam producendi habet potestatem, Prospero teste, qui ait:
&lt;poem&gt;
Nec tamen10 hoc toto depellit corpore gnarus
   Naturam errantum dividere a vitiis.
&lt;/poem&gt;
 
Unde et inter liquidas annumeratur, tametsi non ita ut ''b'' vel ''r,'' quae communes syllabas facere solent.
 
==4. ''De primis syllabis.''==
[0156A] 
Haec de differentia syllabarum paucis dicta sint, quas suis etiam exemplis ipse plurimum discernere potest, qui scansionem versus heroici discere curaverit. Sed qui necdum ad hoc pervenit, hunc interim hortamur syllabas omnium partium orationis ex principio versuum heroicorum diligentius scrutetur. Omnis enim versus hexameter, qui sex pedibus, et pentameter qui quinque pedibus constat, primam syllabam longam habet, quia vel a spondeo vel a dactylo incipit, quorum prior pars [tollendum ''pars'' ] duabus longis syllabis consistit, ut ''dicens;'' secundus longa et duabus brevibus, ut ''dicimus;'' et omnino cum Codicem hexametri vel elegiaci carminis assumis in manus, quamcunque paginam aperiens inspexeris, quemcunque versum arripiens legeris, [0156B]  absque ulla dubitatione primam syllabam aut natura aut positione longam invenies, quia nimirum sive spondei sive dactyli constat esse principium. Item prima saepe syllaba ex compositione figurae deprehenditur, ut si nescias qualis sit ''pius,'' ex compositione, quae est ''impius,'' qualis sit ''pius'' cognoscitur, licet in aliquibus hoc fallat. Nam cum dicimus ''nubere, nu'' longa est; item cum dicimus innuba vel pronuba, fit brevis ''nu'' in compositione; item ''lux lucis,'' longa est ''lu; lucerna'' brevis est. Item ''homo'' brevis est ubique, ''humanus'' longa. ''Itur in antiquam sylvam,'' 11 longa est. ''Superumque ad lumen iturus,'' 12 brevis est: sed hoc inveniri raro contingit; verum si quaelibet pars orationis praepositionibus componatur, primas syllabas ex his [0156C]  cognoscimus. Nam talis manebit fere omnis composita syllaba, qualis et ipsa praepositio fuerit, ut ''deceptus, abundans. De,'' videlicet longa et13 ''a'' brevis. Item ex ipsis praepositionibus ''ad'' et ''ob, in'' et ''sub,'' diverse in verbis ponuntur; nam corripiuntur cum crescendo14 dissyllaba reddunt, ut ''adit, obit, init, subit.'' Indifferenter sunt cum trisyllaba faciunt, ut15 ''adjicit, objicit, injicit, subjicit.'' Producuntur tantum cum tetrasyllaba ex se reddunt, ut ''adjicio, objicio, injicio, subjicio.'' Item producuntur quae per ''prae'' et per ''quae'' in primis syllabis scribuntur; breviantur vero ''precium, precor, premo, prehendo, queror,'' hoc est, querelam depono, et quae ex his per derivationem, vel declinationem, vel compositionem, fieri possunt; et ''que'' conjunctio; item contra, breviantur ex iisdem praepositionibus [0156D]  in compositione, ut ''dehinc, profectus, professus, profusus, profatus, proavus, pronepos,'' et caetera. Sunt item aliquanta verba quae primas syllabas temporum ratione permutant, quae subter collecta in omni praeterito perfecto,16 et vel in omni praeterito plusquamperfecto, vel in uno futuro modi tantum conjunctivi producuntur,17 caeteris autem modis et temporibus breviantur, ut sunt haec, ''lego, legi, cum legero; faveo, favi, cum favero; venio, veni, cum venero; fugio, fugi, cum fugero; facio, feci, cum fecero; sedeo, sedi, cum [0157A]  sedero;'' 18 ''fodio, fodi, cum fodero; video, vidi, cum videro; voveo, vovi, cum vovero; juvo, juvi, cum juvero; ago, egi, cum egero; emo, emi, cum emero; lavo, lavi, cum lavero; odio, odi, cum odero; sero, sevi, cum severo; sino, sivi, cum sivero; caveo, cavi, cum cavero.'' Item contra inveniuntur quae in praesenti tempore producta sunt, et in praeterito breviantur, ut ''pono posui, cogo coegi, do dedi, sto steti;'' item omnia verba quae in praeteritis ante crescunt, in primis syllabis breviantur, ut ''pendeo, pependi, tondeo totondi, posco poposci, curro cucurri, tendo tetendi, pello pepuli;'' item in verbis quae iisdem litteris scribuntur, notandum quod ''liber,'' si ''librum'' significat aut ''corticem,'' brevem habet ''li,'' si ''liberum,'' longam. ''Pila,'' si ''vas'' significat, longam habet ''pi;'' si ''sphaeram,'' [0157B]  brevem.19 ''Domus,'' brevem habet ''do; doma,'' id est, tectum, longam. ''Plaga,'' cum ''clima'' significat, brevis est ''pla;'' cum ''vindictam,'' longa. ''Palus, paludis,'' brevis est ''pa; palus pali,'' longa. ''Populus,'' cum ''vulgus'' significat, brevis est ''po;'' cum ''arborem,'' longa. ''Nitens,'' a ''nitore,'' brevis est ''ni; nitens,'' a ''nisu'' longa; item ''educo educis,'' Ionga ''du; educo, educas,'' id est, ''nutrio,'' brevis. ''Concido, decido, incido, occido,'' si ad casum pertinent, correptam habent ''ci;'' si ad concisionem, productam. ''Colo, colis,'' brevis est ''co; colo, colas,'' longa. ''Placo placas,'' producta ''pla; placeo places,'' correpta. ''Pareo pares,'' id est, ''appareo,'' sive ''obtempero,'' producta ''pa; paro, paras,'' id est, ''praeparo,'' et ''pario, paris,'' correpta. Parentes, cum ''apparentes'' significat, producta ''pa;'' cum ''genitores,'' correpta, sicut et ''parientes. Idem'' si [0157C]  neutri generis est, corripitur; si masculini, producitur in utroque numero. ''Levitas,'' si ''instabilitatem'' mentis designat, aut pusillitatem ponderis, brevis est ''le;'' si ''lenitatem'' tactus, unde ligna in aedificio ''levigata'' dicuntur, longa est.
 
==5. ''De mediis syllabis.''==
 
Medias syllabas tribus modis cognoscimus, positione, diphthongo, et accentu; sed de positione et diphthongis, supra tractavimus. Accentus autem quasi ''adcantus'' dictus, quod ad cantilenam vocis nos faciat agnoscere syllabas: qui vocis accentus duo sunt, ad ea quae20 tractavimus necessarii, correptus et productus. Correptus est, quoties sine ulla mora vocis medias syllabas enuntiamus, ut ''moenia, tabula.'' [0157D]  Productus est, quoties medias syllabas cum aliqua mora vocis exprimimus, ut ''fortuna, natura.'' Sciendum tamen est, quia illa quae in verbis ''i'' correpta proferuntur, cum in medium venerint, et ipsum ''i'' in ''e'' mutaverint, ut ''legis, lege, legere,'' ubique breviantur, excepto tamen cum a tribus excipiuntur consonantibus, ''b, m'' et ''t,'' ut ''legebam, legemus, legetur;'' caetera melius accentibus colliguntur, quia accentus in trisyllabis et tetrasyllabis, et deinceps, ita considerandus [0158A]  est, ut si quaeratur ''imicissimorum'' quibus syllabis constet, ediscimus primam brevem exemplo, ut: ''Nimium dilexit amicum;'' secundam longam accentu invenimus, tertiam longam positione, quartam brevem accentu, quia cum dicimus ''amicissimus,'' penultimam cum brevi accentu invenimus, quintam accentu longam; ultimam vero qualis sit, per singulas partes orationis monstrabimus in21 oratione subjecta.
 
==6. ''De ultimis syllabis nominum, pronominum, et participiorum.''==
 
Nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''citharista, vinea, toreuma; e,'' ut ''sedile; o,'' ut ''ordo, virgo; u,'' ut ''cornu; el,'' ut ''mel; il,'' ut ''vigil; ul,'' ut ''consul; m,'' ut ''tectum; n,'' ut ''carmen; us,'' ut ''justus, [0158B]  cursus, cedrus, nemus; ir,'' ut ''vir; or,'' ut ''doctor; t,'' ut ''caput.'' Has item longas: ''i,'' ut ''frugi; il,'' ut ''Tanaquil; ol,'' ut ''sol; as,'' ut ''facultas; c,'' ut ''halec.'' Item haec sunt, quae in monosyllabis producuntur, in dissyllabis autem et trisyllabis vel in caeteris polysyllabis corripiuntur: ''ar,'' ut ''far, nar, Caesar; er,'' ut ''ver, pater; ur,'' ut ''fur, murmur; is,'' ut ''vis, glis, fortis; al,'' ut ''sal, Hannibal.'' Item ''torcular'' et ''pulvinar'' producta, quia quibusdam placuit ''hoc torculare'' dici, non ''torcular;'' et ''hoc pulvinare,'' non ''pulvinar. S'' terminatus, si quintae declinationis fuerit, producitur, ut ''dies;'' si tertiae, tunc longa est, cum genitivus singularis non crescit, ut ''labes, caedes, tabes, pubes, clades, fames, vulpes, claves, aedes, strages, Hercules, proles, nubes;'' quamvis quidam [0158C]  ''nubs'' nominativum enuntiari22 maluerit; vel cum, crescens, ''e'' productam ante novissimam syllabam habuerit, ut ''merces, quies, mercedis, quietis;'' vel cum monosyllaba fuerint nomina, aut de monosyllabis ducta, ut ''pes, bipes, sonipes;'' ubi notandum quod ''pes,'' sicut et ''sal'' et ''par,'' cum monosyllabum est, longa est. At cum per alios casus declinari coeperit, primam syllabam corripit; item ''Ceres, aries, paries, abies,'' nominativo et vocativo casu ''es'' producunt, at in caeteris casibus corripiunt; breviatur vero ''es,'' si aut ''e'' in ''i'' mutaverit in genitivo crescente, ut ''miles militis;'' aut brevem habuerit, ut ''seges segetis. Os'' monosyllaba, si ''ora'' significat, producitur; si ''ossa,'' breviatur. Quae tamen ''os'' syllaba cum in dissyllabis vel in trisyllabis venerit, et media syllaba genitivi [0158D] producta natura23 permansit, tunc longa erit, ut ''nepos nepotis;'' si vero correpta, breviatur, ut ''compos compotis. Us'' cum in genitivo crescente longa permanserit, producitur, ut ''virtus virtutis, tellus telluris,'' excepto uno ''palus,'' quod in genitivo disterminatur, ''palus, paludis.'' Unde est:Regis opus, sterilisque diu palus, aptaque remis.Si vero in genitivo crescente non permanserit, aut non creverit, corripitur, ut ''pectus, pectoris, vulgus, [0159A]  vulgi.'' Genitivus, dativus et ablativus producuntur; sed genitivus, cum tertiae fuerit declinationis, cum ablativo suo ''e'' tantum littera terminato breviatur, ut ''a fonte, fontis,'' excepto uno quod producitur, ''ab hac fame,'' quod veteres ''hujus famei,'' non ''hujus famis;'' et ''huic famei,'' non ''huic fami'' declinabant. Ubi notandum quod nomina quintae declinationis, quae in ''ei'' litteras genitivo et dativo casu terminantur, et has divisas et utramque longam habent, ut ''faciei, diei, fidei;'' accusativus brevis est semper, vocativus similiter, excepto cum ''i'' terminatur, ut ''Laurenti.'' Ubi notandum quod nomina quae in ''ius'' terminantur, in genitivo casu duplici ''i'' efferuntur, in vocativo simplici, in utroque longam habent, ut ''filius, filii, o fili;'' vel certe vocativum in ''e'' correptam terminant, [0159B]  ut ''impius, impie;'' qui etiam vocativus dum similis nominativo fuerit, regulam nominativi sequitur, ut ''haec paupertas,'' et ''o paupertas.'' Nominativus, accusativus et vocativus plurales in masculino et feminino genere producuntur, corripiuntur in neutro. ''Ambo'' et ''duo,'' si neutra sunt, corripiuntur; si masculina, producuntur.24 Genitivus in omnibus brevis est. Dativus vel ablativus si in ''is'' terminantur, longi sunt, ut ''doctis;'' si in ''bus,'' breviantur, ut ''rebus.'' In hac regula omnia nomina, pronomina, participia continentur. Sed pronominis declinatio in hoc tantum differt, quod in monosyllabis, quae25 vocalibus constat ( ''sic'' ), ut ''o,'' in quolibet casu producuntur; sed genitivus cum in ''us'' terminatur, breviatur, ut ''illius.'' Dativus vero, sicut in nomine, semper longus est, [0159C]  excepto ''mihi, tibi, sibi,'' quae indifferenter dici possunt; sic reliqui quoque casus regulam sumunt ex nomine. In Graecis vero nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''ecclesia, baptisma; as,'' cum genitivus ''dos'' habuerit, ut ''Arcas Arcados, Pallas Pallados; os'' cum in genitivo diphthongum habuerit, ut ''Delos Deli;'' longas vero has,26 ut ''schole, synagoge,'' quae Latina consuetudine [ ''F.'' consuetudo] in ''a'' terminat; ''o'' ut ''Dido; an,'' ut ''Titan; en,'' ut ''lien, syren; in,'' ut ''delphin; on,'' ut ''Memnon; er,'' ut ''aer, aether; as,'' ut ''Aeneas; es,'' ut ''Anchises.'' Genitivus breviatur, cum ''dos'' vel ''tos'' habuerit in fine, ut ''Arcados, poematos;'' dativus, cum ''i,'' ut ''Palladi;'' accusativus, cum ''a'' vel ''on,'' ut ''Thesea, Delon.'' Alias longus est vocativus, cum ''a'' terminatur, in masculinis tantum27 longum [0159D]  est, ut ''Aenea;'' nam in femininis corripitur, ut ''haec cathedra. E'' terminatus producitur, ''schole, synagoge, pentecoste, parasceve,'' exceptis his quorum nominativus ''os'' terminatur, ut ''Petros Petre. I'' terminatus corripitur, ut ''o Alexi. O'' finitus producitur, ut ''Dido.'' Nominativus et vocativus plurales, cum ''a'' vel ''es'' terminantur, breves sunt, ut rhetores, charismata, alias longi sunt,28 ''ecclesia.'' Genitivus longus est, si tamen Graece fuerit declinatus, ut ''laon, cedron,'' id [0160A]  est, ''populorum, cedrorum.'' Dativus in ''s'' terminatus corripitur, ut ''Arcas;'' alias longus est, ut ''lais,'' id est, ''populis.'' Accusativus si in ''as'' fuerit terminatus, et a genitivo singulari venerit, ''os'' finito, corripitur, ut ''Arcados Arcadas,'' alias productione laetatur ut ''ecclesias.''
 
==7. ''De ultimis syllabis verborum et adverbiorum.''==
 
In verbis primae conjugationis producuntur ''a'' et ''as,'' ut ''ama, amas;'' in29 secundae ''e'' et ''es,'' ut ''sede, sedes;'' in tertiae productae ''i'' et ''is,'' ut ''nutri, nutris;'' in tertiae correptae breviantur ''e'' et ''is,'' ut ''cerne, cernis.'' In omnibus ''o'' corripitur, ut ''amo, sedeo, cerno, nutrio,'' tametsi auctoritas variet. Eadem in infinitivo modo penultimas syllabas ''a, e,'' et ''i'' productas habent, ut ''amare, sedere, nutrire.'' Item ''e'' correptam, ut ''cernere.'' [0160B]  Similiter in aliis modis productis ejusdem vocalibus, ut ''amarem, amares, amaret,'' et caetera ad suam formam; ''e'' correpta in verbis tertiae conjugationis30 correptae, ut ''cernerem, cerneres,'' et caetera. Item ''es'' corripitur, ut ''sum, es,'' et quae ex his componi possunt, ut ''adsum, ades, possum, potes;'' item ''faxis, velis, adsis'' 31 longas, quia pluralis numerus ea producit, cum dicimus, producta media ''adsitis, velitis, faxitis.'' Omnes in verbis novissimae syllabae, quae sunt hujusmodi, ut ''res'' et ''ses,'' longae sunt, quia producit eas numerus pluralis, ut ''amares, amaretis, amasses, amassetis.'' Item producenda sunt quae in ''c'' terminantur, ut ''fac, dic, duc, induc;'' aut32 ''i,'' ut ''amavi, amari;'' aut in ''u,'' ut ''amatu.'' Corripiuntur autem quae in ''m'' aut in ''es,'' ut ''amem, ames;'' vel in ''us,'' ut [0160C]  ''amamus;'' vel in ''t,'' ut ''amat;'' vel in ''re,'' ut ''amare;'' vel in ''tis,'' ut ''amatis.''
 
Adverbia quae in ''a'' terminantur, productione gaudent, ut ''una;'' quae vero in ''e,'' ex nomine veniunt, et comparationis gradus servant, ut ''docte, doctius, doctissime,'' producuntur; si autem a se nascuntur, ut saepe, aut non comparantur, ut ''rite;'' aut in comparatione deficiunt, ut ''bene, male,'' breviantur. ''I'' finita, praeter ''quasi, ibi'' et ''ubi,'' vel quae ex ipsis fiunt, ut ''sicubi,'' producuntur, ut ''heri. O'' indifferenter accipitur, ut ''falso. U'' producitur, ut ''noctu. L'' et ''r'' breviantur, ut ''semel, pariter; ul,'' ut ''simul, m,'' ut ''tam. N'' vero, excepto33 ''non, en, an,'' ubique breviatur, ut ''forsan. S'' breviatur, ut ''magis, funditus,'' excepto cum ''a'' praecessit, ut ''alias. C'' producitur, ut ''hic, illic, [0160D] adhuc.'' Monosyllaba producuntur, ut ''cur, plus,'' exceptis ''his, bis'' et ''ter.'' Verum ''ne'' dupliciter profertur; nam producitur, cum prohibendo dicitur:
&lt;poem&gt;
Scrutari ne cura procax abstrusa laboret;
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum ponitur pro ''ut non,'' ut idem Prosper ait:
&lt;poem&gt;
Et vindicta brevis sic noxia crimina finit,
Ne sine fine habeat debita poena reos. 
&lt;/poem&gt;
Corripitur autem, cum interrogando vel increpando ponitur, ut:
&lt;poem&gt;
Tune, cruente, ferox, audax, insane, rebellis. 
&lt;/poem&gt;
 [0161A] 34 ''S'' in numeris corripitur, ut ''toties, quoties, septies, decies.''
 
==8. ''De ultimis syllabis conjunctionum, praepositionum, et interjectionum.''==
 
Conjunctiones fere omnes corripiuntur; sed quae ''a'' vel ''i'' terminantur, excepto ''qua, ita, nisi,'' producuntur, ut ''propterea, interea, si'' et ''ni.'' Quae in ''n'' desinunt, si ''a'' vel ''i'' ante eam habuerint, producuntur, ut ''an, sin, alioquin.'' Caeterae35 breviantur, exceptis his quae positione sunt longae, ut ''ast, aut.''
 
Accusativae praepositiones solae, quae in ''a'' exeunt, producuntur, ut ''intra,'' et unum monosyllabum ''cis;'' ablativae vero corripiuntur omnes, ut ''ab,'' exceptis monosyllabis quae aut vocalibus constant, ut ''a,'' aut vocalibus terminantur, ut ''de.'' Communes praepositiones [0161B]  correptas esse liquet,36 ut ''super.'' Nec de loquelaribus praepositionibus reticendum, tametsi non in fine, sed in principio verborum semper ponantur, quae sunt: ''am, co, con, di, dis, re, se.'' Quarum ''am'' et ''dis'' positionem quaerunt, ut ''amplector, disjungo,'' et ideo longae fiunt. ''Co'' dichrona est, ut ''coerceo, connecto. Con'' longa, ut ''conjicio. Di'' longa, ut ''dirigo. Se'' longa, ut ''secerno. Re'' autem ubique breviatur, ut ''remitto,'' excepto ''refert'' cum ''distat'' significat: ut,
&lt;poem&gt;
Praeterea jam nec mutari pabula refert;
&lt;/poem&gt;
et uno verbo ''rejicio,''
&lt;poem&gt;
Rejice, ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
 
Omnes interjectiones, si monosyllabae fuerint, producuntur, ut ''heu:'' caeterae vero exemplo similium [0161C]  partium orationis aestimandae sunt; item interjectiones omnes, ut Audacius ait, cum de Graeco sermone mutuati sumus; ideo in novissimis syllabis fastigium capiunt, ut ''papae, atat;'' eodem modo et coeterae similiter, vel acutum vel circumflexum in ultimo sumunt accentum.
 
==9. ''De pedibus.''==
 
Pes est syllabarum et temporum certa dinumeratio: dictus inde, quod hoc quasi pedali regula ad versum utimur mensurandum. Sunt autem pedes disyllabi quatuor, trisyllabi octo, tetrasyllabi sedecim, singuli nominatim distincti; at qui ex his geminatis accrescunt sine nomine generaliterσυζυγίαι, id est, conjugationes dicuntur; unde fit, omnes pedes a disyllabis usque ad hexasyllabos [0161D]  centum viginti quatuor colligi, de quibus in Donato plenissime, quisquis velit, inveniat; sed nos in praesenti opusculo disyllabos tantum et trisyllabos meminisse sufficiat. Ergo disyllabi quatuor hi sunt: pyrrichius ex duabus brevibus, temporum duorum, ut ''amor;'' huic contrarius est spondeus, ex duabus longis, temporum quatuor, ut ''aestas.'' Iambus ex brevi et longa, temporum trium, ut ''parens.'' Huic contrarius est trochaeus ex longa et brevi, ut ''versus,'' temporum trium. Trisyllabi octo hi sunt: tribrachys ex tribus brevibus, temporum trium, ut ''macula;'' huic [0162A]  contrarius est molossus, ex tribus longis, temporum sex, ut ''Aeneas.'' Anapaestus, ex duabus brevibus et longa, temporum quatuor, ut ''pietas;'' huic contrarius est dactylus, ex longa et duabus brevibus, temporum quatuor, ut ''regula.'' Amphibrachys ex brevi et longa et brevi, temporum quatuor, ut ''arena;'' huic contrarius est amphimacrus, ex longa et brevi longa, temporum quinque, ut ''impotens.'' Bacchius, ex brevi et duabus longis, temporum quinque, ut ''poetae;'' huic contrarius est antibacchius, ex duabus longis et brevi, temporum quinque, ut ''natura:'' hos sequuntur, ut dixi, pedes tetrasyllabi sedecim, pentasyllabi triginta duo, et asyllabi [ ''L.'' hexasyllabi] sexaginta quatuor. Sed haec interim nostro operi, quod de arte metrica cudimus, satis esse putamus.
 
==10. ''De metro dactylico, hexametro vel pentametro.''=== 
[0162B] Metrum dactylicum hexametrum, quod et heroicum vocatur, eo quod hoc maxime heroum, hoc est virorum fortium facta canerent, caeteris omnibus pulchrius celsiusque est; unde opusculis tam prolixis quam succinctis, tam vilibus quam nobilibus aptum esse consuevit. Constat autem ex dactylo et spondeo, vel trocheo, ita ut recipiat spondeum locis omnibus, praeter quintum, dactylum praeter ultimum; trocheum vero loco tantum ultimo, vel (ut quidam definiunt) spondeum ultimo loco semper, et in omnibus praeter quintum; trocheum vero nusquam, quia etsi ultima brevis est natura, tamen spondeum facit, ad votum poetarum, quia (ut praediximus) ultimam versus omnes syllabam indifferenter [0162C]  accipiunt, alioquin legitimum numerum viginti quatuor temporum versus hexameter non habebit, quia tot illum pro sui perfectione habere decebat, quot habet libra plena semiuncias. Hujus exemplum:
&lt;poem&gt;
Culmina multa polus radianti lumine complet;
&lt;/poem&gt;
Hoc metrum post Homerum Heroici nomen accepit, Pythium antea dictum, eo quod Apollinis oracula illo metro sint edita: huic cognatum est et quasi familiariter adhaerens, ita ut sine ipsius praesidio nunquam id positum viderim, metrum dactylicum pentametrum. Quod recipit spondeum loco primo et secundo, dactylum locis omnibus. Catalecton est in medio et in fine. Hujus exemplum: [0162D]  
&lt;poem&gt;
Laetanturque piis agmina sancta choris.
&lt;/poem&gt;
Hujus metri versus quidam ita scandendos astruunt, ut quinque absolutos pedes eis inesse doceant, spondeum sive dactylum loco primo et secundo, spondeum tertio semper, quarto et quinto anapaestos, veluti si dicam:
&lt;poem&gt;
Quaerite regna poli, quaerite regna poli.
&lt;/poem&gt;
''Quaerite'' dactylus, ''regna po'' dactylus, ''li quae'' spondeus, ''rite re'' anapaestus, ''gna poli'' anapaestus. Quod rationi ejusdem metri, ni fallor, minus videtur esse conveniens, cum universi qui hoc metro usi sunt [0163A] versum omnem in medio diviserint,37 duabus penthemimeris constare voluerint, quarum prior dactylum sive spondeum licenter in utraque regione38 reciperet, posterior solos dactylos39 in utroque: hoc autem et superius metrum ubi juncta fuerint, elegiacum carmen vocatur. Eleos namque miseros appellant philosophi, et hujus modulatio carminis miserorum querimoniae congruit, ubi prior versus est hexameter, sequens pentameter. Quo genere metri ferunt canticum Deuteronomii apud Hebraeos et Psalmos CXVIII et CXLIV esse descriptos. Nam librum beati Job simplici hexametro scriptum esse asseverant. Observandum est autem in carmine elegiaco ne quid unquam de sensu versus pentametri remaneat40 inexplicitum, quod in sequenti versu [0163B] hexametro reddatur, sed vel uterque sensibus suis terminetur versus, ut Sedulius:
&lt;poem&gt;
Cantemus socii Domino, cantemus honorem,
     Dulcis amor Christi personet ore pio. 
&lt;/poem&gt;
Vel sibi mutuo prior hexameter ac pentameter subsequens, prout poetae placuerit, conserantur, juxta illud Prosperi:
&lt;poem&gt;
Solus peccator servit male, qui licet amplo
     Utatur regno, sat miser est famulus. 
&lt;/poem&gt;
Nam sequentes versiculi etsi his sunt subjuncti, sibimet sunt tamen invicem conjuncti, et secundus primo dat supplementum. Sequitur enim,
&lt;poem&gt;
Cum mens carnali nimium dominante tyranno
     Tot servit sceptris, dedita quot vitiis.
 &lt;/poem&gt;
 
==11. ''Quae sit optima carminis forma.''==
 
[0163C] At vero in hexametro carmine concatenatio versuum plurimorum solet esse gratissima, quod in Aratore et Sedulio frequenter invenies, modo duobus, modo tribus, modo quatuor aut quinque versibus, nonnunquam sex vel septem, vel etiam pluribus adinvicem connexis, quale est illud:
&lt;poem&gt;
Lot Sodomis fugiente chaos, dum respicit uxor,
In statuam mutata salis stupefacta remansit,
Ad poenam conversa suam: quia nemo retrorsum
Noxia contempti vitans discrimina mundi,
Aspiciens salvandus erit; nec debet arator
Dignum opus exercens, multum in sua terga referre.
&lt;/poem&gt;
Et Arator:
Jura ministerii sacris altaribus apti,
In septem statuere viris, quos undique lectos
Levitas vocitare placet, quam splendida coepit
Ecclesiae fulgere manus, quae pocula vitae [0163D]  
Misceat, et latices cum sanguine porrigat igni.
&lt;/poem&gt;
Verum hujusmodi connexio, si ultra modum procedat, fastidium gignit ac taedium: hymnos vero quos choris alternantibus canere oportet, necesse est singulis versibus ad purum esse distinctos, ut sunt omnes Ambrosiani. Optima autem versus dactylici ac pulcherrima positio est, cum primis penultima, ac mediis respondent extrema; qua Sedulius uti frequenter consuevit, ut:
&lt;poem&gt;
Pervia divisi patuerunt caerula ponti;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Sicca peregrinas stupuerunt marmora plantas, 
&lt;/poem&gt;
 [0164A]  Et,
&lt;poem&gt;
Edidit humanas animal pecuale loquelas.
&lt;/poem&gt;
Item in pentametro,
&lt;poem&gt;
Dignatus nostris accubitare toris;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Rubra quod appositum testa ministrat olus.
&lt;/poem&gt;
Non tamen hoc continuatim agendum, verum post aliquot interpositos versus. Si enim uno modo pedes semper ordinabis, et versus tametsi optimus sit, status statim vilescit: aliquando versus nominibus tantum perficere gratum est, ut Fortunatus:
&lt;poem&gt;
Lilia, narcissus, violae, rosa, nardus, amomum,
     Oblectant animos gramina nulla meos. 
&lt;/poem&gt;
Quod idem et in propriis fecit nominibus, ut:
&lt;poem&gt;
Sara, Rebecca, Rachel, Hester, Judith, Anna, Noemi,
     Quamvis praecipue culmen ad astra levent. 
&lt;/poem&gt;
Fecit et in verbis: [0164B]  
&lt;poem&gt;
Blanditur, refovet, veneratur, honorat, obumbrat,
     Et locat in thalamo membra pudica sua. 
&lt;/poem&gt;
Studendum praeterea metricis, quantum artis docorum non obsistit, ut mobilia nomina fixis praeponantur, sed nec concinentia nomina conjunctim ponantur, verum interposita qualibet alia parte orationis, ut:
&lt;poem&gt;
Mitis in immitem virga est animata draconem.
&lt;/poem&gt;
Prius quam ''virga'' posuit ''mitis,'' prius ''immitem'' quam ''draconem;'' sed et hoc discretim, id est interposito verbo ''est animata:'' non quod haec semper observari necesse sit, sed quia cum fiunt, decori sint. Nam et Prosper mutato hoc ordine, fecit versum decentissimum:
&lt;poem&gt;
Moribus in sanctis pulchra est concordia pacis. 
&lt;/poem&gt;
 [0164C]  Et item,
&lt;poem&gt;
Lex aeterna Dei stabili regit omnia nutu,
      Nec vario mutat tempore consilium. 
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus poeta veteranus, Caesaris et Pompeii praelia descripturus, ita incipit:
&lt;poem&gt;
Bella per Aemathios plus quam civilia campos,
Jusque datum sceleri canimus, populumque potentem,
In sua victrici conversum viscera dextra.
Cumque superba foret Babylon spolianda tropaeis
Ausoniis, umbraque erraret Crassus inulta,
Bella geri placuit nullos habitura triumphos.
&lt;/poem&gt;
 
==12. ''De scansionibus sive caesuris versus heroici.''==
 
Scansionum autem in versibus sunt species quatuor: conjuncta, distincta, mista, divisa. Conjuncta, quae caeteris laudabilior habetur, illa est, ubi nusquam pes cum verbo finitur, ut:
&lt;poem&gt;
Immortale nihil mundi compage tenetur.
&lt;/poem&gt;
[0164D] Distincta, ubi verba cum pedibus terminantur, utHaec tua sunt bona sunt quia tu bonus omnia condis.Quam versificationis speciem rarissime invenies; nam etsi non post duos vel tres pedes syllaba superfuerit, quam pentemimerim et heptamimerim [ ''L.'' Penthemimerin ''et'' hepthemimerin] vocant, ratus haberi versus nequit, sicut hic, post duos pedes ''sunt,'' post tres, ''tu'' superest. Mista est scansio, quae utrumque in se habet, ut in quibusdam conjunctus, in quibusdam vero separatus sit versus, ut:
&lt;poem&gt;
Nobis certa fides aeterna in saecula laudis;
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat. 
&lt;/poem&gt;
[0165A] Divisa est, ubi primi tres pedes concatenati inter se a reliquis pedibus separati sunt, ut:
&lt;poem&gt;
Inde Dei genitrix pia virgo Maria coruscat.
&lt;/poem&gt;
Et Prosper:
&lt;poem&gt;
Corde patris genitum creat et regit omnia Verbum. 
&lt;/poem&gt;
Nec minus caesurarum intuendus est status, quae et ipsae sunt quatuor: pentemimeris, heptamimeris, catatriton trocheon, bucoliceptomen. Pentemimeris, ubi post duos pedes invenitur semipes, qui versum dividat, et partem terminet orationis. Heptamimeris, ubi post tres pedes invenitur syllaba: ut: ''Cum tua gentiles studeant.'' Dicta autem pentemimeris et heptamimeris Graece, quasi semiquinaria et semiseptenaria, quia cum per spondeos fiunt, haec quinque syllabis, [0165B] illa constat septem; et in hac quinta syllaba semipedem, in illa tenet septima. Catatriton trocheon, ubi tertio loco invenitur trocheus, non quod in medio versu esse possit, sed ablata una de dactylo syllaba, remanet trocheus, ut: ''Grandisonis pompare modis.'' Bucoliceptomen, ubi post quatuor pedes non aliquid remanet, ut:
&lt;poem&gt;
Semper principium sceptrum juge gloria consors;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Christus erat panis, Christus petra, Christus in undis.
&lt;/poem&gt;
Quae caesura inde nomen habet, quod in bucolicis saepe inveniatur. Item ubi post duos pedes superest syllaba, comma dicitur; ubi post duos pedes nihil remanet, colon vocatur: quae tamen nomina apud oratores indifferenter ponuntur, qui integram sententiam periodum appellant. Partes autem ejus cola [0165C] et commata dicuntur, ut puta: ''Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit,'' colon est. ''Si quis accipit,'' colon est. ''Si quis devorat,'' colon est. ''Si quis extollitur,'' etc., usque ad plenam sententiam, cola sunt et commata. Plena autem sententia periodus est. Interpretatur autem colon ''membrum,'' comma ''incisio,'' periodus ''clausula'' sive ''circuitus.''
 
==13. ''De synalephe'' 41.==
 
Synalepharum quoque commemorando ratio est, quia nonnunquam ultima verbi syllaba vel particula syllabae videtur absumi. Unde synalepha Graece dicitur, quasi quodam saltu transmittens. Fit autem duobus modis. Primo, cum aliqua pars orationis aut in vocalem litteram, aut in ''m'' consonantem desinit, [0165D] incipiente a vocali sequente parte orationis, illa quae sequitur pars orationis praecedentem vel litteram vocalem, vel syllabam quae in ''m'' desierat, sua vocali absumit. Quod dico hujusmodi est:
&lt;poem&gt;
Arcta via est, vere quae ducit ad atria vitae.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim ita: ''Arcta vi'' dactylus, ''est ve'' spondeus, intercepta ''a'' syllaba per synalepham. Absumitur et particula syllabae, cum dicit idem Prosper:
&lt;poem&gt;
Sumite quam magna apposuit sapientia mensam.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur enim ita: ''Sumite'' dactylus, ''quam ma'' spondeus, ''gnapposu'' dactylus, assumpta parte syllabae [0166A]  per synalepham. Item pars syllabae, quae in ''m'' desinit, synalepha intercipitur, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
Nullus enim est insons sola formidine poenae,
Qui sanctum et justum non amat imperium.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque ita: ''Nullus e'' dactylus, ''nest in'' spondeus, absorpta ''m'' per synalepham, et item: ''Qui sanc'' spondeus, ''tet jus'' spondeus, absumente synalepha particulam syllabae ''um.'' Item tota syllaba quae in ''m'' terminata est, per synalepham interit, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
Magnum praesidium est sacro libamine pasci,
Si cor participis crimina nulla premunt.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque sic: ''Magnum'' spondeus, ''praesidi'' dactylus, ''est sa'' spondeus, intercepta ''um'' syllaba per synalepham. Quaecunque ergo verba in ''m'' terminantur, nisi positione cujuscunque consonantis defendantur, [0166B] synalepha irrumpente syllabam ultimam aut42 perdunt, aut minuunt, excepto cum ab ''h'' littera sequens sermo inchoaverit; tunc etenim in arbitrio poetarum est, utrum haec instar fortiorum consonantium synalepham arceat, an pro modo suae fragilitatis nihil valeat. Valuit namque in hoc, quia voluit poeta:
&lt;poem&gt;
Nomine Johannem hunc tu vocitare memento.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
Progenitum fulsisse ducem hoc coelitus astra.
&lt;/poem&gt;
Item, nil juvit ad propellendam synalepham, quam poeta neglexit:
&lt;poem&gt;
Qui pereuntem hominem vetiti dulcedine pomi.
&lt;/poem&gt;
 
Sciendum est autem quod nunquam in eadem parte orationis media fieri potest synalepha; verum [0166C]  si in medio verbo duae vocales coeunt, quarum prior sit longa, potest illa quae sequitur priorem facere brevem de longa, si sic poeta voluerit, auferendi autem funditus potestatem non habet. Est autem naturaliter longa in illo Paulini, ut:
&lt;poem&gt;
Ut citharas modulans unius verbere plectri.
&lt;/poem&gt;
Est brevis licenter in illo Sedulii:
&lt;poem&gt;
Unius ob meritum cuncti periere minores.
&lt;/poem&gt;
Item natura longa est in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
Discutiebat ovans galea scutoque fidei.
&lt;/poem&gt;
Licentia brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
Divitias jam nunc promissi concipe regni,
Virtute et fidei quod cupis esse tene.
&lt;/poem&gt;
 
Et hoc ut supra retulimus, inter communes syllabas computatur. Ubi autem in metris ''prendo'' pro [0166D]  ''prehendo,'' vel ''secla'' pro ''saecula'' legitur, vel aliquid hujusmodi, non est synalepha, sed syncope, quae species est metaplasmi quia non littera vel syllaba43 scandendo aufertur: sed ne unquam scriberetur, libertate poetica provisum est. Unde illum Maronis versiculum:
&lt;poem&gt;
Nec tota tamen ille prior praeeunte carina.
&lt;/poem&gt;
Ita scandendum esse ratio probat, ut primo sit: ''Nec to'' spondeus, ''ta tamen'' dactylus, ''ille pri'' dactylus, ''or praee'' dactylus, abbreviata diphthongo propter vocalem quae sequitur, ''unte carina,'' dactylus et spondeus, [0167A] qui terminent. Quis enim audiat Victorinum docentem, ut scandamus44 ''unte carina,'' facientes synalepham in media parte orationis, quod nunquam fecere priores? Fit autem synalepha in omni parte versus, etiam in extrema, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
Sed rerum auctori nullus non cognitus ordo est.
&lt;/poem&gt;
Fit et post versum synalepha, quae ad sequentis versus caput intendat, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
Quae decus omne operum perimebant improba foedaque
Obice prospectum caecantia lumina complent. 
&lt;/poem&gt;
Sunt namque ultimi versus illius pedes dactylus et spondeus, ''Improba foeda,'' at primi sequentis per synalepham, ''que obice'' dactylus, ''prospectum'' spondeus.
 
==14. ''De episynalepha, vel diaeresi.''''' 
[0167B] Conjunctionem etiam solutionemque syllabarum, quam Graeci episynalepham et diaeresim vocant, ubi necesse est licitam scire metricum decet: conjunctionem videlicet qua duae de tribus; solutionem, qua duae de una syllaba efficiuntur. Cujus exemplum conjunctionis:
&lt;poem&gt;
Aedificant sectaque intexunt abiete costas.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
Custodes sufferre valent, labat ariete crebro
Janua . . . . .
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
Tenuia nec lanae per coelum vellera ferri.
&lt;/poem&gt;
 
''Abiete'' enim quatuor syllabas habet breves; stringe illud, et fit ''ab'' positione longa, quia ''a'' vocalis desinit [0167C]  in ''b'' et excipitur ab ''i'' loco consonantis posita. Sic et ''ariete,'' naturaliter brevis est ''a,'' junge ''r'' ad ipsam, junge ''i'' et ''e'' sibimet, et fit ''ar'' syllaba positione longa, quia sequitur ''i'' loco consonantis posita. Item ''tenuia,'' stringe ''ten,'' et fac ''u'' consonantem, et sic de tetrasyllabo proceleusmatico facies trisyllabum dactylum. Tale est et: ''Fluviorum rex Eridanus. Fluvio'' anapestus est; sed si facis stringendo unam syllabam ''fluv,'' alteram ''io,'' efficis de anapesto spondeum. Haec conjunctio sive solutio saepius in ''i'' vel in45 ''a'' litteris fit, quarum et in nostratibus poetis multa habes exempla, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
Sum profugus mundi, tanquam benedictus Jacob
&lt;/poem&gt;
Fortunatus: [0167D]  
&lt;poem&gt;
Dirigit: et Jacobos terra beata sacros.
&lt;/poem&gt;
Hic ''i'' et ''a'' discindit, ille conglutinat. Item Paulinus:
&lt;poem&gt;
Parietibus novitas latet intus operta vetustas.
&lt;/poem&gt;
''Parieti'' dactylum fecit de proceleusmatico, conglutinatis contra naturam ''a'' et ''r'' in unam syllabam, ''i'' et ''e'' in alteram. Item Sedulius disjunctis ''u'' et ''a:''
&lt;poem&gt;
Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
Prosper conjunctis:
&lt;poem&gt;
Nec Christi46 exemplo suavior exit odor.
&lt;/poem&gt;
Item Paulinus, divisis ''u'' et ''i'' juxta naturam:
&lt;poem&gt;
Conscia servitii quid gesseris, et cui tandem. 
&lt;/poem&gt;
 [0168A]  Fortunatus, connexis juxta licentiam poeticam:
&lt;poem&gt;
Cui tamen hoc opus est eum virginitatis honore,
     Ut placeat sponso mens moderata suo. 
&lt;/poem&gt;
Item, disjunctis eisdem in alio pronomine, Paulinus:
&lt;poem&gt;
Cum subito aut illis corda hostibus, aut huic ora.
&lt;/poem&gt;
Prosper, conglutinatis:
&lt;poem&gt;
Huic homo, si recte famulatur, proximus haeret.
&lt;/poem&gt;
Maro, ''e'' et ''i'' conjunctis:
&lt;poem&gt;
Tityre, pascentes a flumine reice capellas.
&lt;/poem&gt;
Item alibi sejunctis juxta naturam:
&lt;poem&gt;
Reice ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
Jungit, nisi fallor, et Paulinus easdem, ubi ait:
&lt;poem&gt;
Ast alii pictis accendunt lumina cereis. 
&lt;/poem&gt;
 [0168B]  Nisi forte dactylum in ultima versus regione contra morem posuisse dicendus est. Recipit et ''r'' littera solutionem, quamvis ordine dissimili; ibi enim, discussis sive conglutinatis vocalibus, syllaba contra naturam aut accrescit, aut interit: hic autem ea vocali, quae nequaquam ascripta est, in sono vocis assumpta superaccrescere tamen syllaba consuevit, ut:Illi continuo statuunt ter dena argenti.Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
Et spatii coepere et culminis incrementa.
&lt;/poem&gt;
Et rursus:
&lt;poem&gt;
Sic prope, sic longe sita culmina respergebat.
&lt;/poem&gt;
Et Prudentius, in Psychomachia, dixerat haec:
&lt;poem&gt;
. . . . . Et laeta libidinis interfectae. 
&lt;/poem&gt;
 [0168C]  Et idem in eadem:
&lt;poem&gt;
Palpitat atque aditu spiraminis intercepto.
&lt;/poem&gt;
 
Neque enim in quinta regione versus heroici spondeum ponere moris erat, sed ita tamen versus hujusmodi illos voluisse scandere reor, ut addita in sono vocali, quam non scribebant, dactylus potius quam spondeus existeret; verbi gratia, ''Interecepto, increementa, interefectae, resperigebat,'' et per synalepham ''denarigenti.'' Quod ideo magis ''r'' littera quam caeterae consonantes patitur47, quae quia durius naturaliter sonat, durior efficitur, cum ab aliis consonantibus excipitur, atque ideo sonus ei vocalis apponitur, cujus temperamento ejus levigetur asperitas: quod etiam in cantilenis Ecclesiasticis saepe in eadem [0168D]  ''r'' littera facere consueverunt, qui antiphonas vel responsoria, vel caetera hujusmodi, quae cum melodia dicuntur, rite dicere norunt. Sed et hoc commemorandum, quia cum nomina, quae in ''jus'' vel in ''ium'' terminantur, duo ''ii'' in genitivo habere debeant, casu duarum aeque syllabarum, metrici nonnunquam in eodem genitivo casu unam syllabam pro duabus proferunt, vel ablata videlicet una ''i'' de duabus, vel ambabus in unam syllabam geminatis, quamvis id fieri posse plurimi, Donato teste, negent; dicit enim Paulinus:
&lt;poem&gt;
Oblectans inopem sensu fructuque peculii. 
&lt;/poem&gt;
 [0169A]  Quod si quis dixerit hic eum more antiquo dactylum in fine posuisse versiculi, legat quod idem alibi dicitur:
&lt;poem&gt;
Excoluit bijugis laquearii et marmore fabri.
&lt;/poem&gt;
''Excolu'' dactylus, ''it biju,'' dactylus, ''gis laque'' dactylus. Quis est ergo pes quartus? ''arii et,'' habet enim quatuor syllabas, longam, brevem, et duas longas. Epitritus in heroico versu esse non potest, forte ergo spondeus est, absumente synalepha duas vocales superventu unius; quod non facile vel a grammaticis permissum, vel a poetis usurpatum invenies, tametsi dixerit Fortunatus:
&lt;poem&gt;
Vincentii Hispania surgit ab arce decus.
&lt;/poem&gt;
 
Cujus scansio versus par est praefati, nisi forte regulam Lucilii secuti sunt, qui ''Lucilium'' et ''Aemilium'' [0169B]  et caetera nomina, quae ante ''u'' habent ''i'' , non solum in vocativo, sed etiam in genitivo casu per unum ''i'' scribi posse existimant.
 
==15. ''Quod et auctoritas saepe et necessitas metricorum decreta violet.''==
 
Attamen intuendum est nobis, quia et auctoritas nonnunquam et necessitas metricae disciplinae regulas licite contemnit. Necessitas quidem in his verbis, quae non aliter in versu poni possunt, ut sunt ea quae quatuor syllabas breves habent, ut ''Italiam, basilica, religio;'' vel tres primas breves, ut ''reliquiae;'' vel unam in medio brevem, ut ''veritas, trinitas,'' quae neque dactylum consuetum, neque spondeum facere possunt, quod in propriis nominibus maxime solet evenire. Hujus exemplum: [0169C]  
&lt;poem&gt;
Italiam sequimur fugientem, et mergimur undis.
&lt;/poem&gt;
Litteram ''i'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter Italiam, quam saepius erat nominaturus, appellare valebat, nisi aut syllabam, quae natura brevis erat, produceret, aut tribrachym loco dactyli poneret. Sic cum, de apibus loquens, alvearia nominare vellet, necessitate posuit antibacchium in versu dactylico, ut:
&lt;poem&gt;
Seu lento fuerint alvearia vimine texta
&lt;/poem&gt;
Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
Qui simul ac sancta pro religione coistis.
&lt;/poem&gt;
''Re'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter hoc nomen versus hexameter recipere valebat. Tale est et illud ejusdem:
&lt;poem&gt;
Basilicis haec juncta tribus patet area cuncti 
&lt;/poem&gt;
[0169D] Namque alibi pro brevi ponitur eadem syllaba, dicente Fortunato:
&lt;poem&gt;
Hic Paulina, Agnes, Basilissa, Eugenia48 regnat.
&lt;/poem&gt;
His et aliis hujusmodi necessitatibus credo factum, quod de libro beati Job loquens Hieronymus, cum dixisset, eum maxima ex parte versibus hexametris apud Hebraeos esse descriptum, addidit: ''Qui, dactylo spondeoque carentes, propter idioma linguae crebro recipiunt et alios pedes eorumdem quidem temporum, sed non earumdem syllabarum.'' Auctoritate autem contemnitur regula grammaticorum, ut Sedulius in [0170A] clausula carminis, cujus supra meminimus, cum dixisset:
&lt;poem&gt;
Gloria magna Patri, semper tibi gloria, Nate,
&lt;/poem&gt;
Subdit:
&lt;poem&gt;
     Cum sancto Spiritu gloria magna Patri.
&lt;/poem&gt;
 
Spiritus enim primam syllabam habet longam. Unde vera scansio versus istius haec est: ''cum san'' spondeus, ''cto spiri'' antibacchius, et non dactylus; sed poeta, ut gloriam sanctae et individuae Trinitatis clara voce decantaret, neglexit regulam grammaticae dispositionis. Idem ipse in carmine Paschali:
&lt;poem&gt;
Sic ait ipse docens: Ego in Patre et Pater in me.
&lt;/poem&gt;
 
Sic enim scanditur: ''Sic ait'' dactylus, ''ipse do'' dactylus, ''cens e'' trocheus, ''gin pa'' spondeus, ablato ''o'' per synalepham. Aut si scandere vis ''cens ego,'' et facere [0170B]  dactylum, contra morem ipsius Sedulii, quem per omnia servavit, agis ut immunis stet vocalis altera superveniente vocali. Idem in eodem opere:
&lt;poem&gt;
Clarifica, dixit, nomen tuum, magnaque coelo.
&lt;/poem&gt;
 
In quo ut veritatem dominici sermonis apertius commendaret, postposuit ordinem disciplinae saecularis. Idem iterum:
&lt;poem&gt;
Scribitur et titulus: Hic est rex Judaeorum;
&lt;/poem&gt;
quod quomodo scandendum judicaverit, videat qui potest, utrum ''Judaeorum'' duos spondeos quinta et sexta regione contra morem, an solutis syllabis, juxta quod supra monstravimus, dactylum fieri voluerit et spondeum.
 
==16. ''Ut prisci poetae quaedam aliter quam moderni proposuerint.''==
 
[0170C] Nam et in exemplis antiquorum inveniuntur alii quoties duo spondei in fine versus sicut et duo dactyli nonnunquam, ut sunt illa Maronis:
&lt;poem&gt;
At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Aut leves ocreas lento ducunt argento.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis hoc rarissime inveniatur, nisi ita ordinatum, ut et dactyli, qui in fine est, ultima syllaba per synalepham sequenti versui jungatur; et spondeus, qui in quinta regione est, ''r'' litteram habeat alteri consonanti, vel praepositam, vel subjectam, cujus duritia per adjectam vocalem levigata, dactylus sentiatur in sono, cum appareat spondeus in scripto, quod utrumque ut fiat, exemplis supra monstravimus, quia et aliis in metrico opere regulis multum [0170D]  libere utebantur, quas moderni poetae distinctius ad certae normam definitionis observare maluerunt. Nam et vocalem brevem quae ''q'' et ''u'' et vocali qualibet exciperetur voluerunt esse communem, ut Lucretius:
&lt;poem&gt;
Quae calidum faciunt aquae tactum atque vaporem.
&lt;/poem&gt;
Et vocalem in fine verbi brevem quae exciperetur a consonante et liquida inter communes syllabas deputarunt, ut Virgilius:
&lt;poem&gt;
Aestusque pluviasque et agentes frigora ventos.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Si tibi lanitium cura est, primum aspera sylva
Lappaeque tribulique absint: fuge pabula laeta.
&lt;/poem&gt;
 
[0171A] Quod nunc poetae in eadem parte orationis, ut supra docuimus, magis fieri oportere decernunt. Idem vocalem in fine verbi correptam quae excipitur a littera ''z'' inter communes syllabas deputavit, ut: ''Eurique Zephyrique tonat domus.'' Qui eadem libertate synalepha utebatur, si quidem et ''m,'' ubi voluit in fine verbi positam a supervenientis vocalis absumptione reservavit, ut: ''Iterum iterumque movebo.'' Et longam vocalem longam remanere permisit, ut:
&lt;poem&gt;
Sit pecori apibus quanta experientia parcis.
&lt;/poem&gt;
Et longam cum voluit, breviavit, ut:
&lt;poem&gt;
Et multum formosa vale, vale, inquit, Iola.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
Credimus an qui amant ipsi sibi somnia fingunt.
&lt;/poem&gt;
Et diphthongum reservavit, ut: [0171B]  
&lt;poem&gt;
Ulla moram fecere neque Aoniae Aganippae.
&lt;/poem&gt;
Et eamdem breviavit, ut: ''Insulae Ionio in magno;'' quae cuncta posteriores poetas, ut dixi, distinctius observare reperies.
 
==17. ''De metro Phalecio.''==
 
Verum quia de metro heroico quae videbantur, tractavimus, libet et aliorum genera metrorum, ea duntaxat quae magis usui49 habere reperimus, parumper commemorare. Est igitur metrum dactylicum Phalecium pentametrum, quod constat ex spondeo et dactylo et tribus trocheis. Hujus exemplum,
&lt;poem&gt;
Cantemus Domino Deoque nostro,
Cui50 gloria cum honore pollens,
Sese magnificis decorat actis,
Dum currus celeres Aegyptiorum, [0171C]  
Junctis equitibus gravique turba,
Rubri marmoris enecat fluentis,
Adjutor51 validae meae salutis,
Plebem de medio tulit profundo.
Custos et genitor salusque vera
Hic est, hic dominus meus et altor,
Ipsum conspicua sacrabo laude,
Est qui progenitor mei parentis.
Ipsum vocibus arduis fatebor,
Qui bellum tulit obruitque fortes,
Dignus nomine quo Deus vocatur.
&lt;/poem&gt;
 
==18. ''De metro Sapphico.''==
 
Metrum dactylicum Sapphicum pentametrum constat ex trocheo, spondeo, dactylo et duobus trocheis, cui metro post tres versus comma heroicum subjungitur. Hoc metro sanctus antistes Paulinus sextum beati confessoris Felicis librum composuit, cujus principium est: [0171D]  
&lt;poem&gt;
Jamne abis et nos properans relinquis,
Quos tamen sola regione linquis
Semper adnixa sine fine tecum
     Mente futurus. 
&lt;/poem&gt;
Et paulo post dicit:
&lt;poem&gt;
Sicut Aegypto praeeunte quondam,
Noctis et densae tenebris operta,
Qua Dei52 jussu sacra gens agebat,
     Lux erat orbi.
 
Quae modo in toto species probatur,
Orbe, cum sanctae pia pars fidei
Fulgeat Christo, reliquos tenebris
     Obruat error.
 
Sic53 mea qua se feret actus hora, [0172A]  
Cuncta Niceta Dominus secundet,
Donec optatam patriam vehatur
     Laetus ad urbem.
 &lt;/poem&gt;
 
==19. ''De metro tetrametro catalectico.''==
 
Metrum dactylicum tetrametrum catalecticum constat ex spondeo, dactylo, catalecto, dactylo, spondeo; quo usus est sanctus Ambrosius in precatione pluviae, cujus exordium hoc est:
&lt;poem&gt;
Squalent arva soli pulvere multo;
Pallet siccus ager, terra faciscit;
Nullus ruris honos, nulla venustas,
Quando nulla viret gratia florum;
Tellus dura sitit nescia roris,
Fons jam nescit aquas, flumina cursus.
&lt;/poem&gt;
Cujus finis hic est:
&lt;poem&gt;
Jam coelos reseres arvaque laxes,
Fecundo, placidus, imbre rogamus;
Eliae meritis impia54 foeda [0172B]  
Donasti pluviam, nos quoque dones.
&lt;/poem&gt;
 
Idem usus est eodem metro in postulatione serenitatis, quod ita incipit:
&lt;poem&gt;
Obduxere polum nubila coeli,
Absconduntque diem sole fugato,
Noctes continuas sidere nudas.
&lt;/poem&gt;
At finis ita:
&lt;poem&gt;
Jesu, parce tua morte redemptis:
Prior diluvium protulit aetas,
Ut mundaret aqua crimina terrae;
Sed mundata tuo sanguine terra est,
Jam nunc missa ferens ore columba,
Ramum pacificae munus olivae,
Exutas liquido flumine terras,
Laeto significet lapsa volatu.
&lt;/poem&gt;
 
==20. ''De metro iambico hexametro.''==
 
Metrum iambicum hexametrum recipit iambum locis omnibus; tribrachym locis omnibus praeter novissimum; [0172C]  spondeum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus; pyrrichium loco tantum ultimo. Quo nobilissimus Hispanorum scholasticus, Aurelius Prudentius Clemens scripsit prooemium Psychomachiae, id est, librum qui est de virtutum vitiorumque Pugna, heroico carmine composuit; ita enim inchoat:
&lt;poem&gt;
Senex fidelis prima credendi via
Abram, beati seminis serus pater,
Adjecta cujus nomen auxit syllaba,
Abram parenti dictus, Abraham Deo
 &lt;/poem&gt;
 
==21. ''De metro iambico tetrametro.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum recipit iambum locis omnibus, spondeum tantum locis imparibus. Quo scriptus est hymnus Sedulii,
&lt;poem&gt;
A solis ortus cardine, [0172D]  
Ad usque terrae limitem,
Christum canamus principem.
&lt;/poem&gt;
Sed et Ambrosiani eo maxime currunt:
&lt;poem&gt;
Deus creator omnium
Jam surgit hora tertia,
Splendor paternae gloriae,
Aeterne rerum conditor.
&lt;/poem&gt;
Et caeteri perplures. In quibus pulcherrimo est decore compositus hymnus beatorum martyrum, cujus loca imparia55 spondeus, iambus tenent paria; cujus principium est:
&lt;poem&gt;
Aeterna Christi munera,
Et martyrum victorias, [0173A]  
Laudes ferentes debitas
Laetis canamus mentibus.
&lt;/poem&gt;
 
Recipit hoc metrum aliquoties, ut scribit Mallius Theodorus, etiam tribrachym locis omnibus, praeter novissimum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus. Unde est:
&lt;poem&gt;
Geminae gigas substantiae
Alacris ut currat viam.
&lt;/poem&gt;
Caeterorum raro habemus exempla.
 
==22. ''De Metro Anacreontio.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum56 Colophon, quod Anacreontium dicunt, recipit anapestum, duos iambos et semipedem; quo usus est Prosper Tyro in principio exhortationis ad conjugem, ita dicens:
&lt;poem&gt;
Age jam, precor, mearum
Comes irremota rerum
Trepidam brevemque vitam [0173B]  
Domino Deo dicamus.
Celeri vides rotatu
Rapidos dies meare,
Fragilisque membra mundi
Minui, perire, labi.
Fugit omne quod tenemus,
Neque fluxa habent recursum,57 
Cupidasque vana mentes
Specie trahunt inani.
Ubi nunc imago rerum est,
Ubi sunt opes potentum,
Quibus occupare captas
Animas fuit voluptas?
&lt;/poem&gt;
 
==23. ''De metro trochaico.''==
 
Metrum trochaicum tetrametrum, quod a poetis Graecis et Latinis frequentissime ponitur, recipit locis omnibus trocheum, spondeum omnibus praeter tertium. Currit autem alternis versiculis, ita ut prior [0173C]  habeat pedes quatuor, posterior pedes tres et syllabam. Hujus exemplum totus hymnus ille pulcherrimus:
&lt;poem&gt;
Hymnum dicat turba fratrum,
Hymnum cantus personet,
Christo regi concinentes,
Laudes demus debitas.
&lt;/poem&gt;
 
In quo aliquando et tertio loco prioris versiculi spondeum reperies, ut:
&lt;poem&gt;
Factor coeli, terrae factor,
Congregator tu maris.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Verbis purgas leprae morbos.
 &lt;/poem&gt;
 
==24. ''De rhythmo.''==
 
Haec de metris eminentioribus commemorasse sufficiat, quorum exempla copiosiora apud scriptores invenimus; praeterea sunt metra alia perplura quae in libris Centimetrorum simplicibus monstrata [0173D]  exemplis quisquis cupit, reperiet. Reperiuntur quaedam et in insigni illo volumine Porphyrii poetae,58 quod ad Constantinum Augustum missum meruit de exsilio liberari. Quae quia pagana erant, nos tangere non libuit. Videtur autem rhythmus metris esse consimilis, quae est verborum modulata compositio non metrica ratione, sed numero syllabarum ad indicium aurium examinata, ut sunt carmina vulgarium poetarum. Et quidem rhythmus sine metro esse potest, metrum vero sine rhythmo esse non potest: quod liquidius ita definitur. Metrum est [0174A]  ratio cum modulatione; rhythmus modulatio sine ratione: plerumque tamen casu quodam invenies etiam rationem in rhythmo non artificis moderatione servatam, sed sono et ipsa modulatione ducente, quem vulgares poetae necesse est rustice, docti faciant docte; quomodo et ad instar iambici metri pulcherrime factus est hymnus ille praeclarus:
&lt;poem&gt;
Rex aeterne Domine,
Rerum creator omnium
Qui eras ante secula
Semper cum patre filius
&lt;/poem&gt;
Et alii Ambrosiani non pauci. Item ad formam metri trochaici canunt hymnum de die judicii per alphabetum:
&lt;poem&gt;
Apparebit repentina
Dies magna Domini,
Fur obscura velut nocte [0174B]  
Improvisos occupans.
&lt;/poem&gt;
 
==25. ''Quod tria sunt genera poematis.''==
 
Sane quia multa disputavimus de poematibus et metris, commemorandum in calce quia poematum genera sunt tria; aut enim activum vel imitativum est, quod Graeci dramaticon vel59 micton appellant; aut enarrativum, quod Graeci exegematicon vel apangelticon nuncupant; aut commune vel mistum, quod Graeci coenon vel micton vocant. Dramaticum est, vel activum, in quo personae loquentes introducuntur, sine poetae interlocutione, ut se habent tragoediae et fabulae. Drama enim, Latine fabula dicitur; quo genere scripta est illa Ecloga,
&lt;poem&gt;
Quo te, Moeri, pedes, an quo via ducit in urbem. 
&lt;/poem&gt;
[0174C] Quo apud nos genere Cantica canticorum scripta sunt, ubi vox alternans Christi et Ecclesiae, tametsi non hoc interloquente scriptore, manifeste reperitur. Exegematicon est, vel enarrativum, in quo poeta ipse loquitur sine ullius interpositione personae, ut sunt tres libri Georgici toti, et prima pars quarti; item Lucretii carmina, et his similia. Quo genere apud nos scriptae sunt Parabolae Salomonis et Ecclesiastes, quae in sua lingua, sicut et Psalterium, metro constat esse conscripta. Coenon est, vel micton, in quo poeta ipse loquitur, et personae loquentes introducuntur, ut sunt scripta et Ilias et Odyssea Homeri, et Aeneis Virgilii; et apud nos historia beati Job, quamvis haec in sua lingua non tota poetico, [0174D] sed partim rhetorico, partim sit metrico vel rhythmico scripta sermone.
 
Haec tibi, dulcissime fili, et collevita Cuthberte, diligenter ex antiquorum opusculis scriptorum excerpere curavi, et quae sparsim reperta, diutino labore collegeram, tibi collecta obtuli, ut quemadmodum in divinis litteris statutisque ecclesiasticis imbuere studui, ita60 etiam metrica arte, quae divinis non est incognita libris, te solerter instruerem: cui etiam de figuris vel modis locutionum quae a Graecis schemata vel tropi dicuntur, [0175A]  parvum subjicere libellum non incongruum duxi; tuamque dilectionem sedulus exoro ut lectioni [0176A]  operam impendas, illarum maxime litterarum in quibus nos vitam habere credimus sempiternam.</text>
      <sha1>rtfyju72j8hs12fcx8glssylicz1rj7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267520</id>
      <parentid>267519</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T13:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66798" sha1="0gkbfrsanyzrchfvx75jx3lm0wzanzg" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De arte metrica
|OperaeWikiPagina=
|Annus= saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[https://artflsrv04.uchicago.edu/philologic4.7/PLD/navigate/3009/2 Patrologia Latina Database]
}} 
''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]''
 
==1. ''De littera.''== 
[0149D] Qui notitiam metricae artis habere desiderat, primo [0150D]  necesse est distantiam litterarum syllabarumque sedulus discat. Sunt autem Latinae omnes viginti et [0151A]  una: ex quibus quinque vocales appellantur, ''a, e, i, o, u,'' caeterae omnes consonantes; at de iisdem consonantibus septem dicuntur semivocales, ''f, l, m, n, r, s, x,'' caeterae novem mutae, ''b, c, d, g, h, k, p, q, t; y'' autem sextam vocalem, et ''z'' decimam septimam consonantem, propter Graeca verba, quibus consuete utimur, assumpsere Latini: neque enim aliter ''typum,'' vel ''zelum,'' vel caetera hujusmodi, quomodo scriberent, habebant.
 
Qui etiam post perceptionem Dominicae fidei, η, χ, ρ, α, ω, Graecas litteras, etsi non in alphabeti ordinem recipiunt, divinis tamen paginis inditas continent: η videlicet, quae duplici apud eos figura scribitur, quomodo apud Latinos littera H, intromittentes, propter auctoritatem nominis ''Ihesu;'' χ et ρ, [0151B]  propter nomen ''Christi;'' α, et ω, propter auctoritatem dominici sermonis, ''Ego sum'' α ''et'' ω; α etenim tantum nomine discrepat, caeterum et figura et potestate nostrum ''a'' aequiparat; ρ Graecorum, ab ''r'' nostro et figura distat et nomine. Porro η et ω hoc a nostris differunt, quod semper longae sunt, nostrae autem omnes vocales sunt dichronae, hoc est, et brevibus syllabis habiles, et longis, quomodo et illorumα, ι, υ ; nam ε et ο semper apud illos breves natura permanent.
 
Itaque omnes litterae quibus utimur sunt viginti et septem, vocales videlicet octo, et consonantes undeviginti; sed et de his vocalibus ''i'' et ''u'' plerumque in consonantium potestatem transeunt, cum aut ipsae [0151C]  inter se geminantur, ut ''jumentum, vinum,'' aut cum aliis vocalibus junguntur, ut ''janua, jecur, jocus, vanitas, veritas, volatus. V'' quoque nonnunquam sibi ipsa praeponitur, ut ''vultus;'' sed et alterum consonantis locum tenet, cum vel Latine ''aurum,'' vel ''Evangelium'' Graece nominamus. Mirum autem quare dixerit Donatus eam interdum nec vocalem, nec consonantem haberi, cum inter ''q'' litteram consonantem et alteram vocalem constituitur, ut ''quoniam, quidem;'' nisi forte quia tam leniter tunc effertur, ut vix sentiri queat. Videtur autem non esse firma ratio: quam ejus sententiam exponentes Pompeius vel Sergius, dicunt eam consonantem esse non posse, quia habet ante se alteram consonantem, id est, ''q;'' vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis, ut ''quare, quomodo;'' [0151D] et ob id eam tunc non esse litteram scribunt. Quid enim? numquid, quando scribimus ''statim,'' dicendum est ''t'' consonantem esse non posse, quod ante se habeat alteram consonantem, id est ''s;'' imo et vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis? Et cum dicimus ''stratum, r'' esse litteram fatendum est, cum et vocalis sequatur, et duae praecedant consonantes: ''t'' quoque nihilominus consonantem, cum eam et praecedat alia consonans, et sequatur. ''I'' autem hoc proprium habet inter vocales ut quoties, locum tenens consonantis, alteram ante se in eadem [0152A] parte orationis habet vocalem, hanc et si natura brevis erat, semper eam positione faciat longam, ut ''majus, perjurium,'' unde et ''duplex'' appellatur. ''X'' quoque littera consonans ejusdem potestatis, ''duplex'' nuncupatur, ut ''axis.'' Sunt et liquentes litterae quatuor, ''l, m, n, r,'' quae diverso quidem modo, sed certa ratione plerumque in metro solitam consonantium vim amittere solent, et nonnunquam breves natura syllabas inveniuntur reddere longas.
 
==2. ''De syllaba.''==
 
Syllaba est comprehensio litterarum, vel unius vocalis enuntiatio, temporum capax, quia omnis syllaba aut brevis est, et tempus recipit unum, quod atomum metrici vocant, ut ''pater;'' aut longa est, et duo recipit tempora, ut ''mater.'' Hic enim ''ma,'' cum [0152B]  dicimus ''mater,'' longitudinem sui circumflexus tantum temporis bis occupat, quantum ''pa'' semel, cum acute dicitur ''pater.'' Sunt igitur longae syllabae, sunt breves, sunt communes; sed longae duobus modis fiunt, natura et positione. Natura quidem bifarie, aut productione videlicet singularum vocalium, ut ''navis, sedes, finis, omen, unus;'' aut duarum conjunctione, quod diphthongum vocant, ut ''aevum, poena, augustus, Eurus, hei:'' ut Arator:
&lt;poem&gt;
Hei mihi! jam video subitis lapsura ruinis.
Condita fama diu templi quoque nobilis aedem.
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum dicimus ''Tydeus Tydei,'' ubi ''e'' et ''i'' non separamus, sed conjunctim proferimus, ne quintam potius quam1 primam declinationem significet: hoc Graeca nomina sortiuntur; in Latinis non invenitur [0152C]  haec diphthongus. Positione autem longae fiunt syllabae modis sex: cum correpta vocalis aut in duas desinit consonantes, ut ''ast;'' aut in unam duplicem, ut ''dux;'' aut in unam desinit consonantem, et excipitur ab altera, ut ''arca;'' aut excipitur ab ''x'' duplici consonante, ut ''axis;'' aut ab ''i'' loco consonantis posita, ut ''Troia,'' quae positio nonnunquam in metris2 tres dividitur syllabas ut est illud,
&lt;poem&gt;
Arma virum tabulaeque et Troia gaza per undas;
&lt;/poem&gt;
 
aut desinit in consonantem, et excipitur ab ''i'' vel ''u'' positis in loco consonantium, ut ''advena, adjumentum.''
 
Breves vero sunt syllabae quae horum nihil habuerint; quod vero quidam inter longas syllabas non [0152D]  3 annumerant, dum autumant, cum correpta vocalis excipitur a duplici littera ''z'' ut ''Mezentius,'' aut a duabus consonantibus, ut ''acre'' vel ''acris,'' falluntur. Nam et ''z'' quoties in eadem parte orationis brevem sequitur vocalem, potest eam producere, si ita voluerit poeta, ut ''gaza.'' Cum vero parte aliqua orationis in brevem vocalem terminata, sequens sermo a littera ''z'' incipit, nullam producendi habet potestatem; unde est: ''Et nemorosa Zacynthus.''
 
Et ''r'' littera liquens eodem modo sicut et ''l,'' cum in medio sermone brevem sequitur vocalem, praecedente [0153A]  qualibet consonante, potest hanc poetica licentia facere longam; cum vero utralibet liquida sequens consonantem in capite fuerit sermonis, non potest longam facere vocalem, quae in fine verbi praecedentis naturaliter brevis extiterat. Sunt item syllabae quae utroque modo et natura, scilicet, et positione, longae sunt, ut ''dens, gens,'' 4 ''mons, fons, frons.''
 
==3. ''De communibus syllabis.''==
 
Communes autem syllabae modis fiunt novem, quibus aut naturaliter longae, poetica licentia, in breves, aut naturaliter breves transferuntur in longas. Brevis quippe transfertur in longam, cum correpta vocalis in eodem verbo a duabus excipitur consonantibus, quarum posterior est liquida. Est enim brevis in hoc natura, ut: ''Mens tenebris'' 5 ''operta suis.'' Est [0153B] longa positione in hoc: ''Mortisque tenebras.'' In quo Sergius modo injusto utitur exemplo: ''Neve flagello.'' FLAGELLUM enim in capite verbi habet liquidam litteram consonanti subjectam, praepositio nunquam brevem natura syllabam verbi praecedentis potest facere longam.
 
Item natura brevis syllaba ad votum poetarum transferri potest in longam, cum correpta vocalis in consonantem desinit, et excipitur ab ''h'' littera. Est natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
Porcinum tenuere gregem, niger hispidus6 horret.
&lt;/poem&gt;
Est voluntate poetae longa in hoc,
&lt;poem&gt;
Vir humilis moesto dejectus lumine terram.
&lt;/poem&gt;
Et item: [0153C]  
&lt;poem&gt;
Mors fera per hominem miserum sibi subdidit orbem.
&lt;/poem&gt;
Ubi item quidam grammaticorum dubium exemplum ponunt: ''Terga fatigamus hasta.'' Nam etsi non ''h'' sequeretur ''mus,'' tamen esse posset longa, poetica licentia, quia plenis pedibus superfuit, sicut hoc, quod item ponunt, est:
&lt;poem&gt;
Omnia vincit amor, et nos cedamus amori.
&lt;/poem&gt;
Ubi ''mor'' ideo potuit produci, quia post emensos pedes integros, partem terminat orationis, tametsi vocalis sequatur.
 
Tertius modus est syllabae communis, cum verbum aliquod in vocalem desinens correptam excipitur a duabus consonantibus, quarum prior sit ''s.'' Est enim natura brevis in hoc Fortunati: [0153D]  Ordinibus variis alba smaragdus inest.Est positione longa in hoc Sedulii:
&lt;poem&gt;
Adveniat regnum jam jamque scilicet illud
&lt;/poem&gt;
 
Cum vero ''s'' in capite verbi fuerit consonanti alii subjecta, nequaquam potest ultimam verbi prioris syllabam producere, quae in brevem desierat: ut Sedulius,
&lt;poem&gt;
Stare choro et placidis coelestia psallere verbis.
&lt;/poem&gt;
Et Fortunatus:
&lt;poem&gt;
Vocibus alternis divina poemata psallunt.
&lt;/poem&gt;
 
[0154A] Falsoque definivit Pompeius ''s'' non posse liquescere, nisi ipsa antecedat, ut: ''Ponite spes sibi quisque suas.'' Hanc Virgilius et in medio verbo alteri consonanti praepositam, ubi commodum duxit, liquentium more transiliit:
&lt;poem&gt;
Hortatur Mnestheus: Nunc nunc insurgite remis.
&lt;/poem&gt;
 
Nisi forte hunc versum ita scandendum putamus, ut sit ''Horta'' spondeus, ''tur Mne'' spondeus, ''stheus nunc'' spondeus, conjunctis scilicet vocalibus, quod diphthongum vocant. Unde bene Donatus, cum de liquentibus litteris loqueretur, dixit specialiter de ''h'' et ''s'' littera: Suae cujusdam potestatis est, quae in metris plerumque vim consonantis amittit.
 
Est enim modus quartus syllabae communis, cum post pedem quemlibet una syllaba brevis remanserit [0154B]  de verbo, quae vel in vocalem desinens excipiatur a consonante verbi sequentis, vel in consonantem desinens excipitur a littera vocali. Est enim natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
 
Est longa, permissu poetico in hoc:
&lt;poem&gt;
Frondea ficus erat, cujus in robore nullum.
&lt;/poem&gt;
 
Quod genus syllabae inter longas vel omnino refugiendum, vel parcissime usurpandum est. Unde et in recentioribus poetis non facile ejus invenies exemplum, quamvis et apud Virgilium non rarissimum, apud Homerum non frequentissimum reperiatur.
 
Quintus modus est, cum pars orationis desinit in diphthongum, sequente statim vocali. Est enim per [0154C]  naturam longa in hoc, ''Musae Aonides;'' est per licentiam brevis in hoc, ''Insulae Ionio in magno,'' quod posteriores poetae magis in una parte orationis fieri voluerunt; unde hujus7 et nostratibus facile poematibus invenies. At cum diphthongus a vocali alterius vocabuli excipitur, tum hanc per synalepham8 transiliendam esse dicebant, ut Prosper in praefatione Epigrammatum:
&lt;poem&gt;
Nec nostrae hoc opis est, sed ab illo sumitur hic ros,
Qui siccam rupem fundere jussit aquas.
&lt;/poem&gt;
 
Sextus modus est, ut Donatus ait, cum producta vocalis est, vocali altera consequente. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
O utinam in thalamos invisi Caesaris issem.
&lt;/poem&gt;
 
[0154D] Brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
Te Corydon, o Alexi; trahit sua quemque voluptas.
&lt;/poem&gt;
 
Quod moderni versificatores in eadem potius parte orationis consuerunt facere, ut:
&lt;poem&gt;
Eoi venere magi, saevumque tyrannum.
Splendidus auctoris de vertice fulget Eous.
&lt;/poem&gt;
 
Et rursus longa est per naturam ita:
&lt;poem&gt;
Angelus intactae cecinit properata Mariae.
&lt;/poem&gt;
 
Brevi per licentiam ita:
&lt;poem&gt;
Exultat, Maria, cum prima affamina sensit.
&lt;/poem&gt;
 
Aut cum longa vocalis, vel etiam brevis9 quo [0155A]  partem terminat orationis, excipitur a vocali alterius verbi, priorem per synaloepham absumunt, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
Nam si te virtute tua ad coelestia credas
Scandere, de superis pulsus ad ima cadis.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis et Arator, imitatus veteres, dixerit:
&lt;poem&gt;
O utinam nostris voluisses fida juventus
Consiliis parere prius, ne littora Cretae
Linqueres, insanam rabiem passura profundi.
&lt;/poem&gt;
 
Septimus modus est, cum pronomen ''c'' littera terminatum vocalis statim sequitur. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
Non quia qui summus Pater est, et Filius hic est:
Sed quia quod summus Pater est, et Filius hoc est,
&lt;/poem&gt;
brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
Hic vir hic est, tibi quem promitti saepius audis.
&lt;/poem&gt;
Sed et adverbium ''c'' littera terminatum, communem [0155B]  syllabam facit. Est enim longa in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
Donec aspirante Deo conatibus aegris.
&lt;/poem&gt;
 
Brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
Ut morbo obsessis praestanda est cura medendi,
Donec in aegroto corpore vita manet.
&lt;/poem&gt;
 
Octavus modus est, cum correptam vocalem in eadem parte orationis sequitur ''z,'' consonans Graeca duplex. Est enim longa in hoc Juvenci:
&lt;poem&gt;
Difficile est terris affixos divite gaza.
&lt;/poem&gt;
Est brevis in hoc ejusdem:
&lt;poem&gt;
Et gaza distabat rerum possessio fulgens.
&lt;/poem&gt;
 
Nonus modus est quo, omnis syllaba novissima versus in quocunque metro indifferens est, quae Graece ἀδιάφορος, et ad voluntatem poetae vel correpta producitur, [0155C]  vel corripitur producta; quod frequentius est quam ut exemplis indigeat. Sciendum est autem quod ''x'' littera duplex nunquam facit communem syllabam, sed cum in eodem verbo sequitur vocalem, semper eam habet longam aut natura, ut ''pax, lex, lux, rex, vox;'' aut positione, ut ''fax, nex, nix, nox, nux,'' et ''exul, exitus'' et ''exitium.'' Cum vero in primordio verbi fuerit, non potest producere ultimam syllabam prioris verbi, quod in brevem desierat vocalem, ut:
&lt;poem&gt;
Pontibus instratis conduxit littora Xerxes.
&lt;/poem&gt;
 
''N'' quoque littera pari ratione (nisi fallor) cum in medio verbo consonanti alteri fuerit subjecta, praecedentem syllabam sive natura seu positione semper [0155D]  longam habet, ut ''regna, calumnia.'' Cum vero in primordio verbi fuerit alii subjecta consonanti, ut ''Cneus, gnarus,'' profecto ultimam syllabam verbi prioris, si in brevem desierit vocalem, brevem hanc ut fuerat remanere permittit, neque ullam producendi habet potestatem, Prospero teste, qui ait:
&lt;poem&gt;
Nec tamen10 hoc toto depellit corpore gnarus
   Naturam errantum dividere a vitiis.
&lt;/poem&gt;
 
Unde et inter liquidas annumeratur, tametsi non ita ut ''b'' vel ''r,'' quae communes syllabas facere solent.
 
==4. ''De primis syllabis.''==
[0156A] 
Haec de differentia syllabarum paucis dicta sint, quas suis etiam exemplis ipse plurimum discernere potest, qui scansionem versus heroici discere curaverit. Sed qui necdum ad hoc pervenit, hunc interim hortamur syllabas omnium partium orationis ex principio versuum heroicorum diligentius scrutetur. Omnis enim versus hexameter, qui sex pedibus, et pentameter qui quinque pedibus constat, primam syllabam longam habet, quia vel a spondeo vel a dactylo incipit, quorum prior pars [tollendum ''pars'' ] duabus longis syllabis consistit, ut ''dicens;'' secundus longa et duabus brevibus, ut ''dicimus;'' et omnino cum Codicem hexametri vel elegiaci carminis assumis in manus, quamcunque paginam aperiens inspexeris, quemcunque versum arripiens legeris, [0156B]  absque ulla dubitatione primam syllabam aut natura aut positione longam invenies, quia nimirum sive spondei sive dactyli constat esse principium. Item prima saepe syllaba ex compositione figurae deprehenditur, ut si nescias qualis sit ''pius,'' ex compositione, quae est ''impius,'' qualis sit ''pius'' cognoscitur, licet in aliquibus hoc fallat. Nam cum dicimus ''nubere, nu'' longa est; item cum dicimus innuba vel pronuba, fit brevis ''nu'' in compositione; item ''lux lucis,'' longa est ''lu; lucerna'' brevis est. Item ''homo'' brevis est ubique, ''humanus'' longa. ''Itur in antiquam sylvam,'' 11 longa est. ''Superumque ad lumen iturus,'' 12 brevis est: sed hoc inveniri raro contingit; verum si quaelibet pars orationis praepositionibus componatur, primas syllabas ex his [0156C]  cognoscimus. Nam talis manebit fere omnis composita syllaba, qualis et ipsa praepositio fuerit, ut ''deceptus, abundans. De,'' videlicet longa et13 ''a'' brevis. Item ex ipsis praepositionibus ''ad'' et ''ob, in'' et ''sub,'' diverse in verbis ponuntur; nam corripiuntur cum crescendo14 dissyllaba reddunt, ut ''adit, obit, init, subit.'' Indifferenter sunt cum trisyllaba faciunt, ut15 ''adjicit, objicit, injicit, subjicit.'' Producuntur tantum cum tetrasyllaba ex se reddunt, ut ''adjicio, objicio, injicio, subjicio.'' Item producuntur quae per ''prae'' et per ''quae'' in primis syllabis scribuntur; breviantur vero ''precium, precor, premo, prehendo, queror,'' hoc est, querelam depono, et quae ex his per derivationem, vel declinationem, vel compositionem, fieri possunt; et ''que'' conjunctio; item contra, breviantur ex iisdem praepositionibus [0156D]  in compositione, ut ''dehinc, profectus, professus, profusus, profatus, proavus, pronepos,'' et caetera. Sunt item aliquanta verba quae primas syllabas temporum ratione permutant, quae subter collecta in omni praeterito perfecto,16 et vel in omni praeterito plusquamperfecto, vel in uno futuro modi tantum conjunctivi producuntur,17 caeteris autem modis et temporibus breviantur, ut sunt haec, ''lego, legi, cum legero; faveo, favi, cum favero; venio, veni, cum venero; fugio, fugi, cum fugero; facio, feci, cum fecero; sedeo, sedi, cum [0157A]  sedero;'' 18 ''fodio, fodi, cum fodero; video, vidi, cum videro; voveo, vovi, cum vovero; juvo, juvi, cum juvero; ago, egi, cum egero; emo, emi, cum emero; lavo, lavi, cum lavero; odio, odi, cum odero; sero, sevi, cum severo; sino, sivi, cum sivero; caveo, cavi, cum cavero.'' Item contra inveniuntur quae in praesenti tempore producta sunt, et in praeterito breviantur, ut ''pono posui, cogo coegi, do dedi, sto steti;'' item omnia verba quae in praeteritis ante crescunt, in primis syllabis breviantur, ut ''pendeo, pependi, tondeo totondi, posco poposci, curro cucurri, tendo tetendi, pello pepuli;'' item in verbis quae iisdem litteris scribuntur, notandum quod ''liber,'' si ''librum'' significat aut ''corticem,'' brevem habet ''li,'' si ''liberum,'' longam. ''Pila,'' si ''vas'' significat, longam habet ''pi;'' si ''sphaeram,'' [0157B]  brevem.19 ''Domus,'' brevem habet ''do; doma,'' id est, tectum, longam. ''Plaga,'' cum ''clima'' significat, brevis est ''pla;'' cum ''vindictam,'' longa. ''Palus, paludis,'' brevis est ''pa; palus pali,'' longa. ''Populus,'' cum ''vulgus'' significat, brevis est ''po;'' cum ''arborem,'' longa. ''Nitens,'' a ''nitore,'' brevis est ''ni; nitens,'' a ''nisu'' longa; item ''educo educis,'' Ionga ''du; educo, educas,'' id est, ''nutrio,'' brevis. ''Concido, decido, incido, occido,'' si ad casum pertinent, correptam habent ''ci;'' si ad concisionem, productam. ''Colo, colis,'' brevis est ''co; colo, colas,'' longa. ''Placo placas,'' producta ''pla; placeo places,'' correpta. ''Pareo pares,'' id est, ''appareo,'' sive ''obtempero,'' producta ''pa; paro, paras,'' id est, ''praeparo,'' et ''pario, paris,'' correpta. Parentes, cum ''apparentes'' significat, producta ''pa;'' cum ''genitores,'' correpta, sicut et ''parientes. Idem'' si [0157C]  neutri generis est, corripitur; si masculini, producitur in utroque numero. ''Levitas,'' si ''instabilitatem'' mentis designat, aut pusillitatem ponderis, brevis est ''le;'' si ''lenitatem'' tactus, unde ligna in aedificio ''levigata'' dicuntur, longa est.
 
==5. ''De mediis syllabis.''==
 
Medias syllabas tribus modis cognoscimus, positione, diphthongo, et accentu; sed de positione et diphthongis, supra tractavimus. Accentus autem quasi ''adcantus'' dictus, quod ad cantilenam vocis nos faciat agnoscere syllabas: qui vocis accentus duo sunt, ad ea quae20 tractavimus necessarii, correptus et productus. Correptus est, quoties sine ulla mora vocis medias syllabas enuntiamus, ut ''moenia, tabula.'' [0157D]  Productus est, quoties medias syllabas cum aliqua mora vocis exprimimus, ut ''fortuna, natura.'' Sciendum tamen est, quia illa quae in verbis ''i'' correpta proferuntur, cum in medium venerint, et ipsum ''i'' in ''e'' mutaverint, ut ''legis, lege, legere,'' ubique breviantur, excepto tamen cum a tribus excipiuntur consonantibus, ''b, m'' et ''t,'' ut ''legebam, legemus, legetur;'' caetera melius accentibus colliguntur, quia accentus in trisyllabis et tetrasyllabis, et deinceps, ita considerandus [0158A]  est, ut si quaeratur ''imicissimorum'' quibus syllabis constet, ediscimus primam brevem exemplo, ut: ''Nimium dilexit amicum;'' secundam longam accentu invenimus, tertiam longam positione, quartam brevem accentu, quia cum dicimus ''amicissimus,'' penultimam cum brevi accentu invenimus, quintam accentu longam; ultimam vero qualis sit, per singulas partes orationis monstrabimus in21 oratione subjecta.
 
==6. ''De ultimis syllabis nominum, pronominum, et participiorum.''==
 
Nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''citharista, vinea, toreuma; e,'' ut ''sedile; o,'' ut ''ordo, virgo; u,'' ut ''cornu; el,'' ut ''mel; il,'' ut ''vigil; ul,'' ut ''consul; m,'' ut ''tectum; n,'' ut ''carmen; us,'' ut ''justus, [0158B]  cursus, cedrus, nemus; ir,'' ut ''vir; or,'' ut ''doctor; t,'' ut ''caput.'' Has item longas: ''i,'' ut ''frugi; il,'' ut ''Tanaquil; ol,'' ut ''sol; as,'' ut ''facultas; c,'' ut ''halec.'' Item haec sunt, quae in monosyllabis producuntur, in dissyllabis autem et trisyllabis vel in caeteris polysyllabis corripiuntur: ''ar,'' ut ''far, nar, Caesar; er,'' ut ''ver, pater; ur,'' ut ''fur, murmur; is,'' ut ''vis, glis, fortis; al,'' ut ''sal, Hannibal.'' Item ''torcular'' et ''pulvinar'' producta, quia quibusdam placuit ''hoc torculare'' dici, non ''torcular;'' et ''hoc pulvinare,'' non ''pulvinar. S'' terminatus, si quintae declinationis fuerit, producitur, ut ''dies;'' si tertiae, tunc longa est, cum genitivus singularis non crescit, ut ''labes, caedes, tabes, pubes, clades, fames, vulpes, claves, aedes, strages, Hercules, proles, nubes;'' quamvis quidam [0158C]  ''nubs'' nominativum enuntiari22 maluerit; vel cum, crescens, ''e'' productam ante novissimam syllabam habuerit, ut ''merces, quies, mercedis, quietis;'' vel cum monosyllaba fuerint nomina, aut de monosyllabis ducta, ut ''pes, bipes, sonipes;'' ubi notandum quod ''pes,'' sicut et ''sal'' et ''par,'' cum monosyllabum est, longa est. At cum per alios casus declinari coeperit, primam syllabam corripit; item ''Ceres, aries, paries, abies,'' nominativo et vocativo casu ''es'' producunt, at in caeteris casibus corripiunt; breviatur vero ''es,'' si aut ''e'' in ''i'' mutaverit in genitivo crescente, ut ''miles militis;'' aut brevem habuerit, ut ''seges segetis. Os'' monosyllaba, si ''ora'' significat, producitur; si ''ossa,'' breviatur. Quae tamen ''os'' syllaba cum in dissyllabis vel in trisyllabis venerit, et media syllaba genitivi [0158D] producta natura23 permansit, tunc longa erit, ut ''nepos nepotis;'' si vero correpta, breviatur, ut ''compos compotis. Us'' cum in genitivo crescente longa permanserit, producitur, ut ''virtus virtutis, tellus telluris,'' excepto uno ''palus,'' quod in genitivo disterminatur, ''palus, paludis.'' Unde est:Regis opus, sterilisque diu palus, aptaque remis.Si vero in genitivo crescente non permanserit, aut non creverit, corripitur, ut ''pectus, pectoris, vulgus, [0159A]  vulgi.'' Genitivus, dativus et ablativus producuntur; sed genitivus, cum tertiae fuerit declinationis, cum ablativo suo ''e'' tantum littera terminato breviatur, ut ''a fonte, fontis,'' excepto uno quod producitur, ''ab hac fame,'' quod veteres ''hujus famei,'' non ''hujus famis;'' et ''huic famei,'' non ''huic fami'' declinabant. Ubi notandum quod nomina quintae declinationis, quae in ''ei'' litteras genitivo et dativo casu terminantur, et has divisas et utramque longam habent, ut ''faciei, diei, fidei;'' accusativus brevis est semper, vocativus similiter, excepto cum ''i'' terminatur, ut ''Laurenti.'' Ubi notandum quod nomina quae in ''ius'' terminantur, in genitivo casu duplici ''i'' efferuntur, in vocativo simplici, in utroque longam habent, ut ''filius, filii, o fili;'' vel certe vocativum in ''e'' correptam terminant, [0159B]  ut ''impius, impie;'' qui etiam vocativus dum similis nominativo fuerit, regulam nominativi sequitur, ut ''haec paupertas,'' et ''o paupertas.'' Nominativus, accusativus et vocativus plurales in masculino et feminino genere producuntur, corripiuntur in neutro. ''Ambo'' et ''duo,'' si neutra sunt, corripiuntur; si masculina, producuntur.24 Genitivus in omnibus brevis est. Dativus vel ablativus si in ''is'' terminantur, longi sunt, ut ''doctis;'' si in ''bus,'' breviantur, ut ''rebus.'' In hac regula omnia nomina, pronomina, participia continentur. Sed pronominis declinatio in hoc tantum differt, quod in monosyllabis, quae25 vocalibus constat ( ''sic'' ), ut ''o,'' in quolibet casu producuntur; sed genitivus cum in ''us'' terminatur, breviatur, ut ''illius.'' Dativus vero, sicut in nomine, semper longus est, [0159C]  excepto ''mihi, tibi, sibi,'' quae indifferenter dici possunt; sic reliqui quoque casus regulam sumunt ex nomine. In Graecis vero nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''ecclesia, baptisma; as,'' cum genitivus ''dos'' habuerit, ut ''Arcas Arcados, Pallas Pallados; os'' cum in genitivo diphthongum habuerit, ut ''Delos Deli;'' longas vero has,26 ut ''schole, synagoge,'' quae Latina consuetudine [ ''F.'' consuetudo] in ''a'' terminat; ''o'' ut ''Dido; an,'' ut ''Titan; en,'' ut ''lien, syren; in,'' ut ''delphin; on,'' ut ''Memnon; er,'' ut ''aer, aether; as,'' ut ''Aeneas; es,'' ut ''Anchises.'' Genitivus breviatur, cum ''dos'' vel ''tos'' habuerit in fine, ut ''Arcados, poematos;'' dativus, cum ''i,'' ut ''Palladi;'' accusativus, cum ''a'' vel ''on,'' ut ''Thesea, Delon.'' Alias longus est vocativus, cum ''a'' terminatur, in masculinis tantum27 longum [0159D]  est, ut ''Aenea;'' nam in femininis corripitur, ut ''haec cathedra. E'' terminatus producitur, ''schole, synagoge, pentecoste, parasceve,'' exceptis his quorum nominativus ''os'' terminatur, ut ''Petros Petre. I'' terminatus corripitur, ut ''o Alexi. O'' finitus producitur, ut ''Dido.'' Nominativus et vocativus plurales, cum ''a'' vel ''es'' terminantur, breves sunt, ut rhetores, charismata, alias longi sunt,28 ''ecclesia.'' Genitivus longus est, si tamen Graece fuerit declinatus, ut ''laon, cedron,'' id [0160A]  est, ''populorum, cedrorum.'' Dativus in ''s'' terminatus corripitur, ut ''Arcas;'' alias longus est, ut ''lais,'' id est, ''populis.'' Accusativus si in ''as'' fuerit terminatus, et a genitivo singulari venerit, ''os'' finito, corripitur, ut ''Arcados Arcadas,'' alias productione laetatur ut ''ecclesias.''
 
==7. ''De ultimis syllabis verborum et adverbiorum.''==
 
In verbis primae conjugationis producuntur ''a'' et ''as,'' ut ''ama, amas;'' in29 secundae ''e'' et ''es,'' ut ''sede, sedes;'' in tertiae productae ''i'' et ''is,'' ut ''nutri, nutris;'' in tertiae correptae breviantur ''e'' et ''is,'' ut ''cerne, cernis.'' In omnibus ''o'' corripitur, ut ''amo, sedeo, cerno, nutrio,'' tametsi auctoritas variet. Eadem in infinitivo modo penultimas syllabas ''a, e,'' et ''i'' productas habent, ut ''amare, sedere, nutrire.'' Item ''e'' correptam, ut ''cernere.'' [0160B]  Similiter in aliis modis productis ejusdem vocalibus, ut ''amarem, amares, amaret,'' et caetera ad suam formam; ''e'' correpta in verbis tertiae conjugationis30 correptae, ut ''cernerem, cerneres,'' et caetera. Item ''es'' corripitur, ut ''sum, es,'' et quae ex his componi possunt, ut ''adsum, ades, possum, potes;'' item ''faxis, velis, adsis'' 31 longas, quia pluralis numerus ea producit, cum dicimus, producta media ''adsitis, velitis, faxitis.'' Omnes in verbis novissimae syllabae, quae sunt hujusmodi, ut ''res'' et ''ses,'' longae sunt, quia producit eas numerus pluralis, ut ''amares, amaretis, amasses, amassetis.'' Item producenda sunt quae in ''c'' terminantur, ut ''fac, dic, duc, induc;'' aut32 ''i,'' ut ''amavi, amari;'' aut in ''u,'' ut ''amatu.'' Corripiuntur autem quae in ''m'' aut in ''es,'' ut ''amem, ames;'' vel in ''us,'' ut [0160C]  ''amamus;'' vel in ''t,'' ut ''amat;'' vel in ''re,'' ut ''amare;'' vel in ''tis,'' ut ''amatis.''
 
Adverbia quae in ''a'' terminantur, productione gaudent, ut ''una;'' quae vero in ''e,'' ex nomine veniunt, et comparationis gradus servant, ut ''docte, doctius, doctissime,'' producuntur; si autem a se nascuntur, ut saepe, aut non comparantur, ut ''rite;'' aut in comparatione deficiunt, ut ''bene, male,'' breviantur. ''I'' finita, praeter ''quasi, ibi'' et ''ubi,'' vel quae ex ipsis fiunt, ut ''sicubi,'' producuntur, ut ''heri. O'' indifferenter accipitur, ut ''falso. U'' producitur, ut ''noctu. L'' et ''r'' breviantur, ut ''semel, pariter; ul,'' ut ''simul, m,'' ut ''tam. N'' vero, excepto33 ''non, en, an,'' ubique breviatur, ut ''forsan. S'' breviatur, ut ''magis, funditus,'' excepto cum ''a'' praecessit, ut ''alias. C'' producitur, ut ''hic, illic, [0160D] adhuc.'' Monosyllaba producuntur, ut ''cur, plus,'' exceptis ''his, bis'' et ''ter.'' Verum ''ne'' dupliciter profertur; nam producitur, cum prohibendo dicitur:
&lt;poem&gt;
Scrutari ne cura procax abstrusa laboret;
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum ponitur pro ''ut non,'' ut idem Prosper ait:
&lt;poem&gt;
Et vindicta brevis sic noxia crimina finit,
Ne sine fine habeat debita poena reos. 
&lt;/poem&gt;
Corripitur autem, cum interrogando vel increpando ponitur, ut:
&lt;poem&gt;
Tune, cruente, ferox, audax, insane, rebellis. 
&lt;/poem&gt;
 [0161A] 34 ''S'' in numeris corripitur, ut ''toties, quoties, septies, decies.''
 
==8. ''De ultimis syllabis conjunctionum, praepositionum, et interjectionum.''==
 
Conjunctiones fere omnes corripiuntur; sed quae ''a'' vel ''i'' terminantur, excepto ''qua, ita, nisi,'' producuntur, ut ''propterea, interea, si'' et ''ni.'' Quae in ''n'' desinunt, si ''a'' vel ''i'' ante eam habuerint, producuntur, ut ''an, sin, alioquin.'' Caeterae35 breviantur, exceptis his quae positione sunt longae, ut ''ast, aut.''
 
Accusativae praepositiones solae, quae in ''a'' exeunt, producuntur, ut ''intra,'' et unum monosyllabum ''cis;'' ablativae vero corripiuntur omnes, ut ''ab,'' exceptis monosyllabis quae aut vocalibus constant, ut ''a,'' aut vocalibus terminantur, ut ''de.'' Communes praepositiones [0161B]  correptas esse liquet,36 ut ''super.'' Nec de loquelaribus praepositionibus reticendum, tametsi non in fine, sed in principio verborum semper ponantur, quae sunt: ''am, co, con, di, dis, re, se.'' Quarum ''am'' et ''dis'' positionem quaerunt, ut ''amplector, disjungo,'' et ideo longae fiunt. ''Co'' dichrona est, ut ''coerceo, connecto. Con'' longa, ut ''conjicio. Di'' longa, ut ''dirigo. Se'' longa, ut ''secerno. Re'' autem ubique breviatur, ut ''remitto,'' excepto ''refert'' cum ''distat'' significat: ut,
&lt;poem&gt;
Praeterea jam nec mutari pabula refert;
&lt;/poem&gt;
et uno verbo ''rejicio,''
&lt;poem&gt;
Rejice, ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
 
Omnes interjectiones, si monosyllabae fuerint, producuntur, ut ''heu:'' caeterae vero exemplo similium [0161C]  partium orationis aestimandae sunt; item interjectiones omnes, ut Audacius ait, cum de Graeco sermone mutuati sumus; ideo in novissimis syllabis fastigium capiunt, ut ''papae, atat;'' eodem modo et coeterae similiter, vel acutum vel circumflexum in ultimo sumunt accentum.
 
==9. ''De pedibus.''==
 
Pes est syllabarum et temporum certa dinumeratio: dictus inde, quod hoc quasi pedali regula ad versum utimur mensurandum. Sunt autem pedes disyllabi quatuor, trisyllabi octo, tetrasyllabi sedecim, singuli nominatim distincti; at qui ex his geminatis accrescunt sine nomine generaliterσυζυγίαι, id est, conjugationes dicuntur; unde fit, omnes pedes a disyllabis usque ad hexasyllabos [0161D]  centum viginti quatuor colligi, de quibus in Donato plenissime, quisquis velit, inveniat; sed nos in praesenti opusculo disyllabos tantum et trisyllabos meminisse sufficiat. Ergo disyllabi quatuor hi sunt: pyrrichius ex duabus brevibus, temporum duorum, ut ''amor;'' huic contrarius est spondeus, ex duabus longis, temporum quatuor, ut ''aestas.'' Iambus ex brevi et longa, temporum trium, ut ''parens.'' Huic contrarius est trochaeus ex longa et brevi, ut ''versus,'' temporum trium. Trisyllabi octo hi sunt: tribrachys ex tribus brevibus, temporum trium, ut ''macula;'' huic [0162A]  contrarius est molossus, ex tribus longis, temporum sex, ut ''Aeneas.'' Anapaestus, ex duabus brevibus et longa, temporum quatuor, ut ''pietas;'' huic contrarius est dactylus, ex longa et duabus brevibus, temporum quatuor, ut ''regula.'' Amphibrachys ex brevi et longa et brevi, temporum quatuor, ut ''arena;'' huic contrarius est amphimacrus, ex longa et brevi longa, temporum quinque, ut ''impotens.'' Bacchius, ex brevi et duabus longis, temporum quinque, ut ''poetae;'' huic contrarius est antibacchius, ex duabus longis et brevi, temporum quinque, ut ''natura:'' hos sequuntur, ut dixi, pedes tetrasyllabi sedecim, pentasyllabi triginta duo, et asyllabi [ ''L.'' hexasyllabi] sexaginta quatuor. Sed haec interim nostro operi, quod de arte metrica cudimus, satis esse putamus.
 
==10. ''De metro dactylico, hexametro vel pentametro.''=== 
[0162B] Metrum dactylicum hexametrum, quod et heroicum vocatur, eo quod hoc maxime heroum, hoc est virorum fortium facta canerent, caeteris omnibus pulchrius celsiusque est; unde opusculis tam prolixis quam succinctis, tam vilibus quam nobilibus aptum esse consuevit. Constat autem ex dactylo et spondeo, vel trocheo, ita ut recipiat spondeum locis omnibus, praeter quintum, dactylum praeter ultimum; trocheum vero loco tantum ultimo, vel (ut quidam definiunt) spondeum ultimo loco semper, et in omnibus praeter quintum; trocheum vero nusquam, quia etsi ultima brevis est natura, tamen spondeum facit, ad votum poetarum, quia (ut praediximus) ultimam versus omnes syllabam indifferenter [0162C]  accipiunt, alioquin legitimum numerum viginti quatuor temporum versus hexameter non habebit, quia tot illum pro sui perfectione habere decebat, quot habet libra plena semiuncias. Hujus exemplum:
&lt;poem&gt;
Culmina multa polus radianti lumine complet;
&lt;/poem&gt;
Hoc metrum post Homerum Heroici nomen accepit, Pythium antea dictum, eo quod Apollinis oracula illo metro sint edita: huic cognatum est et quasi familiariter adhaerens, ita ut sine ipsius praesidio nunquam id positum viderim, metrum dactylicum pentametrum. Quod recipit spondeum loco primo et secundo, dactylum locis omnibus. Catalecton est in medio et in fine. Hujus exemplum: [0162D]  
&lt;poem&gt;
Laetanturque piis agmina sancta choris.
&lt;/poem&gt;
Hujus metri versus quidam ita scandendos astruunt, ut quinque absolutos pedes eis inesse doceant, spondeum sive dactylum loco primo et secundo, spondeum tertio semper, quarto et quinto anapaestos, veluti si dicam:
&lt;poem&gt;
Quaerite regna poli, quaerite regna poli.
&lt;/poem&gt;
''Quaerite'' dactylus, ''regna po'' dactylus, ''li quae'' spondeus, ''rite re'' anapaestus, ''gna poli'' anapaestus. Quod rationi ejusdem metri, ni fallor, minus videtur esse conveniens, cum universi qui hoc metro usi sunt [0163A] versum omnem in medio diviserint,37 duabus penthemimeris constare voluerint, quarum prior dactylum sive spondeum licenter in utraque regione38 reciperet, posterior solos dactylos39 in utroque: hoc autem et superius metrum ubi juncta fuerint, elegiacum carmen vocatur. Eleos namque miseros appellant philosophi, et hujus modulatio carminis miserorum querimoniae congruit, ubi prior versus est hexameter, sequens pentameter. Quo genere metri ferunt canticum Deuteronomii apud Hebraeos et Psalmos CXVIII et CXLIV esse descriptos. Nam librum beati Job simplici hexametro scriptum esse asseverant. Observandum est autem in carmine elegiaco ne quid unquam de sensu versus pentametri remaneat40 inexplicitum, quod in sequenti versu [0163B] hexametro reddatur, sed vel uterque sensibus suis terminetur versus, ut Sedulius:
&lt;poem&gt;
Cantemus socii Domino, cantemus honorem,
     Dulcis amor Christi personet ore pio. 
&lt;/poem&gt;
Vel sibi mutuo prior hexameter ac pentameter subsequens, prout poetae placuerit, conserantur, juxta illud Prosperi:
&lt;poem&gt;
Solus peccator servit male, qui licet amplo
     Utatur regno, sat miser est famulus. 
&lt;/poem&gt;
Nam sequentes versiculi etsi his sunt subjuncti, sibimet sunt tamen invicem conjuncti, et secundus primo dat supplementum. Sequitur enim,
&lt;poem&gt;
Cum mens carnali nimium dominante tyranno
     Tot servit sceptris, dedita quot vitiis.
 &lt;/poem&gt;
 
==11. ''Quae sit optima carminis forma.''==
 
[0163C] At vero in hexametro carmine concatenatio versuum plurimorum solet esse gratissima, quod in Aratore et Sedulio frequenter invenies, modo duobus, modo tribus, modo quatuor aut quinque versibus, nonnunquam sex vel septem, vel etiam pluribus adinvicem connexis, quale est illud:
&lt;poem&gt;
Lot Sodomis fugiente chaos, dum respicit uxor,
In statuam mutata salis stupefacta remansit,
Ad poenam conversa suam: quia nemo retrorsum
Noxia contempti vitans discrimina mundi,
Aspiciens salvandus erit; nec debet arator
Dignum opus exercens, multum in sua terga referre.
&lt;/poem&gt;
Et Arator:
Jura ministerii sacris altaribus apti,
In septem statuere viris, quos undique lectos
Levitas vocitare placet, quam splendida coepit
Ecclesiae fulgere manus, quae pocula vitae [0163D]  
Misceat, et latices cum sanguine porrigat igni.
&lt;/poem&gt;
Verum hujusmodi connexio, si ultra modum procedat, fastidium gignit ac taedium: hymnos vero quos choris alternantibus canere oportet, necesse est singulis versibus ad purum esse distinctos, ut sunt omnes Ambrosiani. Optima autem versus dactylici ac pulcherrima positio est, cum primis penultima, ac mediis respondent extrema; qua Sedulius uti frequenter consuevit, ut:
&lt;poem&gt;
Pervia divisi patuerunt caerula ponti;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Sicca peregrinas stupuerunt marmora plantas, 
&lt;/poem&gt;
 [0164A]  Et,
&lt;poem&gt;
Edidit humanas animal pecuale loquelas.
&lt;/poem&gt;
Item in pentametro,
&lt;poem&gt;
Dignatus nostris accubitare toris;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Rubra quod appositum testa ministrat olus.
&lt;/poem&gt;
Non tamen hoc continuatim agendum, verum post aliquot interpositos versus. Si enim uno modo pedes semper ordinabis, et versus tametsi optimus sit, status statim vilescit: aliquando versus nominibus tantum perficere gratum est, ut Fortunatus:
&lt;poem&gt;
Lilia, narcissus, violae, rosa, nardus, amomum,
     Oblectant animos gramina nulla meos. 
&lt;/poem&gt;
Quod idem et in propriis fecit nominibus, ut:
&lt;poem&gt;
Sara, Rebecca, Rachel, Hester, Judith, Anna, Noemi,
     Quamvis praecipue culmen ad astra levent. 
&lt;/poem&gt;
Fecit et in verbis: [0164B]  
&lt;poem&gt;
Blanditur, refovet, veneratur, honorat, obumbrat,
     Et locat in thalamo membra pudica sua. 
&lt;/poem&gt;
Studendum praeterea metricis, quantum artis docorum non obsistit, ut mobilia nomina fixis praeponantur, sed nec concinentia nomina conjunctim ponantur, verum interposita qualibet alia parte orationis, ut:
&lt;poem&gt;
Mitis in immitem virga est animata draconem.
&lt;/poem&gt;
Prius quam ''virga'' posuit ''mitis,'' prius ''immitem'' quam ''draconem;'' sed et hoc discretim, id est interposito verbo ''est animata:'' non quod haec semper observari necesse sit, sed quia cum fiunt, decori sint. Nam et Prosper mutato hoc ordine, fecit versum decentissimum:
&lt;poem&gt;
Moribus in sanctis pulchra est concordia pacis. 
&lt;/poem&gt;
 [0164C]  Et item,
&lt;poem&gt;
Lex aeterna Dei stabili regit omnia nutu,
      Nec vario mutat tempore consilium. 
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus poeta veteranus, Caesaris et Pompeii praelia descripturus, ita incipit:
&lt;poem&gt;
Bella per Aemathios plus quam civilia campos,
Jusque datum sceleri canimus, populumque potentem,
In sua victrici conversum viscera dextra.
Cumque superba foret Babylon spolianda tropaeis
Ausoniis, umbraque erraret Crassus inulta,
Bella geri placuit nullos habitura triumphos.
&lt;/poem&gt;
 
==12. ''De scansionibus sive caesuris versus heroici.''==
 
Scansionum autem in versibus sunt species quatuor: conjuncta, distincta, mista, divisa. Conjuncta, quae caeteris laudabilior habetur, illa est, ubi nusquam pes cum verbo finitur, ut:
&lt;poem&gt;
Immortale nihil mundi compage tenetur.
&lt;/poem&gt;
[0164D] Distincta, ubi verba cum pedibus terminantur, utHaec tua sunt bona sunt quia tu bonus omnia condis.Quam versificationis speciem rarissime invenies; nam etsi non post duos vel tres pedes syllaba superfuerit, quam pentemimerim et heptamimerim [ ''L.'' Penthemimerin ''et'' hepthemimerin] vocant, ratus haberi versus nequit, sicut hic, post duos pedes ''sunt,'' post tres, ''tu'' superest. Mista est scansio, quae utrumque in se habet, ut in quibusdam conjunctus, in quibusdam vero separatus sit versus, ut:
&lt;poem&gt;
Nobis certa fides aeterna in saecula laudis;
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat. 
&lt;/poem&gt;
[0165A] Divisa est, ubi primi tres pedes concatenati inter se a reliquis pedibus separati sunt, ut:
&lt;poem&gt;
Inde Dei genitrix pia virgo Maria coruscat.
&lt;/poem&gt;
Et Prosper:
&lt;poem&gt;
Corde patris genitum creat et regit omnia Verbum. 
&lt;/poem&gt;
Nec minus caesurarum intuendus est status, quae et ipsae sunt quatuor: pentemimeris, heptamimeris, catatriton trocheon, bucoliceptomen. Pentemimeris, ubi post duos pedes invenitur semipes, qui versum dividat, et partem terminet orationis. Heptamimeris, ubi post tres pedes invenitur syllaba: ut: ''Cum tua gentiles studeant.'' Dicta autem pentemimeris et heptamimeris Graece, quasi semiquinaria et semiseptenaria, quia cum per spondeos fiunt, haec quinque syllabis, [0165B] illa constat septem; et in hac quinta syllaba semipedem, in illa tenet septima. Catatriton trocheon, ubi tertio loco invenitur trocheus, non quod in medio versu esse possit, sed ablata una de dactylo syllaba, remanet trocheus, ut: ''Grandisonis pompare modis.'' Bucoliceptomen, ubi post quatuor pedes non aliquid remanet, ut:
&lt;poem&gt;
Semper principium sceptrum juge gloria consors;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Christus erat panis, Christus petra, Christus in undis.
&lt;/poem&gt;
Quae caesura inde nomen habet, quod in bucolicis saepe inveniatur. Item ubi post duos pedes superest syllaba, comma dicitur; ubi post duos pedes nihil remanet, colon vocatur: quae tamen nomina apud oratores indifferenter ponuntur, qui integram sententiam periodum appellant. Partes autem ejus cola [0165C] et commata dicuntur, ut puta: ''Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit,'' colon est. ''Si quis accipit,'' colon est. ''Si quis devorat,'' colon est. ''Si quis extollitur,'' etc., usque ad plenam sententiam, cola sunt et commata. Plena autem sententia periodus est. Interpretatur autem colon ''membrum,'' comma ''incisio,'' periodus ''clausula'' sive ''circuitus.''
 
==13. ''De synalephe'' 41.==
 
Synalepharum quoque commemorando ratio est, quia nonnunquam ultima verbi syllaba vel particula syllabae videtur absumi. Unde synalepha Graece dicitur, quasi quodam saltu transmittens. Fit autem duobus modis. Primo, cum aliqua pars orationis aut in vocalem litteram, aut in ''m'' consonantem desinit, [0165D] incipiente a vocali sequente parte orationis, illa quae sequitur pars orationis praecedentem vel litteram vocalem, vel syllabam quae in ''m'' desierat, sua vocali absumit. Quod dico hujusmodi est:
&lt;poem&gt;
Arcta via est, vere quae ducit ad atria vitae.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim ita: ''Arcta vi'' dactylus, ''est ve'' spondeus, intercepta ''a'' syllaba per synalepham. Absumitur et particula syllabae, cum dicit idem Prosper:
&lt;poem&gt;
Sumite quam magna apposuit sapientia mensam.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur enim ita: ''Sumite'' dactylus, ''quam ma'' spondeus, ''gnapposu'' dactylus, assumpta parte syllabae [0166A]  per synalepham. Item pars syllabae, quae in ''m'' desinit, synalepha intercipitur, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
Nullus enim est insons sola formidine poenae,
Qui sanctum et justum non amat imperium.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque ita: ''Nullus e'' dactylus, ''nest in'' spondeus, absorpta ''m'' per synalepham, et item: ''Qui sanc'' spondeus, ''tet jus'' spondeus, absumente synalepha particulam syllabae ''um.'' Item tota syllaba quae in ''m'' terminata est, per synalepham interit, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
Magnum praesidium est sacro libamine pasci,
Si cor participis crimina nulla premunt.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque sic: ''Magnum'' spondeus, ''praesidi'' dactylus, ''est sa'' spondeus, intercepta ''um'' syllaba per synalepham. Quaecunque ergo verba in ''m'' terminantur, nisi positione cujuscunque consonantis defendantur, [0166B] synalepha irrumpente syllabam ultimam aut42 perdunt, aut minuunt, excepto cum ab ''h'' littera sequens sermo inchoaverit; tunc etenim in arbitrio poetarum est, utrum haec instar fortiorum consonantium synalepham arceat, an pro modo suae fragilitatis nihil valeat. Valuit namque in hoc, quia voluit poeta:
&lt;poem&gt;
Nomine Johannem hunc tu vocitare memento.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
Progenitum fulsisse ducem hoc coelitus astra.
&lt;/poem&gt;
Item, nil juvit ad propellendam synalepham, quam poeta neglexit:
&lt;poem&gt;
Qui pereuntem hominem vetiti dulcedine pomi.
&lt;/poem&gt;
 
Sciendum est autem quod nunquam in eadem parte orationis media fieri potest synalepha; verum [0166C]  si in medio verbo duae vocales coeunt, quarum prior sit longa, potest illa quae sequitur priorem facere brevem de longa, si sic poeta voluerit, auferendi autem funditus potestatem non habet. Est autem naturaliter longa in illo Paulini, ut:
&lt;poem&gt;
Ut citharas modulans unius verbere plectri.
&lt;/poem&gt;
Est brevis licenter in illo Sedulii:
&lt;poem&gt;
Unius ob meritum cuncti periere minores.
&lt;/poem&gt;
Item natura longa est in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
Discutiebat ovans galea scutoque fidei.
&lt;/poem&gt;
Licentia brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
Divitias jam nunc promissi concipe regni,
Virtute et fidei quod cupis esse tene.
&lt;/poem&gt;
 
Et hoc ut supra retulimus, inter communes syllabas computatur. Ubi autem in metris ''prendo'' pro [0166D]  ''prehendo,'' vel ''secla'' pro ''saecula'' legitur, vel aliquid hujusmodi, non est synalepha, sed syncope, quae species est metaplasmi quia non littera vel syllaba43 scandendo aufertur: sed ne unquam scriberetur, libertate poetica provisum est. Unde illum Maronis versiculum:
&lt;poem&gt;
Nec tota tamen ille prior praeeunte carina.
&lt;/poem&gt;
Ita scandendum esse ratio probat, ut primo sit: ''Nec to'' spondeus, ''ta tamen'' dactylus, ''ille pri'' dactylus, ''or praee'' dactylus, abbreviata diphthongo propter vocalem quae sequitur, ''unte carina,'' dactylus et spondeus, [0167A] qui terminent. Quis enim audiat Victorinum docentem, ut scandamus44 ''unte carina,'' facientes synalepham in media parte orationis, quod nunquam fecere priores? Fit autem synalepha in omni parte versus, etiam in extrema, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
Sed rerum auctori nullus non cognitus ordo est.
&lt;/poem&gt;
Fit et post versum synalepha, quae ad sequentis versus caput intendat, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
Quae decus omne operum perimebant improba foedaque
Obice prospectum caecantia lumina complent. 
&lt;/poem&gt;
Sunt namque ultimi versus illius pedes dactylus et spondeus, ''Improba foeda,'' at primi sequentis per synalepham, ''que obice'' dactylus, ''prospectum'' spondeus.
 
==14. ''De episynalepha, vel diaeresi.''''' 
[0167B] Conjunctionem etiam solutionemque syllabarum, quam Graeci episynalepham et diaeresim vocant, ubi necesse est licitam scire metricum decet: conjunctionem videlicet qua duae de tribus; solutionem, qua duae de una syllaba efficiuntur. Cujus exemplum conjunctionis:
&lt;poem&gt;
Aedificant sectaque intexunt abiete costas.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
Custodes sufferre valent, labat ariete crebro
Janua . . . . .
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
Tenuia nec lanae per coelum vellera ferri.
&lt;/poem&gt;
 
''Abiete'' enim quatuor syllabas habet breves; stringe illud, et fit ''ab'' positione longa, quia ''a'' vocalis desinit [0167C]  in ''b'' et excipitur ab ''i'' loco consonantis posita. Sic et ''ariete,'' naturaliter brevis est ''a,'' junge ''r'' ad ipsam, junge ''i'' et ''e'' sibimet, et fit ''ar'' syllaba positione longa, quia sequitur ''i'' loco consonantis posita. Item ''tenuia,'' stringe ''ten,'' et fac ''u'' consonantem, et sic de tetrasyllabo proceleusmatico facies trisyllabum dactylum. Tale est et: ''Fluviorum rex Eridanus. Fluvio'' anapestus est; sed si facis stringendo unam syllabam ''fluv,'' alteram ''io,'' efficis de anapesto spondeum. Haec conjunctio sive solutio saepius in ''i'' vel in45 ''a'' litteris fit, quarum et in nostratibus poetis multa habes exempla, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
Sum profugus mundi, tanquam benedictus Jacob
&lt;/poem&gt;
Fortunatus: [0167D]  
&lt;poem&gt;
Dirigit: et Jacobos terra beata sacros.
&lt;/poem&gt;
Hic ''i'' et ''a'' discindit, ille conglutinat. Item Paulinus:
&lt;poem&gt;
Parietibus novitas latet intus operta vetustas.
&lt;/poem&gt;
''Parieti'' dactylum fecit de proceleusmatico, conglutinatis contra naturam ''a'' et ''r'' in unam syllabam, ''i'' et ''e'' in alteram. Item Sedulius disjunctis ''u'' et ''a:''
&lt;poem&gt;
Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
Prosper conjunctis:
&lt;poem&gt;
Nec Christi46 exemplo suavior exit odor.
&lt;/poem&gt;
Item Paulinus, divisis ''u'' et ''i'' juxta naturam:
&lt;poem&gt;
Conscia servitii quid gesseris, et cui tandem. 
&lt;/poem&gt;
 [0168A]  Fortunatus, connexis juxta licentiam poeticam:
&lt;poem&gt;
Cui tamen hoc opus est eum virginitatis honore,
     Ut placeat sponso mens moderata suo. 
&lt;/poem&gt;
Item, disjunctis eisdem in alio pronomine, Paulinus:
&lt;poem&gt;
Cum subito aut illis corda hostibus, aut huic ora.
&lt;/poem&gt;
Prosper, conglutinatis:
&lt;poem&gt;
Huic homo, si recte famulatur, proximus haeret.
&lt;/poem&gt;
Maro, ''e'' et ''i'' conjunctis:
&lt;poem&gt;
Tityre, pascentes a flumine reice capellas.
&lt;/poem&gt;
Item alibi sejunctis juxta naturam:
&lt;poem&gt;
Reice ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
Jungit, nisi fallor, et Paulinus easdem, ubi ait:
&lt;poem&gt;
Ast alii pictis accendunt lumina cereis. 
&lt;/poem&gt;
 [0168B]  Nisi forte dactylum in ultima versus regione contra morem posuisse dicendus est. Recipit et ''r'' littera solutionem, quamvis ordine dissimili; ibi enim, discussis sive conglutinatis vocalibus, syllaba contra naturam aut accrescit, aut interit: hic autem ea vocali, quae nequaquam ascripta est, in sono vocis assumpta superaccrescere tamen syllaba consuevit, ut:Illi continuo statuunt ter dena argenti.Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
Et spatii coepere et culminis incrementa.
&lt;/poem&gt;
Et rursus:
&lt;poem&gt;
Sic prope, sic longe sita culmina respergebat.
&lt;/poem&gt;
Et Prudentius, in Psychomachia, dixerat haec:
&lt;poem&gt;
. . . . . Et laeta libidinis interfectae. 
&lt;/poem&gt;
 [0168C]  Et idem in eadem:
&lt;poem&gt;
Palpitat atque aditu spiraminis intercepto.
&lt;/poem&gt;
 
Neque enim in quinta regione versus heroici spondeum ponere moris erat, sed ita tamen versus hujusmodi illos voluisse scandere reor, ut addita in sono vocali, quam non scribebant, dactylus potius quam spondeus existeret; verbi gratia, ''Interecepto, increementa, interefectae, resperigebat,'' et per synalepham ''denarigenti.'' Quod ideo magis ''r'' littera quam caeterae consonantes patitur47, quae quia durius naturaliter sonat, durior efficitur, cum ab aliis consonantibus excipitur, atque ideo sonus ei vocalis apponitur, cujus temperamento ejus levigetur asperitas: quod etiam in cantilenis Ecclesiasticis saepe in eadem [0168D]  ''r'' littera facere consueverunt, qui antiphonas vel responsoria, vel caetera hujusmodi, quae cum melodia dicuntur, rite dicere norunt. Sed et hoc commemorandum, quia cum nomina, quae in ''jus'' vel in ''ium'' terminantur, duo ''ii'' in genitivo habere debeant, casu duarum aeque syllabarum, metrici nonnunquam in eodem genitivo casu unam syllabam pro duabus proferunt, vel ablata videlicet una ''i'' de duabus, vel ambabus in unam syllabam geminatis, quamvis id fieri posse plurimi, Donato teste, negent; dicit enim Paulinus:
&lt;poem&gt;
Oblectans inopem sensu fructuque peculii. 
&lt;/poem&gt;
 [0169A]  Quod si quis dixerit hic eum more antiquo dactylum in fine posuisse versiculi, legat quod idem alibi dicitur:
&lt;poem&gt;
Excoluit bijugis laquearii et marmore fabri.
&lt;/poem&gt;
''Excolu'' dactylus, ''it biju,'' dactylus, ''gis laque'' dactylus. Quis est ergo pes quartus? ''arii et,'' habet enim quatuor syllabas, longam, brevem, et duas longas. Epitritus in heroico versu esse non potest, forte ergo spondeus est, absumente synalepha duas vocales superventu unius; quod non facile vel a grammaticis permissum, vel a poetis usurpatum invenies, tametsi dixerit Fortunatus:
&lt;poem&gt;
Vincentii Hispania surgit ab arce decus.
&lt;/poem&gt;
 
Cujus scansio versus par est praefati, nisi forte regulam Lucilii secuti sunt, qui ''Lucilium'' et ''Aemilium'' [0169B]  et caetera nomina, quae ante ''u'' habent ''i'' , non solum in vocativo, sed etiam in genitivo casu per unum ''i'' scribi posse existimant.
 
==15. ''Quod et auctoritas saepe et necessitas metricorum decreta violet.''==
 
Attamen intuendum est nobis, quia et auctoritas nonnunquam et necessitas metricae disciplinae regulas licite contemnit. Necessitas quidem in his verbis, quae non aliter in versu poni possunt, ut sunt ea quae quatuor syllabas breves habent, ut ''Italiam, basilica, religio;'' vel tres primas breves, ut ''reliquiae;'' vel unam in medio brevem, ut ''veritas, trinitas,'' quae neque dactylum consuetum, neque spondeum facere possunt, quod in propriis nominibus maxime solet evenire. Hujus exemplum: [0169C]  
&lt;poem&gt;
Italiam sequimur fugientem, et mergimur undis.
&lt;/poem&gt;
Litteram ''i'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter Italiam, quam saepius erat nominaturus, appellare valebat, nisi aut syllabam, quae natura brevis erat, produceret, aut tribrachym loco dactyli poneret. Sic cum, de apibus loquens, alvearia nominare vellet, necessitate posuit antibacchium in versu dactylico, ut:
&lt;poem&gt;
Seu lento fuerint alvearia vimine texta
&lt;/poem&gt;
Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
Qui simul ac sancta pro religione coistis.
&lt;/poem&gt;
''Re'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter hoc nomen versus hexameter recipere valebat. Tale est et illud ejusdem:
&lt;poem&gt;
Basilicis haec juncta tribus patet area cuncti 
&lt;/poem&gt;
[0169D] Namque alibi pro brevi ponitur eadem syllaba, dicente Fortunato:
&lt;poem&gt;
Hic Paulina, Agnes, Basilissa, Eugenia48 regnat.
&lt;/poem&gt;
His et aliis hujusmodi necessitatibus credo factum, quod de libro beati Job loquens Hieronymus, cum dixisset, eum maxima ex parte versibus hexametris apud Hebraeos esse descriptum, addidit: ''Qui, dactylo spondeoque carentes, propter idioma linguae crebro recipiunt et alios pedes eorumdem quidem temporum, sed non earumdem syllabarum.'' Auctoritate autem contemnitur regula grammaticorum, ut Sedulius in [0170A] clausula carminis, cujus supra meminimus, cum dixisset:
&lt;poem&gt;
Gloria magna Patri, semper tibi gloria, Nate,
&lt;/poem&gt;
Subdit:
&lt;poem&gt;
     Cum sancto Spiritu gloria magna Patri.
&lt;/poem&gt;
 
Spiritus enim primam syllabam habet longam. Unde vera scansio versus istius haec est: ''cum san'' spondeus, ''cto spiri'' antibacchius, et non dactylus; sed poeta, ut gloriam sanctae et individuae Trinitatis clara voce decantaret, neglexit regulam grammaticae dispositionis. Idem ipse in carmine Paschali:
&lt;poem&gt;
Sic ait ipse docens: Ego in Patre et Pater in me.
&lt;/poem&gt;
 
Sic enim scanditur: ''Sic ait'' dactylus, ''ipse do'' dactylus, ''cens e'' trocheus, ''gin pa'' spondeus, ablato ''o'' per synalepham. Aut si scandere vis ''cens ego,'' et facere [0170B]  dactylum, contra morem ipsius Sedulii, quem per omnia servavit, agis ut immunis stet vocalis altera superveniente vocali. Idem in eodem opere:
&lt;poem&gt;
Clarifica, dixit, nomen tuum, magnaque coelo.
&lt;/poem&gt;
 
In quo ut veritatem dominici sermonis apertius commendaret, postposuit ordinem disciplinae saecularis. Idem iterum:
&lt;poem&gt;
Scribitur et titulus: Hic est rex Judaeorum;
&lt;/poem&gt;
quod quomodo scandendum judicaverit, videat qui potest, utrum ''Judaeorum'' duos spondeos quinta et sexta regione contra morem, an solutis syllabis, juxta quod supra monstravimus, dactylum fieri voluerit et spondeum.
 
==16. ''Ut prisci poetae quaedam aliter quam moderni proposuerint.''==
 
[0170C] Nam et in exemplis antiquorum inveniuntur alii quoties duo spondei in fine versus sicut et duo dactyli nonnunquam, ut sunt illa Maronis:
&lt;poem&gt;
At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Aut leves ocreas lento ducunt argento.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis hoc rarissime inveniatur, nisi ita ordinatum, ut et dactyli, qui in fine est, ultima syllaba per synalepham sequenti versui jungatur; et spondeus, qui in quinta regione est, ''r'' litteram habeat alteri consonanti, vel praepositam, vel subjectam, cujus duritia per adjectam vocalem levigata, dactylus sentiatur in sono, cum appareat spondeus in scripto, quod utrumque ut fiat, exemplis supra monstravimus, quia et aliis in metrico opere regulis multum [0170D]  libere utebantur, quas moderni poetae distinctius ad certae normam definitionis observare maluerunt. Nam et vocalem brevem quae ''q'' et ''u'' et vocali qualibet exciperetur voluerunt esse communem, ut Lucretius:
&lt;poem&gt;
Quae calidum faciunt aquae tactum atque vaporem.
&lt;/poem&gt;
Et vocalem in fine verbi brevem quae exciperetur a consonante et liquida inter communes syllabas deputarunt, ut Virgilius:
&lt;poem&gt;
Aestusque pluviasque et agentes frigora ventos.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Si tibi lanitium cura est, primum aspera sylva
Lappaeque tribulique absint: fuge pabula laeta.
&lt;/poem&gt;
 
[0171A] Quod nunc poetae in eadem parte orationis, ut supra docuimus, magis fieri oportere decernunt. Idem vocalem in fine verbi correptam quae excipitur a littera ''z'' inter communes syllabas deputavit, ut: ''Eurique Zephyrique tonat domus.'' Qui eadem libertate synalepha utebatur, si quidem et ''m,'' ubi voluit in fine verbi positam a supervenientis vocalis absumptione reservavit, ut: ''Iterum iterumque movebo.'' Et longam vocalem longam remanere permisit, ut:
&lt;poem&gt;
Sit pecori apibus quanta experientia parcis.
&lt;/poem&gt;
Et longam cum voluit, breviavit, ut:
&lt;poem&gt;
Et multum formosa vale, vale, inquit, Iola.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
Credimus an qui amant ipsi sibi somnia fingunt.
&lt;/poem&gt;
Et diphthongum reservavit, ut: [0171B]  
&lt;poem&gt;
Ulla moram fecere neque Aoniae Aganippae.
&lt;/poem&gt;
Et eamdem breviavit, ut: ''Insulae Ionio in magno;'' quae cuncta posteriores poetas, ut dixi, distinctius observare reperies.
 
==17. ''De metro Phalecio.''==
 
Verum quia de metro heroico quae videbantur, tractavimus, libet et aliorum genera metrorum, ea duntaxat quae magis usui49 habere reperimus, parumper commemorare. Est igitur metrum dactylicum Phalecium pentametrum, quod constat ex spondeo et dactylo et tribus trocheis. Hujus exemplum,
&lt;poem&gt;
Cantemus Domino Deoque nostro,
Cui50 gloria cum honore pollens,
Sese magnificis decorat actis,
Dum currus celeres Aegyptiorum, [0171C]  
Junctis equitibus gravique turba,
Rubri marmoris enecat fluentis,
Adjutor51 validae meae salutis,
Plebem de medio tulit profundo.
Custos et genitor salusque vera
Hic est, hic dominus meus et altor,
Ipsum conspicua sacrabo laude,
Est qui progenitor mei parentis.
Ipsum vocibus arduis fatebor,
Qui bellum tulit obruitque fortes,
Dignus nomine quo Deus vocatur.
&lt;/poem&gt;
 
==18. ''De metro Sapphico.''==
 
Metrum dactylicum Sapphicum pentametrum constat ex trocheo, spondeo, dactylo et duobus trocheis, cui metro post tres versus comma heroicum subjungitur. Hoc metro sanctus antistes Paulinus sextum beati confessoris Felicis librum composuit, cujus principium est: [0171D]  
&lt;poem&gt;
Jamne abis et nos properans relinquis,
Quos tamen sola regione linquis
Semper adnixa sine fine tecum
     Mente futurus. 
&lt;/poem&gt;
Et paulo post dicit:
&lt;poem&gt;
Sicut Aegypto praeeunte quondam,
Noctis et densae tenebris operta,
Qua Dei52 jussu sacra gens agebat,
     Lux erat orbi.
 
Quae modo in toto species probatur,
Orbe, cum sanctae pia pars fidei
Fulgeat Christo, reliquos tenebris
     Obruat error.
 
Sic53 mea qua se feret actus hora, [0172A]  
Cuncta Niceta Dominus secundet,
Donec optatam patriam vehatur
     Laetus ad urbem.
 &lt;/poem&gt;
 
==19. ''De metro tetrametro catalectico.''==
 
Metrum dactylicum tetrametrum catalecticum constat ex spondeo, dactylo, catalecto, dactylo, spondeo; quo usus est sanctus Ambrosius in precatione pluviae, cujus exordium hoc est:
&lt;poem&gt;
Squalent arva soli pulvere multo;
Pallet siccus ager, terra faciscit;
Nullus ruris honos, nulla venustas,
Quando nulla viret gratia florum;
Tellus dura sitit nescia roris,
Fons jam nescit aquas, flumina cursus.
&lt;/poem&gt;
Cujus finis hic est:
&lt;poem&gt;
Jam coelos reseres arvaque laxes,
Fecundo, placidus, imbre rogamus;
Eliae meritis impia54 foeda [0172B]  
Donasti pluviam, nos quoque dones.
&lt;/poem&gt;
 
Idem usus est eodem metro in postulatione serenitatis, quod ita incipit:
&lt;poem&gt;
Obduxere polum nubila coeli,
Absconduntque diem sole fugato,
Noctes continuas sidere nudas.
&lt;/poem&gt;
At finis ita:
&lt;poem&gt;
Jesu, parce tua morte redemptis:
Prior diluvium protulit aetas,
Ut mundaret aqua crimina terrae;
Sed mundata tuo sanguine terra est,
Jam nunc missa ferens ore columba,
Ramum pacificae munus olivae,
Exutas liquido flumine terras,
Laeto significet lapsa volatu.
&lt;/poem&gt;
 
==20. ''De metro iambico hexametro.''==
 
Metrum iambicum hexametrum recipit iambum locis omnibus; tribrachym locis omnibus praeter novissimum; [0172C]  spondeum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus; pyrrichium loco tantum ultimo. Quo nobilissimus Hispanorum scholasticus, Aurelius Prudentius Clemens scripsit prooemium Psychomachiae, id est, librum qui est de virtutum vitiorumque Pugna, heroico carmine composuit; ita enim inchoat:
&lt;poem&gt;
Senex fidelis prima credendi via
Abram, beati seminis serus pater,
Adjecta cujus nomen auxit syllaba,
Abram parenti dictus, Abraham Deo
 &lt;/poem&gt;
 
==21. ''De metro iambico tetrametro.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum recipit iambum locis omnibus, spondeum tantum locis imparibus. Quo scriptus est hymnus Sedulii,
&lt;poem&gt;
A solis ortus cardine, [0172D]  
Ad usque terrae limitem,
Christum canamus principem.
&lt;/poem&gt;
Sed et Ambrosiani eo maxime currunt:
&lt;poem&gt;
Deus creator omnium
Jam surgit hora tertia,
Splendor paternae gloriae,
Aeterne rerum conditor.
&lt;/poem&gt;
Et caeteri perplures. In quibus pulcherrimo est decore compositus hymnus beatorum martyrum, cujus loca imparia55 spondeus, iambus tenent paria; cujus principium est:
&lt;poem&gt;
Aeterna Christi munera,
Et martyrum victorias, [0173A]  
Laudes ferentes debitas
Laetis canamus mentibus.
&lt;/poem&gt;
 
Recipit hoc metrum aliquoties, ut scribit Mallius Theodorus, etiam tribrachym locis omnibus, praeter novissimum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus. Unde est:
&lt;poem&gt;
Geminae gigas substantiae
Alacris ut currat viam.
&lt;/poem&gt;
Caeterorum raro habemus exempla.
 
==22. ''De Metro Anacreontio.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum56 Colophon, quod Anacreontium dicunt, recipit anapestum, duos iambos et semipedem; quo usus est Prosper Tyro in principio exhortationis ad conjugem, ita dicens:
&lt;poem&gt;
Age jam, precor, mearum
Comes irremota rerum
Trepidam brevemque vitam [0173B]  
Domino Deo dicamus.
Celeri vides rotatu
Rapidos dies meare,
Fragilisque membra mundi
Minui, perire, labi.
Fugit omne quod tenemus,
Neque fluxa habent recursum,57 
Cupidasque vana mentes
Specie trahunt inani.
Ubi nunc imago rerum est,
Ubi sunt opes potentum,
Quibus occupare captas
Animas fuit voluptas?
&lt;/poem&gt;
 
==23. ''De metro trochaico.''==
 
Metrum trochaicum tetrametrum, quod a poetis Graecis et Latinis frequentissime ponitur, recipit locis omnibus trocheum, spondeum omnibus praeter tertium. Currit autem alternis versiculis, ita ut prior [0173C]  habeat pedes quatuor, posterior pedes tres et syllabam. Hujus exemplum totus hymnus ille pulcherrimus:
&lt;poem&gt;
Hymnum dicat turba fratrum,
Hymnum cantus personet,
Christo regi concinentes,
Laudes demus debitas.
&lt;/poem&gt;
 
In quo aliquando et tertio loco prioris versiculi spondeum reperies, ut:
&lt;poem&gt;
Factor coeli, terrae factor,
Congregator tu maris.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
Verbis purgas leprae morbos.
 &lt;/poem&gt;
 
==24. ''De rhythmo.''==
 
Haec de metris eminentioribus commemorasse sufficiat, quorum exempla copiosiora apud scriptores invenimus; praeterea sunt metra alia perplura quae in libris Centimetrorum simplicibus monstrata [0173D]  exemplis quisquis cupit, reperiet. Reperiuntur quaedam et in insigni illo volumine Porphyrii poetae,58 quod ad Constantinum Augustum missum meruit de exsilio liberari. Quae quia pagana erant, nos tangere non libuit. Videtur autem rhythmus metris esse consimilis, quae est verborum modulata compositio non metrica ratione, sed numero syllabarum ad indicium aurium examinata, ut sunt carmina vulgarium poetarum. Et quidem rhythmus sine metro esse potest, metrum vero sine rhythmo esse non potest: quod liquidius ita definitur. Metrum est [0174A]  ratio cum modulatione; rhythmus modulatio sine ratione: plerumque tamen casu quodam invenies etiam rationem in rhythmo non artificis moderatione servatam, sed sono et ipsa modulatione ducente, quem vulgares poetae necesse est rustice, docti faciant docte; quomodo et ad instar iambici metri pulcherrime factus est hymnus ille praeclarus:
&lt;poem&gt;
Rex aeterne Domine,
Rerum creator omnium
Qui eras ante secula
Semper cum patre filius
&lt;/poem&gt;
Et alii Ambrosiani non pauci. Item ad formam metri trochaici canunt hymnum de die judicii per alphabetum:
&lt;poem&gt;
Apparebit repentina
Dies magna Domini,
Fur obscura velut nocte [0174B]  
Improvisos occupans.
&lt;/poem&gt;
 
==25. ''Quod tria sunt genera poematis.''==
 
Sane quia multa disputavimus de poematibus et metris, commemorandum in calce quia poematum genera sunt tria; aut enim activum vel imitativum est, quod Graeci dramaticon vel59 micton appellant; aut enarrativum, quod Graeci exegematicon vel apangelticon nuncupant; aut commune vel mistum, quod Graeci coenon vel micton vocant. Dramaticum est, vel activum, in quo personae loquentes introducuntur, sine poetae interlocutione, ut se habent tragoediae et fabulae. Drama enim, Latine fabula dicitur; quo genere scripta est illa Ecloga,
&lt;poem&gt;
Quo te, Moeri, pedes, an quo via ducit in urbem. 
&lt;/poem&gt;
[0174C] Quo apud nos genere Cantica canticorum scripta sunt, ubi vox alternans Christi et Ecclesiae, tametsi non hoc interloquente scriptore, manifeste reperitur. Exegematicon est, vel enarrativum, in quo poeta ipse loquitur sine ullius interpositione personae, ut sunt tres libri Georgici toti, et prima pars quarti; item Lucretii carmina, et his similia. Quo genere apud nos scriptae sunt Parabolae Salomonis et Ecclesiastes, quae in sua lingua, sicut et Psalterium, metro constat esse conscripta. Coenon est, vel micton, in quo poeta ipse loquitur, et personae loquentes introducuntur, ut sunt scripta et Ilias et Odyssea Homeri, et Aeneis Virgilii; et apud nos historia beati Job, quamvis haec in sua lingua non tota poetico, [0174D] sed partim rhetorico, partim sit metrico vel rhythmico scripta sermone.
 
Haec tibi, dulcissime fili, et collevita Cuthberte, diligenter ex antiquorum opusculis scriptorum excerpere curavi, et quae sparsim reperta, diutino labore collegeram, tibi collecta obtuli, ut quemadmodum in divinis litteris statutisque ecclesiasticis imbuere studui, ita60 etiam metrica arte, quae divinis non est incognita libris, te solerter instruerem: cui etiam de figuris vel modis locutionum quae a Graecis schemata vel tropi dicuntur, [0175A]  parvum subjicere libellum non incongruum duxi; tuamque dilectionem sedulus exoro ut lectioni [0176A]  operam impendas, illarum maxime litterarum in quibus nos vitam habere credimus sempiternam.</text>
      <sha1>0gkbfrsanyzrchfvx75jx3lm0wzanzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267521</id>
      <parentid>267520</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T14:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69538" sha1="rhqj9zvj3hj714aoj1g7lkkkya60x6z" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De arte metrica
|OperaeWikiPagina=
|Annus= saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]''
 
==1. ''De littera.''== 
[0149D] Qui notitiam metricae artis habere desiderat, primo [0150D]  necesse est distantiam litterarum syllabarumque sedulus discat. Sunt autem Latinae omnes viginti et [0151A]  una: ex quibus quinque vocales appellantur, ''a, e, i, o, u,'' caeterae omnes consonantes; at de iisdem consonantibus septem dicuntur semivocales, ''f, l, m, n, r, s, x,'' caeterae novem mutae, ''b, c, d, g, h, k, p, q, t; y'' autem sextam vocalem, et ''z'' decimam septimam consonantem, propter Graeca verba, quibus consuete utimur, assumpsere Latini: neque enim aliter ''typum,'' vel ''zelum,'' vel caetera hujusmodi, quomodo scriberent, habebant.
 
Qui etiam post perceptionem Dominicae fidei, η, χ, ρ, α, ω, Graecas litteras, etsi non in alphabeti ordinem recipiunt, divinis tamen paginis inditas continent: η videlicet, quae duplici apud eos figura scribitur, quomodo apud Latinos littera H, intromittentes, propter auctoritatem nominis ''Ihesu;'' χ et ρ, [0151B]  propter nomen ''Christi;'' α, et ω, propter auctoritatem dominici sermonis, ''Ego sum'' α ''et'' ω; α etenim tantum nomine discrepat, caeterum et figura et potestate nostrum ''a'' aequiparat; ρ Graecorum, ab ''r'' nostro et figura distat et nomine. Porro η et ω hoc a nostris differunt, quod semper longae sunt, nostrae autem omnes vocales sunt dichronae, hoc est, et brevibus syllabis habiles, et longis, quomodo et illorumα, ι, υ ; nam ε et ο semper apud illos breves natura permanent.
 
Itaque omnes litterae quibus utimur sunt viginti et septem, vocales videlicet octo, et consonantes undeviginti; sed et de his vocalibus ''i'' et ''u'' plerumque in consonantium potestatem transeunt, cum aut ipsae [0151C]  inter se geminantur, ut ''jumentum, vinum,'' aut cum aliis vocalibus junguntur, ut ''janua, jecur, jocus, vanitas, veritas, volatus. V'' quoque nonnunquam sibi ipsa praeponitur, ut ''vultus;'' sed et alterum consonantis locum tenet, cum vel Latine ''aurum,'' vel ''Evangelium'' Graece nominamus. Mirum autem quare dixerit Donatus eam interdum nec vocalem, nec consonantem haberi, cum inter ''q'' litteram consonantem et alteram vocalem constituitur, ut ''quoniam, quidem;'' nisi forte quia tam leniter tunc effertur, ut vix sentiri queat. Videtur autem non esse firma ratio: quam ejus sententiam exponentes Pompeius vel Sergius, dicunt eam consonantem esse non posse, quia habet ante se alteram consonantem, id est, ''q;'' vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis, ut ''quare, quomodo;'' [0151D] et ob id eam tunc non esse litteram scribunt. Quid enim? numquid, quando scribimus ''statim,'' dicendum est ''t'' consonantem esse non posse, quod ante se habeat alteram consonantem, id est ''s;'' imo et vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis? Et cum dicimus ''stratum, r'' esse litteram fatendum est, cum et vocalis sequatur, et duae praecedant consonantes: ''t'' quoque nihilominus consonantem, cum eam et praecedat alia consonans, et sequatur. ''I'' autem hoc proprium habet inter vocales ut quoties, locum tenens consonantis, alteram ante se in eadem [0152A] parte orationis habet vocalem, hanc et si natura brevis erat, semper eam positione faciat longam, ut ''majus, perjurium,'' unde et ''duplex'' appellatur. ''X'' quoque littera consonans ejusdem potestatis, ''duplex'' nuncupatur, ut ''axis.'' Sunt et liquentes litterae quatuor, ''l, m, n, r,'' quae diverso quidem modo, sed certa ratione plerumque in metro solitam consonantium vim amittere solent, et nonnunquam breves natura syllabas inveniuntur reddere longas.
 
==2. ''De syllaba.''==
 
Syllaba est comprehensio litterarum, vel unius vocalis enuntiatio, temporum capax, quia omnis syllaba aut brevis est, et tempus recipit unum, quod atomum metrici vocant, ut ''pater;'' aut longa est, et duo recipit tempora, ut ''mater.'' Hic enim ''ma,'' cum [0152B]  dicimus ''mater,'' longitudinem sui circumflexus tantum temporis bis occupat, quantum ''pa'' semel, cum acute dicitur ''pater.'' Sunt igitur longae syllabae, sunt breves, sunt communes; sed longae duobus modis fiunt, natura et positione. Natura quidem bifarie, aut productione videlicet singularum vocalium, ut ''navis, sedes, finis, omen, unus;'' aut duarum conjunctione, quod diphthongum vocant, ut ''aevum, poena, augustus, Eurus, hei:'' ut Arator:
&lt;poem&gt;
           Hei mihi! jam video subitis lapsura ruinis.
           Condita fama diu templi quoque nobilis aedem.
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum dicimus ''Tydeus Tydei,'' ubi ''e'' et ''i'' non separamus, sed conjunctim proferimus, ne quintam potius quam1 primam declinationem significet: hoc Graeca nomina sortiuntur; in Latinis non invenitur [0152C]  haec diphthongus. Positione autem longae fiunt syllabae modis sex: cum correpta vocalis aut in duas desinit consonantes, ut ''ast;'' aut in unam duplicem, ut ''dux;'' aut in unam desinit consonantem, et excipitur ab altera, ut ''arca;'' aut excipitur ab ''x'' duplici consonante, ut ''axis;'' aut ab ''i'' loco consonantis posita, ut ''Troia,'' quae positio nonnunquam in metris2 tres dividitur syllabas ut est illud,
&lt;poem&gt;
           Arma virum tabulaeque et Troia gaza per undas;
&lt;/poem&gt;
 
aut desinit in consonantem, et excipitur ab ''i'' vel ''u'' positis in loco consonantium, ut ''advena, adjumentum.''
 
Breves vero sunt syllabae quae horum nihil habuerint; quod vero quidam inter longas syllabas non [0152D]  3 annumerant, dum autumant, cum correpta vocalis excipitur a duplici littera ''z'' ut ''Mezentius,'' aut a duabus consonantibus, ut ''acre'' vel ''acris,'' falluntur. Nam et ''z'' quoties in eadem parte orationis brevem sequitur vocalem, potest eam producere, si ita voluerit poeta, ut ''gaza.'' Cum vero parte aliqua orationis in brevem vocalem terminata, sequens sermo a littera ''z'' incipit, nullam producendi habet potestatem; unde est: ''Et nemorosa Zacynthus.''
 
Et ''r'' littera liquens eodem modo sicut et ''l,'' cum in medio sermone brevem sequitur vocalem, praecedente [0153A]  qualibet consonante, potest hanc poetica licentia facere longam; cum vero utralibet liquida sequens consonantem in capite fuerit sermonis, non potest longam facere vocalem, quae in fine verbi praecedentis naturaliter brevis extiterat. Sunt item syllabae quae utroque modo et natura, scilicet, et positione, longae sunt, ut ''dens, gens,'' 4 ''mons, fons, frons.''
 
==3. ''De communibus syllabis.''==
 
Communes autem syllabae modis fiunt novem, quibus aut naturaliter longae, poetica licentia, in breves, aut naturaliter breves transferuntur in longas. Brevis quippe transfertur in longam, cum correpta vocalis in eodem verbo a duabus excipitur consonantibus, quarum posterior est liquida. Est enim brevis in hoc natura, ut: ''Mens tenebris'' 5 ''operta suis.'' Est [0153B] longa positione in hoc: ''Mortisque tenebras.'' In quo Sergius modo injusto utitur exemplo: ''Neve flagello.'' FLAGELLUM enim in capite verbi habet liquidam litteram consonanti subjectam, praepositio nunquam brevem natura syllabam verbi praecedentis potest facere longam.
 
Item natura brevis syllaba ad votum poetarum transferri potest in longam, cum correpta vocalis in consonantem desinit, et excipitur ab ''h'' littera. Est natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Porcinum tenuere gregem, niger hispidus6 horret.
&lt;/poem&gt;
Est voluntate poetae longa in hoc,
&lt;poem&gt;
           Vir humilis moesto dejectus lumine terram.
&lt;/poem&gt;
Et item: [0153C]  
&lt;poem&gt;
           Mors fera per hominem miserum sibi subdidit orbem.
&lt;/poem&gt;
Ubi item quidam grammaticorum dubium exemplum ponunt: ''Terga fatigamus hasta.'' Nam etsi non ''h'' sequeretur ''mus,'' tamen esse posset longa, poetica licentia, quia plenis pedibus superfuit, sicut hoc, quod item ponunt, est:
&lt;poem&gt;
           Omnia vincit amor, et nos cedamus amori.
&lt;/poem&gt;
Ubi ''mor'' ideo potuit produci, quia post emensos pedes integros, partem terminat orationis, tametsi vocalis sequatur.
 
Tertius modus est syllabae communis, cum verbum aliquod in vocalem desinens correptam excipitur a duabus consonantibus, quarum prior sit ''s.'' Est enim natura brevis in hoc Fortunati: [0153D]  Ordinibus variis alba smaragdus inest.Est positione longa in hoc Sedulii:
&lt;poem&gt;
           Adveniat regnum jam jamque scilicet illud
&lt;/poem&gt;
 
Cum vero ''s'' in capite verbi fuerit consonanti alii subjecta, nequaquam potest ultimam verbi prioris syllabam producere, quae in brevem desierat: ut Sedulius,
&lt;poem&gt;
           Stare choro et placidis coelestia psallere verbis.
&lt;/poem&gt;
Et Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Vocibus alternis divina poemata psallunt.
&lt;/poem&gt;
 
[0154A] Falsoque definivit Pompeius ''s'' non posse liquescere, nisi ipsa antecedat, ut: ''Ponite spes sibi quisque suas.'' Hanc Virgilius et in medio verbo alteri consonanti praepositam, ubi commodum duxit, liquentium more transiliit:
&lt;poem&gt;
           Hortatur Mnestheus: Nunc nunc insurgite remis.
&lt;/poem&gt;
 
Nisi forte hunc versum ita scandendum putamus, ut sit ''Horta'' spondeus, ''tur Mne'' spondeus, ''stheus nunc'' spondeus, conjunctis scilicet vocalibus, quod diphthongum vocant. Unde bene Donatus, cum de liquentibus litteris loqueretur, dixit specialiter de ''h'' et ''s'' littera: Suae cujusdam potestatis est, quae in metris plerumque vim consonantis amittit.
 
Est enim modus quartus syllabae communis, cum post pedem quemlibet una syllaba brevis remanserit [0154B]  de verbo, quae vel in vocalem desinens excipiatur a consonante verbi sequentis, vel in consonantem desinens excipitur a littera vocali. Est enim natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
 
Est longa, permissu poetico in hoc:
&lt;poem&gt;
           Frondea ficus erat, cujus in robore nullum.
&lt;/poem&gt;
 
Quod genus syllabae inter longas vel omnino refugiendum, vel parcissime usurpandum est. Unde et in recentioribus poetis non facile ejus invenies exemplum, quamvis et apud Virgilium non rarissimum, apud Homerum non frequentissimum reperiatur.
 
Quintus modus est, cum pars orationis desinit in diphthongum, sequente statim vocali. Est enim per [0154C]  naturam longa in hoc, ''Musae Aonides;'' est per licentiam brevis in hoc, ''Insulae Ionio in magno,'' quod posteriores poetae magis in una parte orationis fieri voluerunt; unde hujus7 et nostratibus facile poematibus invenies. At cum diphthongus a vocali alterius vocabuli excipitur, tum hanc per synalepham8 transiliendam esse dicebant, ut Prosper in praefatione Epigrammatum:
&lt;poem&gt;
           Nec nostrae hoc opis est, sed ab illo sumitur hic ros,
Qui siccam rupem fundere jussit aquas.
&lt;/poem&gt;
 
Sextus modus est, ut Donatus ait, cum producta vocalis est, vocali altera consequente. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
           O utinam in thalamos invisi Caesaris issem.
&lt;/poem&gt;
 
[0154D] Brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Te Corydon, o Alexi; trahit sua quemque voluptas.
&lt;/poem&gt;
 
Quod moderni versificatores in eadem potius parte orationis consuerunt facere, ut:
&lt;poem&gt;
           Eoi venere magi, saevumque tyrannum.
Splendidus auctoris de vertice fulget Eous.
&lt;/poem&gt;
 
Et rursus longa est per naturam ita:
&lt;poem&gt;
           Angelus intactae cecinit properata Mariae.
&lt;/poem&gt;
 
Brevi per licentiam ita:
&lt;poem&gt;
           Exultat, Maria, cum prima affamina sensit.
&lt;/poem&gt;
 
Aut cum longa vocalis, vel etiam brevis9 quo [0155A]  partem terminat orationis, excipitur a vocali alterius verbi, priorem per synaloepham absumunt, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
           Nam si te virtute tua ad coelestia credas
Scandere, de superis pulsus ad ima cadis.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis et Arator, imitatus veteres, dixerit:
&lt;poem&gt;
           O utinam nostris voluisses fida juventus
Consiliis parere prius, ne littora Cretae
Linqueres, insanam rabiem passura profundi.
&lt;/poem&gt;
 
Septimus modus est, cum pronomen ''c'' littera terminatum vocalis statim sequitur. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
           Non quia qui summus Pater est, et Filius hic est:
           Sed quia quod summus Pater est, et Filius hoc est,
&lt;/poem&gt;
brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Hic vir hic est, tibi quem promitti saepius audis.
&lt;/poem&gt;
Sed et adverbium ''c'' littera terminatum, communem [0155B]  syllabam facit. Est enim longa in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
           Donec aspirante Deo conatibus aegris.
&lt;/poem&gt;
 
Brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Ut morbo obsessis praestanda est cura medendi,
           Donec in aegroto corpore vita manet.
&lt;/poem&gt;
 
Octavus modus est, cum correptam vocalem in eadem parte orationis sequitur ''z,'' consonans Graeca duplex. Est enim longa in hoc Juvenci:
&lt;poem&gt;
           Difficile est terris affixos divite gaza.
&lt;/poem&gt;
Est brevis in hoc ejusdem:
&lt;poem&gt;
           Et gaza distabat rerum possessio fulgens.
&lt;/poem&gt;
 
Nonus modus est quo, omnis syllaba novissima versus in quocunque metro indifferens est, quae Graece ἀδιάφορος, et ad voluntatem poetae vel correpta producitur, [0155C]  vel corripitur producta; quod frequentius est quam ut exemplis indigeat. Sciendum est autem quod ''x'' littera duplex nunquam facit communem syllabam, sed cum in eodem verbo sequitur vocalem, semper eam habet longam aut natura, ut ''pax, lex, lux, rex, vox;'' aut positione, ut ''fax, nex, nix, nox, nux,'' et ''exul, exitus'' et ''exitium.'' Cum vero in primordio verbi fuerit, non potest producere ultimam syllabam prioris verbi, quod in brevem desierat vocalem, ut:
&lt;poem&gt;
           Pontibus instratis conduxit littora Xerxes.
&lt;/poem&gt;
 
''N'' quoque littera pari ratione (nisi fallor) cum in medio verbo consonanti alteri fuerit subjecta, praecedentem syllabam sive natura seu positione semper [0155D]  longam habet, ut ''regna, calumnia.'' Cum vero in primordio verbi fuerit alii subjecta consonanti, ut ''Cneus, gnarus,'' profecto ultimam syllabam verbi prioris, si in brevem desierit vocalem, brevem hanc ut fuerat remanere permittit, neque ullam producendi habet potestatem, Prospero teste, qui ait:
&lt;poem&gt;
           Nec tamen10 hoc toto depellit corpore gnarus
                      Naturam errantum dividere a vitiis.
&lt;/poem&gt;
 
Unde et inter liquidas annumeratur, tametsi non ita ut ''b'' vel ''r,'' quae communes syllabas facere solent.
 
==4. ''De primis syllabis.''==
[0156A] 
Haec de differentia syllabarum paucis dicta sint, quas suis etiam exemplis ipse plurimum discernere potest, qui scansionem versus heroici discere curaverit. Sed qui necdum ad hoc pervenit, hunc interim hortamur syllabas omnium partium orationis ex principio versuum heroicorum diligentius scrutetur. Omnis enim versus hexameter, qui sex pedibus, et pentameter qui quinque pedibus constat, primam syllabam longam habet, quia vel a spondeo vel a dactylo incipit, quorum prior pars [tollendum ''pars'' ] duabus longis syllabis consistit, ut ''dicens;'' secundus longa et duabus brevibus, ut ''dicimus;'' et omnino cum Codicem hexametri vel elegiaci carminis assumis in manus, quamcunque paginam aperiens inspexeris, quemcunque versum arripiens legeris, [0156B]  absque ulla dubitatione primam syllabam aut natura aut positione longam invenies, quia nimirum sive spondei sive dactyli constat esse principium. Item prima saepe syllaba ex compositione figurae deprehenditur, ut si nescias qualis sit ''pius,'' ex compositione, quae est ''impius,'' qualis sit ''pius'' cognoscitur, licet in aliquibus hoc fallat. Nam cum dicimus ''nubere, nu'' longa est; item cum dicimus innuba vel pronuba, fit brevis ''nu'' in compositione; item ''lux lucis,'' longa est ''lu; lucerna'' brevis est. Item ''homo'' brevis est ubique, ''humanus'' longa. ''Itur in antiquam sylvam,'' 11 longa est. ''Superumque ad lumen iturus,'' 12 brevis est: sed hoc inveniri raro contingit; verum si quaelibet pars orationis praepositionibus componatur, primas syllabas ex his [0156C]  cognoscimus. Nam talis manebit fere omnis composita syllaba, qualis et ipsa praepositio fuerit, ut ''deceptus, abundans. De,'' videlicet longa et13 ''a'' brevis. Item ex ipsis praepositionibus ''ad'' et ''ob, in'' et ''sub,'' diverse in verbis ponuntur; nam corripiuntur cum crescendo14 dissyllaba reddunt, ut ''adit, obit, init, subit.'' Indifferenter sunt cum trisyllaba faciunt, ut15 ''adjicit, objicit, injicit, subjicit.'' Producuntur tantum cum tetrasyllaba ex se reddunt, ut ''adjicio, objicio, injicio, subjicio.'' Item producuntur quae per ''prae'' et per ''quae'' in primis syllabis scribuntur; breviantur vero ''precium, precor, premo, prehendo, queror,'' hoc est, querelam depono, et quae ex his per derivationem, vel declinationem, vel compositionem, fieri possunt; et ''que'' conjunctio; item contra, breviantur ex iisdem praepositionibus [0156D]  in compositione, ut ''dehinc, profectus, professus, profusus, profatus, proavus, pronepos,'' et caetera. Sunt item aliquanta verba quae primas syllabas temporum ratione permutant, quae subter collecta in omni praeterito perfecto,16 et vel in omni praeterito plusquamperfecto, vel in uno futuro modi tantum conjunctivi producuntur,17 caeteris autem modis et temporibus breviantur, ut sunt haec, ''lego, legi, cum legero; faveo, favi, cum favero; venio, veni, cum venero; fugio, fugi, cum fugero; facio, feci, cum fecero; sedeo, sedi, cum [0157A]  sedero;'' 18 ''fodio, fodi, cum fodero; video, vidi, cum videro; voveo, vovi, cum vovero; juvo, juvi, cum juvero; ago, egi, cum egero; emo, emi, cum emero; lavo, lavi, cum lavero; odio, odi, cum odero; sero, sevi, cum severo; sino, sivi, cum sivero; caveo, cavi, cum cavero.'' Item contra inveniuntur quae in praesenti tempore producta sunt, et in praeterito breviantur, ut ''pono posui, cogo coegi, do dedi, sto steti;'' item omnia verba quae in praeteritis ante crescunt, in primis syllabis breviantur, ut ''pendeo, pependi, tondeo totondi, posco poposci, curro cucurri, tendo tetendi, pello pepuli;'' item in verbis quae iisdem litteris scribuntur, notandum quod ''liber,'' si ''librum'' significat aut ''corticem,'' brevem habet ''li,'' si ''liberum,'' longam. ''Pila,'' si ''vas'' significat, longam habet ''pi;'' si ''sphaeram,'' [0157B]  brevem.19 ''Domus,'' brevem habet ''do; doma,'' id est, tectum, longam. ''Plaga,'' cum ''clima'' significat, brevis est ''pla;'' cum ''vindictam,'' longa. ''Palus, paludis,'' brevis est ''pa; palus pali,'' longa. ''Populus,'' cum ''vulgus'' significat, brevis est ''po;'' cum ''arborem,'' longa. ''Nitens,'' a ''nitore,'' brevis est ''ni; nitens,'' a ''nisu'' longa; item ''educo educis,'' Ionga ''du; educo, educas,'' id est, ''nutrio,'' brevis. ''Concido, decido, incido, occido,'' si ad casum pertinent, correptam habent ''ci;'' si ad concisionem, productam. ''Colo, colis,'' brevis est ''co; colo, colas,'' longa. ''Placo placas,'' producta ''pla; placeo places,'' correpta. ''Pareo pares,'' id est, ''appareo,'' sive ''obtempero,'' producta ''pa; paro, paras,'' id est, ''praeparo,'' et ''pario, paris,'' correpta. Parentes, cum ''apparentes'' significat, producta ''pa;'' cum ''genitores,'' correpta, sicut et ''parientes. Idem'' si [0157C]  neutri generis est, corripitur; si masculini, producitur in utroque numero. ''Levitas,'' si ''instabilitatem'' mentis designat, aut pusillitatem ponderis, brevis est ''le;'' si ''lenitatem'' tactus, unde ligna in aedificio ''levigata'' dicuntur, longa est.
 
==5. ''De mediis syllabis.''==
 
Medias syllabas tribus modis cognoscimus, positione, diphthongo, et accentu; sed de positione et diphthongis, supra tractavimus. Accentus autem quasi ''adcantus'' dictus, quod ad cantilenam vocis nos faciat agnoscere syllabas: qui vocis accentus duo sunt, ad ea quae20 tractavimus necessarii, correptus et productus. Correptus est, quoties sine ulla mora vocis medias syllabas enuntiamus, ut ''moenia, tabula.'' [0157D]  Productus est, quoties medias syllabas cum aliqua mora vocis exprimimus, ut ''fortuna, natura.'' Sciendum tamen est, quia illa quae in verbis ''i'' correpta proferuntur, cum in medium venerint, et ipsum ''i'' in ''e'' mutaverint, ut ''legis, lege, legere,'' ubique breviantur, excepto tamen cum a tribus excipiuntur consonantibus, ''b, m'' et ''t,'' ut ''legebam, legemus, legetur;'' caetera melius accentibus colliguntur, quia accentus in trisyllabis et tetrasyllabis, et deinceps, ita considerandus [0158A]  est, ut si quaeratur ''imicissimorum'' quibus syllabis constet, ediscimus primam brevem exemplo, ut: ''Nimium dilexit amicum;'' secundam longam accentu invenimus, tertiam longam positione, quartam brevem accentu, quia cum dicimus ''amicissimus,'' penultimam cum brevi accentu invenimus, quintam accentu longam; ultimam vero qualis sit, per singulas partes orationis monstrabimus in21 oratione subjecta.
 
==6. ''De ultimis syllabis nominum, pronominum, et participiorum.''==
 
Nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''citharista, vinea, toreuma; e,'' ut ''sedile; o,'' ut ''ordo, virgo; u,'' ut ''cornu; el,'' ut ''mel; il,'' ut ''vigil; ul,'' ut ''consul; m,'' ut ''tectum; n,'' ut ''carmen; us,'' ut ''justus, [0158B]  cursus, cedrus, nemus; ir,'' ut ''vir; or,'' ut ''doctor; t,'' ut ''caput.'' Has item longas: ''i,'' ut ''frugi; il,'' ut ''Tanaquil; ol,'' ut ''sol; as,'' ut ''facultas; c,'' ut ''halec.'' Item haec sunt, quae in monosyllabis producuntur, in dissyllabis autem et trisyllabis vel in caeteris polysyllabis corripiuntur: ''ar,'' ut ''far, nar, Caesar; er,'' ut ''ver, pater; ur,'' ut ''fur, murmur; is,'' ut ''vis, glis, fortis; al,'' ut ''sal, Hannibal.'' Item ''torcular'' et ''pulvinar'' producta, quia quibusdam placuit ''hoc torculare'' dici, non ''torcular;'' et ''hoc pulvinare,'' non ''pulvinar. S'' terminatus, si quintae declinationis fuerit, producitur, ut ''dies;'' si tertiae, tunc longa est, cum genitivus singularis non crescit, ut ''labes, caedes, tabes, pubes, clades, fames, vulpes, claves, aedes, strages, Hercules, proles, nubes;'' quamvis quidam [0158C]  ''nubs'' nominativum enuntiari22 maluerit; vel cum, crescens, ''e'' productam ante novissimam syllabam habuerit, ut ''merces, quies, mercedis, quietis;'' vel cum monosyllaba fuerint nomina, aut de monosyllabis ducta, ut ''pes, bipes, sonipes;'' ubi notandum quod ''pes,'' sicut et ''sal'' et ''par,'' cum monosyllabum est, longa est. At cum per alios casus declinari coeperit, primam syllabam corripit; item ''Ceres, aries, paries, abies,'' nominativo et vocativo casu ''es'' producunt, at in caeteris casibus corripiunt; breviatur vero ''es,'' si aut ''e'' in ''i'' mutaverit in genitivo crescente, ut ''miles militis;'' aut brevem habuerit, ut ''seges segetis. Os'' monosyllaba, si ''ora'' significat, producitur; si ''ossa,'' breviatur. Quae tamen ''os'' syllaba cum in dissyllabis vel in trisyllabis venerit, et media syllaba genitivi [0158D] producta natura23 permansit, tunc longa erit, ut ''nepos nepotis;'' si vero correpta, breviatur, ut ''compos compotis. Us'' cum in genitivo crescente longa permanserit, producitur, ut ''virtus virtutis, tellus telluris,'' excepto uno ''palus,'' quod in genitivo disterminatur, ''palus, paludis.'' Unde est:Regis opus, sterilisque diu palus, aptaque remis.Si vero in genitivo crescente non permanserit, aut non creverit, corripitur, ut ''pectus, pectoris, vulgus, [0159A]  vulgi.'' Genitivus, dativus et ablativus producuntur; sed genitivus, cum tertiae fuerit declinationis, cum ablativo suo ''e'' tantum littera terminato breviatur, ut ''a fonte, fontis,'' excepto uno quod producitur, ''ab hac fame,'' quod veteres ''hujus famei,'' non ''hujus famis;'' et ''huic famei,'' non ''huic fami'' declinabant. Ubi notandum quod nomina quintae declinationis, quae in ''ei'' litteras genitivo et dativo casu terminantur, et has divisas et utramque longam habent, ut ''faciei, diei, fidei;'' accusativus brevis est semper, vocativus similiter, excepto cum ''i'' terminatur, ut ''Laurenti.'' Ubi notandum quod nomina quae in ''ius'' terminantur, in genitivo casu duplici ''i'' efferuntur, in vocativo simplici, in utroque longam habent, ut ''filius, filii, o fili;'' vel certe vocativum in ''e'' correptam terminant, [0159B]  ut ''impius, impie;'' qui etiam vocativus dum similis nominativo fuerit, regulam nominativi sequitur, ut ''haec paupertas,'' et ''o paupertas.'' Nominativus, accusativus et vocativus plurales in masculino et feminino genere producuntur, corripiuntur in neutro. ''Ambo'' et ''duo,'' si neutra sunt, corripiuntur; si masculina, producuntur.24 Genitivus in omnibus brevis est. Dativus vel ablativus si in ''is'' terminantur, longi sunt, ut ''doctis;'' si in ''bus,'' breviantur, ut ''rebus.'' In hac regula omnia nomina, pronomina, participia continentur. Sed pronominis declinatio in hoc tantum differt, quod in monosyllabis, quae25 vocalibus constat ( ''sic'' ), ut ''o,'' in quolibet casu producuntur; sed genitivus cum in ''us'' terminatur, breviatur, ut ''illius.'' Dativus vero, sicut in nomine, semper longus est, [0159C]  excepto ''mihi, tibi, sibi,'' quae indifferenter dici possunt; sic reliqui quoque casus regulam sumunt ex nomine. In Graecis vero nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''ecclesia, baptisma; as,'' cum genitivus ''dos'' habuerit, ut ''Arcas Arcados, Pallas Pallados; os'' cum in genitivo diphthongum habuerit, ut ''Delos Deli;'' longas vero has,26 ut ''schole, synagoge,'' quae Latina consuetudine [ ''F.'' consuetudo] in ''a'' terminat; ''o'' ut ''Dido; an,'' ut ''Titan; en,'' ut ''lien, syren; in,'' ut ''delphin; on,'' ut ''Memnon; er,'' ut ''aer, aether; as,'' ut ''Aeneas; es,'' ut ''Anchises.'' Genitivus breviatur, cum ''dos'' vel ''tos'' habuerit in fine, ut ''Arcados, poematos;'' dativus, cum ''i,'' ut ''Palladi;'' accusativus, cum ''a'' vel ''on,'' ut ''Thesea, Delon.'' Alias longus est vocativus, cum ''a'' terminatur, in masculinis tantum27 longum [0159D]  est, ut ''Aenea;'' nam in femininis corripitur, ut ''haec cathedra. E'' terminatus producitur, ''schole, synagoge, pentecoste, parasceve,'' exceptis his quorum nominativus ''os'' terminatur, ut ''Petros Petre. I'' terminatus corripitur, ut ''o Alexi. O'' finitus producitur, ut ''Dido.'' Nominativus et vocativus plurales, cum ''a'' vel ''es'' terminantur, breves sunt, ut rhetores, charismata, alias longi sunt,28 ''ecclesia.'' Genitivus longus est, si tamen Graece fuerit declinatus, ut ''laon, cedron,'' id [0160A]  est, ''populorum, cedrorum.'' Dativus in ''s'' terminatus corripitur, ut ''Arcas;'' alias longus est, ut ''lais,'' id est, ''populis.'' Accusativus si in ''as'' fuerit terminatus, et a genitivo singulari venerit, ''os'' finito, corripitur, ut ''Arcados Arcadas,'' alias productione laetatur ut ''ecclesias.''
 
==7. ''De ultimis syllabis verborum et adverbiorum.''==
 
In verbis primae conjugationis producuntur ''a'' et ''as,'' ut ''ama, amas;'' in29 secundae ''e'' et ''es,'' ut ''sede, sedes;'' in tertiae productae ''i'' et ''is,'' ut ''nutri, nutris;'' in tertiae correptae breviantur ''e'' et ''is,'' ut ''cerne, cernis.'' In omnibus ''o'' corripitur, ut ''amo, sedeo, cerno, nutrio,'' tametsi auctoritas variet. Eadem in infinitivo modo penultimas syllabas ''a, e,'' et ''i'' productas habent, ut ''amare, sedere, nutrire.'' Item ''e'' correptam, ut ''cernere.'' [0160B]  Similiter in aliis modis productis ejusdem vocalibus, ut ''amarem, amares, amaret,'' et caetera ad suam formam; ''e'' correpta in verbis tertiae conjugationis30 correptae, ut ''cernerem, cerneres,'' et caetera. Item ''es'' corripitur, ut ''sum, es,'' et quae ex his componi possunt, ut ''adsum, ades, possum, potes;'' item ''faxis, velis, adsis'' 31 longas, quia pluralis numerus ea producit, cum dicimus, producta media ''adsitis, velitis, faxitis.'' Omnes in verbis novissimae syllabae, quae sunt hujusmodi, ut ''res'' et ''ses,'' longae sunt, quia producit eas numerus pluralis, ut ''amares, amaretis, amasses, amassetis.'' Item producenda sunt quae in ''c'' terminantur, ut ''fac, dic, duc, induc;'' aut32 ''i,'' ut ''amavi, amari;'' aut in ''u,'' ut ''amatu.'' Corripiuntur autem quae in ''m'' aut in ''es,'' ut ''amem, ames;'' vel in ''us,'' ut [0160C]  ''amamus;'' vel in ''t,'' ut ''amat;'' vel in ''re,'' ut ''amare;'' vel in ''tis,'' ut ''amatis.''
 
Adverbia quae in ''a'' terminantur, productione gaudent, ut ''una;'' quae vero in ''e,'' ex nomine veniunt, et comparationis gradus servant, ut ''docte, doctius, doctissime,'' producuntur; si autem a se nascuntur, ut saepe, aut non comparantur, ut ''rite;'' aut in comparatione deficiunt, ut ''bene, male,'' breviantur. ''I'' finita, praeter ''quasi, ibi'' et ''ubi,'' vel quae ex ipsis fiunt, ut ''sicubi,'' producuntur, ut ''heri. O'' indifferenter accipitur, ut ''falso. U'' producitur, ut ''noctu. L'' et ''r'' breviantur, ut ''semel, pariter; ul,'' ut ''simul, m,'' ut ''tam. N'' vero, excepto33 ''non, en, an,'' ubique breviatur, ut ''forsan. S'' breviatur, ut ''magis, funditus,'' excepto cum ''a'' praecessit, ut ''alias. C'' producitur, ut ''hic, illic, [0160D] adhuc.'' Monosyllaba producuntur, ut ''cur, plus,'' exceptis ''his, bis'' et ''ter.'' Verum ''ne'' dupliciter profertur; nam producitur, cum prohibendo dicitur:
&lt;poem&gt;
           Scrutari ne cura procax abstrusa laboret;
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum ponitur pro ''ut non,'' ut idem Prosper ait:
&lt;poem&gt;
           Et vindicta brevis sic noxia crimina finit,
           Ne sine fine habeat debita poena reos. 
&lt;/poem&gt;
Corripitur autem, cum interrogando vel increpando ponitur, ut:
&lt;poem&gt;
           Tune, cruente, ferox, audax, insane, rebellis. 
&lt;/poem&gt;
 [0161A] 34 ''S'' in numeris corripitur, ut ''toties, quoties, septies, decies.''
 
==8. ''De ultimis syllabis conjunctionum, praepositionum, et interjectionum.''==
 
Conjunctiones fere omnes corripiuntur; sed quae ''a'' vel ''i'' terminantur, excepto ''qua, ita, nisi,'' producuntur, ut ''propterea, interea, si'' et ''ni.'' Quae in ''n'' desinunt, si ''a'' vel ''i'' ante eam habuerint, producuntur, ut ''an, sin, alioquin.'' Caeterae35 breviantur, exceptis his quae positione sunt longae, ut ''ast, aut.''
 
Accusativae praepositiones solae, quae in ''a'' exeunt, producuntur, ut ''intra,'' et unum monosyllabum ''cis;'' ablativae vero corripiuntur omnes, ut ''ab,'' exceptis monosyllabis quae aut vocalibus constant, ut ''a,'' aut vocalibus terminantur, ut ''de.'' Communes praepositiones [0161B]  correptas esse liquet,36 ut ''super.'' Nec de loquelaribus praepositionibus reticendum, tametsi non in fine, sed in principio verborum semper ponantur, quae sunt: ''am, co, con, di, dis, re, se.'' Quarum ''am'' et ''dis'' positionem quaerunt, ut ''amplector, disjungo,'' et ideo longae fiunt. ''Co'' dichrona est, ut ''coerceo, connecto. Con'' longa, ut ''conjicio. Di'' longa, ut ''dirigo. Se'' longa, ut ''secerno. Re'' autem ubique breviatur, ut ''remitto,'' excepto ''refert'' cum ''distat'' significat: ut,
&lt;poem&gt;
           Praeterea jam nec mutari pabula refert;
&lt;/poem&gt;
et uno verbo ''rejicio,''
&lt;poem&gt;
           Rejice, ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
 
Omnes interjectiones, si monosyllabae fuerint, producuntur, ut ''heu:'' caeterae vero exemplo similium [0161C]  partium orationis aestimandae sunt; item interjectiones omnes, ut Audacius ait, cum de Graeco sermone mutuati sumus; ideo in novissimis syllabis fastigium capiunt, ut ''papae, atat;'' eodem modo et coeterae similiter, vel acutum vel circumflexum in ultimo sumunt accentum.
 
==9. ''De pedibus.''==
 
Pes est syllabarum et temporum certa dinumeratio: dictus inde, quod hoc quasi pedali regula ad versum utimur mensurandum. Sunt autem pedes disyllabi quatuor, trisyllabi octo, tetrasyllabi sedecim, singuli nominatim distincti; at qui ex his geminatis accrescunt sine nomine generaliterσυζυγίαι, id est, conjugationes dicuntur; unde fit, omnes pedes a disyllabis usque ad hexasyllabos [0161D]  centum viginti quatuor colligi, de quibus in Donato plenissime, quisquis velit, inveniat; sed nos in praesenti opusculo disyllabos tantum et trisyllabos meminisse sufficiat. Ergo disyllabi quatuor hi sunt: pyrrichius ex duabus brevibus, temporum duorum, ut ''amor;'' huic contrarius est spondeus, ex duabus longis, temporum quatuor, ut ''aestas.'' Iambus ex brevi et longa, temporum trium, ut ''parens.'' Huic contrarius est trochaeus ex longa et brevi, ut ''versus,'' temporum trium. Trisyllabi octo hi sunt: tribrachys ex tribus brevibus, temporum trium, ut ''macula;'' huic [0162A]  contrarius est molossus, ex tribus longis, temporum sex, ut ''Aeneas.'' Anapaestus, ex duabus brevibus et longa, temporum quatuor, ut ''pietas;'' huic contrarius est dactylus, ex longa et duabus brevibus, temporum quatuor, ut ''regula.'' Amphibrachys ex brevi et longa et brevi, temporum quatuor, ut ''arena;'' huic contrarius est amphimacrus, ex longa et brevi longa, temporum quinque, ut ''impotens.'' Bacchius, ex brevi et duabus longis, temporum quinque, ut ''poetae;'' huic contrarius est antibacchius, ex duabus longis et brevi, temporum quinque, ut ''natura:'' hos sequuntur, ut dixi, pedes tetrasyllabi sedecim, pentasyllabi triginta duo, et asyllabi [ ''L.'' hexasyllabi] sexaginta quatuor. Sed haec interim nostro operi, quod de arte metrica cudimus, satis esse putamus.
 
==10. ''De metro dactylico, hexametro vel pentametro.''=== 
[0162B] Metrum dactylicum hexametrum, quod et heroicum vocatur, eo quod hoc maxime heroum, hoc est virorum fortium facta canerent, caeteris omnibus pulchrius celsiusque est; unde opusculis tam prolixis quam succinctis, tam vilibus quam nobilibus aptum esse consuevit. Constat autem ex dactylo et spondeo, vel trocheo, ita ut recipiat spondeum locis omnibus, praeter quintum, dactylum praeter ultimum; trocheum vero loco tantum ultimo, vel (ut quidam definiunt) spondeum ultimo loco semper, et in omnibus praeter quintum; trocheum vero nusquam, quia etsi ultima brevis est natura, tamen spondeum facit, ad votum poetarum, quia (ut praediximus) ultimam versus omnes syllabam indifferenter [0162C]  accipiunt, alioquin legitimum numerum viginti quatuor temporum versus hexameter non habebit, quia tot illum pro sui perfectione habere decebat, quot habet libra plena semiuncias. Hujus exemplum:
&lt;poem&gt;
           Culmina multa polus radianti lumine complet;
&lt;/poem&gt;
Hoc metrum post Homerum Heroici nomen accepit, Pythium antea dictum, eo quod Apollinis oracula illo metro sint edita: huic cognatum est et quasi familiariter adhaerens, ita ut sine ipsius praesidio nunquam id positum viderim, metrum dactylicum pentametrum. Quod recipit spondeum loco primo et secundo, dactylum locis omnibus. Catalecton est in medio et in fine. Hujus exemplum: [0162D]  
&lt;poem&gt;
           Laetanturque piis agmina sancta choris.
&lt;/poem&gt;
Hujus metri versus quidam ita scandendos astruunt, ut quinque absolutos pedes eis inesse doceant, spondeum sive dactylum loco primo et secundo, spondeum tertio semper, quarto et quinto anapaestos, veluti si dicam:
&lt;poem&gt;
           Quaerite regna poli, quaerite regna poli.
&lt;/poem&gt;
''Quaerite'' dactylus, ''regna po'' dactylus, ''li quae'' spondeus, ''rite re'' anapaestus, ''gna poli'' anapaestus. Quod rationi ejusdem metri, ni fallor, minus videtur esse conveniens, cum universi qui hoc metro usi sunt [0163A] versum omnem in medio diviserint,37 duabus penthemimeris constare voluerint, quarum prior dactylum sive spondeum licenter in utraque regione38 reciperet, posterior solos dactylos39 in utroque: hoc autem et superius metrum ubi juncta fuerint, elegiacum carmen vocatur. Eleos namque miseros appellant philosophi, et hujus modulatio carminis miserorum querimoniae congruit, ubi prior versus est hexameter, sequens pentameter. Quo genere metri ferunt canticum Deuteronomii apud Hebraeos et Psalmos CXVIII et CXLIV esse descriptos. Nam librum beati Job simplici hexametro scriptum esse asseverant. Observandum est autem in carmine elegiaco ne quid unquam de sensu versus pentametri remaneat40 inexplicitum, quod in sequenti versu [0163B] hexametro reddatur, sed vel uterque sensibus suis terminetur versus, ut Sedulius:
&lt;poem&gt;
           Cantemus socii Domino, cantemus honorem,
                Dulcis amor Christi personet ore pio. 
&lt;/poem&gt;
Vel sibi mutuo prior hexameter ac pentameter subsequens, prout poetae placuerit, conserantur, juxta illud Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Solus peccator servit male, qui licet amplo
                 Utatur regno, sat miser est famulus. 
&lt;/poem&gt;
Nam sequentes versiculi etsi his sunt subjuncti, sibimet sunt tamen invicem conjuncti, et secundus primo dat supplementum. Sequitur enim,
&lt;poem&gt;
           Cum mens carnali nimium dominante tyranno
                  Tot servit sceptris, dedita quot vitiis.
 &lt;/poem&gt;
 
==11. ''Quae sit optima carminis forma.''==
 
[0163C] At vero in hexametro carmine concatenatio versuum plurimorum solet esse gratissima, quod in Aratore et Sedulio frequenter invenies, modo duobus, modo tribus, modo quatuor aut quinque versibus, nonnunquam sex vel septem, vel etiam pluribus adinvicem connexis, quale est illud:
&lt;poem&gt;
           Lot Sodomis fugiente chaos, dum respicit uxor,
           In statuam mutata salis stupefacta remansit,
           Ad poenam conversa suam: quia nemo retrorsum
           Noxia contempti vitans discrimina mundi,
           Aspiciens salvandus erit; nec debet arator
           Dignum opus exercens, multum in sua terga referre.
&lt;/poem&gt;
Et Arator:
&lt;poem&gt;
           Jura ministerii sacris altaribus apti,
           In septem statuere viris, quos undique lectos
           Levitas vocitare placet, quam splendida coepit
           Ecclesiae fulgere manus, quae pocula vitae [0163D]  
           Misceat, et latices cum sanguine porrigat igni.
&lt;/poem&gt;
Verum hujusmodi connexio, si ultra modum procedat, fastidium gignit ac taedium: hymnos vero quos choris alternantibus canere oportet, necesse est singulis versibus ad purum esse distinctos, ut sunt omnes Ambrosiani. Optima autem versus dactylici ac pulcherrima positio est, cum primis penultima, ac mediis respondent extrema; qua Sedulius uti frequenter consuevit, ut:
&lt;poem&gt;
           Pervia divisi patuerunt caerula ponti;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Sicca peregrinas stupuerunt marmora plantas, 
&lt;/poem&gt;
 [0164A]  Et,
&lt;poem&gt;
           Edidit humanas animal pecuale loquelas.
&lt;/poem&gt;
Item in pentametro,
&lt;poem&gt;
           Dignatus nostris accubitare toris;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Rubra quod appositum testa ministrat olus.
&lt;/poem&gt;
Non tamen hoc continuatim agendum, verum post aliquot interpositos versus. Si enim uno modo pedes semper ordinabis, et versus tametsi optimus sit, status statim vilescit: aliquando versus nominibus tantum perficere gratum est, ut Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Lilia, narcissus, violae, rosa, nardus, amomum,
                  Oblectant animos gramina nulla meos. 
&lt;/poem&gt;
Quod idem et in propriis fecit nominibus, ut:
&lt;poem&gt;
           Sara, Rebecca, Rachel, Hester, Judith, Anna, Noemi,
                  Quamvis praecipue culmen ad astra levent. 
&lt;/poem&gt;
Fecit et in verbis: [0164B]  
&lt;poem&gt;
           Blanditur, refovet, veneratur, honorat, obumbrat,
                 Et locat in thalamo membra pudica sua. 
&lt;/poem&gt;
Studendum praeterea metricis, quantum artis docorum non obsistit, ut mobilia nomina fixis praeponantur, sed nec concinentia nomina conjunctim ponantur, verum interposita qualibet alia parte orationis, ut:
&lt;poem&gt;
           Mitis in immitem virga est animata draconem.
&lt;/poem&gt;
Prius quam ''virga'' posuit ''mitis,'' prius ''immitem'' quam ''draconem;'' sed et hoc discretim, id est interposito verbo ''est animata:'' non quod haec semper observari necesse sit, sed quia cum fiunt, decori sint. Nam et Prosper mutato hoc ordine, fecit versum decentissimum:
&lt;poem&gt;
           Moribus in sanctis pulchra est concordia pacis. 
&lt;/poem&gt;
 [0164C]  Et item,
&lt;poem&gt;
           Lex aeterna Dei stabili regit omnia nutu,
                   Nec vario mutat tempore consilium. 
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus poeta veteranus, Caesaris et Pompeii praelia descripturus, ita incipit:
&lt;poem&gt;
           Bella per Aemathios plus quam civilia campos,
           Jusque datum sceleri canimus, populumque potentem,
           In sua victrici conversum viscera dextra.
           Cumque superba foret Babylon spolianda tropaeis
           Ausoniis, umbraque erraret Crassus inulta,
           Bella geri placuit nullos habitura triumphos.
&lt;/poem&gt;
 
==12. ''De scansionibus sive caesuris versus heroici.''==
 
Scansionum autem in versibus sunt species quatuor: conjuncta, distincta, mista, divisa. Conjuncta, quae caeteris laudabilior habetur, illa est, ubi nusquam pes cum verbo finitur, ut:
&lt;poem&gt;
           Immortale nihil mundi compage tenetur.
&lt;/poem&gt;
[0164D] Distincta, ubi verba cum pedibus terminantur, utHaec tua sunt bona sunt quia tu bonus omnia condis.Quam versificationis speciem rarissime invenies; nam etsi non post duos vel tres pedes syllaba superfuerit, quam pentemimerim et heptamimerim [ ''L.'' Penthemimerin ''et'' hepthemimerin] vocant, ratus haberi versus nequit, sicut hic, post duos pedes ''sunt,'' post tres, ''tu'' superest. Mista est scansio, quae utrumque in se habet, ut in quibusdam conjunctus, in quibusdam vero separatus sit versus, ut:
&lt;poem&gt;
            Nobis certa fides aeterna in saecula laudis;
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat. 
&lt;/poem&gt;
[0165A] Divisa est, ubi primi tres pedes concatenati inter se a reliquis pedibus separati sunt, ut:
&lt;poem&gt;
           Inde Dei genitrix pia virgo Maria coruscat.
&lt;/poem&gt;
Et Prosper:
&lt;poem&gt;
           Corde patris genitum creat et regit omnia Verbum. 
&lt;/poem&gt;
Nec minus caesurarum intuendus est status, quae et ipsae sunt quatuor: pentemimeris, heptamimeris, catatriton trocheon, bucoliceptomen. Pentemimeris, ubi post duos pedes invenitur semipes, qui versum dividat, et partem terminet orationis. Heptamimeris, ubi post tres pedes invenitur syllaba: ut: ''Cum tua gentiles studeant.'' Dicta autem pentemimeris et heptamimeris Graece, quasi semiquinaria et semiseptenaria, quia cum per spondeos fiunt, haec quinque syllabis, [0165B] illa constat septem; et in hac quinta syllaba semipedem, in illa tenet septima. Catatriton trocheon, ubi tertio loco invenitur trocheus, non quod in medio versu esse possit, sed ablata una de dactylo syllaba, remanet trocheus, ut: ''Grandisonis pompare modis.'' Bucoliceptomen, ubi post quatuor pedes non aliquid remanet, ut:
&lt;poem&gt;
           Semper principium sceptrum juge gloria consors;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Christus erat panis, Christus petra, Christus in undis.
&lt;/poem&gt;
Quae caesura inde nomen habet, quod in bucolicis saepe inveniatur. Item ubi post duos pedes superest syllaba, comma dicitur; ubi post duos pedes nihil remanet, colon vocatur: quae tamen nomina apud oratores indifferenter ponuntur, qui integram sententiam periodum appellant. Partes autem ejus cola [0165C] et commata dicuntur, ut puta: ''Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit,'' colon est. ''Si quis accipit,'' colon est. ''Si quis devorat,'' colon est. ''Si quis extollitur,'' etc., usque ad plenam sententiam, cola sunt et commata. Plena autem sententia periodus est. Interpretatur autem colon ''membrum,'' comma ''incisio,'' periodus ''clausula'' sive ''circuitus.''
 
==13. ''De synalephe'' 41.==
 
Synalepharum quoque commemorando ratio est, quia nonnunquam ultima verbi syllaba vel particula syllabae videtur absumi. Unde synalepha Graece dicitur, quasi quodam saltu transmittens. Fit autem duobus modis. Primo, cum aliqua pars orationis aut in vocalem litteram, aut in ''m'' consonantem desinit, [0165D] incipiente a vocali sequente parte orationis, illa quae sequitur pars orationis praecedentem vel litteram vocalem, vel syllabam quae in ''m'' desierat, sua vocali absumit. Quod dico hujusmodi est:
&lt;poem&gt;
           Arcta via est, vere quae ducit ad atria vitae.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim ita: ''Arcta vi'' dactylus, ''est ve'' spondeus, intercepta ''a'' syllaba per synalepham. Absumitur et particula syllabae, cum dicit idem Prosper:
&lt;poem&gt;
           Sumite quam magna apposuit sapientia mensam.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur enim ita: ''Sumite'' dactylus, ''quam ma'' spondeus, ''gnapposu'' dactylus, assumpta parte syllabae [0166A]  per synalepham. Item pars syllabae, quae in ''m'' desinit, synalepha intercipitur, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
           Nullus enim est insons sola formidine poenae,
           Qui sanctum et justum non amat imperium.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque ita: ''Nullus e'' dactylus, ''nest in'' spondeus, absorpta ''m'' per synalepham, et item: ''Qui sanc'' spondeus, ''tet jus'' spondeus, absumente synalepha particulam syllabae ''um.'' Item tota syllaba quae in ''m'' terminata est, per synalepham interit, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
           Magnum praesidium est sacro libamine pasci,
           Si cor participis crimina nulla premunt.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque sic: ''Magnum'' spondeus, ''praesidi'' dactylus, ''est sa'' spondeus, intercepta ''um'' syllaba per synalepham. Quaecunque ergo verba in ''m'' terminantur, nisi positione cujuscunque consonantis defendantur, [0166B] synalepha irrumpente syllabam ultimam aut42 perdunt, aut minuunt, excepto cum ab ''h'' littera sequens sermo inchoaverit; tunc etenim in arbitrio poetarum est, utrum haec instar fortiorum consonantium synalepham arceat, an pro modo suae fragilitatis nihil valeat. Valuit namque in hoc, quia voluit poeta:
&lt;poem&gt;
           Nomine Johannem hunc tu vocitare memento.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Progenitum fulsisse ducem hoc coelitus astra.
&lt;/poem&gt;
Item, nil juvit ad propellendam synalepham, quam poeta neglexit:
&lt;poem&gt;
           Qui pereuntem hominem vetiti dulcedine pomi.
&lt;/poem&gt;
 
Sciendum est autem quod nunquam in eadem parte orationis media fieri potest synalepha; verum [0166C]  si in medio verbo duae vocales coeunt, quarum prior sit longa, potest illa quae sequitur priorem facere brevem de longa, si sic poeta voluerit, auferendi autem funditus potestatem non habet. Est autem naturaliter longa in illo Paulini, ut:
&lt;poem&gt;
           Ut citharas modulans unius verbere plectri.
&lt;/poem&gt;
Est brevis licenter in illo Sedulii:
&lt;poem&gt;
           Unius ob meritum cuncti periere minores.
&lt;/poem&gt;
Item natura longa est in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
           Discutiebat ovans galea scutoque fidei.
&lt;/poem&gt;
Licentia brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Divitias jam nunc promissi concipe regni,
           Virtute et fidei quod cupis esse tene.
&lt;/poem&gt;
 
Et hoc ut supra retulimus, inter communes syllabas computatur. Ubi autem in metris ''prendo'' pro [0166D]  ''prehendo,'' vel ''secla'' pro ''saecula'' legitur, vel aliquid hujusmodi, non est synalepha, sed syncope, quae species est metaplasmi quia non littera vel syllaba43 scandendo aufertur: sed ne unquam scriberetur, libertate poetica provisum est. Unde illum Maronis versiculum:
&lt;poem&gt;
           Nec tota tamen ille prior praeeunte carina.
&lt;/poem&gt;
Ita scandendum esse ratio probat, ut primo sit: ''Nec to'' spondeus, ''ta tamen'' dactylus, ''ille pri'' dactylus, ''or praee'' dactylus, abbreviata diphthongo propter vocalem quae sequitur, ''unte carina,'' dactylus et spondeus, [0167A] qui terminent. Quis enim audiat Victorinum docentem, ut scandamus44 ''unte carina,'' facientes synalepham in media parte orationis, quod nunquam fecere priores? Fit autem synalepha in omni parte versus, etiam in extrema, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
           Sed rerum auctori nullus non cognitus ordo est.
&lt;/poem&gt;
Fit et post versum synalepha, quae ad sequentis versus caput intendat, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Quae decus omne operum perimebant improba foedaque
           Obice prospectum caecantia lumina complent. 
&lt;/poem&gt;
Sunt namque ultimi versus illius pedes dactylus et spondeus, ''Improba foeda,'' at primi sequentis per synalepham, ''que obice'' dactylus, ''prospectum'' spondeus.
 
==14. ''De episynalepha, vel diaeresi.''''' 
[0167B] Conjunctionem etiam solutionemque syllabarum, quam Graeci episynalepham et diaeresim vocant, ubi necesse est licitam scire metricum decet: conjunctionem videlicet qua duae de tribus; solutionem, qua duae de una syllaba efficiuntur. Cujus exemplum conjunctionis:
&lt;poem&gt;
           Aedificant sectaque intexunt abiete costas.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Custodes sufferre valent, labat ariete crebro
           Janua . . . . .
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Tenuia nec lanae per coelum vellera ferri.
&lt;/poem&gt;
 
''Abiete'' enim quatuor syllabas habet breves; stringe illud, et fit ''ab'' positione longa, quia ''a'' vocalis desinit [0167C]  in ''b'' et excipitur ab ''i'' loco consonantis posita. Sic et ''ariete,'' naturaliter brevis est ''a,'' junge ''r'' ad ipsam, junge ''i'' et ''e'' sibimet, et fit ''ar'' syllaba positione longa, quia sequitur ''i'' loco consonantis posita. Item ''tenuia,'' stringe ''ten,'' et fac ''u'' consonantem, et sic de tetrasyllabo proceleusmatico facies trisyllabum dactylum. Tale est et: ''Fluviorum rex Eridanus. Fluvio'' anapestus est; sed si facis stringendo unam syllabam ''fluv,'' alteram ''io,'' efficis de anapesto spondeum. Haec conjunctio sive solutio saepius in ''i'' vel in45 ''a'' litteris fit, quarum et in nostratibus poetis multa habes exempla, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Sum profugus mundi, tanquam benedictus Jacob
&lt;/poem&gt;
Fortunatus: [0167D]  
&lt;poem&gt;
           Dirigit: et Jacobos terra beata sacros.
&lt;/poem&gt;
Hic ''i'' et ''a'' discindit, ille conglutinat. Item Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Parietibus novitas latet intus operta vetustas.
&lt;/poem&gt;
''Parieti'' dactylum fecit de proceleusmatico, conglutinatis contra naturam ''a'' et ''r'' in unam syllabam, ''i'' et ''e'' in alteram. Item Sedulius disjunctis ''u'' et ''a:''
&lt;poem&gt;
            Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
Prosper conjunctis:
&lt;poem&gt;
           Nec Christi46 exemplo suavior exit odor.
&lt;/poem&gt;
Item Paulinus, divisis ''u'' et ''i'' juxta naturam:
&lt;poem&gt;
           Conscia servitii quid gesseris, et cui tandem. 
&lt;/poem&gt;
 [0168A]  Fortunatus, connexis juxta licentiam poeticam:
&lt;poem&gt;
           Cui tamen hoc opus est eum virginitatis honore,
                 Ut placeat sponso mens moderata suo. 
&lt;/poem&gt;
Item, disjunctis eisdem in alio pronomine, Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Cum subito aut illis corda hostibus, aut huic ora.
&lt;/poem&gt;
Prosper, conglutinatis:
&lt;poem&gt;
           Huic homo, si recte famulatur, proximus haeret.
&lt;/poem&gt;
Maro, ''e'' et ''i'' conjunctis:
&lt;poem&gt;
           Tityre, pascentes a flumine reice capellas.
&lt;/poem&gt;
Item alibi sejunctis juxta naturam:
&lt;poem&gt;
           Reice ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
Jungit, nisi fallor, et Paulinus easdem, ubi ait:
&lt;poem&gt;
           Ast alii pictis accendunt lumina cereis. 
&lt;/poem&gt;
 [0168B]  Nisi forte dactylum in ultima versus regione contra morem posuisse dicendus est. Recipit et ''r'' littera solutionem, quamvis ordine dissimili; ibi enim, discussis sive conglutinatis vocalibus, syllaba contra naturam aut accrescit, aut interit: hic autem ea vocali, quae nequaquam ascripta est, in sono vocis assumpta superaccrescere tamen syllaba consuevit, ut:Illi continuo statuunt ter dena argenti.Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Et spatii coepere et culminis incrementa.
&lt;/poem&gt;
Et rursus:
&lt;poem&gt;
           Sic prope, sic longe sita culmina respergebat.
&lt;/poem&gt;
Et Prudentius, in Psychomachia, dixerat haec:
&lt;poem&gt;
           . . . . . Et laeta libidinis interfectae. 
&lt;/poem&gt;
 [0168C]  Et idem in eadem:
&lt;poem&gt;
           Palpitat atque aditu spiraminis intercepto.
&lt;/poem&gt;
 
Neque enim in quinta regione versus heroici spondeum ponere moris erat, sed ita tamen versus hujusmodi illos voluisse scandere reor, ut addita in sono vocali, quam non scribebant, dactylus potius quam spondeus existeret; verbi gratia, ''Interecepto, increementa, interefectae, resperigebat,'' et per synalepham ''denarigenti.'' Quod ideo magis ''r'' littera quam caeterae consonantes patitur47, quae quia durius naturaliter sonat, durior efficitur, cum ab aliis consonantibus excipitur, atque ideo sonus ei vocalis apponitur, cujus temperamento ejus levigetur asperitas: quod etiam in cantilenis Ecclesiasticis saepe in eadem [0168D]  ''r'' littera facere consueverunt, qui antiphonas vel responsoria, vel caetera hujusmodi, quae cum melodia dicuntur, rite dicere norunt. Sed et hoc commemorandum, quia cum nomina, quae in ''jus'' vel in ''ium'' terminantur, duo ''ii'' in genitivo habere debeant, casu duarum aeque syllabarum, metrici nonnunquam in eodem genitivo casu unam syllabam pro duabus proferunt, vel ablata videlicet una ''i'' de duabus, vel ambabus in unam syllabam geminatis, quamvis id fieri posse plurimi, Donato teste, negent; dicit enim Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Oblectans inopem sensu fructuque peculii. 
&lt;/poem&gt;
 [0169A]  Quod si quis dixerit hic eum more antiquo dactylum in fine posuisse versiculi, legat quod idem alibi dicitur:
&lt;poem&gt;
           Excoluit bijugis laquearii et marmore fabri.
&lt;/poem&gt;
''Excolu'' dactylus, ''it biju,'' dactylus, ''gis laque'' dactylus. Quis est ergo pes quartus? ''arii et,'' habet enim quatuor syllabas, longam, brevem, et duas longas. Epitritus in heroico versu esse non potest, forte ergo spondeus est, absumente synalepha duas vocales superventu unius; quod non facile vel a grammaticis permissum, vel a poetis usurpatum invenies, tametsi dixerit Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Vincentii Hispania surgit ab arce decus.
&lt;/poem&gt;
 
Cujus scansio versus par est praefati, nisi forte regulam Lucilii secuti sunt, qui ''Lucilium'' et ''Aemilium'' [0169B]  et caetera nomina, quae ante ''u'' habent ''i'' , non solum in vocativo, sed etiam in genitivo casu per unum ''i'' scribi posse existimant.
 
==15. ''Quod et auctoritas saepe et necessitas metricorum decreta violet.''==
 
Attamen intuendum est nobis, quia et auctoritas nonnunquam et necessitas metricae disciplinae regulas licite contemnit. Necessitas quidem in his verbis, quae non aliter in versu poni possunt, ut sunt ea quae quatuor syllabas breves habent, ut ''Italiam, basilica, religio;'' vel tres primas breves, ut ''reliquiae;'' vel unam in medio brevem, ut ''veritas, trinitas,'' quae neque dactylum consuetum, neque spondeum facere possunt, quod in propriis nominibus maxime solet evenire. Hujus exemplum: [0169C]  
&lt;poem&gt;
           Italiam sequimur fugientem, et mergimur undis.
&lt;/poem&gt;
Litteram ''i'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter Italiam, quam saepius erat nominaturus, appellare valebat, nisi aut syllabam, quae natura brevis erat, produceret, aut tribrachym loco dactyli poneret. Sic cum, de apibus loquens, alvearia nominare vellet, necessitate posuit antibacchium in versu dactylico, ut:
&lt;poem&gt;
           Seu lento fuerint alvearia vimine texta
&lt;/poem&gt;
Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Qui simul ac sancta pro religione coistis.
&lt;/poem&gt;
''Re'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter hoc nomen versus hexameter recipere valebat. Tale est et illud ejusdem:
&lt;poem&gt;
           Basilicis haec juncta tribus patet area cuncti 
&lt;/poem&gt;
[0169D] Namque alibi pro brevi ponitur eadem syllaba, dicente Fortunato:
&lt;poem&gt;
           Hic Paulina, Agnes, Basilissa, Eugenia48 regnat.
&lt;/poem&gt;
His et aliis hujusmodi necessitatibus credo factum, quod de libro beati Job loquens Hieronymus, cum dixisset, eum maxima ex parte versibus hexametris apud Hebraeos esse descriptum, addidit: ''Qui, dactylo spondeoque carentes, propter idioma linguae crebro recipiunt et alios pedes eorumdem quidem temporum, sed non earumdem syllabarum.'' Auctoritate autem contemnitur regula grammaticorum, ut Sedulius in [0170A] clausula carminis, cujus supra meminimus, cum dixisset:
&lt;poem&gt;
           Gloria magna Patri, semper tibi gloria, Nate,
&lt;/poem&gt;
Subdit:
&lt;poem&gt;
                 Cum sancto Spiritu gloria magna Patri.
&lt;/poem&gt;
 
Spiritus enim primam syllabam habet longam. Unde vera scansio versus istius haec est: ''cum san'' spondeus, ''cto spiri'' antibacchius, et non dactylus; sed poeta, ut gloriam sanctae et individuae Trinitatis clara voce decantaret, neglexit regulam grammaticae dispositionis. Idem ipse in carmine Paschali:
&lt;poem&gt;
           Sic ait ipse docens: Ego in Patre et Pater in me.
&lt;/poem&gt;
 
Sic enim scanditur: ''Sic ait'' dactylus, ''ipse do'' dactylus, ''cens e'' trocheus, ''gin pa'' spondeus, ablato ''o'' per synalepham. Aut si scandere vis ''cens ego,'' et facere [0170B]  dactylum, contra morem ipsius Sedulii, quem per omnia servavit, agis ut immunis stet vocalis altera superveniente vocali. Idem in eodem opere:
&lt;poem&gt;
           Clarifica, dixit, nomen tuum, magnaque coelo.
&lt;/poem&gt;
 
In quo ut veritatem dominici sermonis apertius commendaret, postposuit ordinem disciplinae saecularis. Idem iterum:
&lt;poem&gt;
           Scribitur et titulus: Hic est rex Judaeorum;
&lt;/poem&gt;
quod quomodo scandendum judicaverit, videat qui potest, utrum ''Judaeorum'' duos spondeos quinta et sexta regione contra morem, an solutis syllabis, juxta quod supra monstravimus, dactylum fieri voluerit et spondeum.
 
==16. ''Ut prisci poetae quaedam aliter quam moderni proposuerint.''==
 
[0170C] Nam et in exemplis antiquorum inveniuntur alii quoties duo spondei in fine versus sicut et duo dactyli nonnunquam, ut sunt illa Maronis:
&lt;poem&gt;
            At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Aut leves ocreas lento ducunt argento.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis hoc rarissime inveniatur, nisi ita ordinatum, ut et dactyli, qui in fine est, ultima syllaba per synalepham sequenti versui jungatur; et spondeus, qui in quinta regione est, ''r'' litteram habeat alteri consonanti, vel praepositam, vel subjectam, cujus duritia per adjectam vocalem levigata, dactylus sentiatur in sono, cum appareat spondeus in scripto, quod utrumque ut fiat, exemplis supra monstravimus, quia et aliis in metrico opere regulis multum [0170D]  libere utebantur, quas moderni poetae distinctius ad certae normam definitionis observare maluerunt. Nam et vocalem brevem quae ''q'' et ''u'' et vocali qualibet exciperetur voluerunt esse communem, ut Lucretius:
&lt;poem&gt;
           Quae calidum faciunt aquae tactum atque vaporem.
&lt;/poem&gt;
Et vocalem in fine verbi brevem quae exciperetur a consonante et liquida inter communes syllabas deputarunt, ut Virgilius:
&lt;poem&gt;
           Aestusque pluviasque et agentes frigora ventos.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Si tibi lanitium cura est, primum aspera sylva
           Lappaeque tribulique absint: fuge pabula laeta.
&lt;/poem&gt;
 
[0171A] Quod nunc poetae in eadem parte orationis, ut supra docuimus, magis fieri oportere decernunt. Idem vocalem in fine verbi correptam quae excipitur a littera ''z'' inter communes syllabas deputavit, ut: ''Eurique Zephyrique tonat domus.'' Qui eadem libertate synalepha utebatur, si quidem et ''m,'' ubi voluit in fine verbi positam a supervenientis vocalis absumptione reservavit, ut: ''Iterum iterumque movebo.'' Et longam vocalem longam remanere permisit, ut:
&lt;poem&gt;
           Sit pecori apibus quanta experientia parcis.
&lt;/poem&gt;
Et longam cum voluit, breviavit, ut:
&lt;poem&gt;
           Et multum formosa vale, vale, inquit, Iola.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Credimus an qui amant ipsi sibi somnia fingunt.
&lt;/poem&gt;
Et diphthongum reservavit, ut: [0171B]  
&lt;poem&gt;
           Ulla moram fecere neque Aoniae Aganippae.
&lt;/poem&gt;
Et eamdem breviavit, ut: ''Insulae Ionio in magno;'' quae cuncta posteriores poetas, ut dixi, distinctius observare reperies.
 
==17. ''De metro Phalecio.''==
 
Verum quia de metro heroico quae videbantur, tractavimus, libet et aliorum genera metrorum, ea duntaxat quae magis usui49 habere reperimus, parumper commemorare. Est igitur metrum dactylicum Phalecium pentametrum, quod constat ex spondeo et dactylo et tribus trocheis. Hujus exemplum,
&lt;poem&gt;
           Cantemus Domino Deoque nostro,
           Cui50 gloria cum honore pollens,
           Sese magnificis decorat actis,
           Dum currus celeres Aegyptiorum, [0171C] 
           Junctis equitibus gravique turba,
           Rubri marmoris enecat fluentis,
           Adjutor51 validae meae salutis,
           Plebem de medio tulit profundo.
           Custos et genitor salusque vera
           Hic est, hic dominus meus et altor,
           Ipsum conspicua sacrabo laude,
           Est qui progenitor mei parentis.
           Ipsum vocibus arduis fatebor,
           Qui bellum tulit obruitque fortes,
           Dignus nomine quo Deus vocatur.
&lt;/poem&gt;
 
==18. ''De metro Sapphico.''==
 
Metrum dactylicum Sapphicum pentametrum constat ex trocheo, spondeo, dactylo et duobus trocheis, cui metro post tres versus comma heroicum subjungitur. Hoc metro sanctus antistes Paulinus sextum beati confessoris Felicis librum composuit, cujus principium est: [0171D]  
&lt;poem&gt;
           Jamne abis et nos properans relinquis,
           Quos tamen sola regione linquis
           Semper adnixa sine fine tecum
                 Mente futurus. 
&lt;/poem&gt;
Et paulo post dicit:
&lt;poem&gt;
           Sicut Aegypto praeeunte quondam,
           Noctis et densae tenebris operta,
           Qua Dei52 jussu sacra gens agebat,
                 Lux erat orbi.
 
           Quae modo in toto species probatur,
           Orbe, cum sanctae pia pars fidei
           Fulgeat Christo, reliquos tenebris
                 Obruat error.
 
           Sic53 mea qua se feret actus hora, [0172A]  
           Cuncta Niceta Dominus secundet,
           Donec optatam patriam vehatur
                 Laetus ad urbem.
 &lt;/poem&gt;
 
==19. ''De metro tetrametro catalectico.''==
 
Metrum dactylicum tetrametrum catalecticum constat ex spondeo, dactylo, catalecto, dactylo, spondeo; quo usus est sanctus Ambrosius in precatione pluviae, cujus exordium hoc est:
&lt;poem&gt;
           Squalent arva soli pulvere multo;
           Pallet siccus ager, terra faciscit;
           Nullus ruris honos, nulla venustas,
           Quando nulla viret gratia florum;
           Tellus dura sitit nescia roris,
           Fons jam nescit aquas, flumina cursus.
&lt;/poem&gt;
Cujus finis hic est:
&lt;poem&gt;
           Jam coelos reseres arvaque laxes,
           Fecundo, placidus, imbre rogamus;
           Eliae meritis impia54 foeda [0172B] 
           Donasti pluviam, nos quoque dones.
&lt;/poem&gt;
 
Idem usus est eodem metro in postulatione serenitatis, quod ita incipit:
&lt;poem&gt;
           Obduxere polum nubila coeli,
           Absconduntque diem sole fugato,
           Noctes continuas sidere nudas.
&lt;/poem&gt;
At finis ita:
&lt;poem&gt;
           Jesu, parce tua morte redemptis:
           Prior diluvium protulit aetas,
           Ut mundaret aqua crimina terrae;
           Sed mundata tuo sanguine terra est,
           Jam nunc missa ferens ore columba,
           Ramum pacificae munus olivae,
           Exutas liquido flumine terras,
           Laeto significet lapsa volatu.
&lt;/poem&gt;
 
==20. ''De metro iambico hexametro.''==
 
Metrum iambicum hexametrum recipit iambum locis omnibus; tribrachym locis omnibus praeter novissimum; [0172C]  spondeum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus; pyrrichium loco tantum ultimo. Quo nobilissimus Hispanorum scholasticus, Aurelius Prudentius Clemens scripsit prooemium Psychomachiae, id est, librum qui est de virtutum vitiorumque Pugna, heroico carmine composuit; ita enim inchoat:
&lt;poem&gt;
           Senex fidelis prima credendi via
           Abram, beati seminis serus pater,
           Adjecta cujus nomen auxit syllaba,
           Abram parenti dictus, Abraham Deo
 &lt;/poem&gt;
 
==21. ''De metro iambico tetrametro.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum recipit iambum locis omnibus, spondeum tantum locis imparibus. Quo scriptus est hymnus Sedulii,
&lt;poem&gt;
           A solis ortus cardine, [0172D]  
           Ad usque terrae limitem,
           Christum canamus principem.
&lt;/poem&gt;
Sed et Ambrosiani eo maxime currunt:
&lt;poem&gt;
           Deus creator omnium
           Jam surgit hora tertia,
           Splendor paternae gloriae,
           Aeterne rerum conditor.
&lt;/poem&gt;
Et caeteri perplures. In quibus pulcherrimo est decore compositus hymnus beatorum martyrum, cujus loca imparia55 spondeus, iambus tenent paria; cujus principium est:
&lt;poem&gt;
           Aeterna Christi munera,
           Et martyrum victorias, [0173A]  
           Laudes ferentes debitas
           Laetis canamus mentibus.
&lt;/poem&gt;
 
Recipit hoc metrum aliquoties, ut scribit Mallius Theodorus, etiam tribrachym locis omnibus, praeter novissimum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus. Unde est:
&lt;poem&gt;
           Geminae gigas substantiae
           Alacris ut currat viam.
&lt;/poem&gt;
Caeterorum raro habemus exempla.
 
==22. ''De Metro Anacreontio.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum56 Colophon, quod Anacreontium dicunt, recipit anapestum, duos iambos et semipedem; quo usus est Prosper Tyro in principio exhortationis ad conjugem, ita dicens:
&lt;poem&gt;
           Age jam, precor, mearum
           Comes irremota rerum
           Trepidam brevemque vitam [0173B]  
           Domino Deo dicamus.
           Celeri vides rotatu
           Rapidos dies meare,
           Fragilisque membra mundi
           Minui, perire, labi.
           Fugit omne quod tenemus,
           Neque fluxa habent recursum,57 
           Cupidasque vana mentes
           Specie trahunt inani.
           Ubi nunc imago rerum est,
           Ubi sunt opes potentum,
           Quibus occupare captas
           Animas fuit voluptas?
&lt;/poem&gt;
 
==23. ''De metro trochaico.''==
 
Metrum trochaicum tetrametrum, quod a poetis Graecis et Latinis frequentissime ponitur, recipit locis omnibus trocheum, spondeum omnibus praeter tertium. Currit autem alternis versiculis, ita ut prior [0173C]  habeat pedes quatuor, posterior pedes tres et syllabam. Hujus exemplum totus hymnus ille pulcherrimus:
&lt;poem&gt;
           Hymnum dicat turba fratrum,
           Hymnum cantus personet,
           Christo regi concinentes,
           Laudes demus debitas.
&lt;/poem&gt;
 
In quo aliquando et tertio loco prioris versiculi spondeum reperies, ut:
&lt;poem&gt;
           Factor coeli, terrae factor,
           Congregator tu maris.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Verbis purgas leprae morbos.
 &lt;/poem&gt;
 
==24. ''De rhythmo.''==
 
Haec de metris eminentioribus commemorasse sufficiat, quorum exempla copiosiora apud scriptores invenimus; praeterea sunt metra alia perplura quae in libris Centimetrorum simplicibus monstrata [0173D]  exemplis quisquis cupit, reperiet. Reperiuntur quaedam et in insigni illo volumine Porphyrii poetae,58 quod ad Constantinum Augustum missum meruit de exsilio liberari. Quae quia pagana erant, nos tangere non libuit. Videtur autem rhythmus metris esse consimilis, quae est verborum modulata compositio non metrica ratione, sed numero syllabarum ad indicium aurium examinata, ut sunt carmina vulgarium poetarum. Et quidem rhythmus sine metro esse potest, metrum vero sine rhythmo esse non potest: quod liquidius ita definitur. Metrum est [0174A]  ratio cum modulatione; rhythmus modulatio sine ratione: plerumque tamen casu quodam invenies etiam rationem in rhythmo non artificis moderatione servatam, sed sono et ipsa modulatione ducente, quem vulgares poetae necesse est rustice, docti faciant docte; quomodo et ad instar iambici metri pulcherrime factus est hymnus ille praeclarus:
&lt;poem&gt;
           Rex aeterne Domine,
           Rerum creator omnium
           Qui eras ante secula
           Semper cum patre filius
&lt;/poem&gt;
Et alii Ambrosiani non pauci. Item ad formam metri trochaici canunt hymnum de die judicii per alphabetum:
&lt;poem&gt;
            Apparebit repentina
           Dies magna Domini,
           Fur obscura velut nocte [0174B]  
           Improvisos occupans.
&lt;/poem&gt;
 
==25. ''Quod tria sunt genera poematis.''==
 
Sane quia multa disputavimus de poematibus et metris, commemorandum in calce quia poematum genera sunt tria; aut enim activum vel imitativum est, quod Graeci dramaticon vel59 micton appellant; aut enarrativum, quod Graeci exegematicon vel apangelticon nuncupant; aut commune vel mistum, quod Graeci coenon vel micton vocant. Dramaticum est, vel activum, in quo personae loquentes introducuntur, sine poetae interlocutione, ut se habent tragoediae et fabulae. Drama enim, Latine fabula dicitur; quo genere scripta est illa Ecloga,
&lt;poem&gt;
           Quo te, Moeri, pedes, an quo via ducit in urbem. 
&lt;/poem&gt;
[0174C] Quo apud nos genere Cantica canticorum scripta sunt, ubi vox alternans Christi et Ecclesiae, tametsi non hoc interloquente scriptore, manifeste reperitur. Exegematicon est, vel enarrativum, in quo poeta ipse loquitur sine ullius interpositione personae, ut sunt tres libri Georgici toti, et prima pars quarti; item Lucretii carmina, et his similia. Quo genere apud nos scriptae sunt Parabolae Salomonis et Ecclesiastes, quae in sua lingua, sicut et Psalterium, metro constat esse conscripta. Coenon est, vel micton, in quo poeta ipse loquitur, et personae loquentes introducuntur, ut sunt scripta et Ilias et Odyssea Homeri, et Aeneis Virgilii; et apud nos historia beati Job, quamvis haec in sua lingua non tota poetico, [0174D] sed partim rhetorico, partim sit metrico vel rhythmico scripta sermone.
 
Haec tibi, dulcissime fili, et collevita Cuthberte, diligenter ex antiquorum opusculis scriptorum excerpere curavi, et quae sparsim reperta, diutino labore collegeram, tibi collecta obtuli, ut quemadmodum in divinis litteris statutisque ecclesiasticis imbuere studui, ita60 etiam metrica arte, quae divinis non est incognita libris, te solerter instruerem: cui etiam de figuris vel modis locutionum quae a Graecis schemata vel tropi dicuntur, [0175A]  parvum subjicere libellum non incongruum duxi; tuamque dilectionem sedulus exoro ut lectioni [0176A]  operam impendas, illarum maxime litterarum in quibus nos vitam habere credimus sempiternam.</text>
      <sha1>rhqj9zvj3hj714aoj1g7lkkkya60x6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267522</id>
      <parentid>267521</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T14:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* 13. ''De synalephe'' 41. */</comment>
      <origin>267522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69536" sha1="edjzlos2ds7ifg8a93h6r8tapg5hdgc" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De arte metrica
|OperaeWikiPagina=
|Annus= saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]''
 
==1. ''De littera.''== 
[0149D] Qui notitiam metricae artis habere desiderat, primo [0150D]  necesse est distantiam litterarum syllabarumque sedulus discat. Sunt autem Latinae omnes viginti et [0151A]  una: ex quibus quinque vocales appellantur, ''a, e, i, o, u,'' caeterae omnes consonantes; at de iisdem consonantibus septem dicuntur semivocales, ''f, l, m, n, r, s, x,'' caeterae novem mutae, ''b, c, d, g, h, k, p, q, t; y'' autem sextam vocalem, et ''z'' decimam septimam consonantem, propter Graeca verba, quibus consuete utimur, assumpsere Latini: neque enim aliter ''typum,'' vel ''zelum,'' vel caetera hujusmodi, quomodo scriberent, habebant.
 
Qui etiam post perceptionem Dominicae fidei, η, χ, ρ, α, ω, Graecas litteras, etsi non in alphabeti ordinem recipiunt, divinis tamen paginis inditas continent: η videlicet, quae duplici apud eos figura scribitur, quomodo apud Latinos littera H, intromittentes, propter auctoritatem nominis ''Ihesu;'' χ et ρ, [0151B]  propter nomen ''Christi;'' α, et ω, propter auctoritatem dominici sermonis, ''Ego sum'' α ''et'' ω; α etenim tantum nomine discrepat, caeterum et figura et potestate nostrum ''a'' aequiparat; ρ Graecorum, ab ''r'' nostro et figura distat et nomine. Porro η et ω hoc a nostris differunt, quod semper longae sunt, nostrae autem omnes vocales sunt dichronae, hoc est, et brevibus syllabis habiles, et longis, quomodo et illorumα, ι, υ ; nam ε et ο semper apud illos breves natura permanent.
 
Itaque omnes litterae quibus utimur sunt viginti et septem, vocales videlicet octo, et consonantes undeviginti; sed et de his vocalibus ''i'' et ''u'' plerumque in consonantium potestatem transeunt, cum aut ipsae [0151C]  inter se geminantur, ut ''jumentum, vinum,'' aut cum aliis vocalibus junguntur, ut ''janua, jecur, jocus, vanitas, veritas, volatus. V'' quoque nonnunquam sibi ipsa praeponitur, ut ''vultus;'' sed et alterum consonantis locum tenet, cum vel Latine ''aurum,'' vel ''Evangelium'' Graece nominamus. Mirum autem quare dixerit Donatus eam interdum nec vocalem, nec consonantem haberi, cum inter ''q'' litteram consonantem et alteram vocalem constituitur, ut ''quoniam, quidem;'' nisi forte quia tam leniter tunc effertur, ut vix sentiri queat. Videtur autem non esse firma ratio: quam ejus sententiam exponentes Pompeius vel Sergius, dicunt eam consonantem esse non posse, quia habet ante se alteram consonantem, id est, ''q;'' vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis, ut ''quare, quomodo;'' [0151D] et ob id eam tunc non esse litteram scribunt. Quid enim? numquid, quando scribimus ''statim,'' dicendum est ''t'' consonantem esse non posse, quod ante se habeat alteram consonantem, id est ''s;'' imo et vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis? Et cum dicimus ''stratum, r'' esse litteram fatendum est, cum et vocalis sequatur, et duae praecedant consonantes: ''t'' quoque nihilominus consonantem, cum eam et praecedat alia consonans, et sequatur. ''I'' autem hoc proprium habet inter vocales ut quoties, locum tenens consonantis, alteram ante se in eadem [0152A] parte orationis habet vocalem, hanc et si natura brevis erat, semper eam positione faciat longam, ut ''majus, perjurium,'' unde et ''duplex'' appellatur. ''X'' quoque littera consonans ejusdem potestatis, ''duplex'' nuncupatur, ut ''axis.'' Sunt et liquentes litterae quatuor, ''l, m, n, r,'' quae diverso quidem modo, sed certa ratione plerumque in metro solitam consonantium vim amittere solent, et nonnunquam breves natura syllabas inveniuntur reddere longas.
 
==2. ''De syllaba.''==
 
Syllaba est comprehensio litterarum, vel unius vocalis enuntiatio, temporum capax, quia omnis syllaba aut brevis est, et tempus recipit unum, quod atomum metrici vocant, ut ''pater;'' aut longa est, et duo recipit tempora, ut ''mater.'' Hic enim ''ma,'' cum [0152B]  dicimus ''mater,'' longitudinem sui circumflexus tantum temporis bis occupat, quantum ''pa'' semel, cum acute dicitur ''pater.'' Sunt igitur longae syllabae, sunt breves, sunt communes; sed longae duobus modis fiunt, natura et positione. Natura quidem bifarie, aut productione videlicet singularum vocalium, ut ''navis, sedes, finis, omen, unus;'' aut duarum conjunctione, quod diphthongum vocant, ut ''aevum, poena, augustus, Eurus, hei:'' ut Arator:
&lt;poem&gt;
           Hei mihi! jam video subitis lapsura ruinis.
           Condita fama diu templi quoque nobilis aedem.
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum dicimus ''Tydeus Tydei,'' ubi ''e'' et ''i'' non separamus, sed conjunctim proferimus, ne quintam potius quam1 primam declinationem significet: hoc Graeca nomina sortiuntur; in Latinis non invenitur [0152C]  haec diphthongus. Positione autem longae fiunt syllabae modis sex: cum correpta vocalis aut in duas desinit consonantes, ut ''ast;'' aut in unam duplicem, ut ''dux;'' aut in unam desinit consonantem, et excipitur ab altera, ut ''arca;'' aut excipitur ab ''x'' duplici consonante, ut ''axis;'' aut ab ''i'' loco consonantis posita, ut ''Troia,'' quae positio nonnunquam in metris2 tres dividitur syllabas ut est illud,
&lt;poem&gt;
           Arma virum tabulaeque et Troia gaza per undas;
&lt;/poem&gt;
 
aut desinit in consonantem, et excipitur ab ''i'' vel ''u'' positis in loco consonantium, ut ''advena, adjumentum.''
 
Breves vero sunt syllabae quae horum nihil habuerint; quod vero quidam inter longas syllabas non [0152D]  3 annumerant, dum autumant, cum correpta vocalis excipitur a duplici littera ''z'' ut ''Mezentius,'' aut a duabus consonantibus, ut ''acre'' vel ''acris,'' falluntur. Nam et ''z'' quoties in eadem parte orationis brevem sequitur vocalem, potest eam producere, si ita voluerit poeta, ut ''gaza.'' Cum vero parte aliqua orationis in brevem vocalem terminata, sequens sermo a littera ''z'' incipit, nullam producendi habet potestatem; unde est: ''Et nemorosa Zacynthus.''
 
Et ''r'' littera liquens eodem modo sicut et ''l,'' cum in medio sermone brevem sequitur vocalem, praecedente [0153A]  qualibet consonante, potest hanc poetica licentia facere longam; cum vero utralibet liquida sequens consonantem in capite fuerit sermonis, non potest longam facere vocalem, quae in fine verbi praecedentis naturaliter brevis extiterat. Sunt item syllabae quae utroque modo et natura, scilicet, et positione, longae sunt, ut ''dens, gens,'' 4 ''mons, fons, frons.''
 
==3. ''De communibus syllabis.''==
 
Communes autem syllabae modis fiunt novem, quibus aut naturaliter longae, poetica licentia, in breves, aut naturaliter breves transferuntur in longas. Brevis quippe transfertur in longam, cum correpta vocalis in eodem verbo a duabus excipitur consonantibus, quarum posterior est liquida. Est enim brevis in hoc natura, ut: ''Mens tenebris'' 5 ''operta suis.'' Est [0153B] longa positione in hoc: ''Mortisque tenebras.'' In quo Sergius modo injusto utitur exemplo: ''Neve flagello.'' FLAGELLUM enim in capite verbi habet liquidam litteram consonanti subjectam, praepositio nunquam brevem natura syllabam verbi praecedentis potest facere longam.
 
Item natura brevis syllaba ad votum poetarum transferri potest in longam, cum correpta vocalis in consonantem desinit, et excipitur ab ''h'' littera. Est natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Porcinum tenuere gregem, niger hispidus6 horret.
&lt;/poem&gt;
Est voluntate poetae longa in hoc,
&lt;poem&gt;
           Vir humilis moesto dejectus lumine terram.
&lt;/poem&gt;
Et item: [0153C]  
&lt;poem&gt;
           Mors fera per hominem miserum sibi subdidit orbem.
&lt;/poem&gt;
Ubi item quidam grammaticorum dubium exemplum ponunt: ''Terga fatigamus hasta.'' Nam etsi non ''h'' sequeretur ''mus,'' tamen esse posset longa, poetica licentia, quia plenis pedibus superfuit, sicut hoc, quod item ponunt, est:
&lt;poem&gt;
           Omnia vincit amor, et nos cedamus amori.
&lt;/poem&gt;
Ubi ''mor'' ideo potuit produci, quia post emensos pedes integros, partem terminat orationis, tametsi vocalis sequatur.
 
Tertius modus est syllabae communis, cum verbum aliquod in vocalem desinens correptam excipitur a duabus consonantibus, quarum prior sit ''s.'' Est enim natura brevis in hoc Fortunati: [0153D]  Ordinibus variis alba smaragdus inest.Est positione longa in hoc Sedulii:
&lt;poem&gt;
           Adveniat regnum jam jamque scilicet illud
&lt;/poem&gt;
 
Cum vero ''s'' in capite verbi fuerit consonanti alii subjecta, nequaquam potest ultimam verbi prioris syllabam producere, quae in brevem desierat: ut Sedulius,
&lt;poem&gt;
           Stare choro et placidis coelestia psallere verbis.
&lt;/poem&gt;
Et Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Vocibus alternis divina poemata psallunt.
&lt;/poem&gt;
 
[0154A] Falsoque definivit Pompeius ''s'' non posse liquescere, nisi ipsa antecedat, ut: ''Ponite spes sibi quisque suas.'' Hanc Virgilius et in medio verbo alteri consonanti praepositam, ubi commodum duxit, liquentium more transiliit:
&lt;poem&gt;
           Hortatur Mnestheus: Nunc nunc insurgite remis.
&lt;/poem&gt;
 
Nisi forte hunc versum ita scandendum putamus, ut sit ''Horta'' spondeus, ''tur Mne'' spondeus, ''stheus nunc'' spondeus, conjunctis scilicet vocalibus, quod diphthongum vocant. Unde bene Donatus, cum de liquentibus litteris loqueretur, dixit specialiter de ''h'' et ''s'' littera: Suae cujusdam potestatis est, quae in metris plerumque vim consonantis amittit.
 
Est enim modus quartus syllabae communis, cum post pedem quemlibet una syllaba brevis remanserit [0154B]  de verbo, quae vel in vocalem desinens excipiatur a consonante verbi sequentis, vel in consonantem desinens excipitur a littera vocali. Est enim natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
 
Est longa, permissu poetico in hoc:
&lt;poem&gt;
           Frondea ficus erat, cujus in robore nullum.
&lt;/poem&gt;
 
Quod genus syllabae inter longas vel omnino refugiendum, vel parcissime usurpandum est. Unde et in recentioribus poetis non facile ejus invenies exemplum, quamvis et apud Virgilium non rarissimum, apud Homerum non frequentissimum reperiatur.
 
Quintus modus est, cum pars orationis desinit in diphthongum, sequente statim vocali. Est enim per [0154C]  naturam longa in hoc, ''Musae Aonides;'' est per licentiam brevis in hoc, ''Insulae Ionio in magno,'' quod posteriores poetae magis in una parte orationis fieri voluerunt; unde hujus7 et nostratibus facile poematibus invenies. At cum diphthongus a vocali alterius vocabuli excipitur, tum hanc per synalepham8 transiliendam esse dicebant, ut Prosper in praefatione Epigrammatum:
&lt;poem&gt;
           Nec nostrae hoc opis est, sed ab illo sumitur hic ros,
Qui siccam rupem fundere jussit aquas.
&lt;/poem&gt;
 
Sextus modus est, ut Donatus ait, cum producta vocalis est, vocali altera consequente. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
           O utinam in thalamos invisi Caesaris issem.
&lt;/poem&gt;
 
[0154D] Brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Te Corydon, o Alexi; trahit sua quemque voluptas.
&lt;/poem&gt;
 
Quod moderni versificatores in eadem potius parte orationis consuerunt facere, ut:
&lt;poem&gt;
           Eoi venere magi, saevumque tyrannum.
Splendidus auctoris de vertice fulget Eous.
&lt;/poem&gt;
 
Et rursus longa est per naturam ita:
&lt;poem&gt;
           Angelus intactae cecinit properata Mariae.
&lt;/poem&gt;
 
Brevi per licentiam ita:
&lt;poem&gt;
           Exultat, Maria, cum prima affamina sensit.
&lt;/poem&gt;
 
Aut cum longa vocalis, vel etiam brevis9 quo [0155A]  partem terminat orationis, excipitur a vocali alterius verbi, priorem per synaloepham absumunt, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
           Nam si te virtute tua ad coelestia credas
Scandere, de superis pulsus ad ima cadis.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis et Arator, imitatus veteres, dixerit:
&lt;poem&gt;
           O utinam nostris voluisses fida juventus
Consiliis parere prius, ne littora Cretae
Linqueres, insanam rabiem passura profundi.
&lt;/poem&gt;
 
Septimus modus est, cum pronomen ''c'' littera terminatum vocalis statim sequitur. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
           Non quia qui summus Pater est, et Filius hic est:
           Sed quia quod summus Pater est, et Filius hoc est,
&lt;/poem&gt;
brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Hic vir hic est, tibi quem promitti saepius audis.
&lt;/poem&gt;
Sed et adverbium ''c'' littera terminatum, communem [0155B]  syllabam facit. Est enim longa in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
           Donec aspirante Deo conatibus aegris.
&lt;/poem&gt;
 
Brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Ut morbo obsessis praestanda est cura medendi,
           Donec in aegroto corpore vita manet.
&lt;/poem&gt;
 
Octavus modus est, cum correptam vocalem in eadem parte orationis sequitur ''z,'' consonans Graeca duplex. Est enim longa in hoc Juvenci:
&lt;poem&gt;
           Difficile est terris affixos divite gaza.
&lt;/poem&gt;
Est brevis in hoc ejusdem:
&lt;poem&gt;
           Et gaza distabat rerum possessio fulgens.
&lt;/poem&gt;
 
Nonus modus est quo, omnis syllaba novissima versus in quocunque metro indifferens est, quae Graece ἀδιάφορος, et ad voluntatem poetae vel correpta producitur, [0155C]  vel corripitur producta; quod frequentius est quam ut exemplis indigeat. Sciendum est autem quod ''x'' littera duplex nunquam facit communem syllabam, sed cum in eodem verbo sequitur vocalem, semper eam habet longam aut natura, ut ''pax, lex, lux, rex, vox;'' aut positione, ut ''fax, nex, nix, nox, nux,'' et ''exul, exitus'' et ''exitium.'' Cum vero in primordio verbi fuerit, non potest producere ultimam syllabam prioris verbi, quod in brevem desierat vocalem, ut:
&lt;poem&gt;
           Pontibus instratis conduxit littora Xerxes.
&lt;/poem&gt;
 
''N'' quoque littera pari ratione (nisi fallor) cum in medio verbo consonanti alteri fuerit subjecta, praecedentem syllabam sive natura seu positione semper [0155D]  longam habet, ut ''regna, calumnia.'' Cum vero in primordio verbi fuerit alii subjecta consonanti, ut ''Cneus, gnarus,'' profecto ultimam syllabam verbi prioris, si in brevem desierit vocalem, brevem hanc ut fuerat remanere permittit, neque ullam producendi habet potestatem, Prospero teste, qui ait:
&lt;poem&gt;
           Nec tamen10 hoc toto depellit corpore gnarus
                      Naturam errantum dividere a vitiis.
&lt;/poem&gt;
 
Unde et inter liquidas annumeratur, tametsi non ita ut ''b'' vel ''r,'' quae communes syllabas facere solent.
 
==4. ''De primis syllabis.''==
[0156A] 
Haec de differentia syllabarum paucis dicta sint, quas suis etiam exemplis ipse plurimum discernere potest, qui scansionem versus heroici discere curaverit. Sed qui necdum ad hoc pervenit, hunc interim hortamur syllabas omnium partium orationis ex principio versuum heroicorum diligentius scrutetur. Omnis enim versus hexameter, qui sex pedibus, et pentameter qui quinque pedibus constat, primam syllabam longam habet, quia vel a spondeo vel a dactylo incipit, quorum prior pars [tollendum ''pars'' ] duabus longis syllabis consistit, ut ''dicens;'' secundus longa et duabus brevibus, ut ''dicimus;'' et omnino cum Codicem hexametri vel elegiaci carminis assumis in manus, quamcunque paginam aperiens inspexeris, quemcunque versum arripiens legeris, [0156B]  absque ulla dubitatione primam syllabam aut natura aut positione longam invenies, quia nimirum sive spondei sive dactyli constat esse principium. Item prima saepe syllaba ex compositione figurae deprehenditur, ut si nescias qualis sit ''pius,'' ex compositione, quae est ''impius,'' qualis sit ''pius'' cognoscitur, licet in aliquibus hoc fallat. Nam cum dicimus ''nubere, nu'' longa est; item cum dicimus innuba vel pronuba, fit brevis ''nu'' in compositione; item ''lux lucis,'' longa est ''lu; lucerna'' brevis est. Item ''homo'' brevis est ubique, ''humanus'' longa. ''Itur in antiquam sylvam,'' 11 longa est. ''Superumque ad lumen iturus,'' 12 brevis est: sed hoc inveniri raro contingit; verum si quaelibet pars orationis praepositionibus componatur, primas syllabas ex his [0156C]  cognoscimus. Nam talis manebit fere omnis composita syllaba, qualis et ipsa praepositio fuerit, ut ''deceptus, abundans. De,'' videlicet longa et13 ''a'' brevis. Item ex ipsis praepositionibus ''ad'' et ''ob, in'' et ''sub,'' diverse in verbis ponuntur; nam corripiuntur cum crescendo14 dissyllaba reddunt, ut ''adit, obit, init, subit.'' Indifferenter sunt cum trisyllaba faciunt, ut15 ''adjicit, objicit, injicit, subjicit.'' Producuntur tantum cum tetrasyllaba ex se reddunt, ut ''adjicio, objicio, injicio, subjicio.'' Item producuntur quae per ''prae'' et per ''quae'' in primis syllabis scribuntur; breviantur vero ''precium, precor, premo, prehendo, queror,'' hoc est, querelam depono, et quae ex his per derivationem, vel declinationem, vel compositionem, fieri possunt; et ''que'' conjunctio; item contra, breviantur ex iisdem praepositionibus [0156D]  in compositione, ut ''dehinc, profectus, professus, profusus, profatus, proavus, pronepos,'' et caetera. Sunt item aliquanta verba quae primas syllabas temporum ratione permutant, quae subter collecta in omni praeterito perfecto,16 et vel in omni praeterito plusquamperfecto, vel in uno futuro modi tantum conjunctivi producuntur,17 caeteris autem modis et temporibus breviantur, ut sunt haec, ''lego, legi, cum legero; faveo, favi, cum favero; venio, veni, cum venero; fugio, fugi, cum fugero; facio, feci, cum fecero; sedeo, sedi, cum [0157A]  sedero;'' 18 ''fodio, fodi, cum fodero; video, vidi, cum videro; voveo, vovi, cum vovero; juvo, juvi, cum juvero; ago, egi, cum egero; emo, emi, cum emero; lavo, lavi, cum lavero; odio, odi, cum odero; sero, sevi, cum severo; sino, sivi, cum sivero; caveo, cavi, cum cavero.'' Item contra inveniuntur quae in praesenti tempore producta sunt, et in praeterito breviantur, ut ''pono posui, cogo coegi, do dedi, sto steti;'' item omnia verba quae in praeteritis ante crescunt, in primis syllabis breviantur, ut ''pendeo, pependi, tondeo totondi, posco poposci, curro cucurri, tendo tetendi, pello pepuli;'' item in verbis quae iisdem litteris scribuntur, notandum quod ''liber,'' si ''librum'' significat aut ''corticem,'' brevem habet ''li,'' si ''liberum,'' longam. ''Pila,'' si ''vas'' significat, longam habet ''pi;'' si ''sphaeram,'' [0157B]  brevem.19 ''Domus,'' brevem habet ''do; doma,'' id est, tectum, longam. ''Plaga,'' cum ''clima'' significat, brevis est ''pla;'' cum ''vindictam,'' longa. ''Palus, paludis,'' brevis est ''pa; palus pali,'' longa. ''Populus,'' cum ''vulgus'' significat, brevis est ''po;'' cum ''arborem,'' longa. ''Nitens,'' a ''nitore,'' brevis est ''ni; nitens,'' a ''nisu'' longa; item ''educo educis,'' Ionga ''du; educo, educas,'' id est, ''nutrio,'' brevis. ''Concido, decido, incido, occido,'' si ad casum pertinent, correptam habent ''ci;'' si ad concisionem, productam. ''Colo, colis,'' brevis est ''co; colo, colas,'' longa. ''Placo placas,'' producta ''pla; placeo places,'' correpta. ''Pareo pares,'' id est, ''appareo,'' sive ''obtempero,'' producta ''pa; paro, paras,'' id est, ''praeparo,'' et ''pario, paris,'' correpta. Parentes, cum ''apparentes'' significat, producta ''pa;'' cum ''genitores,'' correpta, sicut et ''parientes. Idem'' si [0157C]  neutri generis est, corripitur; si masculini, producitur in utroque numero. ''Levitas,'' si ''instabilitatem'' mentis designat, aut pusillitatem ponderis, brevis est ''le;'' si ''lenitatem'' tactus, unde ligna in aedificio ''levigata'' dicuntur, longa est.
 
==5. ''De mediis syllabis.''==
 
Medias syllabas tribus modis cognoscimus, positione, diphthongo, et accentu; sed de positione et diphthongis, supra tractavimus. Accentus autem quasi ''adcantus'' dictus, quod ad cantilenam vocis nos faciat agnoscere syllabas: qui vocis accentus duo sunt, ad ea quae20 tractavimus necessarii, correptus et productus. Correptus est, quoties sine ulla mora vocis medias syllabas enuntiamus, ut ''moenia, tabula.'' [0157D]  Productus est, quoties medias syllabas cum aliqua mora vocis exprimimus, ut ''fortuna, natura.'' Sciendum tamen est, quia illa quae in verbis ''i'' correpta proferuntur, cum in medium venerint, et ipsum ''i'' in ''e'' mutaverint, ut ''legis, lege, legere,'' ubique breviantur, excepto tamen cum a tribus excipiuntur consonantibus, ''b, m'' et ''t,'' ut ''legebam, legemus, legetur;'' caetera melius accentibus colliguntur, quia accentus in trisyllabis et tetrasyllabis, et deinceps, ita considerandus [0158A]  est, ut si quaeratur ''imicissimorum'' quibus syllabis constet, ediscimus primam brevem exemplo, ut: ''Nimium dilexit amicum;'' secundam longam accentu invenimus, tertiam longam positione, quartam brevem accentu, quia cum dicimus ''amicissimus,'' penultimam cum brevi accentu invenimus, quintam accentu longam; ultimam vero qualis sit, per singulas partes orationis monstrabimus in21 oratione subjecta.
 
==6. ''De ultimis syllabis nominum, pronominum, et participiorum.''==
 
Nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''citharista, vinea, toreuma; e,'' ut ''sedile; o,'' ut ''ordo, virgo; u,'' ut ''cornu; el,'' ut ''mel; il,'' ut ''vigil; ul,'' ut ''consul; m,'' ut ''tectum; n,'' ut ''carmen; us,'' ut ''justus, [0158B]  cursus, cedrus, nemus; ir,'' ut ''vir; or,'' ut ''doctor; t,'' ut ''caput.'' Has item longas: ''i,'' ut ''frugi; il,'' ut ''Tanaquil; ol,'' ut ''sol; as,'' ut ''facultas; c,'' ut ''halec.'' Item haec sunt, quae in monosyllabis producuntur, in dissyllabis autem et trisyllabis vel in caeteris polysyllabis corripiuntur: ''ar,'' ut ''far, nar, Caesar; er,'' ut ''ver, pater; ur,'' ut ''fur, murmur; is,'' ut ''vis, glis, fortis; al,'' ut ''sal, Hannibal.'' Item ''torcular'' et ''pulvinar'' producta, quia quibusdam placuit ''hoc torculare'' dici, non ''torcular;'' et ''hoc pulvinare,'' non ''pulvinar. S'' terminatus, si quintae declinationis fuerit, producitur, ut ''dies;'' si tertiae, tunc longa est, cum genitivus singularis non crescit, ut ''labes, caedes, tabes, pubes, clades, fames, vulpes, claves, aedes, strages, Hercules, proles, nubes;'' quamvis quidam [0158C]  ''nubs'' nominativum enuntiari22 maluerit; vel cum, crescens, ''e'' productam ante novissimam syllabam habuerit, ut ''merces, quies, mercedis, quietis;'' vel cum monosyllaba fuerint nomina, aut de monosyllabis ducta, ut ''pes, bipes, sonipes;'' ubi notandum quod ''pes,'' sicut et ''sal'' et ''par,'' cum monosyllabum est, longa est. At cum per alios casus declinari coeperit, primam syllabam corripit; item ''Ceres, aries, paries, abies,'' nominativo et vocativo casu ''es'' producunt, at in caeteris casibus corripiunt; breviatur vero ''es,'' si aut ''e'' in ''i'' mutaverit in genitivo crescente, ut ''miles militis;'' aut brevem habuerit, ut ''seges segetis. Os'' monosyllaba, si ''ora'' significat, producitur; si ''ossa,'' breviatur. Quae tamen ''os'' syllaba cum in dissyllabis vel in trisyllabis venerit, et media syllaba genitivi [0158D] producta natura23 permansit, tunc longa erit, ut ''nepos nepotis;'' si vero correpta, breviatur, ut ''compos compotis. Us'' cum in genitivo crescente longa permanserit, producitur, ut ''virtus virtutis, tellus telluris,'' excepto uno ''palus,'' quod in genitivo disterminatur, ''palus, paludis.'' Unde est:Regis opus, sterilisque diu palus, aptaque remis.Si vero in genitivo crescente non permanserit, aut non creverit, corripitur, ut ''pectus, pectoris, vulgus, [0159A]  vulgi.'' Genitivus, dativus et ablativus producuntur; sed genitivus, cum tertiae fuerit declinationis, cum ablativo suo ''e'' tantum littera terminato breviatur, ut ''a fonte, fontis,'' excepto uno quod producitur, ''ab hac fame,'' quod veteres ''hujus famei,'' non ''hujus famis;'' et ''huic famei,'' non ''huic fami'' declinabant. Ubi notandum quod nomina quintae declinationis, quae in ''ei'' litteras genitivo et dativo casu terminantur, et has divisas et utramque longam habent, ut ''faciei, diei, fidei;'' accusativus brevis est semper, vocativus similiter, excepto cum ''i'' terminatur, ut ''Laurenti.'' Ubi notandum quod nomina quae in ''ius'' terminantur, in genitivo casu duplici ''i'' efferuntur, in vocativo simplici, in utroque longam habent, ut ''filius, filii, o fili;'' vel certe vocativum in ''e'' correptam terminant, [0159B]  ut ''impius, impie;'' qui etiam vocativus dum similis nominativo fuerit, regulam nominativi sequitur, ut ''haec paupertas,'' et ''o paupertas.'' Nominativus, accusativus et vocativus plurales in masculino et feminino genere producuntur, corripiuntur in neutro. ''Ambo'' et ''duo,'' si neutra sunt, corripiuntur; si masculina, producuntur.24 Genitivus in omnibus brevis est. Dativus vel ablativus si in ''is'' terminantur, longi sunt, ut ''doctis;'' si in ''bus,'' breviantur, ut ''rebus.'' In hac regula omnia nomina, pronomina, participia continentur. Sed pronominis declinatio in hoc tantum differt, quod in monosyllabis, quae25 vocalibus constat ( ''sic'' ), ut ''o,'' in quolibet casu producuntur; sed genitivus cum in ''us'' terminatur, breviatur, ut ''illius.'' Dativus vero, sicut in nomine, semper longus est, [0159C]  excepto ''mihi, tibi, sibi,'' quae indifferenter dici possunt; sic reliqui quoque casus regulam sumunt ex nomine. In Graecis vero nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''ecclesia, baptisma; as,'' cum genitivus ''dos'' habuerit, ut ''Arcas Arcados, Pallas Pallados; os'' cum in genitivo diphthongum habuerit, ut ''Delos Deli;'' longas vero has,26 ut ''schole, synagoge,'' quae Latina consuetudine [ ''F.'' consuetudo] in ''a'' terminat; ''o'' ut ''Dido; an,'' ut ''Titan; en,'' ut ''lien, syren; in,'' ut ''delphin; on,'' ut ''Memnon; er,'' ut ''aer, aether; as,'' ut ''Aeneas; es,'' ut ''Anchises.'' Genitivus breviatur, cum ''dos'' vel ''tos'' habuerit in fine, ut ''Arcados, poematos;'' dativus, cum ''i,'' ut ''Palladi;'' accusativus, cum ''a'' vel ''on,'' ut ''Thesea, Delon.'' Alias longus est vocativus, cum ''a'' terminatur, in masculinis tantum27 longum [0159D]  est, ut ''Aenea;'' nam in femininis corripitur, ut ''haec cathedra. E'' terminatus producitur, ''schole, synagoge, pentecoste, parasceve,'' exceptis his quorum nominativus ''os'' terminatur, ut ''Petros Petre. I'' terminatus corripitur, ut ''o Alexi. O'' finitus producitur, ut ''Dido.'' Nominativus et vocativus plurales, cum ''a'' vel ''es'' terminantur, breves sunt, ut rhetores, charismata, alias longi sunt,28 ''ecclesia.'' Genitivus longus est, si tamen Graece fuerit declinatus, ut ''laon, cedron,'' id [0160A]  est, ''populorum, cedrorum.'' Dativus in ''s'' terminatus corripitur, ut ''Arcas;'' alias longus est, ut ''lais,'' id est, ''populis.'' Accusativus si in ''as'' fuerit terminatus, et a genitivo singulari venerit, ''os'' finito, corripitur, ut ''Arcados Arcadas,'' alias productione laetatur ut ''ecclesias.''
 
==7. ''De ultimis syllabis verborum et adverbiorum.''==
 
In verbis primae conjugationis producuntur ''a'' et ''as,'' ut ''ama, amas;'' in29 secundae ''e'' et ''es,'' ut ''sede, sedes;'' in tertiae productae ''i'' et ''is,'' ut ''nutri, nutris;'' in tertiae correptae breviantur ''e'' et ''is,'' ut ''cerne, cernis.'' In omnibus ''o'' corripitur, ut ''amo, sedeo, cerno, nutrio,'' tametsi auctoritas variet. Eadem in infinitivo modo penultimas syllabas ''a, e,'' et ''i'' productas habent, ut ''amare, sedere, nutrire.'' Item ''e'' correptam, ut ''cernere.'' [0160B]  Similiter in aliis modis productis ejusdem vocalibus, ut ''amarem, amares, amaret,'' et caetera ad suam formam; ''e'' correpta in verbis tertiae conjugationis30 correptae, ut ''cernerem, cerneres,'' et caetera. Item ''es'' corripitur, ut ''sum, es,'' et quae ex his componi possunt, ut ''adsum, ades, possum, potes;'' item ''faxis, velis, adsis'' 31 longas, quia pluralis numerus ea producit, cum dicimus, producta media ''adsitis, velitis, faxitis.'' Omnes in verbis novissimae syllabae, quae sunt hujusmodi, ut ''res'' et ''ses,'' longae sunt, quia producit eas numerus pluralis, ut ''amares, amaretis, amasses, amassetis.'' Item producenda sunt quae in ''c'' terminantur, ut ''fac, dic, duc, induc;'' aut32 ''i,'' ut ''amavi, amari;'' aut in ''u,'' ut ''amatu.'' Corripiuntur autem quae in ''m'' aut in ''es,'' ut ''amem, ames;'' vel in ''us,'' ut [0160C]  ''amamus;'' vel in ''t,'' ut ''amat;'' vel in ''re,'' ut ''amare;'' vel in ''tis,'' ut ''amatis.''
 
Adverbia quae in ''a'' terminantur, productione gaudent, ut ''una;'' quae vero in ''e,'' ex nomine veniunt, et comparationis gradus servant, ut ''docte, doctius, doctissime,'' producuntur; si autem a se nascuntur, ut saepe, aut non comparantur, ut ''rite;'' aut in comparatione deficiunt, ut ''bene, male,'' breviantur. ''I'' finita, praeter ''quasi, ibi'' et ''ubi,'' vel quae ex ipsis fiunt, ut ''sicubi,'' producuntur, ut ''heri. O'' indifferenter accipitur, ut ''falso. U'' producitur, ut ''noctu. L'' et ''r'' breviantur, ut ''semel, pariter; ul,'' ut ''simul, m,'' ut ''tam. N'' vero, excepto33 ''non, en, an,'' ubique breviatur, ut ''forsan. S'' breviatur, ut ''magis, funditus,'' excepto cum ''a'' praecessit, ut ''alias. C'' producitur, ut ''hic, illic, [0160D] adhuc.'' Monosyllaba producuntur, ut ''cur, plus,'' exceptis ''his, bis'' et ''ter.'' Verum ''ne'' dupliciter profertur; nam producitur, cum prohibendo dicitur:
&lt;poem&gt;
           Scrutari ne cura procax abstrusa laboret;
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum ponitur pro ''ut non,'' ut idem Prosper ait:
&lt;poem&gt;
           Et vindicta brevis sic noxia crimina finit,
           Ne sine fine habeat debita poena reos. 
&lt;/poem&gt;
Corripitur autem, cum interrogando vel increpando ponitur, ut:
&lt;poem&gt;
           Tune, cruente, ferox, audax, insane, rebellis. 
&lt;/poem&gt;
 [0161A] 34 ''S'' in numeris corripitur, ut ''toties, quoties, septies, decies.''
 
==8. ''De ultimis syllabis conjunctionum, praepositionum, et interjectionum.''==
 
Conjunctiones fere omnes corripiuntur; sed quae ''a'' vel ''i'' terminantur, excepto ''qua, ita, nisi,'' producuntur, ut ''propterea, interea, si'' et ''ni.'' Quae in ''n'' desinunt, si ''a'' vel ''i'' ante eam habuerint, producuntur, ut ''an, sin, alioquin.'' Caeterae35 breviantur, exceptis his quae positione sunt longae, ut ''ast, aut.''
 
Accusativae praepositiones solae, quae in ''a'' exeunt, producuntur, ut ''intra,'' et unum monosyllabum ''cis;'' ablativae vero corripiuntur omnes, ut ''ab,'' exceptis monosyllabis quae aut vocalibus constant, ut ''a,'' aut vocalibus terminantur, ut ''de.'' Communes praepositiones [0161B]  correptas esse liquet,36 ut ''super.'' Nec de loquelaribus praepositionibus reticendum, tametsi non in fine, sed in principio verborum semper ponantur, quae sunt: ''am, co, con, di, dis, re, se.'' Quarum ''am'' et ''dis'' positionem quaerunt, ut ''amplector, disjungo,'' et ideo longae fiunt. ''Co'' dichrona est, ut ''coerceo, connecto. Con'' longa, ut ''conjicio. Di'' longa, ut ''dirigo. Se'' longa, ut ''secerno. Re'' autem ubique breviatur, ut ''remitto,'' excepto ''refert'' cum ''distat'' significat: ut,
&lt;poem&gt;
           Praeterea jam nec mutari pabula refert;
&lt;/poem&gt;
et uno verbo ''rejicio,''
&lt;poem&gt;
           Rejice, ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
 
Omnes interjectiones, si monosyllabae fuerint, producuntur, ut ''heu:'' caeterae vero exemplo similium [0161C]  partium orationis aestimandae sunt; item interjectiones omnes, ut Audacius ait, cum de Graeco sermone mutuati sumus; ideo in novissimis syllabis fastigium capiunt, ut ''papae, atat;'' eodem modo et coeterae similiter, vel acutum vel circumflexum in ultimo sumunt accentum.
 
==9. ''De pedibus.''==
 
Pes est syllabarum et temporum certa dinumeratio: dictus inde, quod hoc quasi pedali regula ad versum utimur mensurandum. Sunt autem pedes disyllabi quatuor, trisyllabi octo, tetrasyllabi sedecim, singuli nominatim distincti; at qui ex his geminatis accrescunt sine nomine generaliterσυζυγίαι, id est, conjugationes dicuntur; unde fit, omnes pedes a disyllabis usque ad hexasyllabos [0161D]  centum viginti quatuor colligi, de quibus in Donato plenissime, quisquis velit, inveniat; sed nos in praesenti opusculo disyllabos tantum et trisyllabos meminisse sufficiat. Ergo disyllabi quatuor hi sunt: pyrrichius ex duabus brevibus, temporum duorum, ut ''amor;'' huic contrarius est spondeus, ex duabus longis, temporum quatuor, ut ''aestas.'' Iambus ex brevi et longa, temporum trium, ut ''parens.'' Huic contrarius est trochaeus ex longa et brevi, ut ''versus,'' temporum trium. Trisyllabi octo hi sunt: tribrachys ex tribus brevibus, temporum trium, ut ''macula;'' huic [0162A]  contrarius est molossus, ex tribus longis, temporum sex, ut ''Aeneas.'' Anapaestus, ex duabus brevibus et longa, temporum quatuor, ut ''pietas;'' huic contrarius est dactylus, ex longa et duabus brevibus, temporum quatuor, ut ''regula.'' Amphibrachys ex brevi et longa et brevi, temporum quatuor, ut ''arena;'' huic contrarius est amphimacrus, ex longa et brevi longa, temporum quinque, ut ''impotens.'' Bacchius, ex brevi et duabus longis, temporum quinque, ut ''poetae;'' huic contrarius est antibacchius, ex duabus longis et brevi, temporum quinque, ut ''natura:'' hos sequuntur, ut dixi, pedes tetrasyllabi sedecim, pentasyllabi triginta duo, et asyllabi [ ''L.'' hexasyllabi] sexaginta quatuor. Sed haec interim nostro operi, quod de arte metrica cudimus, satis esse putamus.
 
==10. ''De metro dactylico, hexametro vel pentametro.''=== 
[0162B] Metrum dactylicum hexametrum, quod et heroicum vocatur, eo quod hoc maxime heroum, hoc est virorum fortium facta canerent, caeteris omnibus pulchrius celsiusque est; unde opusculis tam prolixis quam succinctis, tam vilibus quam nobilibus aptum esse consuevit. Constat autem ex dactylo et spondeo, vel trocheo, ita ut recipiat spondeum locis omnibus, praeter quintum, dactylum praeter ultimum; trocheum vero loco tantum ultimo, vel (ut quidam definiunt) spondeum ultimo loco semper, et in omnibus praeter quintum; trocheum vero nusquam, quia etsi ultima brevis est natura, tamen spondeum facit, ad votum poetarum, quia (ut praediximus) ultimam versus omnes syllabam indifferenter [0162C]  accipiunt, alioquin legitimum numerum viginti quatuor temporum versus hexameter non habebit, quia tot illum pro sui perfectione habere decebat, quot habet libra plena semiuncias. Hujus exemplum:
&lt;poem&gt;
           Culmina multa polus radianti lumine complet;
&lt;/poem&gt;
Hoc metrum post Homerum Heroici nomen accepit, Pythium antea dictum, eo quod Apollinis oracula illo metro sint edita: huic cognatum est et quasi familiariter adhaerens, ita ut sine ipsius praesidio nunquam id positum viderim, metrum dactylicum pentametrum. Quod recipit spondeum loco primo et secundo, dactylum locis omnibus. Catalecton est in medio et in fine. Hujus exemplum: [0162D]  
&lt;poem&gt;
           Laetanturque piis agmina sancta choris.
&lt;/poem&gt;
Hujus metri versus quidam ita scandendos astruunt, ut quinque absolutos pedes eis inesse doceant, spondeum sive dactylum loco primo et secundo, spondeum tertio semper, quarto et quinto anapaestos, veluti si dicam:
&lt;poem&gt;
           Quaerite regna poli, quaerite regna poli.
&lt;/poem&gt;
''Quaerite'' dactylus, ''regna po'' dactylus, ''li quae'' spondeus, ''rite re'' anapaestus, ''gna poli'' anapaestus. Quod rationi ejusdem metri, ni fallor, minus videtur esse conveniens, cum universi qui hoc metro usi sunt [0163A] versum omnem in medio diviserint,37 duabus penthemimeris constare voluerint, quarum prior dactylum sive spondeum licenter in utraque regione38 reciperet, posterior solos dactylos39 in utroque: hoc autem et superius metrum ubi juncta fuerint, elegiacum carmen vocatur. Eleos namque miseros appellant philosophi, et hujus modulatio carminis miserorum querimoniae congruit, ubi prior versus est hexameter, sequens pentameter. Quo genere metri ferunt canticum Deuteronomii apud Hebraeos et Psalmos CXVIII et CXLIV esse descriptos. Nam librum beati Job simplici hexametro scriptum esse asseverant. Observandum est autem in carmine elegiaco ne quid unquam de sensu versus pentametri remaneat40 inexplicitum, quod in sequenti versu [0163B] hexametro reddatur, sed vel uterque sensibus suis terminetur versus, ut Sedulius:
&lt;poem&gt;
           Cantemus socii Domino, cantemus honorem,
                Dulcis amor Christi personet ore pio. 
&lt;/poem&gt;
Vel sibi mutuo prior hexameter ac pentameter subsequens, prout poetae placuerit, conserantur, juxta illud Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Solus peccator servit male, qui licet amplo
                 Utatur regno, sat miser est famulus. 
&lt;/poem&gt;
Nam sequentes versiculi etsi his sunt subjuncti, sibimet sunt tamen invicem conjuncti, et secundus primo dat supplementum. Sequitur enim,
&lt;poem&gt;
           Cum mens carnali nimium dominante tyranno
                  Tot servit sceptris, dedita quot vitiis.
 &lt;/poem&gt;
 
==11. ''Quae sit optima carminis forma.''==
 
[0163C] At vero in hexametro carmine concatenatio versuum plurimorum solet esse gratissima, quod in Aratore et Sedulio frequenter invenies, modo duobus, modo tribus, modo quatuor aut quinque versibus, nonnunquam sex vel septem, vel etiam pluribus adinvicem connexis, quale est illud:
&lt;poem&gt;
           Lot Sodomis fugiente chaos, dum respicit uxor,
           In statuam mutata salis stupefacta remansit,
           Ad poenam conversa suam: quia nemo retrorsum
           Noxia contempti vitans discrimina mundi,
           Aspiciens salvandus erit; nec debet arator
           Dignum opus exercens, multum in sua terga referre.
&lt;/poem&gt;
Et Arator:
&lt;poem&gt;
           Jura ministerii sacris altaribus apti,
           In septem statuere viris, quos undique lectos
           Levitas vocitare placet, quam splendida coepit
           Ecclesiae fulgere manus, quae pocula vitae [0163D]  
           Misceat, et latices cum sanguine porrigat igni.
&lt;/poem&gt;
Verum hujusmodi connexio, si ultra modum procedat, fastidium gignit ac taedium: hymnos vero quos choris alternantibus canere oportet, necesse est singulis versibus ad purum esse distinctos, ut sunt omnes Ambrosiani. Optima autem versus dactylici ac pulcherrima positio est, cum primis penultima, ac mediis respondent extrema; qua Sedulius uti frequenter consuevit, ut:
&lt;poem&gt;
           Pervia divisi patuerunt caerula ponti;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Sicca peregrinas stupuerunt marmora plantas, 
&lt;/poem&gt;
 [0164A]  Et,
&lt;poem&gt;
           Edidit humanas animal pecuale loquelas.
&lt;/poem&gt;
Item in pentametro,
&lt;poem&gt;
           Dignatus nostris accubitare toris;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Rubra quod appositum testa ministrat olus.
&lt;/poem&gt;
Non tamen hoc continuatim agendum, verum post aliquot interpositos versus. Si enim uno modo pedes semper ordinabis, et versus tametsi optimus sit, status statim vilescit: aliquando versus nominibus tantum perficere gratum est, ut Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Lilia, narcissus, violae, rosa, nardus, amomum,
                  Oblectant animos gramina nulla meos. 
&lt;/poem&gt;
Quod idem et in propriis fecit nominibus, ut:
&lt;poem&gt;
           Sara, Rebecca, Rachel, Hester, Judith, Anna, Noemi,
                  Quamvis praecipue culmen ad astra levent. 
&lt;/poem&gt;
Fecit et in verbis: [0164B]  
&lt;poem&gt;
           Blanditur, refovet, veneratur, honorat, obumbrat,
                 Et locat in thalamo membra pudica sua. 
&lt;/poem&gt;
Studendum praeterea metricis, quantum artis docorum non obsistit, ut mobilia nomina fixis praeponantur, sed nec concinentia nomina conjunctim ponantur, verum interposita qualibet alia parte orationis, ut:
&lt;poem&gt;
           Mitis in immitem virga est animata draconem.
&lt;/poem&gt;
Prius quam ''virga'' posuit ''mitis,'' prius ''immitem'' quam ''draconem;'' sed et hoc discretim, id est interposito verbo ''est animata:'' non quod haec semper observari necesse sit, sed quia cum fiunt, decori sint. Nam et Prosper mutato hoc ordine, fecit versum decentissimum:
&lt;poem&gt;
           Moribus in sanctis pulchra est concordia pacis. 
&lt;/poem&gt;
 [0164C]  Et item,
&lt;poem&gt;
           Lex aeterna Dei stabili regit omnia nutu,
                   Nec vario mutat tempore consilium. 
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus poeta veteranus, Caesaris et Pompeii praelia descripturus, ita incipit:
&lt;poem&gt;
           Bella per Aemathios plus quam civilia campos,
           Jusque datum sceleri canimus, populumque potentem,
           In sua victrici conversum viscera dextra.
           Cumque superba foret Babylon spolianda tropaeis
           Ausoniis, umbraque erraret Crassus inulta,
           Bella geri placuit nullos habitura triumphos.
&lt;/poem&gt;
 
==12. ''De scansionibus sive caesuris versus heroici.''==
 
Scansionum autem in versibus sunt species quatuor: conjuncta, distincta, mista, divisa. Conjuncta, quae caeteris laudabilior habetur, illa est, ubi nusquam pes cum verbo finitur, ut:
&lt;poem&gt;
           Immortale nihil mundi compage tenetur.
&lt;/poem&gt;
[0164D] Distincta, ubi verba cum pedibus terminantur, utHaec tua sunt bona sunt quia tu bonus omnia condis.Quam versificationis speciem rarissime invenies; nam etsi non post duos vel tres pedes syllaba superfuerit, quam pentemimerim et heptamimerim [ ''L.'' Penthemimerin ''et'' hepthemimerin] vocant, ratus haberi versus nequit, sicut hic, post duos pedes ''sunt,'' post tres, ''tu'' superest. Mista est scansio, quae utrumque in se habet, ut in quibusdam conjunctus, in quibusdam vero separatus sit versus, ut:
&lt;poem&gt;
            Nobis certa fides aeterna in saecula laudis;
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat. 
&lt;/poem&gt;
[0165A] Divisa est, ubi primi tres pedes concatenati inter se a reliquis pedibus separati sunt, ut:
&lt;poem&gt;
           Inde Dei genitrix pia virgo Maria coruscat.
&lt;/poem&gt;
Et Prosper:
&lt;poem&gt;
           Corde patris genitum creat et regit omnia Verbum. 
&lt;/poem&gt;
Nec minus caesurarum intuendus est status, quae et ipsae sunt quatuor: pentemimeris, heptamimeris, catatriton trocheon, bucoliceptomen. Pentemimeris, ubi post duos pedes invenitur semipes, qui versum dividat, et partem terminet orationis. Heptamimeris, ubi post tres pedes invenitur syllaba: ut: ''Cum tua gentiles studeant.'' Dicta autem pentemimeris et heptamimeris Graece, quasi semiquinaria et semiseptenaria, quia cum per spondeos fiunt, haec quinque syllabis, [0165B] illa constat septem; et in hac quinta syllaba semipedem, in illa tenet septima. Catatriton trocheon, ubi tertio loco invenitur trocheus, non quod in medio versu esse possit, sed ablata una de dactylo syllaba, remanet trocheus, ut: ''Grandisonis pompare modis.'' Bucoliceptomen, ubi post quatuor pedes non aliquid remanet, ut:
&lt;poem&gt;
           Semper principium sceptrum juge gloria consors;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Christus erat panis, Christus petra, Christus in undis.
&lt;/poem&gt;
Quae caesura inde nomen habet, quod in bucolicis saepe inveniatur. Item ubi post duos pedes superest syllaba, comma dicitur; ubi post duos pedes nihil remanet, colon vocatur: quae tamen nomina apud oratores indifferenter ponuntur, qui integram sententiam periodum appellant. Partes autem ejus cola [0165C] et commata dicuntur, ut puta: ''Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit,'' colon est. ''Si quis accipit,'' colon est. ''Si quis devorat,'' colon est. ''Si quis extollitur,'' etc., usque ad plenam sententiam, cola sunt et commata. Plena autem sententia periodus est. Interpretatur autem colon ''membrum,'' comma ''incisio,'' periodus ''clausula'' sive ''circuitus.''
 
==13. ''De synalephe'' 41.==
 
Synalepharum quoque commemorando ratio est, quia nonnunquam ultima verbi syllaba vel particula syllabae videtur absumi. Unde synalepha Graece dicitur, quasi quodam saltu transmittens. Fit autem duobus modis. Primo, cum aliqua pars orationis aut in vocalem litteram, aut in ''m'' consonantem desinit, [0165D] incipiente a vocali sequente parte orationis, illa quae sequitur pars orationis praecedentem vel litteram vocalem, vel syllabam quae in ''m'' desierat, sua vocali absumit. Quod dico hujusmodi est:
&lt;poem&gt;
           Arcta via est, vere quae ducit ad atria vitae.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim ita: ''Arcta vi'' dactylus, ''est ve'' spondeus, intercepta ''a'' syllaba per synalepham. Absumitur et particula syllabae, cum dicit idem Prosper:
&lt;poem&gt;
           Sumite quam magna apposuit sapientia mensam.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur enim ita: ''Sumite'' dactylus, ''quam ma'' spondeus, ''gnapposu'' dactylus, assumpta parte syllabae [0166A]  per synalepham. Item pars syllabae, quae in ''m'' desinit, synalepha intercipitur, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
           Nullus enim est insons sola formidine poenae,
           Qui sanctum et justum non amat imperium.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque ita: ''Nullus e'' dactylus, ''nest in'' spondeus, absorpta ''m'' per synalepham, et item: ''Qui sanc'' spondeus, ''tet jus'' spondeus, absumente synalepha particulam syllabae ''um.'' Item tota syllaba quae in ''m'' terminata est, per synalepham interit, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
           Magnum praesidium est sacro libamine pasci,
           Si cor participis crimina nulla premunt.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque sic: ''Magnum'' spondeus, ''praesidi'' dactylus, ''est sa'' spondeus, intercepta ''um'' syllaba per synalepham. Quaecunque ergo verba in ''m'' terminantur, nisi positione cujuscunque consonantis defendantur, [0166B] synalepha irrumpente syllabam ultimam aut42 perdunt, aut minuunt, excepto cum ab ''h'' littera sequens sermo inchoaverit; tunc etenim in arbitrio poetarum est, utrum haec instar fortiorum consonantium synalepham arceat, an pro modo suae fragilitatis nihil valeat. Valuit namque in hoc, quia voluit poeta:
&lt;poem&gt;
           Nomine Johannem hunc tu vocitare memento.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Progenitum fulsisse ducem hoc coelitus astra.
&lt;/poem&gt;
Item, nil juvit ad propellendam synalepham, quam poeta neglexit:
&lt;poem&gt;
           Qui pereuntem hominem vetiti dulcedine pomi.
&lt;/poem&gt;
 
Sciendum est autem quod nunquam in eadem parte orationis media fieri potest synalepha; verum [0166C]  si in medio verbo duae vocales coeunt, quarum prior sit longa, potest illa quae sequitur priorem facere brevem de longa, si sic poeta voluerit, auferendi autem funditus potestatem non habet. Est autem naturaliter longa in illo Paulini, ut:
&lt;poem&gt;
           Ut citharas modulans unius verbere plectri.
&lt;/poem&gt;
Est brevis licenter in illo Sedulii:
&lt;poem&gt;
           Unius ob meritum cuncti periere minores.
&lt;/poem&gt;
Item natura longa est in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
           Discutiebat ovans galea scutoque fidei.
&lt;/poem&gt;
Licentia brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Divitias jam nunc promissi concipe regni,
           Virtute et fidei quod cupis esse tene.
&lt;/poem&gt;
 
Et hoc ut supra retulimus, inter communes syllabas computatur. Ubi autem in metris ''prendo'' pro [0166D]  ''prehendo,'' vel ''secla'' pro ''saecula'' legitur, vel aliquid hujusmodi, non est synalepha, sed syncope, quae species est metaplasmi quia non littera vel syllaba43 scandendo aufertur: sed ne unquam scriberetur, libertate poetica provisum est. Unde illum Maronis versiculum:
&lt;poem&gt;
           Nec tota tamen ille prior praeeunte carina.
&lt;/poem&gt;
Ita scandendum esse ratio probat, ut primo sit: ''Nec to'' spondeus, ''ta tamen'' dactylus, ''ille pri'' dactylus, ''or praee'' dactylus, abbreviata diphthongo propter vocalem quae sequitur, ''unte carina,'' dactylus et spondeus, [0167A] qui terminent. Quis enim audiat Victorinum docentem, ut scandamus44 ''unte carina,'' facientes synalepham in media parte orationis, quod nunquam fecere priores? Fit autem synalepha in omni parte versus, etiam in extrema, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
           Sed rerum auctori nullus non cognitus ordo est.
&lt;/poem&gt;
Fit et post versum synalepha, quae ad sequentis versus caput intendat, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Quae decus omne operum perimebant improba foedaque
           Obice prospectum caecantia lumina complent. 
&lt;/poem&gt;
Sunt namque ultimi versus illius pedes dactylus et spondeus, ''Improba foeda,'' at primi sequentis per synalepham, ''que obice'' dactylus, ''prospectum'' spondeus.
 
==14. ''De episynalepha, vel diaeresi.''== 
[0167B] Conjunctionem etiam solutionemque syllabarum, quam Graeci episynalepham et diaeresim vocant, ubi necesse est licitam scire metricum decet: conjunctionem videlicet qua duae de tribus; solutionem, qua duae de una syllaba efficiuntur. Cujus exemplum conjunctionis:
&lt;poem&gt;
           Aedificant sectaque intexunt abiete costas.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Custodes sufferre valent, labat ariete crebro
           Janua . . . . .
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Tenuia nec lanae per coelum vellera ferri.
&lt;/poem&gt;
 
''Abiete'' enim quatuor syllabas habet breves; stringe illud, et fit ''ab'' positione longa, quia ''a'' vocalis desinit [0167C]  in ''b'' et excipitur ab ''i'' loco consonantis posita. Sic et ''ariete,'' naturaliter brevis est ''a,'' junge ''r'' ad ipsam, junge ''i'' et ''e'' sibimet, et fit ''ar'' syllaba positione longa, quia sequitur ''i'' loco consonantis posita. Item ''tenuia,'' stringe ''ten,'' et fac ''u'' consonantem, et sic de tetrasyllabo proceleusmatico facies trisyllabum dactylum. Tale est et: ''Fluviorum rex Eridanus. Fluvio'' anapestus est; sed si facis stringendo unam syllabam ''fluv,'' alteram ''io,'' efficis de anapesto spondeum. Haec conjunctio sive solutio saepius in ''i'' vel in45 ''a'' litteris fit, quarum et in nostratibus poetis multa habes exempla, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Sum profugus mundi, tanquam benedictus Jacob
&lt;/poem&gt;
Fortunatus: [0167D]  
&lt;poem&gt;
           Dirigit: et Jacobos terra beata sacros.
&lt;/poem&gt;
Hic ''i'' et ''a'' discindit, ille conglutinat. Item Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Parietibus novitas latet intus operta vetustas.
&lt;/poem&gt;
''Parieti'' dactylum fecit de proceleusmatico, conglutinatis contra naturam ''a'' et ''r'' in unam syllabam, ''i'' et ''e'' in alteram. Item Sedulius disjunctis ''u'' et ''a:''
&lt;poem&gt;
            Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
Prosper conjunctis:
&lt;poem&gt;
           Nec Christi46 exemplo suavior exit odor.
&lt;/poem&gt;
Item Paulinus, divisis ''u'' et ''i'' juxta naturam:
&lt;poem&gt;
           Conscia servitii quid gesseris, et cui tandem. 
&lt;/poem&gt;
 [0168A]  Fortunatus, connexis juxta licentiam poeticam:
&lt;poem&gt;
           Cui tamen hoc opus est eum virginitatis honore,
                 Ut placeat sponso mens moderata suo. 
&lt;/poem&gt;
Item, disjunctis eisdem in alio pronomine, Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Cum subito aut illis corda hostibus, aut huic ora.
&lt;/poem&gt;
Prosper, conglutinatis:
&lt;poem&gt;
           Huic homo, si recte famulatur, proximus haeret.
&lt;/poem&gt;
Maro, ''e'' et ''i'' conjunctis:
&lt;poem&gt;
           Tityre, pascentes a flumine reice capellas.
&lt;/poem&gt;
Item alibi sejunctis juxta naturam:
&lt;poem&gt;
           Reice ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
Jungit, nisi fallor, et Paulinus easdem, ubi ait:
&lt;poem&gt;
           Ast alii pictis accendunt lumina cereis. 
&lt;/poem&gt;
 [0168B]  Nisi forte dactylum in ultima versus regione contra morem posuisse dicendus est. Recipit et ''r'' littera solutionem, quamvis ordine dissimili; ibi enim, discussis sive conglutinatis vocalibus, syllaba contra naturam aut accrescit, aut interit: hic autem ea vocali, quae nequaquam ascripta est, in sono vocis assumpta superaccrescere tamen syllaba consuevit, ut:Illi continuo statuunt ter dena argenti.Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Et spatii coepere et culminis incrementa.
&lt;/poem&gt;
Et rursus:
&lt;poem&gt;
           Sic prope, sic longe sita culmina respergebat.
&lt;/poem&gt;
Et Prudentius, in Psychomachia, dixerat haec:
&lt;poem&gt;
           . . . . . Et laeta libidinis interfectae. 
&lt;/poem&gt;
 [0168C]  Et idem in eadem:
&lt;poem&gt;
           Palpitat atque aditu spiraminis intercepto.
&lt;/poem&gt;
 
Neque enim in quinta regione versus heroici spondeum ponere moris erat, sed ita tamen versus hujusmodi illos voluisse scandere reor, ut addita in sono vocali, quam non scribebant, dactylus potius quam spondeus existeret; verbi gratia, ''Interecepto, increementa, interefectae, resperigebat,'' et per synalepham ''denarigenti.'' Quod ideo magis ''r'' littera quam caeterae consonantes patitur47, quae quia durius naturaliter sonat, durior efficitur, cum ab aliis consonantibus excipitur, atque ideo sonus ei vocalis apponitur, cujus temperamento ejus levigetur asperitas: quod etiam in cantilenis Ecclesiasticis saepe in eadem [0168D]  ''r'' littera facere consueverunt, qui antiphonas vel responsoria, vel caetera hujusmodi, quae cum melodia dicuntur, rite dicere norunt. Sed et hoc commemorandum, quia cum nomina, quae in ''jus'' vel in ''ium'' terminantur, duo ''ii'' in genitivo habere debeant, casu duarum aeque syllabarum, metrici nonnunquam in eodem genitivo casu unam syllabam pro duabus proferunt, vel ablata videlicet una ''i'' de duabus, vel ambabus in unam syllabam geminatis, quamvis id fieri posse plurimi, Donato teste, negent; dicit enim Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Oblectans inopem sensu fructuque peculii. 
&lt;/poem&gt;
 [0169A]  Quod si quis dixerit hic eum more antiquo dactylum in fine posuisse versiculi, legat quod idem alibi dicitur:
&lt;poem&gt;
           Excoluit bijugis laquearii et marmore fabri.
&lt;/poem&gt;
''Excolu'' dactylus, ''it biju,'' dactylus, ''gis laque'' dactylus. Quis est ergo pes quartus? ''arii et,'' habet enim quatuor syllabas, longam, brevem, et duas longas. Epitritus in heroico versu esse non potest, forte ergo spondeus est, absumente synalepha duas vocales superventu unius; quod non facile vel a grammaticis permissum, vel a poetis usurpatum invenies, tametsi dixerit Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Vincentii Hispania surgit ab arce decus.
&lt;/poem&gt;
 
Cujus scansio versus par est praefati, nisi forte regulam Lucilii secuti sunt, qui ''Lucilium'' et ''Aemilium'' [0169B]  et caetera nomina, quae ante ''u'' habent ''i'' , non solum in vocativo, sed etiam in genitivo casu per unum ''i'' scribi posse existimant.

==15. ''Quod et auctoritas saepe et necessitas metricorum decreta violet.''==
 
Attamen intuendum est nobis, quia et auctoritas nonnunquam et necessitas metricae disciplinae regulas licite contemnit. Necessitas quidem in his verbis, quae non aliter in versu poni possunt, ut sunt ea quae quatuor syllabas breves habent, ut ''Italiam, basilica, religio;'' vel tres primas breves, ut ''reliquiae;'' vel unam in medio brevem, ut ''veritas, trinitas,'' quae neque dactylum consuetum, neque spondeum facere possunt, quod in propriis nominibus maxime solet evenire. Hujus exemplum: [0169C]  
&lt;poem&gt;
           Italiam sequimur fugientem, et mergimur undis.
&lt;/poem&gt;
Litteram ''i'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter Italiam, quam saepius erat nominaturus, appellare valebat, nisi aut syllabam, quae natura brevis erat, produceret, aut tribrachym loco dactyli poneret. Sic cum, de apibus loquens, alvearia nominare vellet, necessitate posuit antibacchium in versu dactylico, ut:
&lt;poem&gt;
           Seu lento fuerint alvearia vimine texta
&lt;/poem&gt;
Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Qui simul ac sancta pro religione coistis.
&lt;/poem&gt;
''Re'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter hoc nomen versus hexameter recipere valebat. Tale est et illud ejusdem:
&lt;poem&gt;
           Basilicis haec juncta tribus patet area cuncti 
&lt;/poem&gt;
[0169D] Namque alibi pro brevi ponitur eadem syllaba, dicente Fortunato:
&lt;poem&gt;
           Hic Paulina, Agnes, Basilissa, Eugenia48 regnat.
&lt;/poem&gt;
His et aliis hujusmodi necessitatibus credo factum, quod de libro beati Job loquens Hieronymus, cum dixisset, eum maxima ex parte versibus hexametris apud Hebraeos esse descriptum, addidit: ''Qui, dactylo spondeoque carentes, propter idioma linguae crebro recipiunt et alios pedes eorumdem quidem temporum, sed non earumdem syllabarum.'' Auctoritate autem contemnitur regula grammaticorum, ut Sedulius in [0170A] clausula carminis, cujus supra meminimus, cum dixisset:
&lt;poem&gt;
           Gloria magna Patri, semper tibi gloria, Nate,
&lt;/poem&gt;
Subdit:
&lt;poem&gt;
                 Cum sancto Spiritu gloria magna Patri.
&lt;/poem&gt;
 
Spiritus enim primam syllabam habet longam. Unde vera scansio versus istius haec est: ''cum san'' spondeus, ''cto spiri'' antibacchius, et non dactylus; sed poeta, ut gloriam sanctae et individuae Trinitatis clara voce decantaret, neglexit regulam grammaticae dispositionis. Idem ipse in carmine Paschali:
&lt;poem&gt;
           Sic ait ipse docens: Ego in Patre et Pater in me.
&lt;/poem&gt;
 
Sic enim scanditur: ''Sic ait'' dactylus, ''ipse do'' dactylus, ''cens e'' trocheus, ''gin pa'' spondeus, ablato ''o'' per synalepham. Aut si scandere vis ''cens ego,'' et facere [0170B]  dactylum, contra morem ipsius Sedulii, quem per omnia servavit, agis ut immunis stet vocalis altera superveniente vocali. Idem in eodem opere:
&lt;poem&gt;
           Clarifica, dixit, nomen tuum, magnaque coelo.
&lt;/poem&gt;
 
In quo ut veritatem dominici sermonis apertius commendaret, postposuit ordinem disciplinae saecularis. Idem iterum:
&lt;poem&gt;
           Scribitur et titulus: Hic est rex Judaeorum;
&lt;/poem&gt;
quod quomodo scandendum judicaverit, videat qui potest, utrum ''Judaeorum'' duos spondeos quinta et sexta regione contra morem, an solutis syllabis, juxta quod supra monstravimus, dactylum fieri voluerit et spondeum.
 
==16. ''Ut prisci poetae quaedam aliter quam moderni proposuerint.''==
 
[0170C] Nam et in exemplis antiquorum inveniuntur alii quoties duo spondei in fine versus sicut et duo dactyli nonnunquam, ut sunt illa Maronis:
&lt;poem&gt;
            At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Aut leves ocreas lento ducunt argento.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis hoc rarissime inveniatur, nisi ita ordinatum, ut et dactyli, qui in fine est, ultima syllaba per synalepham sequenti versui jungatur; et spondeus, qui in quinta regione est, ''r'' litteram habeat alteri consonanti, vel praepositam, vel subjectam, cujus duritia per adjectam vocalem levigata, dactylus sentiatur in sono, cum appareat spondeus in scripto, quod utrumque ut fiat, exemplis supra monstravimus, quia et aliis in metrico opere regulis multum [0170D]  libere utebantur, quas moderni poetae distinctius ad certae normam definitionis observare maluerunt. Nam et vocalem brevem quae ''q'' et ''u'' et vocali qualibet exciperetur voluerunt esse communem, ut Lucretius:
&lt;poem&gt;
           Quae calidum faciunt aquae tactum atque vaporem.
&lt;/poem&gt;
Et vocalem in fine verbi brevem quae exciperetur a consonante et liquida inter communes syllabas deputarunt, ut Virgilius:
&lt;poem&gt;
           Aestusque pluviasque et agentes frigora ventos.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Si tibi lanitium cura est, primum aspera sylva
           Lappaeque tribulique absint: fuge pabula laeta.
&lt;/poem&gt;
 
[0171A] Quod nunc poetae in eadem parte orationis, ut supra docuimus, magis fieri oportere decernunt. Idem vocalem in fine verbi correptam quae excipitur a littera ''z'' inter communes syllabas deputavit, ut: ''Eurique Zephyrique tonat domus.'' Qui eadem libertate synalepha utebatur, si quidem et ''m,'' ubi voluit in fine verbi positam a supervenientis vocalis absumptione reservavit, ut: ''Iterum iterumque movebo.'' Et longam vocalem longam remanere permisit, ut:
&lt;poem&gt;
           Sit pecori apibus quanta experientia parcis.
&lt;/poem&gt;
Et longam cum voluit, breviavit, ut:
&lt;poem&gt;
           Et multum formosa vale, vale, inquit, Iola.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Credimus an qui amant ipsi sibi somnia fingunt.
&lt;/poem&gt;
Et diphthongum reservavit, ut: [0171B]  
&lt;poem&gt;
           Ulla moram fecere neque Aoniae Aganippae.
&lt;/poem&gt;
Et eamdem breviavit, ut: ''Insulae Ionio in magno;'' quae cuncta posteriores poetas, ut dixi, distinctius observare reperies.
 
==17. ''De metro Phalecio.''==
 
Verum quia de metro heroico quae videbantur, tractavimus, libet et aliorum genera metrorum, ea duntaxat quae magis usui49 habere reperimus, parumper commemorare. Est igitur metrum dactylicum Phalecium pentametrum, quod constat ex spondeo et dactylo et tribus trocheis. Hujus exemplum,
&lt;poem&gt;
           Cantemus Domino Deoque nostro,
           Cui50 gloria cum honore pollens,
           Sese magnificis decorat actis,
           Dum currus celeres Aegyptiorum, [0171C] 
           Junctis equitibus gravique turba,
           Rubri marmoris enecat fluentis,
           Adjutor51 validae meae salutis,
           Plebem de medio tulit profundo.
           Custos et genitor salusque vera
           Hic est, hic dominus meus et altor,
           Ipsum conspicua sacrabo laude,
           Est qui progenitor mei parentis.
           Ipsum vocibus arduis fatebor,
           Qui bellum tulit obruitque fortes,
           Dignus nomine quo Deus vocatur.
&lt;/poem&gt;
 
==18. ''De metro Sapphico.''==
 
Metrum dactylicum Sapphicum pentametrum constat ex trocheo, spondeo, dactylo et duobus trocheis, cui metro post tres versus comma heroicum subjungitur. Hoc metro sanctus antistes Paulinus sextum beati confessoris Felicis librum composuit, cujus principium est: [0171D]  
&lt;poem&gt;
           Jamne abis et nos properans relinquis,
           Quos tamen sola regione linquis
           Semper adnixa sine fine tecum
                 Mente futurus. 
&lt;/poem&gt;
Et paulo post dicit:
&lt;poem&gt;
           Sicut Aegypto praeeunte quondam,
           Noctis et densae tenebris operta,
           Qua Dei52 jussu sacra gens agebat,
                 Lux erat orbi.
 
           Quae modo in toto species probatur,
           Orbe, cum sanctae pia pars fidei
           Fulgeat Christo, reliquos tenebris
                 Obruat error.
 
           Sic53 mea qua se feret actus hora, [0172A]  
           Cuncta Niceta Dominus secundet,
           Donec optatam patriam vehatur
                 Laetus ad urbem.
 &lt;/poem&gt;
 
==19. ''De metro tetrametro catalectico.''==
 
Metrum dactylicum tetrametrum catalecticum constat ex spondeo, dactylo, catalecto, dactylo, spondeo; quo usus est sanctus Ambrosius in precatione pluviae, cujus exordium hoc est:
&lt;poem&gt;
           Squalent arva soli pulvere multo;
           Pallet siccus ager, terra faciscit;
           Nullus ruris honos, nulla venustas,
           Quando nulla viret gratia florum;
           Tellus dura sitit nescia roris,
           Fons jam nescit aquas, flumina cursus.
&lt;/poem&gt;
Cujus finis hic est:
&lt;poem&gt;
           Jam coelos reseres arvaque laxes,
           Fecundo, placidus, imbre rogamus;
           Eliae meritis impia54 foeda [0172B] 
           Donasti pluviam, nos quoque dones.
&lt;/poem&gt;
 
Idem usus est eodem metro in postulatione serenitatis, quod ita incipit:
&lt;poem&gt;
           Obduxere polum nubila coeli,
           Absconduntque diem sole fugato,
           Noctes continuas sidere nudas.
&lt;/poem&gt;
At finis ita:
&lt;poem&gt;
           Jesu, parce tua morte redemptis:
           Prior diluvium protulit aetas,
           Ut mundaret aqua crimina terrae;
           Sed mundata tuo sanguine terra est,
           Jam nunc missa ferens ore columba,
           Ramum pacificae munus olivae,
           Exutas liquido flumine terras,
           Laeto significet lapsa volatu.
&lt;/poem&gt;
 
==20. ''De metro iambico hexametro.''==
 
Metrum iambicum hexametrum recipit iambum locis omnibus; tribrachym locis omnibus praeter novissimum; [0172C]  spondeum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus; pyrrichium loco tantum ultimo. Quo nobilissimus Hispanorum scholasticus, Aurelius Prudentius Clemens scripsit prooemium Psychomachiae, id est, librum qui est de virtutum vitiorumque Pugna, heroico carmine composuit; ita enim inchoat:
&lt;poem&gt;
           Senex fidelis prima credendi via
           Abram, beati seminis serus pater,
           Adjecta cujus nomen auxit syllaba,
           Abram parenti dictus, Abraham Deo
 &lt;/poem&gt;
 
==21. ''De metro iambico tetrametro.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum recipit iambum locis omnibus, spondeum tantum locis imparibus. Quo scriptus est hymnus Sedulii,
&lt;poem&gt;
           A solis ortus cardine, [0172D]  
           Ad usque terrae limitem,
           Christum canamus principem.
&lt;/poem&gt;
Sed et Ambrosiani eo maxime currunt:
&lt;poem&gt;
           Deus creator omnium
           Jam surgit hora tertia,
           Splendor paternae gloriae,
           Aeterne rerum conditor.
&lt;/poem&gt;
Et caeteri perplures. In quibus pulcherrimo est decore compositus hymnus beatorum martyrum, cujus loca imparia55 spondeus, iambus tenent paria; cujus principium est:
&lt;poem&gt;
           Aeterna Christi munera,
           Et martyrum victorias, [0173A]  
           Laudes ferentes debitas
           Laetis canamus mentibus.
&lt;/poem&gt;
 
Recipit hoc metrum aliquoties, ut scribit Mallius Theodorus, etiam tribrachym locis omnibus, praeter novissimum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus. Unde est:
&lt;poem&gt;
           Geminae gigas substantiae
           Alacris ut currat viam.
&lt;/poem&gt;
Caeterorum raro habemus exempla.
 
==22. ''De Metro Anacreontio.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum56 Colophon, quod Anacreontium dicunt, recipit anapestum, duos iambos et semipedem; quo usus est Prosper Tyro in principio exhortationis ad conjugem, ita dicens:
&lt;poem&gt;
           Age jam, precor, mearum
           Comes irremota rerum
           Trepidam brevemque vitam [0173B]  
           Domino Deo dicamus.
           Celeri vides rotatu
           Rapidos dies meare,
           Fragilisque membra mundi
           Minui, perire, labi.
           Fugit omne quod tenemus,
           Neque fluxa habent recursum,57 
           Cupidasque vana mentes
           Specie trahunt inani.
           Ubi nunc imago rerum est,
           Ubi sunt opes potentum,
           Quibus occupare captas
           Animas fuit voluptas?
&lt;/poem&gt;
 
==23. ''De metro trochaico.''==
 
Metrum trochaicum tetrametrum, quod a poetis Graecis et Latinis frequentissime ponitur, recipit locis omnibus trocheum, spondeum omnibus praeter tertium. Currit autem alternis versiculis, ita ut prior [0173C]  habeat pedes quatuor, posterior pedes tres et syllabam. Hujus exemplum totus hymnus ille pulcherrimus:
&lt;poem&gt;
           Hymnum dicat turba fratrum,
           Hymnum cantus personet,
           Christo regi concinentes,
           Laudes demus debitas.
&lt;/poem&gt;
 
In quo aliquando et tertio loco prioris versiculi spondeum reperies, ut:
&lt;poem&gt;
           Factor coeli, terrae factor,
           Congregator tu maris.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Verbis purgas leprae morbos.
 &lt;/poem&gt;
 
==24. ''De rhythmo.''==
 
Haec de metris eminentioribus commemorasse sufficiat, quorum exempla copiosiora apud scriptores invenimus; praeterea sunt metra alia perplura quae in libris Centimetrorum simplicibus monstrata [0173D]  exemplis quisquis cupit, reperiet. Reperiuntur quaedam et in insigni illo volumine Porphyrii poetae,58 quod ad Constantinum Augustum missum meruit de exsilio liberari. Quae quia pagana erant, nos tangere non libuit. Videtur autem rhythmus metris esse consimilis, quae est verborum modulata compositio non metrica ratione, sed numero syllabarum ad indicium aurium examinata, ut sunt carmina vulgarium poetarum. Et quidem rhythmus sine metro esse potest, metrum vero sine rhythmo esse non potest: quod liquidius ita definitur. Metrum est [0174A]  ratio cum modulatione; rhythmus modulatio sine ratione: plerumque tamen casu quodam invenies etiam rationem in rhythmo non artificis moderatione servatam, sed sono et ipsa modulatione ducente, quem vulgares poetae necesse est rustice, docti faciant docte; quomodo et ad instar iambici metri pulcherrime factus est hymnus ille praeclarus:
&lt;poem&gt;
           Rex aeterne Domine,
           Rerum creator omnium
           Qui eras ante secula
           Semper cum patre filius
&lt;/poem&gt;
Et alii Ambrosiani non pauci. Item ad formam metri trochaici canunt hymnum de die judicii per alphabetum:
&lt;poem&gt;
            Apparebit repentina
           Dies magna Domini,
           Fur obscura velut nocte [0174B]  
           Improvisos occupans.
&lt;/poem&gt;
 
==25. ''Quod tria sunt genera poematis.''==
 
Sane quia multa disputavimus de poematibus et metris, commemorandum in calce quia poematum genera sunt tria; aut enim activum vel imitativum est, quod Graeci dramaticon vel59 micton appellant; aut enarrativum, quod Graeci exegematicon vel apangelticon nuncupant; aut commune vel mistum, quod Graeci coenon vel micton vocant. Dramaticum est, vel activum, in quo personae loquentes introducuntur, sine poetae interlocutione, ut se habent tragoediae et fabulae. Drama enim, Latine fabula dicitur; quo genere scripta est illa Ecloga,
&lt;poem&gt;
           Quo te, Moeri, pedes, an quo via ducit in urbem. 
&lt;/poem&gt;
[0174C] Quo apud nos genere Cantica canticorum scripta sunt, ubi vox alternans Christi et Ecclesiae, tametsi non hoc interloquente scriptore, manifeste reperitur. Exegematicon est, vel enarrativum, in quo poeta ipse loquitur sine ullius interpositione personae, ut sunt tres libri Georgici toti, et prima pars quarti; item Lucretii carmina, et his similia. Quo genere apud nos scriptae sunt Parabolae Salomonis et Ecclesiastes, quae in sua lingua, sicut et Psalterium, metro constat esse conscripta. Coenon est, vel micton, in quo poeta ipse loquitur, et personae loquentes introducuntur, ut sunt scripta et Ilias et Odyssea Homeri, et Aeneis Virgilii; et apud nos historia beati Job, quamvis haec in sua lingua non tota poetico, [0174D] sed partim rhetorico, partim sit metrico vel rhythmico scripta sermone.
 
Haec tibi, dulcissime fili, et collevita Cuthberte, diligenter ex antiquorum opusculis scriptorum excerpere curavi, et quae sparsim reperta, diutino labore collegeram, tibi collecta obtuli, ut quemadmodum in divinis litteris statutisque ecclesiasticis imbuere studui, ita60 etiam metrica arte, quae divinis non est incognita libris, te solerter instruerem: cui etiam de figuris vel modis locutionum quae a Graecis schemata vel tropi dicuntur, [0175A]  parvum subjicere libellum non incongruum duxi; tuamque dilectionem sedulus exoro ut lectioni [0176A]  operam impendas, illarum maxime litterarum in quibus nos vitam habere credimus sempiternam.</text>
      <sha1>edjzlos2ds7ifg8a93h6r8tapg5hdgc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267523</id>
      <parentid>267522</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T14:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* 24. ''De rhythmo.'' */</comment>
      <origin>267523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69534" sha1="oumnuv9m7h8zgnk8k750ljdoyjl7rt3" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De arte metrica
|OperaeWikiPagina=
|Annus= saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]''
 
==1. ''De littera.''== 
[0149D] Qui notitiam metricae artis habere desiderat, primo [0150D]  necesse est distantiam litterarum syllabarumque sedulus discat. Sunt autem Latinae omnes viginti et [0151A]  una: ex quibus quinque vocales appellantur, ''a, e, i, o, u,'' caeterae omnes consonantes; at de iisdem consonantibus septem dicuntur semivocales, ''f, l, m, n, r, s, x,'' caeterae novem mutae, ''b, c, d, g, h, k, p, q, t; y'' autem sextam vocalem, et ''z'' decimam septimam consonantem, propter Graeca verba, quibus consuete utimur, assumpsere Latini: neque enim aliter ''typum,'' vel ''zelum,'' vel caetera hujusmodi, quomodo scriberent, habebant.
 
Qui etiam post perceptionem Dominicae fidei, η, χ, ρ, α, ω, Graecas litteras, etsi non in alphabeti ordinem recipiunt, divinis tamen paginis inditas continent: η videlicet, quae duplici apud eos figura scribitur, quomodo apud Latinos littera H, intromittentes, propter auctoritatem nominis ''Ihesu;'' χ et ρ, [0151B]  propter nomen ''Christi;'' α, et ω, propter auctoritatem dominici sermonis, ''Ego sum'' α ''et'' ω; α etenim tantum nomine discrepat, caeterum et figura et potestate nostrum ''a'' aequiparat; ρ Graecorum, ab ''r'' nostro et figura distat et nomine. Porro η et ω hoc a nostris differunt, quod semper longae sunt, nostrae autem omnes vocales sunt dichronae, hoc est, et brevibus syllabis habiles, et longis, quomodo et illorumα, ι, υ ; nam ε et ο semper apud illos breves natura permanent.
 
Itaque omnes litterae quibus utimur sunt viginti et septem, vocales videlicet octo, et consonantes undeviginti; sed et de his vocalibus ''i'' et ''u'' plerumque in consonantium potestatem transeunt, cum aut ipsae [0151C]  inter se geminantur, ut ''jumentum, vinum,'' aut cum aliis vocalibus junguntur, ut ''janua, jecur, jocus, vanitas, veritas, volatus. V'' quoque nonnunquam sibi ipsa praeponitur, ut ''vultus;'' sed et alterum consonantis locum tenet, cum vel Latine ''aurum,'' vel ''Evangelium'' Graece nominamus. Mirum autem quare dixerit Donatus eam interdum nec vocalem, nec consonantem haberi, cum inter ''q'' litteram consonantem et alteram vocalem constituitur, ut ''quoniam, quidem;'' nisi forte quia tam leniter tunc effertur, ut vix sentiri queat. Videtur autem non esse firma ratio: quam ejus sententiam exponentes Pompeius vel Sergius, dicunt eam consonantem esse non posse, quia habet ante se alteram consonantem, id est, ''q;'' vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis, ut ''quare, quomodo;'' [0151D] et ob id eam tunc non esse litteram scribunt. Quid enim? numquid, quando scribimus ''statim,'' dicendum est ''t'' consonantem esse non posse, quod ante se habeat alteram consonantem, id est ''s;'' imo et vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis? Et cum dicimus ''stratum, r'' esse litteram fatendum est, cum et vocalis sequatur, et duae praecedant consonantes: ''t'' quoque nihilominus consonantem, cum eam et praecedat alia consonans, et sequatur. ''I'' autem hoc proprium habet inter vocales ut quoties, locum tenens consonantis, alteram ante se in eadem [0152A] parte orationis habet vocalem, hanc et si natura brevis erat, semper eam positione faciat longam, ut ''majus, perjurium,'' unde et ''duplex'' appellatur. ''X'' quoque littera consonans ejusdem potestatis, ''duplex'' nuncupatur, ut ''axis.'' Sunt et liquentes litterae quatuor, ''l, m, n, r,'' quae diverso quidem modo, sed certa ratione plerumque in metro solitam consonantium vim amittere solent, et nonnunquam breves natura syllabas inveniuntur reddere longas.
 
==2. ''De syllaba.''==
 
Syllaba est comprehensio litterarum, vel unius vocalis enuntiatio, temporum capax, quia omnis syllaba aut brevis est, et tempus recipit unum, quod atomum metrici vocant, ut ''pater;'' aut longa est, et duo recipit tempora, ut ''mater.'' Hic enim ''ma,'' cum [0152B]  dicimus ''mater,'' longitudinem sui circumflexus tantum temporis bis occupat, quantum ''pa'' semel, cum acute dicitur ''pater.'' Sunt igitur longae syllabae, sunt breves, sunt communes; sed longae duobus modis fiunt, natura et positione. Natura quidem bifarie, aut productione videlicet singularum vocalium, ut ''navis, sedes, finis, omen, unus;'' aut duarum conjunctione, quod diphthongum vocant, ut ''aevum, poena, augustus, Eurus, hei:'' ut Arator:
&lt;poem&gt;
           Hei mihi! jam video subitis lapsura ruinis.
           Condita fama diu templi quoque nobilis aedem.
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum dicimus ''Tydeus Tydei,'' ubi ''e'' et ''i'' non separamus, sed conjunctim proferimus, ne quintam potius quam1 primam declinationem significet: hoc Graeca nomina sortiuntur; in Latinis non invenitur [0152C]  haec diphthongus. Positione autem longae fiunt syllabae modis sex: cum correpta vocalis aut in duas desinit consonantes, ut ''ast;'' aut in unam duplicem, ut ''dux;'' aut in unam desinit consonantem, et excipitur ab altera, ut ''arca;'' aut excipitur ab ''x'' duplici consonante, ut ''axis;'' aut ab ''i'' loco consonantis posita, ut ''Troia,'' quae positio nonnunquam in metris2 tres dividitur syllabas ut est illud,
&lt;poem&gt;
           Arma virum tabulaeque et Troia gaza per undas;
&lt;/poem&gt;
 
aut desinit in consonantem, et excipitur ab ''i'' vel ''u'' positis in loco consonantium, ut ''advena, adjumentum.''
 
Breves vero sunt syllabae quae horum nihil habuerint; quod vero quidam inter longas syllabas non [0152D]  3 annumerant, dum autumant, cum correpta vocalis excipitur a duplici littera ''z'' ut ''Mezentius,'' aut a duabus consonantibus, ut ''acre'' vel ''acris,'' falluntur. Nam et ''z'' quoties in eadem parte orationis brevem sequitur vocalem, potest eam producere, si ita voluerit poeta, ut ''gaza.'' Cum vero parte aliqua orationis in brevem vocalem terminata, sequens sermo a littera ''z'' incipit, nullam producendi habet potestatem; unde est: ''Et nemorosa Zacynthus.''
 
Et ''r'' littera liquens eodem modo sicut et ''l,'' cum in medio sermone brevem sequitur vocalem, praecedente [0153A]  qualibet consonante, potest hanc poetica licentia facere longam; cum vero utralibet liquida sequens consonantem in capite fuerit sermonis, non potest longam facere vocalem, quae in fine verbi praecedentis naturaliter brevis extiterat. Sunt item syllabae quae utroque modo et natura, scilicet, et positione, longae sunt, ut ''dens, gens,'' 4 ''mons, fons, frons.''
 
==3. ''De communibus syllabis.''==
 
Communes autem syllabae modis fiunt novem, quibus aut naturaliter longae, poetica licentia, in breves, aut naturaliter breves transferuntur in longas. Brevis quippe transfertur in longam, cum correpta vocalis in eodem verbo a duabus excipitur consonantibus, quarum posterior est liquida. Est enim brevis in hoc natura, ut: ''Mens tenebris'' 5 ''operta suis.'' Est [0153B] longa positione in hoc: ''Mortisque tenebras.'' In quo Sergius modo injusto utitur exemplo: ''Neve flagello.'' FLAGELLUM enim in capite verbi habet liquidam litteram consonanti subjectam, praepositio nunquam brevem natura syllabam verbi praecedentis potest facere longam.
 
Item natura brevis syllaba ad votum poetarum transferri potest in longam, cum correpta vocalis in consonantem desinit, et excipitur ab ''h'' littera. Est natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Porcinum tenuere gregem, niger hispidus6 horret.
&lt;/poem&gt;
Est voluntate poetae longa in hoc,
&lt;poem&gt;
           Vir humilis moesto dejectus lumine terram.
&lt;/poem&gt;
Et item: [0153C]  
&lt;poem&gt;
           Mors fera per hominem miserum sibi subdidit orbem.
&lt;/poem&gt;
Ubi item quidam grammaticorum dubium exemplum ponunt: ''Terga fatigamus hasta.'' Nam etsi non ''h'' sequeretur ''mus,'' tamen esse posset longa, poetica licentia, quia plenis pedibus superfuit, sicut hoc, quod item ponunt, est:
&lt;poem&gt;
           Omnia vincit amor, et nos cedamus amori.
&lt;/poem&gt;
Ubi ''mor'' ideo potuit produci, quia post emensos pedes integros, partem terminat orationis, tametsi vocalis sequatur.
 
Tertius modus est syllabae communis, cum verbum aliquod in vocalem desinens correptam excipitur a duabus consonantibus, quarum prior sit ''s.'' Est enim natura brevis in hoc Fortunati: [0153D]  Ordinibus variis alba smaragdus inest.Est positione longa in hoc Sedulii:
&lt;poem&gt;
           Adveniat regnum jam jamque scilicet illud
&lt;/poem&gt;
 
Cum vero ''s'' in capite verbi fuerit consonanti alii subjecta, nequaquam potest ultimam verbi prioris syllabam producere, quae in brevem desierat: ut Sedulius,
&lt;poem&gt;
           Stare choro et placidis coelestia psallere verbis.
&lt;/poem&gt;
Et Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Vocibus alternis divina poemata psallunt.
&lt;/poem&gt;
 
[0154A] Falsoque definivit Pompeius ''s'' non posse liquescere, nisi ipsa antecedat, ut: ''Ponite spes sibi quisque suas.'' Hanc Virgilius et in medio verbo alteri consonanti praepositam, ubi commodum duxit, liquentium more transiliit:
&lt;poem&gt;
           Hortatur Mnestheus: Nunc nunc insurgite remis.
&lt;/poem&gt;
 
Nisi forte hunc versum ita scandendum putamus, ut sit ''Horta'' spondeus, ''tur Mne'' spondeus, ''stheus nunc'' spondeus, conjunctis scilicet vocalibus, quod diphthongum vocant. Unde bene Donatus, cum de liquentibus litteris loqueretur, dixit specialiter de ''h'' et ''s'' littera: Suae cujusdam potestatis est, quae in metris plerumque vim consonantis amittit.
 
Est enim modus quartus syllabae communis, cum post pedem quemlibet una syllaba brevis remanserit [0154B]  de verbo, quae vel in vocalem desinens excipiatur a consonante verbi sequentis, vel in consonantem desinens excipitur a littera vocali. Est enim natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
 
Est longa, permissu poetico in hoc:
&lt;poem&gt;
           Frondea ficus erat, cujus in robore nullum.
&lt;/poem&gt;
 
Quod genus syllabae inter longas vel omnino refugiendum, vel parcissime usurpandum est. Unde et in recentioribus poetis non facile ejus invenies exemplum, quamvis et apud Virgilium non rarissimum, apud Homerum non frequentissimum reperiatur.
 
Quintus modus est, cum pars orationis desinit in diphthongum, sequente statim vocali. Est enim per [0154C]  naturam longa in hoc, ''Musae Aonides;'' est per licentiam brevis in hoc, ''Insulae Ionio in magno,'' quod posteriores poetae magis in una parte orationis fieri voluerunt; unde hujus7 et nostratibus facile poematibus invenies. At cum diphthongus a vocali alterius vocabuli excipitur, tum hanc per synalepham8 transiliendam esse dicebant, ut Prosper in praefatione Epigrammatum:
&lt;poem&gt;
           Nec nostrae hoc opis est, sed ab illo sumitur hic ros,
Qui siccam rupem fundere jussit aquas.
&lt;/poem&gt;
 
Sextus modus est, ut Donatus ait, cum producta vocalis est, vocali altera consequente. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
           O utinam in thalamos invisi Caesaris issem.
&lt;/poem&gt;
 
[0154D] Brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Te Corydon, o Alexi; trahit sua quemque voluptas.
&lt;/poem&gt;
 
Quod moderni versificatores in eadem potius parte orationis consuerunt facere, ut:
&lt;poem&gt;
           Eoi venere magi, saevumque tyrannum.
Splendidus auctoris de vertice fulget Eous.
&lt;/poem&gt;
 
Et rursus longa est per naturam ita:
&lt;poem&gt;
           Angelus intactae cecinit properata Mariae.
&lt;/poem&gt;
 
Brevi per licentiam ita:
&lt;poem&gt;
           Exultat, Maria, cum prima affamina sensit.
&lt;/poem&gt;
 
Aut cum longa vocalis, vel etiam brevis9 quo [0155A]  partem terminat orationis, excipitur a vocali alterius verbi, priorem per synaloepham absumunt, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
           Nam si te virtute tua ad coelestia credas
Scandere, de superis pulsus ad ima cadis.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis et Arator, imitatus veteres, dixerit:
&lt;poem&gt;
           O utinam nostris voluisses fida juventus
Consiliis parere prius, ne littora Cretae
Linqueres, insanam rabiem passura profundi.
&lt;/poem&gt;
 
Septimus modus est, cum pronomen ''c'' littera terminatum vocalis statim sequitur. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
           Non quia qui summus Pater est, et Filius hic est:
           Sed quia quod summus Pater est, et Filius hoc est,
&lt;/poem&gt;
brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Hic vir hic est, tibi quem promitti saepius audis.
&lt;/poem&gt;
Sed et adverbium ''c'' littera terminatum, communem [0155B]  syllabam facit. Est enim longa in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
           Donec aspirante Deo conatibus aegris.
&lt;/poem&gt;
 
Brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Ut morbo obsessis praestanda est cura medendi,
           Donec in aegroto corpore vita manet.
&lt;/poem&gt;
 
Octavus modus est, cum correptam vocalem in eadem parte orationis sequitur ''z,'' consonans Graeca duplex. Est enim longa in hoc Juvenci:
&lt;poem&gt;
           Difficile est terris affixos divite gaza.
&lt;/poem&gt;
Est brevis in hoc ejusdem:
&lt;poem&gt;
           Et gaza distabat rerum possessio fulgens.
&lt;/poem&gt;
 
Nonus modus est quo, omnis syllaba novissima versus in quocunque metro indifferens est, quae Graece ἀδιάφορος, et ad voluntatem poetae vel correpta producitur, [0155C]  vel corripitur producta; quod frequentius est quam ut exemplis indigeat. Sciendum est autem quod ''x'' littera duplex nunquam facit communem syllabam, sed cum in eodem verbo sequitur vocalem, semper eam habet longam aut natura, ut ''pax, lex, lux, rex, vox;'' aut positione, ut ''fax, nex, nix, nox, nux,'' et ''exul, exitus'' et ''exitium.'' Cum vero in primordio verbi fuerit, non potest producere ultimam syllabam prioris verbi, quod in brevem desierat vocalem, ut:
&lt;poem&gt;
           Pontibus instratis conduxit littora Xerxes.
&lt;/poem&gt;
 
''N'' quoque littera pari ratione (nisi fallor) cum in medio verbo consonanti alteri fuerit subjecta, praecedentem syllabam sive natura seu positione semper [0155D]  longam habet, ut ''regna, calumnia.'' Cum vero in primordio verbi fuerit alii subjecta consonanti, ut ''Cneus, gnarus,'' profecto ultimam syllabam verbi prioris, si in brevem desierit vocalem, brevem hanc ut fuerat remanere permittit, neque ullam producendi habet potestatem, Prospero teste, qui ait:
&lt;poem&gt;
           Nec tamen10 hoc toto depellit corpore gnarus
                      Naturam errantum dividere a vitiis.
&lt;/poem&gt;
 
Unde et inter liquidas annumeratur, tametsi non ita ut ''b'' vel ''r,'' quae communes syllabas facere solent.
 
==4. ''De primis syllabis.''==
[0156A] 
Haec de differentia syllabarum paucis dicta sint, quas suis etiam exemplis ipse plurimum discernere potest, qui scansionem versus heroici discere curaverit. Sed qui necdum ad hoc pervenit, hunc interim hortamur syllabas omnium partium orationis ex principio versuum heroicorum diligentius scrutetur. Omnis enim versus hexameter, qui sex pedibus, et pentameter qui quinque pedibus constat, primam syllabam longam habet, quia vel a spondeo vel a dactylo incipit, quorum prior pars [tollendum ''pars'' ] duabus longis syllabis consistit, ut ''dicens;'' secundus longa et duabus brevibus, ut ''dicimus;'' et omnino cum Codicem hexametri vel elegiaci carminis assumis in manus, quamcunque paginam aperiens inspexeris, quemcunque versum arripiens legeris, [0156B]  absque ulla dubitatione primam syllabam aut natura aut positione longam invenies, quia nimirum sive spondei sive dactyli constat esse principium. Item prima saepe syllaba ex compositione figurae deprehenditur, ut si nescias qualis sit ''pius,'' ex compositione, quae est ''impius,'' qualis sit ''pius'' cognoscitur, licet in aliquibus hoc fallat. Nam cum dicimus ''nubere, nu'' longa est; item cum dicimus innuba vel pronuba, fit brevis ''nu'' in compositione; item ''lux lucis,'' longa est ''lu; lucerna'' brevis est. Item ''homo'' brevis est ubique, ''humanus'' longa. ''Itur in antiquam sylvam,'' 11 longa est. ''Superumque ad lumen iturus,'' 12 brevis est: sed hoc inveniri raro contingit; verum si quaelibet pars orationis praepositionibus componatur, primas syllabas ex his [0156C]  cognoscimus. Nam talis manebit fere omnis composita syllaba, qualis et ipsa praepositio fuerit, ut ''deceptus, abundans. De,'' videlicet longa et13 ''a'' brevis. Item ex ipsis praepositionibus ''ad'' et ''ob, in'' et ''sub,'' diverse in verbis ponuntur; nam corripiuntur cum crescendo14 dissyllaba reddunt, ut ''adit, obit, init, subit.'' Indifferenter sunt cum trisyllaba faciunt, ut15 ''adjicit, objicit, injicit, subjicit.'' Producuntur tantum cum tetrasyllaba ex se reddunt, ut ''adjicio, objicio, injicio, subjicio.'' Item producuntur quae per ''prae'' et per ''quae'' in primis syllabis scribuntur; breviantur vero ''precium, precor, premo, prehendo, queror,'' hoc est, querelam depono, et quae ex his per derivationem, vel declinationem, vel compositionem, fieri possunt; et ''que'' conjunctio; item contra, breviantur ex iisdem praepositionibus [0156D]  in compositione, ut ''dehinc, profectus, professus, profusus, profatus, proavus, pronepos,'' et caetera. Sunt item aliquanta verba quae primas syllabas temporum ratione permutant, quae subter collecta in omni praeterito perfecto,16 et vel in omni praeterito plusquamperfecto, vel in uno futuro modi tantum conjunctivi producuntur,17 caeteris autem modis et temporibus breviantur, ut sunt haec, ''lego, legi, cum legero; faveo, favi, cum favero; venio, veni, cum venero; fugio, fugi, cum fugero; facio, feci, cum fecero; sedeo, sedi, cum [0157A]  sedero;'' 18 ''fodio, fodi, cum fodero; video, vidi, cum videro; voveo, vovi, cum vovero; juvo, juvi, cum juvero; ago, egi, cum egero; emo, emi, cum emero; lavo, lavi, cum lavero; odio, odi, cum odero; sero, sevi, cum severo; sino, sivi, cum sivero; caveo, cavi, cum cavero.'' Item contra inveniuntur quae in praesenti tempore producta sunt, et in praeterito breviantur, ut ''pono posui, cogo coegi, do dedi, sto steti;'' item omnia verba quae in praeteritis ante crescunt, in primis syllabis breviantur, ut ''pendeo, pependi, tondeo totondi, posco poposci, curro cucurri, tendo tetendi, pello pepuli;'' item in verbis quae iisdem litteris scribuntur, notandum quod ''liber,'' si ''librum'' significat aut ''corticem,'' brevem habet ''li,'' si ''liberum,'' longam. ''Pila,'' si ''vas'' significat, longam habet ''pi;'' si ''sphaeram,'' [0157B]  brevem.19 ''Domus,'' brevem habet ''do; doma,'' id est, tectum, longam. ''Plaga,'' cum ''clima'' significat, brevis est ''pla;'' cum ''vindictam,'' longa. ''Palus, paludis,'' brevis est ''pa; palus pali,'' longa. ''Populus,'' cum ''vulgus'' significat, brevis est ''po;'' cum ''arborem,'' longa. ''Nitens,'' a ''nitore,'' brevis est ''ni; nitens,'' a ''nisu'' longa; item ''educo educis,'' Ionga ''du; educo, educas,'' id est, ''nutrio,'' brevis. ''Concido, decido, incido, occido,'' si ad casum pertinent, correptam habent ''ci;'' si ad concisionem, productam. ''Colo, colis,'' brevis est ''co; colo, colas,'' longa. ''Placo placas,'' producta ''pla; placeo places,'' correpta. ''Pareo pares,'' id est, ''appareo,'' sive ''obtempero,'' producta ''pa; paro, paras,'' id est, ''praeparo,'' et ''pario, paris,'' correpta. Parentes, cum ''apparentes'' significat, producta ''pa;'' cum ''genitores,'' correpta, sicut et ''parientes. Idem'' si [0157C]  neutri generis est, corripitur; si masculini, producitur in utroque numero. ''Levitas,'' si ''instabilitatem'' mentis designat, aut pusillitatem ponderis, brevis est ''le;'' si ''lenitatem'' tactus, unde ligna in aedificio ''levigata'' dicuntur, longa est.
 
==5. ''De mediis syllabis.''==
 
Medias syllabas tribus modis cognoscimus, positione, diphthongo, et accentu; sed de positione et diphthongis, supra tractavimus. Accentus autem quasi ''adcantus'' dictus, quod ad cantilenam vocis nos faciat agnoscere syllabas: qui vocis accentus duo sunt, ad ea quae20 tractavimus necessarii, correptus et productus. Correptus est, quoties sine ulla mora vocis medias syllabas enuntiamus, ut ''moenia, tabula.'' [0157D]  Productus est, quoties medias syllabas cum aliqua mora vocis exprimimus, ut ''fortuna, natura.'' Sciendum tamen est, quia illa quae in verbis ''i'' correpta proferuntur, cum in medium venerint, et ipsum ''i'' in ''e'' mutaverint, ut ''legis, lege, legere,'' ubique breviantur, excepto tamen cum a tribus excipiuntur consonantibus, ''b, m'' et ''t,'' ut ''legebam, legemus, legetur;'' caetera melius accentibus colliguntur, quia accentus in trisyllabis et tetrasyllabis, et deinceps, ita considerandus [0158A]  est, ut si quaeratur ''imicissimorum'' quibus syllabis constet, ediscimus primam brevem exemplo, ut: ''Nimium dilexit amicum;'' secundam longam accentu invenimus, tertiam longam positione, quartam brevem accentu, quia cum dicimus ''amicissimus,'' penultimam cum brevi accentu invenimus, quintam accentu longam; ultimam vero qualis sit, per singulas partes orationis monstrabimus in21 oratione subjecta.
 
==6. ''De ultimis syllabis nominum, pronominum, et participiorum.''==
 
Nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''citharista, vinea, toreuma; e,'' ut ''sedile; o,'' ut ''ordo, virgo; u,'' ut ''cornu; el,'' ut ''mel; il,'' ut ''vigil; ul,'' ut ''consul; m,'' ut ''tectum; n,'' ut ''carmen; us,'' ut ''justus, [0158B]  cursus, cedrus, nemus; ir,'' ut ''vir; or,'' ut ''doctor; t,'' ut ''caput.'' Has item longas: ''i,'' ut ''frugi; il,'' ut ''Tanaquil; ol,'' ut ''sol; as,'' ut ''facultas; c,'' ut ''halec.'' Item haec sunt, quae in monosyllabis producuntur, in dissyllabis autem et trisyllabis vel in caeteris polysyllabis corripiuntur: ''ar,'' ut ''far, nar, Caesar; er,'' ut ''ver, pater; ur,'' ut ''fur, murmur; is,'' ut ''vis, glis, fortis; al,'' ut ''sal, Hannibal.'' Item ''torcular'' et ''pulvinar'' producta, quia quibusdam placuit ''hoc torculare'' dici, non ''torcular;'' et ''hoc pulvinare,'' non ''pulvinar. S'' terminatus, si quintae declinationis fuerit, producitur, ut ''dies;'' si tertiae, tunc longa est, cum genitivus singularis non crescit, ut ''labes, caedes, tabes, pubes, clades, fames, vulpes, claves, aedes, strages, Hercules, proles, nubes;'' quamvis quidam [0158C]  ''nubs'' nominativum enuntiari22 maluerit; vel cum, crescens, ''e'' productam ante novissimam syllabam habuerit, ut ''merces, quies, mercedis, quietis;'' vel cum monosyllaba fuerint nomina, aut de monosyllabis ducta, ut ''pes, bipes, sonipes;'' ubi notandum quod ''pes,'' sicut et ''sal'' et ''par,'' cum monosyllabum est, longa est. At cum per alios casus declinari coeperit, primam syllabam corripit; item ''Ceres, aries, paries, abies,'' nominativo et vocativo casu ''es'' producunt, at in caeteris casibus corripiunt; breviatur vero ''es,'' si aut ''e'' in ''i'' mutaverit in genitivo crescente, ut ''miles militis;'' aut brevem habuerit, ut ''seges segetis. Os'' monosyllaba, si ''ora'' significat, producitur; si ''ossa,'' breviatur. Quae tamen ''os'' syllaba cum in dissyllabis vel in trisyllabis venerit, et media syllaba genitivi [0158D] producta natura23 permansit, tunc longa erit, ut ''nepos nepotis;'' si vero correpta, breviatur, ut ''compos compotis. Us'' cum in genitivo crescente longa permanserit, producitur, ut ''virtus virtutis, tellus telluris,'' excepto uno ''palus,'' quod in genitivo disterminatur, ''palus, paludis.'' Unde est:Regis opus, sterilisque diu palus, aptaque remis.Si vero in genitivo crescente non permanserit, aut non creverit, corripitur, ut ''pectus, pectoris, vulgus, [0159A]  vulgi.'' Genitivus, dativus et ablativus producuntur; sed genitivus, cum tertiae fuerit declinationis, cum ablativo suo ''e'' tantum littera terminato breviatur, ut ''a fonte, fontis,'' excepto uno quod producitur, ''ab hac fame,'' quod veteres ''hujus famei,'' non ''hujus famis;'' et ''huic famei,'' non ''huic fami'' declinabant. Ubi notandum quod nomina quintae declinationis, quae in ''ei'' litteras genitivo et dativo casu terminantur, et has divisas et utramque longam habent, ut ''faciei, diei, fidei;'' accusativus brevis est semper, vocativus similiter, excepto cum ''i'' terminatur, ut ''Laurenti.'' Ubi notandum quod nomina quae in ''ius'' terminantur, in genitivo casu duplici ''i'' efferuntur, in vocativo simplici, in utroque longam habent, ut ''filius, filii, o fili;'' vel certe vocativum in ''e'' correptam terminant, [0159B]  ut ''impius, impie;'' qui etiam vocativus dum similis nominativo fuerit, regulam nominativi sequitur, ut ''haec paupertas,'' et ''o paupertas.'' Nominativus, accusativus et vocativus plurales in masculino et feminino genere producuntur, corripiuntur in neutro. ''Ambo'' et ''duo,'' si neutra sunt, corripiuntur; si masculina, producuntur.24 Genitivus in omnibus brevis est. Dativus vel ablativus si in ''is'' terminantur, longi sunt, ut ''doctis;'' si in ''bus,'' breviantur, ut ''rebus.'' In hac regula omnia nomina, pronomina, participia continentur. Sed pronominis declinatio in hoc tantum differt, quod in monosyllabis, quae25 vocalibus constat ( ''sic'' ), ut ''o,'' in quolibet casu producuntur; sed genitivus cum in ''us'' terminatur, breviatur, ut ''illius.'' Dativus vero, sicut in nomine, semper longus est, [0159C]  excepto ''mihi, tibi, sibi,'' quae indifferenter dici possunt; sic reliqui quoque casus regulam sumunt ex nomine. In Graecis vero nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''ecclesia, baptisma; as,'' cum genitivus ''dos'' habuerit, ut ''Arcas Arcados, Pallas Pallados; os'' cum in genitivo diphthongum habuerit, ut ''Delos Deli;'' longas vero has,26 ut ''schole, synagoge,'' quae Latina consuetudine [ ''F.'' consuetudo] in ''a'' terminat; ''o'' ut ''Dido; an,'' ut ''Titan; en,'' ut ''lien, syren; in,'' ut ''delphin; on,'' ut ''Memnon; er,'' ut ''aer, aether; as,'' ut ''Aeneas; es,'' ut ''Anchises.'' Genitivus breviatur, cum ''dos'' vel ''tos'' habuerit in fine, ut ''Arcados, poematos;'' dativus, cum ''i,'' ut ''Palladi;'' accusativus, cum ''a'' vel ''on,'' ut ''Thesea, Delon.'' Alias longus est vocativus, cum ''a'' terminatur, in masculinis tantum27 longum [0159D]  est, ut ''Aenea;'' nam in femininis corripitur, ut ''haec cathedra. E'' terminatus producitur, ''schole, synagoge, pentecoste, parasceve,'' exceptis his quorum nominativus ''os'' terminatur, ut ''Petros Petre. I'' terminatus corripitur, ut ''o Alexi. O'' finitus producitur, ut ''Dido.'' Nominativus et vocativus plurales, cum ''a'' vel ''es'' terminantur, breves sunt, ut rhetores, charismata, alias longi sunt,28 ''ecclesia.'' Genitivus longus est, si tamen Graece fuerit declinatus, ut ''laon, cedron,'' id [0160A]  est, ''populorum, cedrorum.'' Dativus in ''s'' terminatus corripitur, ut ''Arcas;'' alias longus est, ut ''lais,'' id est, ''populis.'' Accusativus si in ''as'' fuerit terminatus, et a genitivo singulari venerit, ''os'' finito, corripitur, ut ''Arcados Arcadas,'' alias productione laetatur ut ''ecclesias.''
 
==7. ''De ultimis syllabis verborum et adverbiorum.''==
 
In verbis primae conjugationis producuntur ''a'' et ''as,'' ut ''ama, amas;'' in29 secundae ''e'' et ''es,'' ut ''sede, sedes;'' in tertiae productae ''i'' et ''is,'' ut ''nutri, nutris;'' in tertiae correptae breviantur ''e'' et ''is,'' ut ''cerne, cernis.'' In omnibus ''o'' corripitur, ut ''amo, sedeo, cerno, nutrio,'' tametsi auctoritas variet. Eadem in infinitivo modo penultimas syllabas ''a, e,'' et ''i'' productas habent, ut ''amare, sedere, nutrire.'' Item ''e'' correptam, ut ''cernere.'' [0160B]  Similiter in aliis modis productis ejusdem vocalibus, ut ''amarem, amares, amaret,'' et caetera ad suam formam; ''e'' correpta in verbis tertiae conjugationis30 correptae, ut ''cernerem, cerneres,'' et caetera. Item ''es'' corripitur, ut ''sum, es,'' et quae ex his componi possunt, ut ''adsum, ades, possum, potes;'' item ''faxis, velis, adsis'' 31 longas, quia pluralis numerus ea producit, cum dicimus, producta media ''adsitis, velitis, faxitis.'' Omnes in verbis novissimae syllabae, quae sunt hujusmodi, ut ''res'' et ''ses,'' longae sunt, quia producit eas numerus pluralis, ut ''amares, amaretis, amasses, amassetis.'' Item producenda sunt quae in ''c'' terminantur, ut ''fac, dic, duc, induc;'' aut32 ''i,'' ut ''amavi, amari;'' aut in ''u,'' ut ''amatu.'' Corripiuntur autem quae in ''m'' aut in ''es,'' ut ''amem, ames;'' vel in ''us,'' ut [0160C]  ''amamus;'' vel in ''t,'' ut ''amat;'' vel in ''re,'' ut ''amare;'' vel in ''tis,'' ut ''amatis.''
 
Adverbia quae in ''a'' terminantur, productione gaudent, ut ''una;'' quae vero in ''e,'' ex nomine veniunt, et comparationis gradus servant, ut ''docte, doctius, doctissime,'' producuntur; si autem a se nascuntur, ut saepe, aut non comparantur, ut ''rite;'' aut in comparatione deficiunt, ut ''bene, male,'' breviantur. ''I'' finita, praeter ''quasi, ibi'' et ''ubi,'' vel quae ex ipsis fiunt, ut ''sicubi,'' producuntur, ut ''heri. O'' indifferenter accipitur, ut ''falso. U'' producitur, ut ''noctu. L'' et ''r'' breviantur, ut ''semel, pariter; ul,'' ut ''simul, m,'' ut ''tam. N'' vero, excepto33 ''non, en, an,'' ubique breviatur, ut ''forsan. S'' breviatur, ut ''magis, funditus,'' excepto cum ''a'' praecessit, ut ''alias. C'' producitur, ut ''hic, illic, [0160D] adhuc.'' Monosyllaba producuntur, ut ''cur, plus,'' exceptis ''his, bis'' et ''ter.'' Verum ''ne'' dupliciter profertur; nam producitur, cum prohibendo dicitur:
&lt;poem&gt;
           Scrutari ne cura procax abstrusa laboret;
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum ponitur pro ''ut non,'' ut idem Prosper ait:
&lt;poem&gt;
           Et vindicta brevis sic noxia crimina finit,
           Ne sine fine habeat debita poena reos. 
&lt;/poem&gt;
Corripitur autem, cum interrogando vel increpando ponitur, ut:
&lt;poem&gt;
           Tune, cruente, ferox, audax, insane, rebellis. 
&lt;/poem&gt;
 [0161A] 34 ''S'' in numeris corripitur, ut ''toties, quoties, septies, decies.''
 
==8. ''De ultimis syllabis conjunctionum, praepositionum, et interjectionum.''==
 
Conjunctiones fere omnes corripiuntur; sed quae ''a'' vel ''i'' terminantur, excepto ''qua, ita, nisi,'' producuntur, ut ''propterea, interea, si'' et ''ni.'' Quae in ''n'' desinunt, si ''a'' vel ''i'' ante eam habuerint, producuntur, ut ''an, sin, alioquin.'' Caeterae35 breviantur, exceptis his quae positione sunt longae, ut ''ast, aut.''
 
Accusativae praepositiones solae, quae in ''a'' exeunt, producuntur, ut ''intra,'' et unum monosyllabum ''cis;'' ablativae vero corripiuntur omnes, ut ''ab,'' exceptis monosyllabis quae aut vocalibus constant, ut ''a,'' aut vocalibus terminantur, ut ''de.'' Communes praepositiones [0161B]  correptas esse liquet,36 ut ''super.'' Nec de loquelaribus praepositionibus reticendum, tametsi non in fine, sed in principio verborum semper ponantur, quae sunt: ''am, co, con, di, dis, re, se.'' Quarum ''am'' et ''dis'' positionem quaerunt, ut ''amplector, disjungo,'' et ideo longae fiunt. ''Co'' dichrona est, ut ''coerceo, connecto. Con'' longa, ut ''conjicio. Di'' longa, ut ''dirigo. Se'' longa, ut ''secerno. Re'' autem ubique breviatur, ut ''remitto,'' excepto ''refert'' cum ''distat'' significat: ut,
&lt;poem&gt;
           Praeterea jam nec mutari pabula refert;
&lt;/poem&gt;
et uno verbo ''rejicio,''
&lt;poem&gt;
           Rejice, ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
 
Omnes interjectiones, si monosyllabae fuerint, producuntur, ut ''heu:'' caeterae vero exemplo similium [0161C]  partium orationis aestimandae sunt; item interjectiones omnes, ut Audacius ait, cum de Graeco sermone mutuati sumus; ideo in novissimis syllabis fastigium capiunt, ut ''papae, atat;'' eodem modo et coeterae similiter, vel acutum vel circumflexum in ultimo sumunt accentum.
 
==9. ''De pedibus.''==
 
Pes est syllabarum et temporum certa dinumeratio: dictus inde, quod hoc quasi pedali regula ad versum utimur mensurandum. Sunt autem pedes disyllabi quatuor, trisyllabi octo, tetrasyllabi sedecim, singuli nominatim distincti; at qui ex his geminatis accrescunt sine nomine generaliterσυζυγίαι, id est, conjugationes dicuntur; unde fit, omnes pedes a disyllabis usque ad hexasyllabos [0161D]  centum viginti quatuor colligi, de quibus in Donato plenissime, quisquis velit, inveniat; sed nos in praesenti opusculo disyllabos tantum et trisyllabos meminisse sufficiat. Ergo disyllabi quatuor hi sunt: pyrrichius ex duabus brevibus, temporum duorum, ut ''amor;'' huic contrarius est spondeus, ex duabus longis, temporum quatuor, ut ''aestas.'' Iambus ex brevi et longa, temporum trium, ut ''parens.'' Huic contrarius est trochaeus ex longa et brevi, ut ''versus,'' temporum trium. Trisyllabi octo hi sunt: tribrachys ex tribus brevibus, temporum trium, ut ''macula;'' huic [0162A]  contrarius est molossus, ex tribus longis, temporum sex, ut ''Aeneas.'' Anapaestus, ex duabus brevibus et longa, temporum quatuor, ut ''pietas;'' huic contrarius est dactylus, ex longa et duabus brevibus, temporum quatuor, ut ''regula.'' Amphibrachys ex brevi et longa et brevi, temporum quatuor, ut ''arena;'' huic contrarius est amphimacrus, ex longa et brevi longa, temporum quinque, ut ''impotens.'' Bacchius, ex brevi et duabus longis, temporum quinque, ut ''poetae;'' huic contrarius est antibacchius, ex duabus longis et brevi, temporum quinque, ut ''natura:'' hos sequuntur, ut dixi, pedes tetrasyllabi sedecim, pentasyllabi triginta duo, et asyllabi [ ''L.'' hexasyllabi] sexaginta quatuor. Sed haec interim nostro operi, quod de arte metrica cudimus, satis esse putamus.
 
==10. ''De metro dactylico, hexametro vel pentametro.''=== 
[0162B] Metrum dactylicum hexametrum, quod et heroicum vocatur, eo quod hoc maxime heroum, hoc est virorum fortium facta canerent, caeteris omnibus pulchrius celsiusque est; unde opusculis tam prolixis quam succinctis, tam vilibus quam nobilibus aptum esse consuevit. Constat autem ex dactylo et spondeo, vel trocheo, ita ut recipiat spondeum locis omnibus, praeter quintum, dactylum praeter ultimum; trocheum vero loco tantum ultimo, vel (ut quidam definiunt) spondeum ultimo loco semper, et in omnibus praeter quintum; trocheum vero nusquam, quia etsi ultima brevis est natura, tamen spondeum facit, ad votum poetarum, quia (ut praediximus) ultimam versus omnes syllabam indifferenter [0162C]  accipiunt, alioquin legitimum numerum viginti quatuor temporum versus hexameter non habebit, quia tot illum pro sui perfectione habere decebat, quot habet libra plena semiuncias. Hujus exemplum:
&lt;poem&gt;
           Culmina multa polus radianti lumine complet;
&lt;/poem&gt;
Hoc metrum post Homerum Heroici nomen accepit, Pythium antea dictum, eo quod Apollinis oracula illo metro sint edita: huic cognatum est et quasi familiariter adhaerens, ita ut sine ipsius praesidio nunquam id positum viderim, metrum dactylicum pentametrum. Quod recipit spondeum loco primo et secundo, dactylum locis omnibus. Catalecton est in medio et in fine. Hujus exemplum: [0162D]  
&lt;poem&gt;
           Laetanturque piis agmina sancta choris.
&lt;/poem&gt;
Hujus metri versus quidam ita scandendos astruunt, ut quinque absolutos pedes eis inesse doceant, spondeum sive dactylum loco primo et secundo, spondeum tertio semper, quarto et quinto anapaestos, veluti si dicam:
&lt;poem&gt;
           Quaerite regna poli, quaerite regna poli.
&lt;/poem&gt;
''Quaerite'' dactylus, ''regna po'' dactylus, ''li quae'' spondeus, ''rite re'' anapaestus, ''gna poli'' anapaestus. Quod rationi ejusdem metri, ni fallor, minus videtur esse conveniens, cum universi qui hoc metro usi sunt [0163A] versum omnem in medio diviserint,37 duabus penthemimeris constare voluerint, quarum prior dactylum sive spondeum licenter in utraque regione38 reciperet, posterior solos dactylos39 in utroque: hoc autem et superius metrum ubi juncta fuerint, elegiacum carmen vocatur. Eleos namque miseros appellant philosophi, et hujus modulatio carminis miserorum querimoniae congruit, ubi prior versus est hexameter, sequens pentameter. Quo genere metri ferunt canticum Deuteronomii apud Hebraeos et Psalmos CXVIII et CXLIV esse descriptos. Nam librum beati Job simplici hexametro scriptum esse asseverant. Observandum est autem in carmine elegiaco ne quid unquam de sensu versus pentametri remaneat40 inexplicitum, quod in sequenti versu [0163B] hexametro reddatur, sed vel uterque sensibus suis terminetur versus, ut Sedulius:
&lt;poem&gt;
           Cantemus socii Domino, cantemus honorem,
                Dulcis amor Christi personet ore pio. 
&lt;/poem&gt;
Vel sibi mutuo prior hexameter ac pentameter subsequens, prout poetae placuerit, conserantur, juxta illud Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Solus peccator servit male, qui licet amplo
                 Utatur regno, sat miser est famulus. 
&lt;/poem&gt;
Nam sequentes versiculi etsi his sunt subjuncti, sibimet sunt tamen invicem conjuncti, et secundus primo dat supplementum. Sequitur enim,
&lt;poem&gt;
           Cum mens carnali nimium dominante tyranno
                  Tot servit sceptris, dedita quot vitiis.
 &lt;/poem&gt;
 
==11. ''Quae sit optima carminis forma.''==
 
[0163C] At vero in hexametro carmine concatenatio versuum plurimorum solet esse gratissima, quod in Aratore et Sedulio frequenter invenies, modo duobus, modo tribus, modo quatuor aut quinque versibus, nonnunquam sex vel septem, vel etiam pluribus adinvicem connexis, quale est illud:
&lt;poem&gt;
           Lot Sodomis fugiente chaos, dum respicit uxor,
           In statuam mutata salis stupefacta remansit,
           Ad poenam conversa suam: quia nemo retrorsum
           Noxia contempti vitans discrimina mundi,
           Aspiciens salvandus erit; nec debet arator
           Dignum opus exercens, multum in sua terga referre.
&lt;/poem&gt;
Et Arator:
&lt;poem&gt;
           Jura ministerii sacris altaribus apti,
           In septem statuere viris, quos undique lectos
           Levitas vocitare placet, quam splendida coepit
           Ecclesiae fulgere manus, quae pocula vitae [0163D]  
           Misceat, et latices cum sanguine porrigat igni.
&lt;/poem&gt;
Verum hujusmodi connexio, si ultra modum procedat, fastidium gignit ac taedium: hymnos vero quos choris alternantibus canere oportet, necesse est singulis versibus ad purum esse distinctos, ut sunt omnes Ambrosiani. Optima autem versus dactylici ac pulcherrima positio est, cum primis penultima, ac mediis respondent extrema; qua Sedulius uti frequenter consuevit, ut:
&lt;poem&gt;
           Pervia divisi patuerunt caerula ponti;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Sicca peregrinas stupuerunt marmora plantas, 
&lt;/poem&gt;
 [0164A]  Et,
&lt;poem&gt;
           Edidit humanas animal pecuale loquelas.
&lt;/poem&gt;
Item in pentametro,
&lt;poem&gt;
           Dignatus nostris accubitare toris;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Rubra quod appositum testa ministrat olus.
&lt;/poem&gt;
Non tamen hoc continuatim agendum, verum post aliquot interpositos versus. Si enim uno modo pedes semper ordinabis, et versus tametsi optimus sit, status statim vilescit: aliquando versus nominibus tantum perficere gratum est, ut Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Lilia, narcissus, violae, rosa, nardus, amomum,
                  Oblectant animos gramina nulla meos. 
&lt;/poem&gt;
Quod idem et in propriis fecit nominibus, ut:
&lt;poem&gt;
           Sara, Rebecca, Rachel, Hester, Judith, Anna, Noemi,
                  Quamvis praecipue culmen ad astra levent. 
&lt;/poem&gt;
Fecit et in verbis: [0164B]  
&lt;poem&gt;
           Blanditur, refovet, veneratur, honorat, obumbrat,
                 Et locat in thalamo membra pudica sua. 
&lt;/poem&gt;
Studendum praeterea metricis, quantum artis docorum non obsistit, ut mobilia nomina fixis praeponantur, sed nec concinentia nomina conjunctim ponantur, verum interposita qualibet alia parte orationis, ut:
&lt;poem&gt;
           Mitis in immitem virga est animata draconem.
&lt;/poem&gt;
Prius quam ''virga'' posuit ''mitis,'' prius ''immitem'' quam ''draconem;'' sed et hoc discretim, id est interposito verbo ''est animata:'' non quod haec semper observari necesse sit, sed quia cum fiunt, decori sint. Nam et Prosper mutato hoc ordine, fecit versum decentissimum:
&lt;poem&gt;
           Moribus in sanctis pulchra est concordia pacis. 
&lt;/poem&gt;
 [0164C]  Et item,
&lt;poem&gt;
           Lex aeterna Dei stabili regit omnia nutu,
                   Nec vario mutat tempore consilium. 
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus poeta veteranus, Caesaris et Pompeii praelia descripturus, ita incipit:
&lt;poem&gt;
           Bella per Aemathios plus quam civilia campos,
           Jusque datum sceleri canimus, populumque potentem,
           In sua victrici conversum viscera dextra.
           Cumque superba foret Babylon spolianda tropaeis
           Ausoniis, umbraque erraret Crassus inulta,
           Bella geri placuit nullos habitura triumphos.
&lt;/poem&gt;
 
==12. ''De scansionibus sive caesuris versus heroici.''==
 
Scansionum autem in versibus sunt species quatuor: conjuncta, distincta, mista, divisa. Conjuncta, quae caeteris laudabilior habetur, illa est, ubi nusquam pes cum verbo finitur, ut:
&lt;poem&gt;
           Immortale nihil mundi compage tenetur.
&lt;/poem&gt;
[0164D] Distincta, ubi verba cum pedibus terminantur, utHaec tua sunt bona sunt quia tu bonus omnia condis.Quam versificationis speciem rarissime invenies; nam etsi non post duos vel tres pedes syllaba superfuerit, quam pentemimerim et heptamimerim [ ''L.'' Penthemimerin ''et'' hepthemimerin] vocant, ratus haberi versus nequit, sicut hic, post duos pedes ''sunt,'' post tres, ''tu'' superest. Mista est scansio, quae utrumque in se habet, ut in quibusdam conjunctus, in quibusdam vero separatus sit versus, ut:
&lt;poem&gt;
            Nobis certa fides aeterna in saecula laudis;
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat. 
&lt;/poem&gt;
[0165A] Divisa est, ubi primi tres pedes concatenati inter se a reliquis pedibus separati sunt, ut:
&lt;poem&gt;
           Inde Dei genitrix pia virgo Maria coruscat.
&lt;/poem&gt;
Et Prosper:
&lt;poem&gt;
           Corde patris genitum creat et regit omnia Verbum. 
&lt;/poem&gt;
Nec minus caesurarum intuendus est status, quae et ipsae sunt quatuor: pentemimeris, heptamimeris, catatriton trocheon, bucoliceptomen. Pentemimeris, ubi post duos pedes invenitur semipes, qui versum dividat, et partem terminet orationis. Heptamimeris, ubi post tres pedes invenitur syllaba: ut: ''Cum tua gentiles studeant.'' Dicta autem pentemimeris et heptamimeris Graece, quasi semiquinaria et semiseptenaria, quia cum per spondeos fiunt, haec quinque syllabis, [0165B] illa constat septem; et in hac quinta syllaba semipedem, in illa tenet septima. Catatriton trocheon, ubi tertio loco invenitur trocheus, non quod in medio versu esse possit, sed ablata una de dactylo syllaba, remanet trocheus, ut: ''Grandisonis pompare modis.'' Bucoliceptomen, ubi post quatuor pedes non aliquid remanet, ut:
&lt;poem&gt;
           Semper principium sceptrum juge gloria consors;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Christus erat panis, Christus petra, Christus in undis.
&lt;/poem&gt;
Quae caesura inde nomen habet, quod in bucolicis saepe inveniatur. Item ubi post duos pedes superest syllaba, comma dicitur; ubi post duos pedes nihil remanet, colon vocatur: quae tamen nomina apud oratores indifferenter ponuntur, qui integram sententiam periodum appellant. Partes autem ejus cola [0165C] et commata dicuntur, ut puta: ''Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit,'' colon est. ''Si quis accipit,'' colon est. ''Si quis devorat,'' colon est. ''Si quis extollitur,'' etc., usque ad plenam sententiam, cola sunt et commata. Plena autem sententia periodus est. Interpretatur autem colon ''membrum,'' comma ''incisio,'' periodus ''clausula'' sive ''circuitus.''
 
==13. ''De synalephe'' 41.==
 
Synalepharum quoque commemorando ratio est, quia nonnunquam ultima verbi syllaba vel particula syllabae videtur absumi. Unde synalepha Graece dicitur, quasi quodam saltu transmittens. Fit autem duobus modis. Primo, cum aliqua pars orationis aut in vocalem litteram, aut in ''m'' consonantem desinit, [0165D] incipiente a vocali sequente parte orationis, illa quae sequitur pars orationis praecedentem vel litteram vocalem, vel syllabam quae in ''m'' desierat, sua vocali absumit. Quod dico hujusmodi est:
&lt;poem&gt;
           Arcta via est, vere quae ducit ad atria vitae.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim ita: ''Arcta vi'' dactylus, ''est ve'' spondeus, intercepta ''a'' syllaba per synalepham. Absumitur et particula syllabae, cum dicit idem Prosper:
&lt;poem&gt;
           Sumite quam magna apposuit sapientia mensam.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur enim ita: ''Sumite'' dactylus, ''quam ma'' spondeus, ''gnapposu'' dactylus, assumpta parte syllabae [0166A]  per synalepham. Item pars syllabae, quae in ''m'' desinit, synalepha intercipitur, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
           Nullus enim est insons sola formidine poenae,
           Qui sanctum et justum non amat imperium.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque ita: ''Nullus e'' dactylus, ''nest in'' spondeus, absorpta ''m'' per synalepham, et item: ''Qui sanc'' spondeus, ''tet jus'' spondeus, absumente synalepha particulam syllabae ''um.'' Item tota syllaba quae in ''m'' terminata est, per synalepham interit, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
           Magnum praesidium est sacro libamine pasci,
           Si cor participis crimina nulla premunt.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque sic: ''Magnum'' spondeus, ''praesidi'' dactylus, ''est sa'' spondeus, intercepta ''um'' syllaba per synalepham. Quaecunque ergo verba in ''m'' terminantur, nisi positione cujuscunque consonantis defendantur, [0166B] synalepha irrumpente syllabam ultimam aut42 perdunt, aut minuunt, excepto cum ab ''h'' littera sequens sermo inchoaverit; tunc etenim in arbitrio poetarum est, utrum haec instar fortiorum consonantium synalepham arceat, an pro modo suae fragilitatis nihil valeat. Valuit namque in hoc, quia voluit poeta:
&lt;poem&gt;
           Nomine Johannem hunc tu vocitare memento.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Progenitum fulsisse ducem hoc coelitus astra.
&lt;/poem&gt;
Item, nil juvit ad propellendam synalepham, quam poeta neglexit:
&lt;poem&gt;
           Qui pereuntem hominem vetiti dulcedine pomi.
&lt;/poem&gt;
 
Sciendum est autem quod nunquam in eadem parte orationis media fieri potest synalepha; verum [0166C]  si in medio verbo duae vocales coeunt, quarum prior sit longa, potest illa quae sequitur priorem facere brevem de longa, si sic poeta voluerit, auferendi autem funditus potestatem non habet. Est autem naturaliter longa in illo Paulini, ut:
&lt;poem&gt;
           Ut citharas modulans unius verbere plectri.
&lt;/poem&gt;
Est brevis licenter in illo Sedulii:
&lt;poem&gt;
           Unius ob meritum cuncti periere minores.
&lt;/poem&gt;
Item natura longa est in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
           Discutiebat ovans galea scutoque fidei.
&lt;/poem&gt;
Licentia brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Divitias jam nunc promissi concipe regni,
           Virtute et fidei quod cupis esse tene.
&lt;/poem&gt;
 
Et hoc ut supra retulimus, inter communes syllabas computatur. Ubi autem in metris ''prendo'' pro [0166D]  ''prehendo,'' vel ''secla'' pro ''saecula'' legitur, vel aliquid hujusmodi, non est synalepha, sed syncope, quae species est metaplasmi quia non littera vel syllaba43 scandendo aufertur: sed ne unquam scriberetur, libertate poetica provisum est. Unde illum Maronis versiculum:
&lt;poem&gt;
           Nec tota tamen ille prior praeeunte carina.
&lt;/poem&gt;
Ita scandendum esse ratio probat, ut primo sit: ''Nec to'' spondeus, ''ta tamen'' dactylus, ''ille pri'' dactylus, ''or praee'' dactylus, abbreviata diphthongo propter vocalem quae sequitur, ''unte carina,'' dactylus et spondeus, [0167A] qui terminent. Quis enim audiat Victorinum docentem, ut scandamus44 ''unte carina,'' facientes synalepham in media parte orationis, quod nunquam fecere priores? Fit autem synalepha in omni parte versus, etiam in extrema, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
           Sed rerum auctori nullus non cognitus ordo est.
&lt;/poem&gt;
Fit et post versum synalepha, quae ad sequentis versus caput intendat, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Quae decus omne operum perimebant improba foedaque
           Obice prospectum caecantia lumina complent. 
&lt;/poem&gt;
Sunt namque ultimi versus illius pedes dactylus et spondeus, ''Improba foeda,'' at primi sequentis per synalepham, ''que obice'' dactylus, ''prospectum'' spondeus.
 
==14. ''De episynalepha, vel diaeresi.''== 
[0167B] Conjunctionem etiam solutionemque syllabarum, quam Graeci episynalepham et diaeresim vocant, ubi necesse est licitam scire metricum decet: conjunctionem videlicet qua duae de tribus; solutionem, qua duae de una syllaba efficiuntur. Cujus exemplum conjunctionis:
&lt;poem&gt;
           Aedificant sectaque intexunt abiete costas.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Custodes sufferre valent, labat ariete crebro
           Janua . . . . .
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Tenuia nec lanae per coelum vellera ferri.
&lt;/poem&gt;
 
''Abiete'' enim quatuor syllabas habet breves; stringe illud, et fit ''ab'' positione longa, quia ''a'' vocalis desinit [0167C]  in ''b'' et excipitur ab ''i'' loco consonantis posita. Sic et ''ariete,'' naturaliter brevis est ''a,'' junge ''r'' ad ipsam, junge ''i'' et ''e'' sibimet, et fit ''ar'' syllaba positione longa, quia sequitur ''i'' loco consonantis posita. Item ''tenuia,'' stringe ''ten,'' et fac ''u'' consonantem, et sic de tetrasyllabo proceleusmatico facies trisyllabum dactylum. Tale est et: ''Fluviorum rex Eridanus. Fluvio'' anapestus est; sed si facis stringendo unam syllabam ''fluv,'' alteram ''io,'' efficis de anapesto spondeum. Haec conjunctio sive solutio saepius in ''i'' vel in45 ''a'' litteris fit, quarum et in nostratibus poetis multa habes exempla, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Sum profugus mundi, tanquam benedictus Jacob
&lt;/poem&gt;
Fortunatus: [0167D]  
&lt;poem&gt;
           Dirigit: et Jacobos terra beata sacros.
&lt;/poem&gt;
Hic ''i'' et ''a'' discindit, ille conglutinat. Item Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Parietibus novitas latet intus operta vetustas.
&lt;/poem&gt;
''Parieti'' dactylum fecit de proceleusmatico, conglutinatis contra naturam ''a'' et ''r'' in unam syllabam, ''i'' et ''e'' in alteram. Item Sedulius disjunctis ''u'' et ''a:''
&lt;poem&gt;
            Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
Prosper conjunctis:
&lt;poem&gt;
           Nec Christi46 exemplo suavior exit odor.
&lt;/poem&gt;
Item Paulinus, divisis ''u'' et ''i'' juxta naturam:
&lt;poem&gt;
           Conscia servitii quid gesseris, et cui tandem. 
&lt;/poem&gt;
 [0168A]  Fortunatus, connexis juxta licentiam poeticam:
&lt;poem&gt;
           Cui tamen hoc opus est eum virginitatis honore,
                 Ut placeat sponso mens moderata suo. 
&lt;/poem&gt;
Item, disjunctis eisdem in alio pronomine, Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Cum subito aut illis corda hostibus, aut huic ora.
&lt;/poem&gt;
Prosper, conglutinatis:
&lt;poem&gt;
           Huic homo, si recte famulatur, proximus haeret.
&lt;/poem&gt;
Maro, ''e'' et ''i'' conjunctis:
&lt;poem&gt;
           Tityre, pascentes a flumine reice capellas.
&lt;/poem&gt;
Item alibi sejunctis juxta naturam:
&lt;poem&gt;
           Reice ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
Jungit, nisi fallor, et Paulinus easdem, ubi ait:
&lt;poem&gt;
           Ast alii pictis accendunt lumina cereis. 
&lt;/poem&gt;
 [0168B]  Nisi forte dactylum in ultima versus regione contra morem posuisse dicendus est. Recipit et ''r'' littera solutionem, quamvis ordine dissimili; ibi enim, discussis sive conglutinatis vocalibus, syllaba contra naturam aut accrescit, aut interit: hic autem ea vocali, quae nequaquam ascripta est, in sono vocis assumpta superaccrescere tamen syllaba consuevit, ut:Illi continuo statuunt ter dena argenti.Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Et spatii coepere et culminis incrementa.
&lt;/poem&gt;
Et rursus:
&lt;poem&gt;
           Sic prope, sic longe sita culmina respergebat.
&lt;/poem&gt;
Et Prudentius, in Psychomachia, dixerat haec:
&lt;poem&gt;
           . . . . . Et laeta libidinis interfectae. 
&lt;/poem&gt;
 [0168C]  Et idem in eadem:
&lt;poem&gt;
           Palpitat atque aditu spiraminis intercepto.
&lt;/poem&gt;
 
Neque enim in quinta regione versus heroici spondeum ponere moris erat, sed ita tamen versus hujusmodi illos voluisse scandere reor, ut addita in sono vocali, quam non scribebant, dactylus potius quam spondeus existeret; verbi gratia, ''Interecepto, increementa, interefectae, resperigebat,'' et per synalepham ''denarigenti.'' Quod ideo magis ''r'' littera quam caeterae consonantes patitur47, quae quia durius naturaliter sonat, durior efficitur, cum ab aliis consonantibus excipitur, atque ideo sonus ei vocalis apponitur, cujus temperamento ejus levigetur asperitas: quod etiam in cantilenis Ecclesiasticis saepe in eadem [0168D]  ''r'' littera facere consueverunt, qui antiphonas vel responsoria, vel caetera hujusmodi, quae cum melodia dicuntur, rite dicere norunt. Sed et hoc commemorandum, quia cum nomina, quae in ''jus'' vel in ''ium'' terminantur, duo ''ii'' in genitivo habere debeant, casu duarum aeque syllabarum, metrici nonnunquam in eodem genitivo casu unam syllabam pro duabus proferunt, vel ablata videlicet una ''i'' de duabus, vel ambabus in unam syllabam geminatis, quamvis id fieri posse plurimi, Donato teste, negent; dicit enim Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Oblectans inopem sensu fructuque peculii. 
&lt;/poem&gt;
 [0169A]  Quod si quis dixerit hic eum more antiquo dactylum in fine posuisse versiculi, legat quod idem alibi dicitur:
&lt;poem&gt;
           Excoluit bijugis laquearii et marmore fabri.
&lt;/poem&gt;
''Excolu'' dactylus, ''it biju,'' dactylus, ''gis laque'' dactylus. Quis est ergo pes quartus? ''arii et,'' habet enim quatuor syllabas, longam, brevem, et duas longas. Epitritus in heroico versu esse non potest, forte ergo spondeus est, absumente synalepha duas vocales superventu unius; quod non facile vel a grammaticis permissum, vel a poetis usurpatum invenies, tametsi dixerit Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Vincentii Hispania surgit ab arce decus.
&lt;/poem&gt;
 
Cujus scansio versus par est praefati, nisi forte regulam Lucilii secuti sunt, qui ''Lucilium'' et ''Aemilium'' [0169B]  et caetera nomina, quae ante ''u'' habent ''i'' , non solum in vocativo, sed etiam in genitivo casu per unum ''i'' scribi posse existimant.

==15. ''Quod et auctoritas saepe et necessitas metricorum decreta violet.''==
 
Attamen intuendum est nobis, quia et auctoritas nonnunquam et necessitas metricae disciplinae regulas licite contemnit. Necessitas quidem in his verbis, quae non aliter in versu poni possunt, ut sunt ea quae quatuor syllabas breves habent, ut ''Italiam, basilica, religio;'' vel tres primas breves, ut ''reliquiae;'' vel unam in medio brevem, ut ''veritas, trinitas,'' quae neque dactylum consuetum, neque spondeum facere possunt, quod in propriis nominibus maxime solet evenire. Hujus exemplum: [0169C]  
&lt;poem&gt;
           Italiam sequimur fugientem, et mergimur undis.
&lt;/poem&gt;
Litteram ''i'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter Italiam, quam saepius erat nominaturus, appellare valebat, nisi aut syllabam, quae natura brevis erat, produceret, aut tribrachym loco dactyli poneret. Sic cum, de apibus loquens, alvearia nominare vellet, necessitate posuit antibacchium in versu dactylico, ut:
&lt;poem&gt;
           Seu lento fuerint alvearia vimine texta
&lt;/poem&gt;
Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Qui simul ac sancta pro religione coistis.
&lt;/poem&gt;
''Re'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter hoc nomen versus hexameter recipere valebat. Tale est et illud ejusdem:
&lt;poem&gt;
           Basilicis haec juncta tribus patet area cuncti 
&lt;/poem&gt;
[0169D] Namque alibi pro brevi ponitur eadem syllaba, dicente Fortunato:
&lt;poem&gt;
           Hic Paulina, Agnes, Basilissa, Eugenia48 regnat.
&lt;/poem&gt;
His et aliis hujusmodi necessitatibus credo factum, quod de libro beati Job loquens Hieronymus, cum dixisset, eum maxima ex parte versibus hexametris apud Hebraeos esse descriptum, addidit: ''Qui, dactylo spondeoque carentes, propter idioma linguae crebro recipiunt et alios pedes eorumdem quidem temporum, sed non earumdem syllabarum.'' Auctoritate autem contemnitur regula grammaticorum, ut Sedulius in [0170A] clausula carminis, cujus supra meminimus, cum dixisset:
&lt;poem&gt;
           Gloria magna Patri, semper tibi gloria, Nate,
&lt;/poem&gt;
Subdit:
&lt;poem&gt;
                 Cum sancto Spiritu gloria magna Patri.
&lt;/poem&gt;
 
Spiritus enim primam syllabam habet longam. Unde vera scansio versus istius haec est: ''cum san'' spondeus, ''cto spiri'' antibacchius, et non dactylus; sed poeta, ut gloriam sanctae et individuae Trinitatis clara voce decantaret, neglexit regulam grammaticae dispositionis. Idem ipse in carmine Paschali:
&lt;poem&gt;
           Sic ait ipse docens: Ego in Patre et Pater in me.
&lt;/poem&gt;
 
Sic enim scanditur: ''Sic ait'' dactylus, ''ipse do'' dactylus, ''cens e'' trocheus, ''gin pa'' spondeus, ablato ''o'' per synalepham. Aut si scandere vis ''cens ego,'' et facere [0170B]  dactylum, contra morem ipsius Sedulii, quem per omnia servavit, agis ut immunis stet vocalis altera superveniente vocali. Idem in eodem opere:
&lt;poem&gt;
           Clarifica, dixit, nomen tuum, magnaque coelo.
&lt;/poem&gt;
 
In quo ut veritatem dominici sermonis apertius commendaret, postposuit ordinem disciplinae saecularis. Idem iterum:
&lt;poem&gt;
           Scribitur et titulus: Hic est rex Judaeorum;
&lt;/poem&gt;
quod quomodo scandendum judicaverit, videat qui potest, utrum ''Judaeorum'' duos spondeos quinta et sexta regione contra morem, an solutis syllabis, juxta quod supra monstravimus, dactylum fieri voluerit et spondeum.
 
==16. ''Ut prisci poetae quaedam aliter quam moderni proposuerint.''==
 
[0170C] Nam et in exemplis antiquorum inveniuntur alii quoties duo spondei in fine versus sicut et duo dactyli nonnunquam, ut sunt illa Maronis:
&lt;poem&gt;
            At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Aut leves ocreas lento ducunt argento.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis hoc rarissime inveniatur, nisi ita ordinatum, ut et dactyli, qui in fine est, ultima syllaba per synalepham sequenti versui jungatur; et spondeus, qui in quinta regione est, ''r'' litteram habeat alteri consonanti, vel praepositam, vel subjectam, cujus duritia per adjectam vocalem levigata, dactylus sentiatur in sono, cum appareat spondeus in scripto, quod utrumque ut fiat, exemplis supra monstravimus, quia et aliis in metrico opere regulis multum [0170D]  libere utebantur, quas moderni poetae distinctius ad certae normam definitionis observare maluerunt. Nam et vocalem brevem quae ''q'' et ''u'' et vocali qualibet exciperetur voluerunt esse communem, ut Lucretius:
&lt;poem&gt;
           Quae calidum faciunt aquae tactum atque vaporem.
&lt;/poem&gt;
Et vocalem in fine verbi brevem quae exciperetur a consonante et liquida inter communes syllabas deputarunt, ut Virgilius:
&lt;poem&gt;
           Aestusque pluviasque et agentes frigora ventos.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Si tibi lanitium cura est, primum aspera sylva
           Lappaeque tribulique absint: fuge pabula laeta.
&lt;/poem&gt;
 
[0171A] Quod nunc poetae in eadem parte orationis, ut supra docuimus, magis fieri oportere decernunt. Idem vocalem in fine verbi correptam quae excipitur a littera ''z'' inter communes syllabas deputavit, ut: ''Eurique Zephyrique tonat domus.'' Qui eadem libertate synalepha utebatur, si quidem et ''m,'' ubi voluit in fine verbi positam a supervenientis vocalis absumptione reservavit, ut: ''Iterum iterumque movebo.'' Et longam vocalem longam remanere permisit, ut:
&lt;poem&gt;
           Sit pecori apibus quanta experientia parcis.
&lt;/poem&gt;
Et longam cum voluit, breviavit, ut:
&lt;poem&gt;
           Et multum formosa vale, vale, inquit, Iola.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Credimus an qui amant ipsi sibi somnia fingunt.
&lt;/poem&gt;
Et diphthongum reservavit, ut: [0171B]  
&lt;poem&gt;
           Ulla moram fecere neque Aoniae Aganippae.
&lt;/poem&gt;
Et eamdem breviavit, ut: ''Insulae Ionio in magno;'' quae cuncta posteriores poetas, ut dixi, distinctius observare reperies.
 
==17. ''De metro Phalecio.''==
 
Verum quia de metro heroico quae videbantur, tractavimus, libet et aliorum genera metrorum, ea duntaxat quae magis usui49 habere reperimus, parumper commemorare. Est igitur metrum dactylicum Phalecium pentametrum, quod constat ex spondeo et dactylo et tribus trocheis. Hujus exemplum,
&lt;poem&gt;
           Cantemus Domino Deoque nostro,
           Cui50 gloria cum honore pollens,
           Sese magnificis decorat actis,
           Dum currus celeres Aegyptiorum, [0171C] 
           Junctis equitibus gravique turba,
           Rubri marmoris enecat fluentis,
           Adjutor51 validae meae salutis,
           Plebem de medio tulit profundo.
           Custos et genitor salusque vera
           Hic est, hic dominus meus et altor,
           Ipsum conspicua sacrabo laude,
           Est qui progenitor mei parentis.
           Ipsum vocibus arduis fatebor,
           Qui bellum tulit obruitque fortes,
           Dignus nomine quo Deus vocatur.
&lt;/poem&gt;
 
==18. ''De metro Sapphico.''==
 
Metrum dactylicum Sapphicum pentametrum constat ex trocheo, spondeo, dactylo et duobus trocheis, cui metro post tres versus comma heroicum subjungitur. Hoc metro sanctus antistes Paulinus sextum beati confessoris Felicis librum composuit, cujus principium est: [0171D]  
&lt;poem&gt;
           Jamne abis et nos properans relinquis,
           Quos tamen sola regione linquis
           Semper adnixa sine fine tecum
                 Mente futurus. 
&lt;/poem&gt;
Et paulo post dicit:
&lt;poem&gt;
           Sicut Aegypto praeeunte quondam,
           Noctis et densae tenebris operta,
           Qua Dei52 jussu sacra gens agebat,
                 Lux erat orbi.
 
           Quae modo in toto species probatur,
           Orbe, cum sanctae pia pars fidei
           Fulgeat Christo, reliquos tenebris
                 Obruat error.
 
           Sic53 mea qua se feret actus hora, [0172A]  
           Cuncta Niceta Dominus secundet,
           Donec optatam patriam vehatur
                 Laetus ad urbem.
 &lt;/poem&gt;
 
==19. ''De metro tetrametro catalectico.''==
 
Metrum dactylicum tetrametrum catalecticum constat ex spondeo, dactylo, catalecto, dactylo, spondeo; quo usus est sanctus Ambrosius in precatione pluviae, cujus exordium hoc est:
&lt;poem&gt;
           Squalent arva soli pulvere multo;
           Pallet siccus ager, terra faciscit;
           Nullus ruris honos, nulla venustas,
           Quando nulla viret gratia florum;
           Tellus dura sitit nescia roris,
           Fons jam nescit aquas, flumina cursus.
&lt;/poem&gt;
Cujus finis hic est:
&lt;poem&gt;
           Jam coelos reseres arvaque laxes,
           Fecundo, placidus, imbre rogamus;
           Eliae meritis impia54 foeda [0172B] 
           Donasti pluviam, nos quoque dones.
&lt;/poem&gt;
 
Idem usus est eodem metro in postulatione serenitatis, quod ita incipit:
&lt;poem&gt;
           Obduxere polum nubila coeli,
           Absconduntque diem sole fugato,
           Noctes continuas sidere nudas.
&lt;/poem&gt;
At finis ita:
&lt;poem&gt;
           Jesu, parce tua morte redemptis:
           Prior diluvium protulit aetas,
           Ut mundaret aqua crimina terrae;
           Sed mundata tuo sanguine terra est,
           Jam nunc missa ferens ore columba,
           Ramum pacificae munus olivae,
           Exutas liquido flumine terras,
           Laeto significet lapsa volatu.
&lt;/poem&gt;
 
==20. ''De metro iambico hexametro.''==
 
Metrum iambicum hexametrum recipit iambum locis omnibus; tribrachym locis omnibus praeter novissimum; [0172C]  spondeum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus; pyrrichium loco tantum ultimo. Quo nobilissimus Hispanorum scholasticus, Aurelius Prudentius Clemens scripsit prooemium Psychomachiae, id est, librum qui est de virtutum vitiorumque Pugna, heroico carmine composuit; ita enim inchoat:
&lt;poem&gt;
           Senex fidelis prima credendi via
           Abram, beati seminis serus pater,
           Adjecta cujus nomen auxit syllaba,
           Abram parenti dictus, Abraham Deo
 &lt;/poem&gt;
 
==21. ''De metro iambico tetrametro.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum recipit iambum locis omnibus, spondeum tantum locis imparibus. Quo scriptus est hymnus Sedulii,
&lt;poem&gt;
           A solis ortus cardine, [0172D]  
           Ad usque terrae limitem,
           Christum canamus principem.
&lt;/poem&gt;
Sed et Ambrosiani eo maxime currunt:
&lt;poem&gt;
           Deus creator omnium
           Jam surgit hora tertia,
           Splendor paternae gloriae,
           Aeterne rerum conditor.
&lt;/poem&gt;
Et caeteri perplures. In quibus pulcherrimo est decore compositus hymnus beatorum martyrum, cujus loca imparia55 spondeus, iambus tenent paria; cujus principium est:
&lt;poem&gt;
           Aeterna Christi munera,
           Et martyrum victorias, [0173A]  
           Laudes ferentes debitas
           Laetis canamus mentibus.
&lt;/poem&gt;
 
Recipit hoc metrum aliquoties, ut scribit Mallius Theodorus, etiam tribrachym locis omnibus, praeter novissimum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus. Unde est:
&lt;poem&gt;
           Geminae gigas substantiae
           Alacris ut currat viam.
&lt;/poem&gt;
Caeterorum raro habemus exempla.
 
==22. ''De Metro Anacreontio.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum56 Colophon, quod Anacreontium dicunt, recipit anapestum, duos iambos et semipedem; quo usus est Prosper Tyro in principio exhortationis ad conjugem, ita dicens:
&lt;poem&gt;
           Age jam, precor, mearum
           Comes irremota rerum
           Trepidam brevemque vitam [0173B]  
           Domino Deo dicamus.
           Celeri vides rotatu
           Rapidos dies meare,
           Fragilisque membra mundi
           Minui, perire, labi.
           Fugit omne quod tenemus,
           Neque fluxa habent recursum,57 
           Cupidasque vana mentes
           Specie trahunt inani.
           Ubi nunc imago rerum est,
           Ubi sunt opes potentum,
           Quibus occupare captas
           Animas fuit voluptas?
&lt;/poem&gt;
 
==23. ''De metro trochaico.''==
 
Metrum trochaicum tetrametrum, quod a poetis Graecis et Latinis frequentissime ponitur, recipit locis omnibus trocheum, spondeum omnibus praeter tertium. Currit autem alternis versiculis, ita ut prior [0173C]  habeat pedes quatuor, posterior pedes tres et syllabam. Hujus exemplum totus hymnus ille pulcherrimus:
&lt;poem&gt;
           Hymnum dicat turba fratrum,
           Hymnum cantus personet,
           Christo regi concinentes,
           Laudes demus debitas.
&lt;/poem&gt;
 
In quo aliquando et tertio loco prioris versiculi spondeum reperies, ut:
&lt;poem&gt;
           Factor coeli, terrae factor,
           Congregator tu maris.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Verbis purgas leprae morbos.
 &lt;/poem&gt;
 
==24. ''De rhythmo.''==
 
Haec de metris eminentioribus commemorasse sufficiat, quorum exempla copiosiora apud scriptores invenimus; praeterea sunt metra alia perplura quae in libris Centimetrorum simplicibus monstrata [0173D]  exemplis quisquis cupit, reperiet. Reperiuntur quaedam et in insigni illo volumine Porphyrii poetae,58 quod ad Constantinum Augustum missum meruit de exsilio liberari. Quae quia pagana erant, nos tangere non libuit. Videtur autem rhythmus metris esse consimilis, quae est verborum modulata compositio non metrica ratione, sed numero syllabarum ad indicium aurium examinata, ut sunt carmina vulgarium poetarum. Et quidem rhythmus sine metro esse potest, metrum vero sine rhythmo esse non potest: quod liquidius ita definitur. Metrum est [0174A]  ratio cum modulatione; rhythmus modulatio sine ratione: plerumque tamen casu quodam invenies etiam rationem in rhythmo non artificis moderatione servatam, sed sono et ipsa modulatione ducente, quem vulgares poetae necesse est rustice, docti faciant docte; quomodo et ad instar iambici metri pulcherrime factus est hymnus ille praeclarus:
&lt;poem&gt;
           Rex aeterne Domine,
           Rerum creator omnium
           Qui eras ante secula
           Semper cum patre filius
&lt;/poem&gt;
Et alii Ambrosiani non pauci. Item ad formam metri trochaici canunt hymnum de die judicii per alphabetum:
&lt;poem&gt;
           Apparebit repentina
           Dies magna Domini,
           Fur obscura velut nocte [0174B]  
           Improvisos occupans.
&lt;/poem&gt;

==25. ''Quod tria sunt genera poematis.''==
 
Sane quia multa disputavimus de poematibus et metris, commemorandum in calce quia poematum genera sunt tria; aut enim activum vel imitativum est, quod Graeci dramaticon vel59 micton appellant; aut enarrativum, quod Graeci exegematicon vel apangelticon nuncupant; aut commune vel mistum, quod Graeci coenon vel micton vocant. Dramaticum est, vel activum, in quo personae loquentes introducuntur, sine poetae interlocutione, ut se habent tragoediae et fabulae. Drama enim, Latine fabula dicitur; quo genere scripta est illa Ecloga,
&lt;poem&gt;
           Quo te, Moeri, pedes, an quo via ducit in urbem. 
&lt;/poem&gt;
[0174C] Quo apud nos genere Cantica canticorum scripta sunt, ubi vox alternans Christi et Ecclesiae, tametsi non hoc interloquente scriptore, manifeste reperitur. Exegematicon est, vel enarrativum, in quo poeta ipse loquitur sine ullius interpositione personae, ut sunt tres libri Georgici toti, et prima pars quarti; item Lucretii carmina, et his similia. Quo genere apud nos scriptae sunt Parabolae Salomonis et Ecclesiastes, quae in sua lingua, sicut et Psalterium, metro constat esse conscripta. Coenon est, vel micton, in quo poeta ipse loquitur, et personae loquentes introducuntur, ut sunt scripta et Ilias et Odyssea Homeri, et Aeneis Virgilii; et apud nos historia beati Job, quamvis haec in sua lingua non tota poetico, [0174D] sed partim rhetorico, partim sit metrico vel rhythmico scripta sermone.
 
Haec tibi, dulcissime fili, et collevita Cuthberte, diligenter ex antiquorum opusculis scriptorum excerpere curavi, et quae sparsim reperta, diutino labore collegeram, tibi collecta obtuli, ut quemadmodum in divinis litteris statutisque ecclesiasticis imbuere studui, ita60 etiam metrica arte, quae divinis non est incognita libris, te solerter instruerem: cui etiam de figuris vel modis locutionum quae a Graecis schemata vel tropi dicuntur, [0175A]  parvum subjicere libellum non incongruum duxi; tuamque dilectionem sedulus exoro ut lectioni [0176A]  operam impendas, illarum maxime litterarum in quibus nos vitam habere credimus sempiternam.</text>
      <sha1>oumnuv9m7h8zgnk8k750ljdoyjl7rt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267525</id>
      <parentid>267523</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T14:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <comment>/* 10. ''De metro dactylico, hexametro vel pentametro.'' */</comment>
      <origin>267525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69531" sha1="7awe06k8q2d0rv76xdvjz7pysjmn7qo" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De arte metrica
|OperaeWikiPagina=
|Annus= saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}} 
''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]''
 
==1. ''De littera.''== 
[0149D] Qui notitiam metricae artis habere desiderat, primo [0150D]  necesse est distantiam litterarum syllabarumque sedulus discat. Sunt autem Latinae omnes viginti et [0151A]  una: ex quibus quinque vocales appellantur, ''a, e, i, o, u,'' caeterae omnes consonantes; at de iisdem consonantibus septem dicuntur semivocales, ''f, l, m, n, r, s, x,'' caeterae novem mutae, ''b, c, d, g, h, k, p, q, t; y'' autem sextam vocalem, et ''z'' decimam septimam consonantem, propter Graeca verba, quibus consuete utimur, assumpsere Latini: neque enim aliter ''typum,'' vel ''zelum,'' vel caetera hujusmodi, quomodo scriberent, habebant.
 
Qui etiam post perceptionem Dominicae fidei, η, χ, ρ, α, ω, Graecas litteras, etsi non in alphabeti ordinem recipiunt, divinis tamen paginis inditas continent: η videlicet, quae duplici apud eos figura scribitur, quomodo apud Latinos littera H, intromittentes, propter auctoritatem nominis ''Ihesu;'' χ et ρ, [0151B]  propter nomen ''Christi;'' α, et ω, propter auctoritatem dominici sermonis, ''Ego sum'' α ''et'' ω; α etenim tantum nomine discrepat, caeterum et figura et potestate nostrum ''a'' aequiparat; ρ Graecorum, ab ''r'' nostro et figura distat et nomine. Porro η et ω hoc a nostris differunt, quod semper longae sunt, nostrae autem omnes vocales sunt dichronae, hoc est, et brevibus syllabis habiles, et longis, quomodo et illorumα, ι, υ ; nam ε et ο semper apud illos breves natura permanent.
 
Itaque omnes litterae quibus utimur sunt viginti et septem, vocales videlicet octo, et consonantes undeviginti; sed et de his vocalibus ''i'' et ''u'' plerumque in consonantium potestatem transeunt, cum aut ipsae [0151C]  inter se geminantur, ut ''jumentum, vinum,'' aut cum aliis vocalibus junguntur, ut ''janua, jecur, jocus, vanitas, veritas, volatus. V'' quoque nonnunquam sibi ipsa praeponitur, ut ''vultus;'' sed et alterum consonantis locum tenet, cum vel Latine ''aurum,'' vel ''Evangelium'' Graece nominamus. Mirum autem quare dixerit Donatus eam interdum nec vocalem, nec consonantem haberi, cum inter ''q'' litteram consonantem et alteram vocalem constituitur, ut ''quoniam, quidem;'' nisi forte quia tam leniter tunc effertur, ut vix sentiri queat. Videtur autem non esse firma ratio: quam ejus sententiam exponentes Pompeius vel Sergius, dicunt eam consonantem esse non posse, quia habet ante se alteram consonantem, id est, ''q;'' vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis, ut ''quare, quomodo;'' [0151D] et ob id eam tunc non esse litteram scribunt. Quid enim? numquid, quando scribimus ''statim,'' dicendum est ''t'' consonantem esse non posse, quod ante se habeat alteram consonantem, id est ''s;'' imo et vocalem esse non posse, quia sequitur illam vocalis? Et cum dicimus ''stratum, r'' esse litteram fatendum est, cum et vocalis sequatur, et duae praecedant consonantes: ''t'' quoque nihilominus consonantem, cum eam et praecedat alia consonans, et sequatur. ''I'' autem hoc proprium habet inter vocales ut quoties, locum tenens consonantis, alteram ante se in eadem [0152A] parte orationis habet vocalem, hanc et si natura brevis erat, semper eam positione faciat longam, ut ''majus, perjurium,'' unde et ''duplex'' appellatur. ''X'' quoque littera consonans ejusdem potestatis, ''duplex'' nuncupatur, ut ''axis.'' Sunt et liquentes litterae quatuor, ''l, m, n, r,'' quae diverso quidem modo, sed certa ratione plerumque in metro solitam consonantium vim amittere solent, et nonnunquam breves natura syllabas inveniuntur reddere longas.
 
==2. ''De syllaba.''==
 
Syllaba est comprehensio litterarum, vel unius vocalis enuntiatio, temporum capax, quia omnis syllaba aut brevis est, et tempus recipit unum, quod atomum metrici vocant, ut ''pater;'' aut longa est, et duo recipit tempora, ut ''mater.'' Hic enim ''ma,'' cum [0152B]  dicimus ''mater,'' longitudinem sui circumflexus tantum temporis bis occupat, quantum ''pa'' semel, cum acute dicitur ''pater.'' Sunt igitur longae syllabae, sunt breves, sunt communes; sed longae duobus modis fiunt, natura et positione. Natura quidem bifarie, aut productione videlicet singularum vocalium, ut ''navis, sedes, finis, omen, unus;'' aut duarum conjunctione, quod diphthongum vocant, ut ''aevum, poena, augustus, Eurus, hei:'' ut Arator:
&lt;poem&gt;
           Hei mihi! jam video subitis lapsura ruinis.
           Condita fama diu templi quoque nobilis aedem.
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum dicimus ''Tydeus Tydei,'' ubi ''e'' et ''i'' non separamus, sed conjunctim proferimus, ne quintam potius quam1 primam declinationem significet: hoc Graeca nomina sortiuntur; in Latinis non invenitur [0152C]  haec diphthongus. Positione autem longae fiunt syllabae modis sex: cum correpta vocalis aut in duas desinit consonantes, ut ''ast;'' aut in unam duplicem, ut ''dux;'' aut in unam desinit consonantem, et excipitur ab altera, ut ''arca;'' aut excipitur ab ''x'' duplici consonante, ut ''axis;'' aut ab ''i'' loco consonantis posita, ut ''Troia,'' quae positio nonnunquam in metris2 tres dividitur syllabas ut est illud,
&lt;poem&gt;
           Arma virum tabulaeque et Troia gaza per undas;
&lt;/poem&gt;
 
aut desinit in consonantem, et excipitur ab ''i'' vel ''u'' positis in loco consonantium, ut ''advena, adjumentum.''
 
Breves vero sunt syllabae quae horum nihil habuerint; quod vero quidam inter longas syllabas non [0152D]  3 annumerant, dum autumant, cum correpta vocalis excipitur a duplici littera ''z'' ut ''Mezentius,'' aut a duabus consonantibus, ut ''acre'' vel ''acris,'' falluntur. Nam et ''z'' quoties in eadem parte orationis brevem sequitur vocalem, potest eam producere, si ita voluerit poeta, ut ''gaza.'' Cum vero parte aliqua orationis in brevem vocalem terminata, sequens sermo a littera ''z'' incipit, nullam producendi habet potestatem; unde est: ''Et nemorosa Zacynthus.''
 
Et ''r'' littera liquens eodem modo sicut et ''l,'' cum in medio sermone brevem sequitur vocalem, praecedente [0153A]  qualibet consonante, potest hanc poetica licentia facere longam; cum vero utralibet liquida sequens consonantem in capite fuerit sermonis, non potest longam facere vocalem, quae in fine verbi praecedentis naturaliter brevis extiterat. Sunt item syllabae quae utroque modo et natura, scilicet, et positione, longae sunt, ut ''dens, gens,'' 4 ''mons, fons, frons.''
 
==3. ''De communibus syllabis.''==
 
Communes autem syllabae modis fiunt novem, quibus aut naturaliter longae, poetica licentia, in breves, aut naturaliter breves transferuntur in longas. Brevis quippe transfertur in longam, cum correpta vocalis in eodem verbo a duabus excipitur consonantibus, quarum posterior est liquida. Est enim brevis in hoc natura, ut: ''Mens tenebris'' 5 ''operta suis.'' Est [0153B] longa positione in hoc: ''Mortisque tenebras.'' In quo Sergius modo injusto utitur exemplo: ''Neve flagello.'' FLAGELLUM enim in capite verbi habet liquidam litteram consonanti subjectam, praepositio nunquam brevem natura syllabam verbi praecedentis potest facere longam.
 
Item natura brevis syllaba ad votum poetarum transferri potest in longam, cum correpta vocalis in consonantem desinit, et excipitur ab ''h'' littera. Est natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Porcinum tenuere gregem, niger hispidus6 horret.
&lt;/poem&gt;
Est voluntate poetae longa in hoc,
&lt;poem&gt;
           Vir humilis moesto dejectus lumine terram.
&lt;/poem&gt;
Et item: [0153C]  
&lt;poem&gt;
           Mors fera per hominem miserum sibi subdidit orbem.
&lt;/poem&gt;
Ubi item quidam grammaticorum dubium exemplum ponunt: ''Terga fatigamus hasta.'' Nam etsi non ''h'' sequeretur ''mus,'' tamen esse posset longa, poetica licentia, quia plenis pedibus superfuit, sicut hoc, quod item ponunt, est:
&lt;poem&gt;
           Omnia vincit amor, et nos cedamus amori.
&lt;/poem&gt;
Ubi ''mor'' ideo potuit produci, quia post emensos pedes integros, partem terminat orationis, tametsi vocalis sequatur.
 
Tertius modus est syllabae communis, cum verbum aliquod in vocalem desinens correptam excipitur a duabus consonantibus, quarum prior sit ''s.'' Est enim natura brevis in hoc Fortunati: [0153D]  Ordinibus variis alba smaragdus inest.Est positione longa in hoc Sedulii:
&lt;poem&gt;
           Adveniat regnum jam jamque scilicet illud
&lt;/poem&gt;
 
Cum vero ''s'' in capite verbi fuerit consonanti alii subjecta, nequaquam potest ultimam verbi prioris syllabam producere, quae in brevem desierat: ut Sedulius,
&lt;poem&gt;
           Stare choro et placidis coelestia psallere verbis.
&lt;/poem&gt;
Et Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Vocibus alternis divina poemata psallunt.
&lt;/poem&gt;
 
[0154A] Falsoque definivit Pompeius ''s'' non posse liquescere, nisi ipsa antecedat, ut: ''Ponite spes sibi quisque suas.'' Hanc Virgilius et in medio verbo alteri consonanti praepositam, ubi commodum duxit, liquentium more transiliit:
&lt;poem&gt;
           Hortatur Mnestheus: Nunc nunc insurgite remis.
&lt;/poem&gt;
 
Nisi forte hunc versum ita scandendum putamus, ut sit ''Horta'' spondeus, ''tur Mne'' spondeus, ''stheus nunc'' spondeus, conjunctis scilicet vocalibus, quod diphthongum vocant. Unde bene Donatus, cum de liquentibus litteris loqueretur, dixit specialiter de ''h'' et ''s'' littera: Suae cujusdam potestatis est, quae in metris plerumque vim consonantis amittit.
 
Est enim modus quartus syllabae communis, cum post pedem quemlibet una syllaba brevis remanserit [0154B]  de verbo, quae vel in vocalem desinens excipiatur a consonante verbi sequentis, vel in consonantem desinens excipitur a littera vocali. Est enim natura brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
 
Est longa, permissu poetico in hoc:
&lt;poem&gt;
           Frondea ficus erat, cujus in robore nullum.
&lt;/poem&gt;
 
Quod genus syllabae inter longas vel omnino refugiendum, vel parcissime usurpandum est. Unde et in recentioribus poetis non facile ejus invenies exemplum, quamvis et apud Virgilium non rarissimum, apud Homerum non frequentissimum reperiatur.
 
Quintus modus est, cum pars orationis desinit in diphthongum, sequente statim vocali. Est enim per [0154C]  naturam longa in hoc, ''Musae Aonides;'' est per licentiam brevis in hoc, ''Insulae Ionio in magno,'' quod posteriores poetae magis in una parte orationis fieri voluerunt; unde hujus7 et nostratibus facile poematibus invenies. At cum diphthongus a vocali alterius vocabuli excipitur, tum hanc per synalepham8 transiliendam esse dicebant, ut Prosper in praefatione Epigrammatum:
&lt;poem&gt;
           Nec nostrae hoc opis est, sed ab illo sumitur hic ros,
Qui siccam rupem fundere jussit aquas.
&lt;/poem&gt;
 
Sextus modus est, ut Donatus ait, cum producta vocalis est, vocali altera consequente. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
           O utinam in thalamos invisi Caesaris issem.
&lt;/poem&gt;
 
[0154D] Brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Te Corydon, o Alexi; trahit sua quemque voluptas.
&lt;/poem&gt;
 
Quod moderni versificatores in eadem potius parte orationis consuerunt facere, ut:
&lt;poem&gt;
           Eoi venere magi, saevumque tyrannum.
Splendidus auctoris de vertice fulget Eous.
&lt;/poem&gt;
 
Et rursus longa est per naturam ita:
&lt;poem&gt;
           Angelus intactae cecinit properata Mariae.
&lt;/poem&gt;
 
Brevi per licentiam ita:
&lt;poem&gt;
           Exultat, Maria, cum prima affamina sensit.
&lt;/poem&gt;
 
Aut cum longa vocalis, vel etiam brevis9 quo [0155A]  partem terminat orationis, excipitur a vocali alterius verbi, priorem per synaloepham absumunt, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
           Nam si te virtute tua ad coelestia credas
Scandere, de superis pulsus ad ima cadis.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis et Arator, imitatus veteres, dixerit:
&lt;poem&gt;
           O utinam nostris voluisses fida juventus
Consiliis parere prius, ne littora Cretae
Linqueres, insanam rabiem passura profundi.
&lt;/poem&gt;
 
Septimus modus est, cum pronomen ''c'' littera terminatum vocalis statim sequitur. Est enim longa in hoc:
&lt;poem&gt;
           Non quia qui summus Pater est, et Filius hic est:
           Sed quia quod summus Pater est, et Filius hoc est,
&lt;/poem&gt;
brevis in hoc:
&lt;poem&gt;
           Hic vir hic est, tibi quem promitti saepius audis.
&lt;/poem&gt;
Sed et adverbium ''c'' littera terminatum, communem [0155B]  syllabam facit. Est enim longa in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
           Donec aspirante Deo conatibus aegris.
&lt;/poem&gt;
 
Brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Ut morbo obsessis praestanda est cura medendi,
           Donec in aegroto corpore vita manet.
&lt;/poem&gt;
 
Octavus modus est, cum correptam vocalem in eadem parte orationis sequitur ''z,'' consonans Graeca duplex. Est enim longa in hoc Juvenci:
&lt;poem&gt;
           Difficile est terris affixos divite gaza.
&lt;/poem&gt;
Est brevis in hoc ejusdem:
&lt;poem&gt;
           Et gaza distabat rerum possessio fulgens.
&lt;/poem&gt;
 
Nonus modus est quo, omnis syllaba novissima versus in quocunque metro indifferens est, quae Graece ἀδιάφορος, et ad voluntatem poetae vel correpta producitur, [0155C]  vel corripitur producta; quod frequentius est quam ut exemplis indigeat. Sciendum est autem quod ''x'' littera duplex nunquam facit communem syllabam, sed cum in eodem verbo sequitur vocalem, semper eam habet longam aut natura, ut ''pax, lex, lux, rex, vox;'' aut positione, ut ''fax, nex, nix, nox, nux,'' et ''exul, exitus'' et ''exitium.'' Cum vero in primordio verbi fuerit, non potest producere ultimam syllabam prioris verbi, quod in brevem desierat vocalem, ut:
&lt;poem&gt;
           Pontibus instratis conduxit littora Xerxes.
&lt;/poem&gt;
 
''N'' quoque littera pari ratione (nisi fallor) cum in medio verbo consonanti alteri fuerit subjecta, praecedentem syllabam sive natura seu positione semper [0155D]  longam habet, ut ''regna, calumnia.'' Cum vero in primordio verbi fuerit alii subjecta consonanti, ut ''Cneus, gnarus,'' profecto ultimam syllabam verbi prioris, si in brevem desierit vocalem, brevem hanc ut fuerat remanere permittit, neque ullam producendi habet potestatem, Prospero teste, qui ait:
&lt;poem&gt;
           Nec tamen10 hoc toto depellit corpore gnarus
                      Naturam errantum dividere a vitiis.
&lt;/poem&gt;
 
Unde et inter liquidas annumeratur, tametsi non ita ut ''b'' vel ''r,'' quae communes syllabas facere solent.
 
==4. ''De primis syllabis.''==
[0156A] 
Haec de differentia syllabarum paucis dicta sint, quas suis etiam exemplis ipse plurimum discernere potest, qui scansionem versus heroici discere curaverit. Sed qui necdum ad hoc pervenit, hunc interim hortamur syllabas omnium partium orationis ex principio versuum heroicorum diligentius scrutetur. Omnis enim versus hexameter, qui sex pedibus, et pentameter qui quinque pedibus constat, primam syllabam longam habet, quia vel a spondeo vel a dactylo incipit, quorum prior pars [tollendum ''pars'' ] duabus longis syllabis consistit, ut ''dicens;'' secundus longa et duabus brevibus, ut ''dicimus;'' et omnino cum Codicem hexametri vel elegiaci carminis assumis in manus, quamcunque paginam aperiens inspexeris, quemcunque versum arripiens legeris, [0156B]  absque ulla dubitatione primam syllabam aut natura aut positione longam invenies, quia nimirum sive spondei sive dactyli constat esse principium. Item prima saepe syllaba ex compositione figurae deprehenditur, ut si nescias qualis sit ''pius,'' ex compositione, quae est ''impius,'' qualis sit ''pius'' cognoscitur, licet in aliquibus hoc fallat. Nam cum dicimus ''nubere, nu'' longa est; item cum dicimus innuba vel pronuba, fit brevis ''nu'' in compositione; item ''lux lucis,'' longa est ''lu; lucerna'' brevis est. Item ''homo'' brevis est ubique, ''humanus'' longa. ''Itur in antiquam sylvam,'' 11 longa est. ''Superumque ad lumen iturus,'' 12 brevis est: sed hoc inveniri raro contingit; verum si quaelibet pars orationis praepositionibus componatur, primas syllabas ex his [0156C]  cognoscimus. Nam talis manebit fere omnis composita syllaba, qualis et ipsa praepositio fuerit, ut ''deceptus, abundans. De,'' videlicet longa et13 ''a'' brevis. Item ex ipsis praepositionibus ''ad'' et ''ob, in'' et ''sub,'' diverse in verbis ponuntur; nam corripiuntur cum crescendo14 dissyllaba reddunt, ut ''adit, obit, init, subit.'' Indifferenter sunt cum trisyllaba faciunt, ut15 ''adjicit, objicit, injicit, subjicit.'' Producuntur tantum cum tetrasyllaba ex se reddunt, ut ''adjicio, objicio, injicio, subjicio.'' Item producuntur quae per ''prae'' et per ''quae'' in primis syllabis scribuntur; breviantur vero ''precium, precor, premo, prehendo, queror,'' hoc est, querelam depono, et quae ex his per derivationem, vel declinationem, vel compositionem, fieri possunt; et ''que'' conjunctio; item contra, breviantur ex iisdem praepositionibus [0156D]  in compositione, ut ''dehinc, profectus, professus, profusus, profatus, proavus, pronepos,'' et caetera. Sunt item aliquanta verba quae primas syllabas temporum ratione permutant, quae subter collecta in omni praeterito perfecto,16 et vel in omni praeterito plusquamperfecto, vel in uno futuro modi tantum conjunctivi producuntur,17 caeteris autem modis et temporibus breviantur, ut sunt haec, ''lego, legi, cum legero; faveo, favi, cum favero; venio, veni, cum venero; fugio, fugi, cum fugero; facio, feci, cum fecero; sedeo, sedi, cum [0157A]  sedero;'' 18 ''fodio, fodi, cum fodero; video, vidi, cum videro; voveo, vovi, cum vovero; juvo, juvi, cum juvero; ago, egi, cum egero; emo, emi, cum emero; lavo, lavi, cum lavero; odio, odi, cum odero; sero, sevi, cum severo; sino, sivi, cum sivero; caveo, cavi, cum cavero.'' Item contra inveniuntur quae in praesenti tempore producta sunt, et in praeterito breviantur, ut ''pono posui, cogo coegi, do dedi, sto steti;'' item omnia verba quae in praeteritis ante crescunt, in primis syllabis breviantur, ut ''pendeo, pependi, tondeo totondi, posco poposci, curro cucurri, tendo tetendi, pello pepuli;'' item in verbis quae iisdem litteris scribuntur, notandum quod ''liber,'' si ''librum'' significat aut ''corticem,'' brevem habet ''li,'' si ''liberum,'' longam. ''Pila,'' si ''vas'' significat, longam habet ''pi;'' si ''sphaeram,'' [0157B]  brevem.19 ''Domus,'' brevem habet ''do; doma,'' id est, tectum, longam. ''Plaga,'' cum ''clima'' significat, brevis est ''pla;'' cum ''vindictam,'' longa. ''Palus, paludis,'' brevis est ''pa; palus pali,'' longa. ''Populus,'' cum ''vulgus'' significat, brevis est ''po;'' cum ''arborem,'' longa. ''Nitens,'' a ''nitore,'' brevis est ''ni; nitens,'' a ''nisu'' longa; item ''educo educis,'' Ionga ''du; educo, educas,'' id est, ''nutrio,'' brevis. ''Concido, decido, incido, occido,'' si ad casum pertinent, correptam habent ''ci;'' si ad concisionem, productam. ''Colo, colis,'' brevis est ''co; colo, colas,'' longa. ''Placo placas,'' producta ''pla; placeo places,'' correpta. ''Pareo pares,'' id est, ''appareo,'' sive ''obtempero,'' producta ''pa; paro, paras,'' id est, ''praeparo,'' et ''pario, paris,'' correpta. Parentes, cum ''apparentes'' significat, producta ''pa;'' cum ''genitores,'' correpta, sicut et ''parientes. Idem'' si [0157C]  neutri generis est, corripitur; si masculini, producitur in utroque numero. ''Levitas,'' si ''instabilitatem'' mentis designat, aut pusillitatem ponderis, brevis est ''le;'' si ''lenitatem'' tactus, unde ligna in aedificio ''levigata'' dicuntur, longa est.
 
==5. ''De mediis syllabis.''==
 
Medias syllabas tribus modis cognoscimus, positione, diphthongo, et accentu; sed de positione et diphthongis, supra tractavimus. Accentus autem quasi ''adcantus'' dictus, quod ad cantilenam vocis nos faciat agnoscere syllabas: qui vocis accentus duo sunt, ad ea quae20 tractavimus necessarii, correptus et productus. Correptus est, quoties sine ulla mora vocis medias syllabas enuntiamus, ut ''moenia, tabula.'' [0157D]  Productus est, quoties medias syllabas cum aliqua mora vocis exprimimus, ut ''fortuna, natura.'' Sciendum tamen est, quia illa quae in verbis ''i'' correpta proferuntur, cum in medium venerint, et ipsum ''i'' in ''e'' mutaverint, ut ''legis, lege, legere,'' ubique breviantur, excepto tamen cum a tribus excipiuntur consonantibus, ''b, m'' et ''t,'' ut ''legebam, legemus, legetur;'' caetera melius accentibus colliguntur, quia accentus in trisyllabis et tetrasyllabis, et deinceps, ita considerandus [0158A]  est, ut si quaeratur ''imicissimorum'' quibus syllabis constet, ediscimus primam brevem exemplo, ut: ''Nimium dilexit amicum;'' secundam longam accentu invenimus, tertiam longam positione, quartam brevem accentu, quia cum dicimus ''amicissimus,'' penultimam cum brevi accentu invenimus, quintam accentu longam; ultimam vero qualis sit, per singulas partes orationis monstrabimus in21 oratione subjecta.
 
==6. ''De ultimis syllabis nominum, pronominum, et participiorum.''==
 
Nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''citharista, vinea, toreuma; e,'' ut ''sedile; o,'' ut ''ordo, virgo; u,'' ut ''cornu; el,'' ut ''mel; il,'' ut ''vigil; ul,'' ut ''consul; m,'' ut ''tectum; n,'' ut ''carmen; us,'' ut ''justus, [0158B]  cursus, cedrus, nemus; ir,'' ut ''vir; or,'' ut ''doctor; t,'' ut ''caput.'' Has item longas: ''i,'' ut ''frugi; il,'' ut ''Tanaquil; ol,'' ut ''sol; as,'' ut ''facultas; c,'' ut ''halec.'' Item haec sunt, quae in monosyllabis producuntur, in dissyllabis autem et trisyllabis vel in caeteris polysyllabis corripiuntur: ''ar,'' ut ''far, nar, Caesar; er,'' ut ''ver, pater; ur,'' ut ''fur, murmur; is,'' ut ''vis, glis, fortis; al,'' ut ''sal, Hannibal.'' Item ''torcular'' et ''pulvinar'' producta, quia quibusdam placuit ''hoc torculare'' dici, non ''torcular;'' et ''hoc pulvinare,'' non ''pulvinar. S'' terminatus, si quintae declinationis fuerit, producitur, ut ''dies;'' si tertiae, tunc longa est, cum genitivus singularis non crescit, ut ''labes, caedes, tabes, pubes, clades, fames, vulpes, claves, aedes, strages, Hercules, proles, nubes;'' quamvis quidam [0158C]  ''nubs'' nominativum enuntiari22 maluerit; vel cum, crescens, ''e'' productam ante novissimam syllabam habuerit, ut ''merces, quies, mercedis, quietis;'' vel cum monosyllaba fuerint nomina, aut de monosyllabis ducta, ut ''pes, bipes, sonipes;'' ubi notandum quod ''pes,'' sicut et ''sal'' et ''par,'' cum monosyllabum est, longa est. At cum per alios casus declinari coeperit, primam syllabam corripit; item ''Ceres, aries, paries, abies,'' nominativo et vocativo casu ''es'' producunt, at in caeteris casibus corripiunt; breviatur vero ''es,'' si aut ''e'' in ''i'' mutaverit in genitivo crescente, ut ''miles militis;'' aut brevem habuerit, ut ''seges segetis. Os'' monosyllaba, si ''ora'' significat, producitur; si ''ossa,'' breviatur. Quae tamen ''os'' syllaba cum in dissyllabis vel in trisyllabis venerit, et media syllaba genitivi [0158D] producta natura23 permansit, tunc longa erit, ut ''nepos nepotis;'' si vero correpta, breviatur, ut ''compos compotis. Us'' cum in genitivo crescente longa permanserit, producitur, ut ''virtus virtutis, tellus telluris,'' excepto uno ''palus,'' quod in genitivo disterminatur, ''palus, paludis.'' Unde est:Regis opus, sterilisque diu palus, aptaque remis.Si vero in genitivo crescente non permanserit, aut non creverit, corripitur, ut ''pectus, pectoris, vulgus, [0159A]  vulgi.'' Genitivus, dativus et ablativus producuntur; sed genitivus, cum tertiae fuerit declinationis, cum ablativo suo ''e'' tantum littera terminato breviatur, ut ''a fonte, fontis,'' excepto uno quod producitur, ''ab hac fame,'' quod veteres ''hujus famei,'' non ''hujus famis;'' et ''huic famei,'' non ''huic fami'' declinabant. Ubi notandum quod nomina quintae declinationis, quae in ''ei'' litteras genitivo et dativo casu terminantur, et has divisas et utramque longam habent, ut ''faciei, diei, fidei;'' accusativus brevis est semper, vocativus similiter, excepto cum ''i'' terminatur, ut ''Laurenti.'' Ubi notandum quod nomina quae in ''ius'' terminantur, in genitivo casu duplici ''i'' efferuntur, in vocativo simplici, in utroque longam habent, ut ''filius, filii, o fili;'' vel certe vocativum in ''e'' correptam terminant, [0159B]  ut ''impius, impie;'' qui etiam vocativus dum similis nominativo fuerit, regulam nominativi sequitur, ut ''haec paupertas,'' et ''o paupertas.'' Nominativus, accusativus et vocativus plurales in masculino et feminino genere producuntur, corripiuntur in neutro. ''Ambo'' et ''duo,'' si neutra sunt, corripiuntur; si masculina, producuntur.24 Genitivus in omnibus brevis est. Dativus vel ablativus si in ''is'' terminantur, longi sunt, ut ''doctis;'' si in ''bus,'' breviantur, ut ''rebus.'' In hac regula omnia nomina, pronomina, participia continentur. Sed pronominis declinatio in hoc tantum differt, quod in monosyllabis, quae25 vocalibus constat ( ''sic'' ), ut ''o,'' in quolibet casu producuntur; sed genitivus cum in ''us'' terminatur, breviatur, ut ''illius.'' Dativus vero, sicut in nomine, semper longus est, [0159C]  excepto ''mihi, tibi, sibi,'' quae indifferenter dici possunt; sic reliqui quoque casus regulam sumunt ex nomine. In Graecis vero nominativus singularis has habet breves: ''a,'' ut ''ecclesia, baptisma; as,'' cum genitivus ''dos'' habuerit, ut ''Arcas Arcados, Pallas Pallados; os'' cum in genitivo diphthongum habuerit, ut ''Delos Deli;'' longas vero has,26 ut ''schole, synagoge,'' quae Latina consuetudine [ ''F.'' consuetudo] in ''a'' terminat; ''o'' ut ''Dido; an,'' ut ''Titan; en,'' ut ''lien, syren; in,'' ut ''delphin; on,'' ut ''Memnon; er,'' ut ''aer, aether; as,'' ut ''Aeneas; es,'' ut ''Anchises.'' Genitivus breviatur, cum ''dos'' vel ''tos'' habuerit in fine, ut ''Arcados, poematos;'' dativus, cum ''i,'' ut ''Palladi;'' accusativus, cum ''a'' vel ''on,'' ut ''Thesea, Delon.'' Alias longus est vocativus, cum ''a'' terminatur, in masculinis tantum27 longum [0159D]  est, ut ''Aenea;'' nam in femininis corripitur, ut ''haec cathedra. E'' terminatus producitur, ''schole, synagoge, pentecoste, parasceve,'' exceptis his quorum nominativus ''os'' terminatur, ut ''Petros Petre. I'' terminatus corripitur, ut ''o Alexi. O'' finitus producitur, ut ''Dido.'' Nominativus et vocativus plurales, cum ''a'' vel ''es'' terminantur, breves sunt, ut rhetores, charismata, alias longi sunt,28 ''ecclesia.'' Genitivus longus est, si tamen Graece fuerit declinatus, ut ''laon, cedron,'' id [0160A]  est, ''populorum, cedrorum.'' Dativus in ''s'' terminatus corripitur, ut ''Arcas;'' alias longus est, ut ''lais,'' id est, ''populis.'' Accusativus si in ''as'' fuerit terminatus, et a genitivo singulari venerit, ''os'' finito, corripitur, ut ''Arcados Arcadas,'' alias productione laetatur ut ''ecclesias.''
 
==7. ''De ultimis syllabis verborum et adverbiorum.''==
 
In verbis primae conjugationis producuntur ''a'' et ''as,'' ut ''ama, amas;'' in29 secundae ''e'' et ''es,'' ut ''sede, sedes;'' in tertiae productae ''i'' et ''is,'' ut ''nutri, nutris;'' in tertiae correptae breviantur ''e'' et ''is,'' ut ''cerne, cernis.'' In omnibus ''o'' corripitur, ut ''amo, sedeo, cerno, nutrio,'' tametsi auctoritas variet. Eadem in infinitivo modo penultimas syllabas ''a, e,'' et ''i'' productas habent, ut ''amare, sedere, nutrire.'' Item ''e'' correptam, ut ''cernere.'' [0160B]  Similiter in aliis modis productis ejusdem vocalibus, ut ''amarem, amares, amaret,'' et caetera ad suam formam; ''e'' correpta in verbis tertiae conjugationis30 correptae, ut ''cernerem, cerneres,'' et caetera. Item ''es'' corripitur, ut ''sum, es,'' et quae ex his componi possunt, ut ''adsum, ades, possum, potes;'' item ''faxis, velis, adsis'' 31 longas, quia pluralis numerus ea producit, cum dicimus, producta media ''adsitis, velitis, faxitis.'' Omnes in verbis novissimae syllabae, quae sunt hujusmodi, ut ''res'' et ''ses,'' longae sunt, quia producit eas numerus pluralis, ut ''amares, amaretis, amasses, amassetis.'' Item producenda sunt quae in ''c'' terminantur, ut ''fac, dic, duc, induc;'' aut32 ''i,'' ut ''amavi, amari;'' aut in ''u,'' ut ''amatu.'' Corripiuntur autem quae in ''m'' aut in ''es,'' ut ''amem, ames;'' vel in ''us,'' ut [0160C]  ''amamus;'' vel in ''t,'' ut ''amat;'' vel in ''re,'' ut ''amare;'' vel in ''tis,'' ut ''amatis.''
 
Adverbia quae in ''a'' terminantur, productione gaudent, ut ''una;'' quae vero in ''e,'' ex nomine veniunt, et comparationis gradus servant, ut ''docte, doctius, doctissime,'' producuntur; si autem a se nascuntur, ut saepe, aut non comparantur, ut ''rite;'' aut in comparatione deficiunt, ut ''bene, male,'' breviantur. ''I'' finita, praeter ''quasi, ibi'' et ''ubi,'' vel quae ex ipsis fiunt, ut ''sicubi,'' producuntur, ut ''heri. O'' indifferenter accipitur, ut ''falso. U'' producitur, ut ''noctu. L'' et ''r'' breviantur, ut ''semel, pariter; ul,'' ut ''simul, m,'' ut ''tam. N'' vero, excepto33 ''non, en, an,'' ubique breviatur, ut ''forsan. S'' breviatur, ut ''magis, funditus,'' excepto cum ''a'' praecessit, ut ''alias. C'' producitur, ut ''hic, illic, [0160D] adhuc.'' Monosyllaba producuntur, ut ''cur, plus,'' exceptis ''his, bis'' et ''ter.'' Verum ''ne'' dupliciter profertur; nam producitur, cum prohibendo dicitur:
&lt;poem&gt;
           Scrutari ne cura procax abstrusa laboret;
&lt;/poem&gt;
 
Vel cum ponitur pro ''ut non,'' ut idem Prosper ait:
&lt;poem&gt;
           Et vindicta brevis sic noxia crimina finit,
           Ne sine fine habeat debita poena reos. 
&lt;/poem&gt;
Corripitur autem, cum interrogando vel increpando ponitur, ut:
&lt;poem&gt;
           Tune, cruente, ferox, audax, insane, rebellis. 
&lt;/poem&gt;
 [0161A] 34 ''S'' in numeris corripitur, ut ''toties, quoties, septies, decies.''
 
==8. ''De ultimis syllabis conjunctionum, praepositionum, et interjectionum.''==
 
Conjunctiones fere omnes corripiuntur; sed quae ''a'' vel ''i'' terminantur, excepto ''qua, ita, nisi,'' producuntur, ut ''propterea, interea, si'' et ''ni.'' Quae in ''n'' desinunt, si ''a'' vel ''i'' ante eam habuerint, producuntur, ut ''an, sin, alioquin.'' Caeterae35 breviantur, exceptis his quae positione sunt longae, ut ''ast, aut.''
 
Accusativae praepositiones solae, quae in ''a'' exeunt, producuntur, ut ''intra,'' et unum monosyllabum ''cis;'' ablativae vero corripiuntur omnes, ut ''ab,'' exceptis monosyllabis quae aut vocalibus constant, ut ''a,'' aut vocalibus terminantur, ut ''de.'' Communes praepositiones [0161B]  correptas esse liquet,36 ut ''super.'' Nec de loquelaribus praepositionibus reticendum, tametsi non in fine, sed in principio verborum semper ponantur, quae sunt: ''am, co, con, di, dis, re, se.'' Quarum ''am'' et ''dis'' positionem quaerunt, ut ''amplector, disjungo,'' et ideo longae fiunt. ''Co'' dichrona est, ut ''coerceo, connecto. Con'' longa, ut ''conjicio. Di'' longa, ut ''dirigo. Se'' longa, ut ''secerno. Re'' autem ubique breviatur, ut ''remitto,'' excepto ''refert'' cum ''distat'' significat: ut,
&lt;poem&gt;
           Praeterea jam nec mutari pabula refert;
&lt;/poem&gt;
et uno verbo ''rejicio,''
&lt;poem&gt;
           Rejice, ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
 
Omnes interjectiones, si monosyllabae fuerint, producuntur, ut ''heu:'' caeterae vero exemplo similium [0161C]  partium orationis aestimandae sunt; item interjectiones omnes, ut Audacius ait, cum de Graeco sermone mutuati sumus; ideo in novissimis syllabis fastigium capiunt, ut ''papae, atat;'' eodem modo et coeterae similiter, vel acutum vel circumflexum in ultimo sumunt accentum.
 
==9. ''De pedibus.''==
 
Pes est syllabarum et temporum certa dinumeratio: dictus inde, quod hoc quasi pedali regula ad versum utimur mensurandum. Sunt autem pedes disyllabi quatuor, trisyllabi octo, tetrasyllabi sedecim, singuli nominatim distincti; at qui ex his geminatis accrescunt sine nomine generaliterσυζυγίαι, id est, conjugationes dicuntur; unde fit, omnes pedes a disyllabis usque ad hexasyllabos [0161D]  centum viginti quatuor colligi, de quibus in Donato plenissime, quisquis velit, inveniat; sed nos in praesenti opusculo disyllabos tantum et trisyllabos meminisse sufficiat. Ergo disyllabi quatuor hi sunt: pyrrichius ex duabus brevibus, temporum duorum, ut ''amor;'' huic contrarius est spondeus, ex duabus longis, temporum quatuor, ut ''aestas.'' Iambus ex brevi et longa, temporum trium, ut ''parens.'' Huic contrarius est trochaeus ex longa et brevi, ut ''versus,'' temporum trium. Trisyllabi octo hi sunt: tribrachys ex tribus brevibus, temporum trium, ut ''macula;'' huic [0162A]  contrarius est molossus, ex tribus longis, temporum sex, ut ''Aeneas.'' Anapaestus, ex duabus brevibus et longa, temporum quatuor, ut ''pietas;'' huic contrarius est dactylus, ex longa et duabus brevibus, temporum quatuor, ut ''regula.'' Amphibrachys ex brevi et longa et brevi, temporum quatuor, ut ''arena;'' huic contrarius est amphimacrus, ex longa et brevi longa, temporum quinque, ut ''impotens.'' Bacchius, ex brevi et duabus longis, temporum quinque, ut ''poetae;'' huic contrarius est antibacchius, ex duabus longis et brevi, temporum quinque, ut ''natura:'' hos sequuntur, ut dixi, pedes tetrasyllabi sedecim, pentasyllabi triginta duo, et asyllabi [ ''L.'' hexasyllabi] sexaginta quatuor. Sed haec interim nostro operi, quod de arte metrica cudimus, satis esse putamus.
 
==10. ''De metro dactylico, hexametro vel pentametro.''==
[0162B] Metrum dactylicum hexametrum, quod et heroicum vocatur, eo quod hoc maxime heroum, hoc est virorum fortium facta canerent, caeteris omnibus pulchrius celsiusque est; unde opusculis tam prolixis quam succinctis, tam vilibus quam nobilibus aptum esse consuevit. Constat autem ex dactylo et spondeo, vel trocheo, ita ut recipiat spondeum locis omnibus, praeter quintum, dactylum praeter ultimum; trocheum vero loco tantum ultimo, vel (ut quidam definiunt) spondeum ultimo loco semper, et in omnibus praeter quintum; trocheum vero nusquam, quia etsi ultima brevis est natura, tamen spondeum facit, ad votum poetarum, quia (ut praediximus) ultimam versus omnes syllabam indifferenter [0162C]  accipiunt, alioquin legitimum numerum viginti quatuor temporum versus hexameter non habebit, quia tot illum pro sui perfectione habere decebat, quot habet libra plena semiuncias. Hujus exemplum:
&lt;poem&gt;
           Culmina multa polus radianti lumine complet;
&lt;/poem&gt;
Hoc metrum post Homerum Heroici nomen accepit, Pythium antea dictum, eo quod Apollinis oracula illo metro sint edita: huic cognatum est et quasi familiariter adhaerens, ita ut sine ipsius praesidio nunquam id positum viderim, metrum dactylicum pentametrum. Quod recipit spondeum loco primo et secundo, dactylum locis omnibus. Catalecton est in medio et in fine. Hujus exemplum: [0162D]  
&lt;poem&gt;
           Laetanturque piis agmina sancta choris.
&lt;/poem&gt;
Hujus metri versus quidam ita scandendos astruunt, ut quinque absolutos pedes eis inesse doceant, spondeum sive dactylum loco primo et secundo, spondeum tertio semper, quarto et quinto anapaestos, veluti si dicam:
&lt;poem&gt;
           Quaerite regna poli, quaerite regna poli.
&lt;/poem&gt;
''Quaerite'' dactylus, ''regna po'' dactylus, ''li quae'' spondeus, ''rite re'' anapaestus, ''gna poli'' anapaestus. Quod rationi ejusdem metri, ni fallor, minus videtur esse conveniens, cum universi qui hoc metro usi sunt [0163A] versum omnem in medio diviserint,37 duabus penthemimeris constare voluerint, quarum prior dactylum sive spondeum licenter in utraque regione38 reciperet, posterior solos dactylos39 in utroque: hoc autem et superius metrum ubi juncta fuerint, elegiacum carmen vocatur. Eleos namque miseros appellant philosophi, et hujus modulatio carminis miserorum querimoniae congruit, ubi prior versus est hexameter, sequens pentameter. Quo genere metri ferunt canticum Deuteronomii apud Hebraeos et Psalmos CXVIII et CXLIV esse descriptos. Nam librum beati Job simplici hexametro scriptum esse asseverant. Observandum est autem in carmine elegiaco ne quid unquam de sensu versus pentametri remaneat40 inexplicitum, quod in sequenti versu [0163B] hexametro reddatur, sed vel uterque sensibus suis terminetur versus, ut Sedulius:
&lt;poem&gt;
           Cantemus socii Domino, cantemus honorem,
                Dulcis amor Christi personet ore pio. 
&lt;/poem&gt;
Vel sibi mutuo prior hexameter ac pentameter subsequens, prout poetae placuerit, conserantur, juxta illud Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Solus peccator servit male, qui licet amplo
                 Utatur regno, sat miser est famulus. 
&lt;/poem&gt;
Nam sequentes versiculi etsi his sunt subjuncti, sibimet sunt tamen invicem conjuncti, et secundus primo dat supplementum. Sequitur enim,
&lt;poem&gt;
           Cum mens carnali nimium dominante tyranno
                  Tot servit sceptris, dedita quot vitiis.
 &lt;/poem&gt;

==11. ''Quae sit optima carminis forma.''==
 
[0163C] At vero in hexametro carmine concatenatio versuum plurimorum solet esse gratissima, quod in Aratore et Sedulio frequenter invenies, modo duobus, modo tribus, modo quatuor aut quinque versibus, nonnunquam sex vel septem, vel etiam pluribus adinvicem connexis, quale est illud:
&lt;poem&gt;
           Lot Sodomis fugiente chaos, dum respicit uxor,
           In statuam mutata salis stupefacta remansit,
           Ad poenam conversa suam: quia nemo retrorsum
           Noxia contempti vitans discrimina mundi,
           Aspiciens salvandus erit; nec debet arator
           Dignum opus exercens, multum in sua terga referre.
&lt;/poem&gt;
Et Arator:
&lt;poem&gt;
           Jura ministerii sacris altaribus apti,
           In septem statuere viris, quos undique lectos
           Levitas vocitare placet, quam splendida coepit
           Ecclesiae fulgere manus, quae pocula vitae [0163D]  
           Misceat, et latices cum sanguine porrigat igni.
&lt;/poem&gt;
Verum hujusmodi connexio, si ultra modum procedat, fastidium gignit ac taedium: hymnos vero quos choris alternantibus canere oportet, necesse est singulis versibus ad purum esse distinctos, ut sunt omnes Ambrosiani. Optima autem versus dactylici ac pulcherrima positio est, cum primis penultima, ac mediis respondent extrema; qua Sedulius uti frequenter consuevit, ut:
&lt;poem&gt;
           Pervia divisi patuerunt caerula ponti;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Sicca peregrinas stupuerunt marmora plantas, 
&lt;/poem&gt;
 [0164A]  Et,
&lt;poem&gt;
           Edidit humanas animal pecuale loquelas.
&lt;/poem&gt;
Item in pentametro,
&lt;poem&gt;
           Dignatus nostris accubitare toris;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Rubra quod appositum testa ministrat olus.
&lt;/poem&gt;
Non tamen hoc continuatim agendum, verum post aliquot interpositos versus. Si enim uno modo pedes semper ordinabis, et versus tametsi optimus sit, status statim vilescit: aliquando versus nominibus tantum perficere gratum est, ut Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Lilia, narcissus, violae, rosa, nardus, amomum,
                  Oblectant animos gramina nulla meos. 
&lt;/poem&gt;
Quod idem et in propriis fecit nominibus, ut:
&lt;poem&gt;
           Sara, Rebecca, Rachel, Hester, Judith, Anna, Noemi,
                  Quamvis praecipue culmen ad astra levent. 
&lt;/poem&gt;
Fecit et in verbis: [0164B]  
&lt;poem&gt;
           Blanditur, refovet, veneratur, honorat, obumbrat,
                 Et locat in thalamo membra pudica sua. 
&lt;/poem&gt;
Studendum praeterea metricis, quantum artis docorum non obsistit, ut mobilia nomina fixis praeponantur, sed nec concinentia nomina conjunctim ponantur, verum interposita qualibet alia parte orationis, ut:
&lt;poem&gt;
           Mitis in immitem virga est animata draconem.
&lt;/poem&gt;
Prius quam ''virga'' posuit ''mitis,'' prius ''immitem'' quam ''draconem;'' sed et hoc discretim, id est interposito verbo ''est animata:'' non quod haec semper observari necesse sit, sed quia cum fiunt, decori sint. Nam et Prosper mutato hoc ordine, fecit versum decentissimum:
&lt;poem&gt;
           Moribus in sanctis pulchra est concordia pacis. 
&lt;/poem&gt;
 [0164C]  Et item,
&lt;poem&gt;
           Lex aeterna Dei stabili regit omnia nutu,
                   Nec vario mutat tempore consilium. 
&lt;/poem&gt;
Et Lucanus poeta veteranus, Caesaris et Pompeii praelia descripturus, ita incipit:
&lt;poem&gt;
           Bella per Aemathios plus quam civilia campos,
           Jusque datum sceleri canimus, populumque potentem,
           In sua victrici conversum viscera dextra.
           Cumque superba foret Babylon spolianda tropaeis
           Ausoniis, umbraque erraret Crassus inulta,
           Bella geri placuit nullos habitura triumphos.
&lt;/poem&gt;
 
==12. ''De scansionibus sive caesuris versus heroici.''==
 
Scansionum autem in versibus sunt species quatuor: conjuncta, distincta, mista, divisa. Conjuncta, quae caeteris laudabilior habetur, illa est, ubi nusquam pes cum verbo finitur, ut:
&lt;poem&gt;
           Immortale nihil mundi compage tenetur.
&lt;/poem&gt;
[0164D] Distincta, ubi verba cum pedibus terminantur, utHaec tua sunt bona sunt quia tu bonus omnia condis.Quam versificationis speciem rarissime invenies; nam etsi non post duos vel tres pedes syllaba superfuerit, quam pentemimerim et heptamimerim [ ''L.'' Penthemimerin ''et'' hepthemimerin] vocant, ratus haberi versus nequit, sicut hic, post duos pedes ''sunt,'' post tres, ''tu'' superest. Mista est scansio, quae utrumque in se habet, ut in quibusdam conjunctus, in quibusdam vero separatus sit versus, ut:
&lt;poem&gt;
            Nobis certa fides aeterna in saecula laudis;
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat. 
&lt;/poem&gt;
[0165A] Divisa est, ubi primi tres pedes concatenati inter se a reliquis pedibus separati sunt, ut:
&lt;poem&gt;
           Inde Dei genitrix pia virgo Maria coruscat.
&lt;/poem&gt;
Et Prosper:
&lt;poem&gt;
           Corde patris genitum creat et regit omnia Verbum. 
&lt;/poem&gt;
Nec minus caesurarum intuendus est status, quae et ipsae sunt quatuor: pentemimeris, heptamimeris, catatriton trocheon, bucoliceptomen. Pentemimeris, ubi post duos pedes invenitur semipes, qui versum dividat, et partem terminet orationis. Heptamimeris, ubi post tres pedes invenitur syllaba: ut: ''Cum tua gentiles studeant.'' Dicta autem pentemimeris et heptamimeris Graece, quasi semiquinaria et semiseptenaria, quia cum per spondeos fiunt, haec quinque syllabis, [0165B] illa constat septem; et in hac quinta syllaba semipedem, in illa tenet septima. Catatriton trocheon, ubi tertio loco invenitur trocheus, non quod in medio versu esse possit, sed ablata una de dactylo syllaba, remanet trocheus, ut: ''Grandisonis pompare modis.'' Bucoliceptomen, ubi post quatuor pedes non aliquid remanet, ut:
&lt;poem&gt;
           Semper principium sceptrum juge gloria consors;
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Christus erat panis, Christus petra, Christus in undis.
&lt;/poem&gt;
Quae caesura inde nomen habet, quod in bucolicis saepe inveniatur. Item ubi post duos pedes superest syllaba, comma dicitur; ubi post duos pedes nihil remanet, colon vocatur: quae tamen nomina apud oratores indifferenter ponuntur, qui integram sententiam periodum appellant. Partes autem ejus cola [0165C] et commata dicuntur, ut puta: ''Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit,'' colon est. ''Si quis accipit,'' colon est. ''Si quis devorat,'' colon est. ''Si quis extollitur,'' etc., usque ad plenam sententiam, cola sunt et commata. Plena autem sententia periodus est. Interpretatur autem colon ''membrum,'' comma ''incisio,'' periodus ''clausula'' sive ''circuitus.''
 
==13. ''De synalephe'' 41.==
 
Synalepharum quoque commemorando ratio est, quia nonnunquam ultima verbi syllaba vel particula syllabae videtur absumi. Unde synalepha Graece dicitur, quasi quodam saltu transmittens. Fit autem duobus modis. Primo, cum aliqua pars orationis aut in vocalem litteram, aut in ''m'' consonantem desinit, [0165D] incipiente a vocali sequente parte orationis, illa quae sequitur pars orationis praecedentem vel litteram vocalem, vel syllabam quae in ''m'' desierat, sua vocali absumit. Quod dico hujusmodi est:
&lt;poem&gt;
           Arcta via est, vere quae ducit ad atria vitae.
&lt;/poem&gt;
Scanditur enim ita: ''Arcta vi'' dactylus, ''est ve'' spondeus, intercepta ''a'' syllaba per synalepham. Absumitur et particula syllabae, cum dicit idem Prosper:
&lt;poem&gt;
           Sumite quam magna apposuit sapientia mensam.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur enim ita: ''Sumite'' dactylus, ''quam ma'' spondeus, ''gnapposu'' dactylus, assumpta parte syllabae [0166A]  per synalepham. Item pars syllabae, quae in ''m'' desinit, synalepha intercipitur, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
           Nullus enim est insons sola formidine poenae,
           Qui sanctum et justum non amat imperium.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque ita: ''Nullus e'' dactylus, ''nest in'' spondeus, absorpta ''m'' per synalepham, et item: ''Qui sanc'' spondeus, ''tet jus'' spondeus, absumente synalepha particulam syllabae ''um.'' Item tota syllaba quae in ''m'' terminata est, per synalepham interit, cum dicitur:
&lt;poem&gt;
           Magnum praesidium est sacro libamine pasci,
           Si cor participis crimina nulla premunt.
&lt;/poem&gt;
 
Scanditur namque sic: ''Magnum'' spondeus, ''praesidi'' dactylus, ''est sa'' spondeus, intercepta ''um'' syllaba per synalepham. Quaecunque ergo verba in ''m'' terminantur, nisi positione cujuscunque consonantis defendantur, [0166B] synalepha irrumpente syllabam ultimam aut42 perdunt, aut minuunt, excepto cum ab ''h'' littera sequens sermo inchoaverit; tunc etenim in arbitrio poetarum est, utrum haec instar fortiorum consonantium synalepham arceat, an pro modo suae fragilitatis nihil valeat. Valuit namque in hoc, quia voluit poeta:
&lt;poem&gt;
           Nomine Johannem hunc tu vocitare memento.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Progenitum fulsisse ducem hoc coelitus astra.
&lt;/poem&gt;
Item, nil juvit ad propellendam synalepham, quam poeta neglexit:
&lt;poem&gt;
           Qui pereuntem hominem vetiti dulcedine pomi.
&lt;/poem&gt;
 
Sciendum est autem quod nunquam in eadem parte orationis media fieri potest synalepha; verum [0166C]  si in medio verbo duae vocales coeunt, quarum prior sit longa, potest illa quae sequitur priorem facere brevem de longa, si sic poeta voluerit, auferendi autem funditus potestatem non habet. Est autem naturaliter longa in illo Paulini, ut:
&lt;poem&gt;
           Ut citharas modulans unius verbere plectri.
&lt;/poem&gt;
Est brevis licenter in illo Sedulii:
&lt;poem&gt;
           Unius ob meritum cuncti periere minores.
&lt;/poem&gt;
Item natura longa est in hoc Paulini:
&lt;poem&gt;
           Discutiebat ovans galea scutoque fidei.
&lt;/poem&gt;
Licentia brevis in hoc Prosperi:
&lt;poem&gt;
           Divitias jam nunc promissi concipe regni,
           Virtute et fidei quod cupis esse tene.
&lt;/poem&gt;
 
Et hoc ut supra retulimus, inter communes syllabas computatur. Ubi autem in metris ''prendo'' pro [0166D]  ''prehendo,'' vel ''secla'' pro ''saecula'' legitur, vel aliquid hujusmodi, non est synalepha, sed syncope, quae species est metaplasmi quia non littera vel syllaba43 scandendo aufertur: sed ne unquam scriberetur, libertate poetica provisum est. Unde illum Maronis versiculum:
&lt;poem&gt;
           Nec tota tamen ille prior praeeunte carina.
&lt;/poem&gt;
Ita scandendum esse ratio probat, ut primo sit: ''Nec to'' spondeus, ''ta tamen'' dactylus, ''ille pri'' dactylus, ''or praee'' dactylus, abbreviata diphthongo propter vocalem quae sequitur, ''unte carina,'' dactylus et spondeus, [0167A] qui terminent. Quis enim audiat Victorinum docentem, ut scandamus44 ''unte carina,'' facientes synalepham in media parte orationis, quod nunquam fecere priores? Fit autem synalepha in omni parte versus, etiam in extrema, ut Prosper:
&lt;poem&gt;
           Sed rerum auctori nullus non cognitus ordo est.
&lt;/poem&gt;
Fit et post versum synalepha, quae ad sequentis versus caput intendat, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Quae decus omne operum perimebant improba foedaque
           Obice prospectum caecantia lumina complent. 
&lt;/poem&gt;
Sunt namque ultimi versus illius pedes dactylus et spondeus, ''Improba foeda,'' at primi sequentis per synalepham, ''que obice'' dactylus, ''prospectum'' spondeus.
 
==14. ''De episynalepha, vel diaeresi.''== 
[0167B] Conjunctionem etiam solutionemque syllabarum, quam Graeci episynalepham et diaeresim vocant, ubi necesse est licitam scire metricum decet: conjunctionem videlicet qua duae de tribus; solutionem, qua duae de una syllaba efficiuntur. Cujus exemplum conjunctionis:
&lt;poem&gt;
           Aedificant sectaque intexunt abiete costas.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Custodes sufferre valent, labat ariete crebro
           Janua . . . . .
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Tenuia nec lanae per coelum vellera ferri.
&lt;/poem&gt;
 
''Abiete'' enim quatuor syllabas habet breves; stringe illud, et fit ''ab'' positione longa, quia ''a'' vocalis desinit [0167C]  in ''b'' et excipitur ab ''i'' loco consonantis posita. Sic et ''ariete,'' naturaliter brevis est ''a,'' junge ''r'' ad ipsam, junge ''i'' et ''e'' sibimet, et fit ''ar'' syllaba positione longa, quia sequitur ''i'' loco consonantis posita. Item ''tenuia,'' stringe ''ten,'' et fac ''u'' consonantem, et sic de tetrasyllabo proceleusmatico facies trisyllabum dactylum. Tale est et: ''Fluviorum rex Eridanus. Fluvio'' anapestus est; sed si facis stringendo unam syllabam ''fluv,'' alteram ''io,'' efficis de anapesto spondeum. Haec conjunctio sive solutio saepius in ''i'' vel in45 ''a'' litteris fit, quarum et in nostratibus poetis multa habes exempla, ut Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Sum profugus mundi, tanquam benedictus Jacob
&lt;/poem&gt;
Fortunatus: [0167D]  
&lt;poem&gt;
           Dirigit: et Jacobos terra beata sacros.
&lt;/poem&gt;
Hic ''i'' et ''a'' discindit, ille conglutinat. Item Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Parietibus novitas latet intus operta vetustas.
&lt;/poem&gt;
''Parieti'' dactylum fecit de proceleusmatico, conglutinatis contra naturam ''a'' et ''r'' in unam syllabam, ''i'' et ''e'' in alteram. Item Sedulius disjunctis ''u'' et ''a:''
&lt;poem&gt;
            Cujus onus leve est, cujus juga ferre suave est.
&lt;/poem&gt;
Prosper conjunctis:
&lt;poem&gt;
           Nec Christi46 exemplo suavior exit odor.
&lt;/poem&gt;
Item Paulinus, divisis ''u'' et ''i'' juxta naturam:
&lt;poem&gt;
           Conscia servitii quid gesseris, et cui tandem. 
&lt;/poem&gt;
 [0168A]  Fortunatus, connexis juxta licentiam poeticam:
&lt;poem&gt;
           Cui tamen hoc opus est eum virginitatis honore,
                 Ut placeat sponso mens moderata suo. 
&lt;/poem&gt;
Item, disjunctis eisdem in alio pronomine, Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Cum subito aut illis corda hostibus, aut huic ora.
&lt;/poem&gt;
Prosper, conglutinatis:
&lt;poem&gt;
           Huic homo, si recte famulatur, proximus haeret.
&lt;/poem&gt;
Maro, ''e'' et ''i'' conjunctis:
&lt;poem&gt;
           Tityre, pascentes a flumine reice capellas.
&lt;/poem&gt;
Item alibi sejunctis juxta naturam:
&lt;poem&gt;
           Reice ne maculis infuscet vellera pullis.
&lt;/poem&gt;
Jungit, nisi fallor, et Paulinus easdem, ubi ait:
&lt;poem&gt;
           Ast alii pictis accendunt lumina cereis. 
&lt;/poem&gt;
 [0168B]  Nisi forte dactylum in ultima versus regione contra morem posuisse dicendus est. Recipit et ''r'' littera solutionem, quamvis ordine dissimili; ibi enim, discussis sive conglutinatis vocalibus, syllaba contra naturam aut accrescit, aut interit: hic autem ea vocali, quae nequaquam ascripta est, in sono vocis assumpta superaccrescere tamen syllaba consuevit, ut:Illi continuo statuunt ter dena argenti.Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Et spatii coepere et culminis incrementa.
&lt;/poem&gt;
Et rursus:
&lt;poem&gt;
           Sic prope, sic longe sita culmina respergebat.
&lt;/poem&gt;
Et Prudentius, in Psychomachia, dixerat haec:
&lt;poem&gt;
           . . . . . Et laeta libidinis interfectae. 
&lt;/poem&gt;
 [0168C]  Et idem in eadem:
&lt;poem&gt;
           Palpitat atque aditu spiraminis intercepto.
&lt;/poem&gt;
 
Neque enim in quinta regione versus heroici spondeum ponere moris erat, sed ita tamen versus hujusmodi illos voluisse scandere reor, ut addita in sono vocali, quam non scribebant, dactylus potius quam spondeus existeret; verbi gratia, ''Interecepto, increementa, interefectae, resperigebat,'' et per synalepham ''denarigenti.'' Quod ideo magis ''r'' littera quam caeterae consonantes patitur47, quae quia durius naturaliter sonat, durior efficitur, cum ab aliis consonantibus excipitur, atque ideo sonus ei vocalis apponitur, cujus temperamento ejus levigetur asperitas: quod etiam in cantilenis Ecclesiasticis saepe in eadem [0168D]  ''r'' littera facere consueverunt, qui antiphonas vel responsoria, vel caetera hujusmodi, quae cum melodia dicuntur, rite dicere norunt. Sed et hoc commemorandum, quia cum nomina, quae in ''jus'' vel in ''ium'' terminantur, duo ''ii'' in genitivo habere debeant, casu duarum aeque syllabarum, metrici nonnunquam in eodem genitivo casu unam syllabam pro duabus proferunt, vel ablata videlicet una ''i'' de duabus, vel ambabus in unam syllabam geminatis, quamvis id fieri posse plurimi, Donato teste, negent; dicit enim Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Oblectans inopem sensu fructuque peculii. 
&lt;/poem&gt;
 [0169A]  Quod si quis dixerit hic eum more antiquo dactylum in fine posuisse versiculi, legat quod idem alibi dicitur:
&lt;poem&gt;
           Excoluit bijugis laquearii et marmore fabri.
&lt;/poem&gt;
''Excolu'' dactylus, ''it biju,'' dactylus, ''gis laque'' dactylus. Quis est ergo pes quartus? ''arii et,'' habet enim quatuor syllabas, longam, brevem, et duas longas. Epitritus in heroico versu esse non potest, forte ergo spondeus est, absumente synalepha duas vocales superventu unius; quod non facile vel a grammaticis permissum, vel a poetis usurpatum invenies, tametsi dixerit Fortunatus:
&lt;poem&gt;
           Vincentii Hispania surgit ab arce decus.
&lt;/poem&gt;
 
Cujus scansio versus par est praefati, nisi forte regulam Lucilii secuti sunt, qui ''Lucilium'' et ''Aemilium'' [0169B]  et caetera nomina, quae ante ''u'' habent ''i'' , non solum in vocativo, sed etiam in genitivo casu per unum ''i'' scribi posse existimant.

==15. ''Quod et auctoritas saepe et necessitas metricorum decreta violet.''==
 
Attamen intuendum est nobis, quia et auctoritas nonnunquam et necessitas metricae disciplinae regulas licite contemnit. Necessitas quidem in his verbis, quae non aliter in versu poni possunt, ut sunt ea quae quatuor syllabas breves habent, ut ''Italiam, basilica, religio;'' vel tres primas breves, ut ''reliquiae;'' vel unam in medio brevem, ut ''veritas, trinitas,'' quae neque dactylum consuetum, neque spondeum facere possunt, quod in propriis nominibus maxime solet evenire. Hujus exemplum: [0169C]  
&lt;poem&gt;
           Italiam sequimur fugientem, et mergimur undis.
&lt;/poem&gt;
Litteram ''i'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter Italiam, quam saepius erat nominaturus, appellare valebat, nisi aut syllabam, quae natura brevis erat, produceret, aut tribrachym loco dactyli poneret. Sic cum, de apibus loquens, alvearia nominare vellet, necessitate posuit antibacchium in versu dactylico, ut:
&lt;poem&gt;
           Seu lento fuerint alvearia vimine texta
&lt;/poem&gt;
Et Paulinus:
&lt;poem&gt;
           Qui simul ac sancta pro religione coistis.
&lt;/poem&gt;
''Re'' contra naturam pro longa posuit, quia non aliter hoc nomen versus hexameter recipere valebat. Tale est et illud ejusdem:
&lt;poem&gt;
           Basilicis haec juncta tribus patet area cuncti 
&lt;/poem&gt;
[0169D] Namque alibi pro brevi ponitur eadem syllaba, dicente Fortunato:
&lt;poem&gt;
           Hic Paulina, Agnes, Basilissa, Eugenia48 regnat.
&lt;/poem&gt;
His et aliis hujusmodi necessitatibus credo factum, quod de libro beati Job loquens Hieronymus, cum dixisset, eum maxima ex parte versibus hexametris apud Hebraeos esse descriptum, addidit: ''Qui, dactylo spondeoque carentes, propter idioma linguae crebro recipiunt et alios pedes eorumdem quidem temporum, sed non earumdem syllabarum.'' Auctoritate autem contemnitur regula grammaticorum, ut Sedulius in [0170A] clausula carminis, cujus supra meminimus, cum dixisset:
&lt;poem&gt;
           Gloria magna Patri, semper tibi gloria, Nate,
&lt;/poem&gt;
Subdit:
&lt;poem&gt;
                 Cum sancto Spiritu gloria magna Patri.
&lt;/poem&gt;
 
Spiritus enim primam syllabam habet longam. Unde vera scansio versus istius haec est: ''cum san'' spondeus, ''cto spiri'' antibacchius, et non dactylus; sed poeta, ut gloriam sanctae et individuae Trinitatis clara voce decantaret, neglexit regulam grammaticae dispositionis. Idem ipse in carmine Paschali:
&lt;poem&gt;
           Sic ait ipse docens: Ego in Patre et Pater in me.
&lt;/poem&gt;
 
Sic enim scanditur: ''Sic ait'' dactylus, ''ipse do'' dactylus, ''cens e'' trocheus, ''gin pa'' spondeus, ablato ''o'' per synalepham. Aut si scandere vis ''cens ego,'' et facere [0170B]  dactylum, contra morem ipsius Sedulii, quem per omnia servavit, agis ut immunis stet vocalis altera superveniente vocali. Idem in eodem opere:
&lt;poem&gt;
           Clarifica, dixit, nomen tuum, magnaque coelo.
&lt;/poem&gt;
 
In quo ut veritatem dominici sermonis apertius commendaret, postposuit ordinem disciplinae saecularis. Idem iterum:
&lt;poem&gt;
           Scribitur et titulus: Hic est rex Judaeorum;
&lt;/poem&gt;
quod quomodo scandendum judicaverit, videat qui potest, utrum ''Judaeorum'' duos spondeos quinta et sexta regione contra morem, an solutis syllabis, juxta quod supra monstravimus, dactylum fieri voluerit et spondeum.
 
==16. ''Ut prisci poetae quaedam aliter quam moderni proposuerint.''==
 
[0170C] Nam et in exemplis antiquorum inveniuntur alii quoties duo spondei in fine versus sicut et duo dactyli nonnunquam, ut sunt illa Maronis:
&lt;poem&gt;
            At tuba terribilem sonitum procul excitat horrida.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Aut leves ocreas lento ducunt argento.
&lt;/poem&gt;
 
Quamvis hoc rarissime inveniatur, nisi ita ordinatum, ut et dactyli, qui in fine est, ultima syllaba per synalepham sequenti versui jungatur; et spondeus, qui in quinta regione est, ''r'' litteram habeat alteri consonanti, vel praepositam, vel subjectam, cujus duritia per adjectam vocalem levigata, dactylus sentiatur in sono, cum appareat spondeus in scripto, quod utrumque ut fiat, exemplis supra monstravimus, quia et aliis in metrico opere regulis multum [0170D]  libere utebantur, quas moderni poetae distinctius ad certae normam definitionis observare maluerunt. Nam et vocalem brevem quae ''q'' et ''u'' et vocali qualibet exciperetur voluerunt esse communem, ut Lucretius:
&lt;poem&gt;
           Quae calidum faciunt aquae tactum atque vaporem.
&lt;/poem&gt;
Et vocalem in fine verbi brevem quae exciperetur a consonante et liquida inter communes syllabas deputarunt, ut Virgilius:
&lt;poem&gt;
           Aestusque pluviasque et agentes frigora ventos.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Si tibi lanitium cura est, primum aspera sylva
           Lappaeque tribulique absint: fuge pabula laeta.
&lt;/poem&gt;
 
[0171A] Quod nunc poetae in eadem parte orationis, ut supra docuimus, magis fieri oportere decernunt. Idem vocalem in fine verbi correptam quae excipitur a littera ''z'' inter communes syllabas deputavit, ut: ''Eurique Zephyrique tonat domus.'' Qui eadem libertate synalepha utebatur, si quidem et ''m,'' ubi voluit in fine verbi positam a supervenientis vocalis absumptione reservavit, ut: ''Iterum iterumque movebo.'' Et longam vocalem longam remanere permisit, ut:
&lt;poem&gt;
           Sit pecori apibus quanta experientia parcis.
&lt;/poem&gt;
Et longam cum voluit, breviavit, ut:
&lt;poem&gt;
           Et multum formosa vale, vale, inquit, Iola.
&lt;/poem&gt;
Et:
&lt;poem&gt;
           Credimus an qui amant ipsi sibi somnia fingunt.
&lt;/poem&gt;
Et diphthongum reservavit, ut: [0171B]  
&lt;poem&gt;
           Ulla moram fecere neque Aoniae Aganippae.
&lt;/poem&gt;
Et eamdem breviavit, ut: ''Insulae Ionio in magno;'' quae cuncta posteriores poetas, ut dixi, distinctius observare reperies.
 
==17. ''De metro Phalecio.''==
 
Verum quia de metro heroico quae videbantur, tractavimus, libet et aliorum genera metrorum, ea duntaxat quae magis usui49 habere reperimus, parumper commemorare. Est igitur metrum dactylicum Phalecium pentametrum, quod constat ex spondeo et dactylo et tribus trocheis. Hujus exemplum,
&lt;poem&gt;
           Cantemus Domino Deoque nostro,
           Cui50 gloria cum honore pollens,
           Sese magnificis decorat actis,
           Dum currus celeres Aegyptiorum, [0171C] 
           Junctis equitibus gravique turba,
           Rubri marmoris enecat fluentis,
           Adjutor51 validae meae salutis,
           Plebem de medio tulit profundo.
           Custos et genitor salusque vera
           Hic est, hic dominus meus et altor,
           Ipsum conspicua sacrabo laude,
           Est qui progenitor mei parentis.
           Ipsum vocibus arduis fatebor,
           Qui bellum tulit obruitque fortes,
           Dignus nomine quo Deus vocatur.
&lt;/poem&gt;
 
==18. ''De metro Sapphico.''==
 
Metrum dactylicum Sapphicum pentametrum constat ex trocheo, spondeo, dactylo et duobus trocheis, cui metro post tres versus comma heroicum subjungitur. Hoc metro sanctus antistes Paulinus sextum beati confessoris Felicis librum composuit, cujus principium est: [0171D]  
&lt;poem&gt;
           Jamne abis et nos properans relinquis,
           Quos tamen sola regione linquis
           Semper adnixa sine fine tecum
                 Mente futurus. 
&lt;/poem&gt;
Et paulo post dicit:
&lt;poem&gt;
           Sicut Aegypto praeeunte quondam,
           Noctis et densae tenebris operta,
           Qua Dei52 jussu sacra gens agebat,
                 Lux erat orbi.
 
           Quae modo in toto species probatur,
           Orbe, cum sanctae pia pars fidei
           Fulgeat Christo, reliquos tenebris
                 Obruat error.
 
           Sic53 mea qua se feret actus hora, [0172A]  
           Cuncta Niceta Dominus secundet,
           Donec optatam patriam vehatur
                 Laetus ad urbem.
 &lt;/poem&gt;
 
==19. ''De metro tetrametro catalectico.''==
 
Metrum dactylicum tetrametrum catalecticum constat ex spondeo, dactylo, catalecto, dactylo, spondeo; quo usus est sanctus Ambrosius in precatione pluviae, cujus exordium hoc est:
&lt;poem&gt;
           Squalent arva soli pulvere multo;
           Pallet siccus ager, terra faciscit;
           Nullus ruris honos, nulla venustas,
           Quando nulla viret gratia florum;
           Tellus dura sitit nescia roris,
           Fons jam nescit aquas, flumina cursus.
&lt;/poem&gt;
Cujus finis hic est:
&lt;poem&gt;
           Jam coelos reseres arvaque laxes,
           Fecundo, placidus, imbre rogamus;
           Eliae meritis impia54 foeda [0172B] 
           Donasti pluviam, nos quoque dones.
&lt;/poem&gt;
 
Idem usus est eodem metro in postulatione serenitatis, quod ita incipit:
&lt;poem&gt;
           Obduxere polum nubila coeli,
           Absconduntque diem sole fugato,
           Noctes continuas sidere nudas.
&lt;/poem&gt;
At finis ita:
&lt;poem&gt;
           Jesu, parce tua morte redemptis:
           Prior diluvium protulit aetas,
           Ut mundaret aqua crimina terrae;
           Sed mundata tuo sanguine terra est,
           Jam nunc missa ferens ore columba,
           Ramum pacificae munus olivae,
           Exutas liquido flumine terras,
           Laeto significet lapsa volatu.
&lt;/poem&gt;
 
==20. ''De metro iambico hexametro.''==
 
Metrum iambicum hexametrum recipit iambum locis omnibus; tribrachym locis omnibus praeter novissimum; [0172C]  spondeum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus; pyrrichium loco tantum ultimo. Quo nobilissimus Hispanorum scholasticus, Aurelius Prudentius Clemens scripsit prooemium Psychomachiae, id est, librum qui est de virtutum vitiorumque Pugna, heroico carmine composuit; ita enim inchoat:
&lt;poem&gt;
           Senex fidelis prima credendi via
           Abram, beati seminis serus pater,
           Adjecta cujus nomen auxit syllaba,
           Abram parenti dictus, Abraham Deo
 &lt;/poem&gt;
 
==21. ''De metro iambico tetrametro.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum recipit iambum locis omnibus, spondeum tantum locis imparibus. Quo scriptus est hymnus Sedulii,
&lt;poem&gt;
           A solis ortus cardine, [0172D]  
           Ad usque terrae limitem,
           Christum canamus principem.
&lt;/poem&gt;
Sed et Ambrosiani eo maxime currunt:
&lt;poem&gt;
           Deus creator omnium
           Jam surgit hora tertia,
           Splendor paternae gloriae,
           Aeterne rerum conditor.
&lt;/poem&gt;
Et caeteri perplures. In quibus pulcherrimo est decore compositus hymnus beatorum martyrum, cujus loca imparia55 spondeus, iambus tenent paria; cujus principium est:
&lt;poem&gt;
           Aeterna Christi munera,
           Et martyrum victorias, [0173A]  
           Laudes ferentes debitas
           Laetis canamus mentibus.
&lt;/poem&gt;
 
Recipit hoc metrum aliquoties, ut scribit Mallius Theodorus, etiam tribrachym locis omnibus, praeter novissimum, dactylum et anapestum locis tantum imparibus. Unde est:
&lt;poem&gt;
           Geminae gigas substantiae
           Alacris ut currat viam.
&lt;/poem&gt;
Caeterorum raro habemus exempla.
 
==22. ''De Metro Anacreontio.''==
 
Metrum iambicum tetrametrum56 Colophon, quod Anacreontium dicunt, recipit anapestum, duos iambos et semipedem; quo usus est Prosper Tyro in principio exhortationis ad conjugem, ita dicens:
&lt;poem&gt;
           Age jam, precor, mearum
           Comes irremota rerum
           Trepidam brevemque vitam [0173B]  
           Domino Deo dicamus.
           Celeri vides rotatu
           Rapidos dies meare,
           Fragilisque membra mundi
           Minui, perire, labi.
           Fugit omne quod tenemus,
           Neque fluxa habent recursum,57 
           Cupidasque vana mentes
           Specie trahunt inani.
           Ubi nunc imago rerum est,
           Ubi sunt opes potentum,
           Quibus occupare captas
           Animas fuit voluptas?
&lt;/poem&gt;
 
==23. ''De metro trochaico.''==
 
Metrum trochaicum tetrametrum, quod a poetis Graecis et Latinis frequentissime ponitur, recipit locis omnibus trocheum, spondeum omnibus praeter tertium. Currit autem alternis versiculis, ita ut prior [0173C]  habeat pedes quatuor, posterior pedes tres et syllabam. Hujus exemplum totus hymnus ille pulcherrimus:
&lt;poem&gt;
           Hymnum dicat turba fratrum,
           Hymnum cantus personet,
           Christo regi concinentes,
           Laudes demus debitas.
&lt;/poem&gt;
 
In quo aliquando et tertio loco prioris versiculi spondeum reperies, ut:
&lt;poem&gt;
           Factor coeli, terrae factor,
           Congregator tu maris.
&lt;/poem&gt;
Et,
&lt;poem&gt;
           Verbis purgas leprae morbos.
 &lt;/poem&gt;
 
==24. ''De rhythmo.''==
 
Haec de metris eminentioribus commemorasse sufficiat, quorum exempla copiosiora apud scriptores invenimus; praeterea sunt metra alia perplura quae in libris Centimetrorum simplicibus monstrata [0173D]  exemplis quisquis cupit, reperiet. Reperiuntur quaedam et in insigni illo volumine Porphyrii poetae,58 quod ad Constantinum Augustum missum meruit de exsilio liberari. Quae quia pagana erant, nos tangere non libuit. Videtur autem rhythmus metris esse consimilis, quae est verborum modulata compositio non metrica ratione, sed numero syllabarum ad indicium aurium examinata, ut sunt carmina vulgarium poetarum. Et quidem rhythmus sine metro esse potest, metrum vero sine rhythmo esse non potest: quod liquidius ita definitur. Metrum est [0174A]  ratio cum modulatione; rhythmus modulatio sine ratione: plerumque tamen casu quodam invenies etiam rationem in rhythmo non artificis moderatione servatam, sed sono et ipsa modulatione ducente, quem vulgares poetae necesse est rustice, docti faciant docte; quomodo et ad instar iambici metri pulcherrime factus est hymnus ille praeclarus:
&lt;poem&gt;
           Rex aeterne Domine,
           Rerum creator omnium
           Qui eras ante secula
           Semper cum patre filius
&lt;/poem&gt;
Et alii Ambrosiani non pauci. Item ad formam metri trochaici canunt hymnum de die judicii per alphabetum:
&lt;poem&gt;
           Apparebit repentina
           Dies magna Domini,
           Fur obscura velut nocte [0174B]  
           Improvisos occupans.
&lt;/poem&gt;

==25. ''Quod tria sunt genera poematis.''==
 
Sane quia multa disputavimus de poematibus et metris, commemorandum in calce quia poematum genera sunt tria; aut enim activum vel imitativum est, quod Graeci dramaticon vel59 micton appellant; aut enarrativum, quod Graeci exegematicon vel apangelticon nuncupant; aut commune vel mistum, quod Graeci coenon vel micton vocant. Dramaticum est, vel activum, in quo personae loquentes introducuntur, sine poetae interlocutione, ut se habent tragoediae et fabulae. Drama enim, Latine fabula dicitur; quo genere scripta est illa Ecloga,
&lt;poem&gt;
           Quo te, Moeri, pedes, an quo via ducit in urbem. 
&lt;/poem&gt;
[0174C] Quo apud nos genere Cantica canticorum scripta sunt, ubi vox alternans Christi et Ecclesiae, tametsi non hoc interloquente scriptore, manifeste reperitur. Exegematicon est, vel enarrativum, in quo poeta ipse loquitur sine ullius interpositione personae, ut sunt tres libri Georgici toti, et prima pars quarti; item Lucretii carmina, et his similia. Quo genere apud nos scriptae sunt Parabolae Salomonis et Ecclesiastes, quae in sua lingua, sicut et Psalterium, metro constat esse conscripta. Coenon est, vel micton, in quo poeta ipse loquitur, et personae loquentes introducuntur, ut sunt scripta et Ilias et Odyssea Homeri, et Aeneis Virgilii; et apud nos historia beati Job, quamvis haec in sua lingua non tota poetico, [0174D] sed partim rhetorico, partim sit metrico vel rhythmico scripta sermone.
 
Haec tibi, dulcissime fili, et collevita Cuthberte, diligenter ex antiquorum opusculis scriptorum excerpere curavi, et quae sparsim reperta, diutino labore collegeram, tibi collecta obtuli, ut quemadmodum in divinis litteris statutisque ecclesiasticis imbuere studui, ita60 etiam metrica arte, quae divinis non est incognita libris, te solerter instruerem: cui etiam de figuris vel modis locutionum quae a Graecis schemata vel tropi dicuntur, [0175A]  parvum subjicere libellum non incongruum duxi; tuamque dilectionem sedulus exoro ut lectioni [0176A]  operam impendas, illarum maxime litterarum in quibus nos vitam habere credimus sempiternam.</text>
      <sha1>7awe06k8q2d0rv76xdvjz7pysjmn7qo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De octo partibus orationis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53590</id>
    <revision>
      <id>267524</id>
      <parentid>198107</parentid>
      <timestamp>2026-05-26T14:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Demetrius Talpa</username>
        <id>13304</id>
      </contributor>
      <origin>267524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41612" sha1="8t678k4bxrfiolmo1k19m0s49y0absc" xml:space="preserve">
{{titulus2
|Scriptor= Beda Venerabilis
|OperaeTitulus= De octo partibus orationis
|OperaeWikiPagina= Auctor incertus
|Annus=  saeculo VIII
|SubTitulus= 
|Genera=grammatica
|Editio=Migne 
|Fons=[http://www.mlat.uzh.ch/index.php?app=browser Corpus Corporum]
}}

'''[[Patrologia Latina/90|Migne ''Patrologia Latina'' Tomus 90]]'''


De octo partibus orationis (Auctor incertus (Beda?)), J. P. Migne


(0631C)Partes orationis sunt octo. Nomen, pronomen, verbum, adverbium, participium, conjunctio, praepositio, interjectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen, verbum. Latini articulum non adnumerant, Graeci interjectionem. Multi plures, multi pauciores partes orationis putant; verum ex his omnibus tres sunt, quae sex casibus inflectuntur: nomen, pronomen et participium. Nomen est pars orationis, cum casu corpus aut rem proprie communiterve significans. Proprie, ut Roma, Tiberis; communiter, ut urbs, flumen. Nomini accidunt sex: qualitas, comparatio, genus, numerus, figura et casus. Nomen, unius nominis appellatio, multarum vocabulum est rerum, sed modo nomina generaliter dicimus. Qualitas nominum bipartita est; aut enim propria sunt nomina, aut appellativa. Propriorum (0631D)nominum, secundum Latinos, quatuor sunt species: praenomen, nomen, cognomen, agnomen, ut Publius Cornelius Scipio Africanus. Communia praenomina aut singulis litteris notantur, ut C. Caesar, L. Catilina, aut binis, ut Gn. Pompeius, aut trinis, ut, Sex. Roscius. Appellativorum multae sunt species; alia enim sunt corporalia, ut pietas, justitia, dignitas; alia sunt primae positionis, ut mons, schola; alia derivativa, ut Montanus, scholasticus; alia diminutiva, ut, monticulus. Diminutivorum nominum tres sunt gradus, quorum forma quo magis minuitur, crescit saepe numerus syllabarum. Sunt etiam quaedam diminutiva, quorum origo non cernitur, ut fabula, macula, tabula, vinculum. Sunt nomina tota Graecae declinationis, ut Temesto, Calypso, Pan. Sunt tota conversa in Latinam regulam: Polydectes, Pollux, Odysseus, Ulysses. Sunt inter Graecam Latinamque formam, quae netha appellantur, ut Achilles, Agamemnon. Sunt alia nomina quae una appellatione (0632C)plura signant, ut nepos, acies, aries. Sunt etiam alia synonyma vel polyonymata, ut terra, humus, tellus, ensis, mucro, gladius. Alia patronymica, ut Pelides, Atrides. Haec et ab avis et patribus saepe fiunt. In his quae Graeca sunt, sive mascula, sive femina fuerint, Graecam magis servabimus regulam. Alia horum mascula, aut in des exeunt, ut Atrides, ab Atreo, aut in lius, ut Pelius, a Peleo; aut in ion, ut Nereion, a Nereo. Feminina autem in is exeunt, ut Atreis; aut in as, ut Pelias; aut in ne, ut Nerine. Sunt alia thetica, id est possessiva, quae in ius exeunt, ut Evandrius ensis, Agamemnoniae, Mycenae; alia mediae significationis, et adjecta nominibus, ut, magnus, fortis. Dicimus enim, magnus vir, fortis exercitus. Haec etiam epitheta dicuntur. Alia qualitatis, ut bonus, malus; alia quantitatis, ut magnus, parvus; (0632D)alia gentis, ut Graecus, Hispanus; alia patriae, ut Thebanus, Romanus; alia numeri, ut, unus, duo; alia ordinis, ut primus, secundus. Sed primus de multis; de duobus prior dicitur; sicut et de duobus alterum dicimus; ita de multis alium. Sunt alia ad aliquid dicta, ut pater, frater; sunt alia ad aliquid quodammodo se habentia, ut dexter, sinister. Haec et comparativum gradum admittunt, ut dexterior, sinisterior. Sunt alia generalia, ut corpus; alia specialia, ut lapis, homo, lignum; alia facta de verbo, ut doctor, factor, lector; alia similia participiis, ut demens, sapiens, potens; alia verbis similia, ut comedo, palpo, contemplator, speculator.

Comparationis gradus sunt tres: positivus, comparativus, et superlativus. Positivus, ut fortis; comparativus, ut fortior; superlativus, ut fortissimus. Sed comparativus gradus generis est semper communis. Comparantur autem nomina quae aut qualitatem aut quantitatem significant, sed non omnia (0633A)nomina per omnes gradus exeunt. Alias enim positivus tantum invenitur, ut mediocris; alias positivus et comparativus tantum, ut senex, senior, juvenis juvenior; alias positivus et superlativus, ut pius, piissimus. Nam pro secundo gradu, magis adverbium ponitur, ut magis pius; alias comparativus et superlativus, ut ulterior, ultimus; alias superlativus tantum, ut novissimus. Extra hanc formam sunt, ut bonus et malus, et magnus. Dicimus enim, bonus, melior, optimus; malus, pejor, pessimus; magnus, major, maximus. Comparatio nominum proprie in comparativo et superlativo gradu est constituta. Nam positivus perfectus et absolutus est. Saepe autem comparativus gradus praeponitur superlativo, ut, stultior stultissimo, et major maximo. Saepe minus positivo significat, quamvis recipiat comparationem, ut mare Ponticum dulcius quam caetera maria. Saepe idem pro positivo positus minus positivo significat, et nulli comparatur, ut:
(0633B)Jam senior, sed cruda Deo viridisque senectus. Sunt nomina significatione diminutiva, intellectu comparativa, ut, grandiusculus, majusculus, minusculus. Comparativo tam, aut minus, aut minime, aut magis, aut maxime addici non oportet; addicuntur autem positivo tantum. Dicimus enim tam malus, minus bonus, minus malus, magis bonus, magis malus, maxime bonus, maxime malus. Comparativus gradus ablativo casui adjungitur, utriusque numeri; sed tum utimur, cum aliquem vel alieno, vel suo gradui comparamus, ut: Hector fortior Diomede, vel audacior Trojanis fuit; aut dicimus, fortior hic quam ille. Supertativus autem tantum genitivo plurali adjungitur; sed nunc hoc utimur, cum aliquem suo gradui comparamus, ut: Hector fortissimus Trojanorum fuit. Plerumque superlativus pro positivo ponitur, et nulli comparatur, ut Jupiter optimus maximus. Interdum comparativus nominativo adjungitur, ut doctior hic quam ille. Genera nominum sunt quatuor: masculinum, (0633C)femininum, neutrum, commune. Masculinum est cui numero singulari, casu nominativo, pronomen vel articulus praeponitur hic, ut, hic magister. Femininum est cui numero singulari, casu nominativo, pronomen vel articulus praeponitur haec, ut, haec musa. Neutrum est cui numero singulari, casu nominativo, pronomen vel articulus praeponitur hoc, ut, hoc scamnum. Commune est quod simul masculinum femininumque significat, ut, hic et haec sacerdos. Sed ex his vel principalia, vel sola genera duo sunt: masculinum et femininum, nam neutrum de utroque nascitur. Est etiam trium generum commune, quod omne dicitur: ut, hic et haec et hoc felix. Est epicoenum, id est promiscuum, quod sub una significatione marem et feminam comprehendit, ut passer et aquila. Sunt praeterea alia sono masculina, intellectu feminina, ut eunuchus comaedia, Orestes tragaedia, Centauris navis; alia sono feminina, intellectu masculina, ut, Fenestella scriptor, Aquila orator; alia sono neutra, intellectu feminina, ut Phronesium, (0633D)Glycerium, Sophronium, quae mulieres sunt; alia sono feminina, intellectu neutra, ut poema, stemma; alia sono masculina, intellectu neutra, ut pelagus, vulgus. Sunt praeterea nomina in singulari numero alterius generis, et in plurali alterius; ut, balneum, tartarus, coelum, porrum, caepe, formanium. Sunt item nomina incerti generis, inter masculinum et femininum, ut cortex, radix, silex, finis, stirps, pinus, pampinus, dies. Sunt incerti generis, inter masculinum et neutrum, ut frenus, clypeus, vulgus, specus. Sunt nomina incerti generis inter femininum et neutrum, ut buxus, pyrus, prunus, malus, sed neutro genere fructum, feminino ipsas arbores dicimus saepe. Sunt etiam genera nominum fixa, sunt mobilia. Fixa sunt, quae in alterum genus flecti non possunt, ut pater, mater, frater, soror. Mobilia autem, aut propria sunt, et duo genera ex se faciunt, ut Caius, Caia, Martius, Martia; aut appellativa sunt, et tria genera faciunt, ut bonus, bona, bonum; malus, mala, malum. Sunt item alia nec in eorum fixa, nec in eorum mobilia, (0634A)ut draco dracaena, leo leaena, gallus, gallina, rex, regina. Sunt diminutiva, quae non servant genera, quae ex nominibus primae positionis receperunt, ut, scutum, scutella, pistrinum, pistrilla, canis, canicula, rana, ranunculus, statua, statiuncula. Nomen in a vocalem desinens, nominativo casu, numero singulari, aut masculinum est, ut Agrippa; aut femininum, ut Martia; aut neutrum, ut toreuma, sed tum Graecum est; aut commune, ut advena; aut epicoenum, ut aquila. Nomen in e vocalem desinens in nominativo casu, numero singulari, aut femininum est, ut Euterpe; aut neutrum, ut sedile. Nomen in i vocalem desinens nominativo casu, numero singulari, aut neutrum Graecum est, ut gummi, sinapi; aut trium generum, ut abdolon, ut frugi, nihili. Nomen in o vocalem desinens nominativo casu, numero singulari, aut masculinum est, ut Scipio; aut femininum, ut Juno, aut commune, ut pumilio. Nomen in u vocalem desinens nominativo casu, numero singulari tantum neutrum est, ut cornu, genu, gelu. Sed haec nomina, et quae in (0634B)consonantes desinunt, diversas regulas et multiplices habent. Numeri sunt duo: singularis et pluralis. Singularis, ut hic sapiens; pluralis, ut hi sapientes. Est et dualis numerus, qui singulariter enuntiari non potest, hi ambo, hi duo. Sunt etiam nomina numero communia, ut res, nubes, dies. Sunt semper singularia generis masculini, ut Publius, sanguis. Sunt semper pluralia, ut manes, Quirites. Sunt semper singularia generis feminini, ut pax, lux. Sunt semper pluralia, ut Kalendae, nundinae, feriae, nuptiae, quadrigae. Sunt semper singularia generis neutri, ut pus, virus, aurum, argentum, oleum, ferrum, triticum; haec et fere caetera, quae ad mensuram pondusve referuntur, quaeque, multa consuetudine, arma, Florialia, Saturnalia. Sunt quaedam positione singularia, intellectu pluralia, ut populus, concio, plebs. Sunt quaedam positione pluralia, intellectu singularia, ut Athenae, Thebae, Cumae. Figurae nominibus accidunt duae: simplex et composita. Simplex, ut doctus, potens; (0634C)composita, ut indoctus, impotens. Componuntur autem nomina modis quatuor: ex duobus integris, ut suburbanus; ex duobus corruptis, ut efficax, municeps; ex integro et corrupto, ut ineptus, insulsus; ex corrupto et integro, ut, nugigerulus. Componuntur etiam ex pluribus, ut inexpugnabilis, imperterritus. In declinatione compositorum nominum animadvertere debemus quod ea quae ex duobus nominativis composita fuerint per omnes casus ex utraque parte declinari possunt, ut eques Romanus, praetor urbanus. Quae ex nominativo et quolibet alio casu composita fuerint ea parte declinari tantum qua fuerit nominativus casus, ut praefectus equitum, vel senatus consultum. Providendum est autem, ne ea nomina componamus quae aut composita sunt, aut componi omnino non possunt. Casus nominum sunt sex: nominativus, genitivus, dativus, accusativus, vocativus, ablativus. Ex his duo recti appellantur, Nominativus et vocativus, reliqui autem obliqui. Ablativum (0634D)Graeci non habent: hunc quidam Latinum, nonnulli sextum casum appellant. Est autem nominativus, ut, hic Cato; genitivus, hujus Catonis; dativus, huic Catoni; accusativus, hunc Catonem; vocativus, o Cato; ablativus, ab hoc Catone. Quidam etiam assumunt septimum casum, qui est ablativo similis, sed sine praepositione, ut sit ablativus casus ab oratore venio, septimus casus oratore magistro utor. Sunt autem formae casuales sex, e quibus sunt nomina alia monoptota, alia diptota, alia triptota, alia tetraptota, alia pentaptota, alia hexaptota. Sunt praeterea haec aptota, quae neque per casus, neque per numeros declinantur, ut frugi, nihili, nequam, fas, nefas, nugas. In qua forma sunt etiam nomina numerorum, a quatuor usque ad centum. Nam ab uno usque ad tres, per omnes casus numeri declinantur. Item a ducentis, et deinceps, praeter mille. Sunt nomina quorum nominativus in usu non est, ut si quis dicat hunc laterem, . . . vel ab hac dictione. Item per caeteros casus nomina multa deficiunt, ut sponte, tabo. Sunt (0635A)praeterea nomina, quorum alia genitivum casum trahunt, ut ignarus belli, securus armorum; alia dativum, ut inimicus malis, congruus paribus; alia accusativum, sed figurate, ut exosus bella, praescius futura; alia ablativum, ut secundus a Romulo, alter a Sylla; alia septimum casum, ut dignus munere, mactus virtute. Omnia nomina ablativo, numero singulari, quinque litteris vocalibus terminantur, sed ea duntaxat quae non sunt aptota; in illis enim regula non tenetur. Quaecunque nomina ablativo singulari a vocali fuerint terminata, genitivum pluralem in rum syllabam mittunt, dativum et ablativum in is, ut, ab hac musa, harum musarum, his musis. Necesse est autem contra hanc regulam ut declinentur haec nomina in quibus genera discernentia sunt, ut ab hac dea, harum dearum, his et ab his deabus, ne si diis dixerimus, deos, non deas significare videamur.

Quaecunque nomina ablativo casu singulari e littera correpta fuerint terminata, genitivum pluralem in um syllabam mittunt, dativum et ablativum in (0635B)bus, ut ab hoc pariete, horum parietum, et ab his parietibus. Contra hanc regulam invenimus, ut ab hoc vase, horum vasorum, his vasis. Si vero e producta fuerint terminata, genitivum pluralem in rum syllabam mittunt, dativum et ablativum in bus, ut, ab hac re, harum rerum, his et ab his rebus. Sed haec regula feminini generis putatur. Quaecunque nomina ablativo casu singulari, i littera fuerint terminata, genitivum pluralem in ium mittunt, et dativum et ablativum in bus, ut ab hac puppi, harum puppium, his et ab his puppibus. Hujusmodi nomina casum accusativum pluralem, propter differentiam, melius in is quam in es terminant, ut has puppis, navis, clavis, puppim, navim, clavim; non puppem, navem, clavem. Horum autem nominum quae genitivo casu plurali, ium syllabam exire possunt, trina regula est: prima eorum quae nominativo casu singulari ns litteris terminantur, ut mons, montium; altera eorum quae ablativo casu singulari e correpta finitur, (0635C)et feminina sunt, ut ab hac caede, harum caedium, his et ab his caedibus; tertia eorum quae ablativo casu singulari, i littera terminantur, ut ab hac resti, harum restium, his et ab his restibus. Sed haec regula etiam accusativum singularem interdum syllabam per im litteram terminat, ut hanc restim, et hanc puppim: horum multa cernimus consuetudine commutata. Quaecunque nomina ablativo casu singulari o littera fuerint terminata, genitivum pluralem in rum syllabam mittunt, dativum et ablativum in is, ut ab hoc docto, horum doctorum, his et ab his doctis. Contra hanc regulam invenimus, ut ab hac domo, harum domorum, his et ab his domibus; et ab hoc jugere, horum jugerum, his et ab his jugeribus. Sed scire debemus multa quosdam veteres aliter declinasse, ut ab hac domu, harum domuum, his et ab his domibus, et ab hoc jugere, horum jugerum, et ab his jugeribus. Verum meminerimus euphoniam in dictionibus plus interdum valere quam analogiam vel regulas praeceptorum. Quaecunque nomina ablativo casu in u littera fuerint (0635D)terminata, genitivum pluralem in um syllabam mittunt; geminata u littera, dativum et ablativum in bus, ut ab hoc fluctu, horum fluctuum, his et ab his fluctibus; nam nihil necesse est retinere u litteram, et fluctubus dicere, cum artubus necessitate dicamus, ne quis nos artes non artus significare velle existimet. In hanc regulam non eveniunt, ut dictum est, aptota nomina, ut fas, nefas, nihili; non veniunt tantum pluralia, ut Saturnalia, Vulcanalia, compedalia; non veniunt quae a Graecis sumpsimus, ut emblema, epigramma, stemma, poema; nam hujus formae nomina etiam veteres feminino genere declinabant. In his regulam analogia vel ex collatione positorum nominum, vel ex diminutione cognoscitur. Meminerimus haec Graeca nomina ad Graecam formam declinari, etsi illa nonnulli ad Latinos casus nituntur inflectere. Duodecim litteris omnia nomina Latina, casu nominativo singulari terminantur, vocalibus quinque, semivocalibus sex, muta una: a, e, i, (0636A)o, u, l, m, n, r, s, x, t: a, ut tabula; e, ut sedile; i, ut frugi; o, ut ratio; u, ut genu; l, ut mel; m, ut scamnum; n, ut flumen; r, ut arbor; s, ut flos; x, ut nox; t, ut caput; adjiciunt quidam c, ut lac, halec.

Pronomen est pars orationis quae pro nomine posita, tantumdem pene significat, personamque interdum recipit. Pronomini accidunt sex: qualitas, genus, numerus, figura, persona, casus. Qualitas pronominum duplex est: aut enim finita sunt pronomina, aut infinita. Finita sunt quae recipiunt personas, ut ego, tu, ille; infinita sunt, quae non recipiunt personas, ut quis, quae, quod. Sunt etiam pronomina minus quam finita, ut ipse, iste. Sunt praepositiva, ut quis, hic. Sunt subjunctiva, ut is, idem. Sunt alia gentis, ut cujas, nostras, cujatis, nostratis; alia ordinis, ut quotus, totus; alia numeri, ut quot, tot; alia ad aliquid dicta infinita, ut cujus, cuja, cujum; alia ad aliquid dicta finita, ut meus, tuus, suus: haec etiam possessiva dicuntur. Sunt item alia qualitatis, ut, qualis, talis; alia quantitatis, ut, (0636B)quantus, tantus. Sunt alia demonstrativa, quae rem praesentem notant, ut hic et haec et hoc; alia relativa, quae rem absentem significant ut, is, ea, id. Sunt alia magis demonstrativa, ut eccum, eccam, ellum, ellam. Genera pronominibus, ita ut nominibus accidunt omnia. Masculinum, ut quis; femininum, ut quae; neutrum, ut quod; commune, ut qualis, talis. Sunt etiam trium generum ut ego, tu, ille. Numerus accidit pronominibus uterque. Singularis, ut iste; pluralis, ut ista. Sunt etiam numero communia, ut qui et quae. Dicimus enim, qui vir, qui viri; quae mulier, quae mulieres. Sunt pronomina tota singularia ut meus, tuus; tota pluralia, ut noster, vester. Figura etiam in pronominibus duplex est; aut enim simplicia sunt pronomina, ut quis; aut composita, ut quisquis. Nam composita pronomina secundum formam nominis ex ea parte declinantur qua pronomen finitur casus nominativi; cujus rei exempla sunt, ut quisquis, quispiam, aliquis, quisnam; nam idem, quod constat ex (0636C)duobus corruptis, cum producitur, masculinum pronomen est, cum corripitur, adverbium loci. Personae pronominibus finitis accidunt tres: prima, ut ego; secunda, ut tu; tertia, ut ille. Sed haec prima persona et secunda generis sunt communis; et prima persona in hoc pronomine, cum est numeri singularis, non habet nominativum casum, pluralem habet. Casus item pronominum sex sunt, quemadmodum nominum: nominativus, ut hic; genitivus, ut hujus; dativus, ut huic; accusativus, ut hunc; vocativus, o; ablativus, ab hoc. Sunt pronomina quae non per omnes casus declinantur, ut eccum, ecca, ellum, et cujus, cuja, cujum, cujatis, nostratis. Sunt etiam sine nominativo et vocativo, ut sui, sibi, se, a se: haec non sunt numeri communis. Sunt item sine nominativo, ut ego, mei, vel mis, mihi, me, a me. Nullum autem pronomen recipit comparationem, quamvis qualitatem et quantitatem significent. Inter pronomina et articulos hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae cum sola sunt, vicem nominis complent, (0636D)ut quis, ille, iste. Articuli vero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adjunguntur; ut hic, hujus, huic, hunc, o, ab hoc; et pluraliter, hi, horum, his, hos, ab his. Haec eadem pronomina articulis, et pro demonstratione ponuntur, ut neuter, uter, omnis, alter, nullus, alius, ambo, uterque. Sunt qui nomina, sunt qui pronomina existimant; ideo quod articuli in declinatione non indigent.

Verbum est pars orationis, cum tempore et persona, sine casu, aut agere aliquid, aut pati, aut neutrum significans. Verbo accidunt septem: qualitas, conjugatio, genus, numerus, figura, tempus, persona. Qualitas verborum in modis et in formis est. Modi autem, ut multi existimant, septem: indicativus, qui est pronuntiativus, ut lego. Imperativus, ut lege. Promissivus, ut legam; sed nos hunc modum non accipimus. Optativus, ut utinam legerem. Conjunctivus, ut cum legam. Infinitivus, ut legere. Impersonalis, ut legitur; sed hunc quidam modum pro genere (0637A)ac significatione verbi accipiunt. Impersonalis cujus verba in tur exeunt, aut in it, aut in et. Sed quae in tur et in it exeunt, haec ab indicativo oriuntur, ut lego, legitur, contingo, contigit. Quae in et exeunt duas formas habent, quia enim ab indicativo oriuntur; misereor, miseret; alia a se oriuntur, ut taedet, pudet, poenitet; quamvis veteres dixerunt pudeo, taedeo. Qualitas verborum etiam in formis est constituta, quas formas alii verborum generibus, id est, significationibus miscent. Formae igitur Latinae sunt quatuor: nam et his Graeca lingua deficit. Perfecta, meditativa inchoativa, frequentativa. Perfecta, ut lego. Meditativa, ut lecturio. Frequentativa, ut lectito. Inchoativa, ut fervesco, calesco; sed frequentativa semper primae conjugationis sunt; inchoativa verba non per omnia tempora declinantur, quia quae inchoantur, praeteritum tempus non habent, quia oriuntur a neutralibus verbis. Sunt etiam frequentativa de nomine venientia, ut patricat, crocitat. Sunt (0637B)quasi diminutiva, quae a perfecta forma veniunt, ut sorbillo, sigillo. Sunt autem sine origine perfectae formae, ut potisso, vacillo; et frequentativa saepe in tres gradus deducunt verbum, ut curro, curso, cursito; saepe in duos tantum, ut nolo, nolito. Sunt verba inchoativis similia, quae inchoativa non esse, tempore praenoscimus, ut compesco, compescui. Sunt item alia inchoativa, quae perfecta veniunt, ut horreo, horresco. Sunt quae originem non habent, ut consuesco, quiesco. Conjugationes verbis accidunt tres: prima, in a; secunda, in e, tertia, in i. Prima est quae in indicativo modo, tempore praesenti, numero singulari, secunda persona, verbo activo et neutrali a productam amat, aut novissimam litteram passivo, communi et deponenti, aut novissimam syllabam, ut voco, vocas, vocor, vocaris; et futurum tempus ejusdem modi, in bo et in bor syllabam mittit, ut voco, vocabo, vocor, vocabor. Secunda est, quae in indicativo modo, tempore praesenti, numero singulari, secunda persona, verbo activo et neutrali e productam (0637C)habet, aut novissimam litteram, passivo, communi et deponenti, aut novissimam syllabam, ut moneo, mones, moneor, moneris; et futurum tempus ejusdem modi, in bo et in bor syllabam mittit, ut moneo, monebo, moneor, monebor. Tertia est quae in indicativo modo, tempore praesenti, numero singulari, secunda persona, verbo activo et neutrali, i litteram interdum productam, interdum correptam habet, aut novissimam litteram passivo, communi et deponenti e correptam habet, aut i productam, aut novissimam syllabam, ut lego, legis, legor, legeris; ausdio, audis, audior, audiris; et futurum tempus ejusdem modi in am syllabam mittit, vel in ar, ut lego, legam, legor, legar; audio, audiam, audior, audiar; et altera species tertiae conjugationis quae i producta enuntiatur, hanc nonnulli quartam esse conjugationem putant; quod futurum tempus in am et in bo, in ar et in bor mittit rite syllabam; ut servio, serviam, servibo; vincio, vincis, vinciam, vincibo, vincior, (0637D)vinciris, vinciar, vincibor: quod quidam refutantes negant in bo et in bor rite exire posse tertiam conjugationem, nisi in eo verbo, quod prima persona indicativi modi, temporis praesentis, numeri singularis, e aut o habuerint, ut eo, queo, eam, queam, ibo, quibo; et passivo, queor, quear, quibor, et si qua sunt similia. Genera verborum, quae ab aliis significationes dicuntur, quinque sunt: activa, passiva, neutra, communia, deponentia. Activa sunt quae o littera terminantur, et accepta r faciunt ex se passiva, ut lego, legor. Passiva sunt quae in r littera terminantur, et ea amissa, redeunt in activa, ut legor, lego. Neutra sunt, quae o littera terminantur, et accepta r littera, Latina non sunt, ut sto, curro. Sunt etiam neutra, quae i littera terminantur, ut odi, novi, coepi, memini. Sunt item quae um syllaba desinunt, ut sum, prosum; item quae in et exeunt, et impersonalia dicuntur, ut pudet, poenitet, taedet; sed haec et similia defectiva existimanda sunt. Sunt praeterea neutro (0638A)passiva, ut audeo, ausus sum, gaudeo, gavisus sum, soleo, solitus sum. Deponentia sunt, quae r littera terminantur, et ea amissa, Latina non sunt, ut conficior, convertor. Communia sunt, quae r littera terminantur, et in duas formas cadunt, agentis et patientis, ut scrutor, criminor. Dicimus enim, scrutor te, et scrutor a te; criminor te, criminor a te. Sunt verba extra hanc regulam, quae inaequalia dicuntur, ut soleo, facio, fio, fido, audeo, gaudeo, vescor, feror, medeor, edo, volo, nolo. Sunt quae non rite declinari possunt, ut cedo, ave, faxo, is, infit, inquam, quaeso, aio. Sunt item monosyllaba, quae etiam contra regulam producta sunt, ut sto, do, flo. Similiter verba incertae significationis, tondeo, lavo, fabrico, punio, numero, munio, partior, populor, assentior, adulor, luctor, auguror; haec enim omnia verba in o et in r litteras finiuntur, et his verbis tempora participiorum accidunt pene omnia. Sunt item verba quae componere possunt, ut pono, traho, repono, retraho. (0638B)Sunt quae non possumus, ut aio, quaeso. Numeri verbis accidunt duo: singularis et pluralis. Singularis, ut lego; pluralis, ut legimus. Item secundum quosdam dualis, ut legere. Figurae verborum duae sunt; aut enim simplicia sunt verba, ut scribo; aut composita, ut describo. Componuntur et verba quatuor modis, ut caeterae partes orationis, ut repono, sufficio, reficio, incipio, suspendo. Sunt verba composita quae simplicia fieri possunt, ut repono, distraho; sunt quae non possunt, ut suspicio, compleo. Tempora verbis accidunt tria: praesens, praeteritum, et futurum. Praesens, ut lego; praeteritum, ut legi; futurum, ut legam, sed praeteriti temporis differentiae sunt tres: imperfecta, perfecta, plusquam perfecta. Imperfecta, ut legebam; perfecta, ut legi; plusquam perfecta, ut legeram. Ergo in declinatione verborum numeramus: praesens, praeteritum imperfectum, praeteritum perfectum, praeteritum plusquam perfectum et futurum, Personae verbis accidunt tres: prima, secunda, tertia. Prima est, quae dicit, ut lego. (0638C)Secunda, cui dicitur, ut legis. Tertia, de qua dicitur, ut legit. Sed prima persona non indiget casu, sed admittit plerumque nominativum, ut verberor innocens, servio liber. Secunda persona trahit nominativum, ut verberaris innocens, servis liber. Tertia persona trahit nominativum, ut verberatur innocens, servit liber. Quinetiam verba impersonalia quae in tur exeunt, casui serviunt dativo et ablativo, ut geritur a te, vel illi; licitur mihi, tibi, illi. Quae in it exeunt, casui deserviunt dativo, ut contingit mihi, tibi, illi; quae in el exeunt, ea modo accusativo casui serviunt, ut libet mihi, tibi, illi; decet me, te, illum. Sunt verba praeterea quorum alia genitivi casus formulam servant, ut misereor mei, tui, sui; reminiscor mei, tui, sui; alia dativo, ut maledico tibi, suadeo tibi; alia accusativi, ut accuso illum, invoco istum; alia ablativi, ut discedo ab illo; avertar ab illo; alia septimi casus, ut fruor te, potior auro. Communia verba indicativi temporis, primae personae aut e, aut i, aut (0638D)u, aut o, habent. Si autem vocalem aut o litteram non habuerint, exceptis f k et q, caeteras omnes Latinas accipiunt consonantes: e, ut sedeo; i, ut inanio; u, ut ruo; b, bibo; c, voco; d, vado; g, lego; h, traho; l, pello; m, amo; n, cano; p, scalpo; r, curro; s, lasso; t, plecto; x, nexo. In his accidunt i et u, pro consonantibus, ut adjuvo; nam triumpho, per p et h scribitur. Ko litterae non praeponitur. Item q, f, m, n, o, litterae praeponi non potest. Sunt verba defectiva alia per modos, ut cedo; alia per formas, ut facesso; alia per conjugationem, ut adsum; alia per genera, ut audeo; alia per numeros, ut saxo; alia per figuras, ut impleo; alia per tempora, ut sero; alia per per personas, ut cedo, edo, facesso, adsum, soleo, faxo. Verba quoque impersonalia cum per omnes modos declinari possunt, inveniuntur quaedam defectiva, ut libet, miseret.

Adverbium, est pars orationis, quae adjecta verbo significationem ejus aut complet, aut minuit, ut jam (0639A)faciam, vel, non faciam. Adverbia aut a se nascuntur, ut heri, hodie, aut ab aliis partibus orationis veniunt. Veniunt aut a nomine appellativo, ut doctus, docte, a proprio nomine, ut Tullianus, Tulliane; a pronomine, ut meatim, tuatim; a verbo, ut cursim, strictim; a nomine et verbo, ut pedetentim; a participio, ut indulgens, indulgenter. A nomine venientia aut in a exeunt, ut una; aut in e productam, ut docte; aut in correptam, ut rite; aut in i, ut vesperi: aut in o productam, ut falso: aut in o correptam, ut modo; aut in u, noctu; aut in el, ut semel; aut in m, ut strictim: aut in r, ut breviter; aut in s, ut funditus. Adverbia quae in e exeunt produci debent, praeter illa quae aut non comparantur, ut rite, aut comparationis regulam non servant, ut bene, male; faciunt enim, bene, melius, optime; male, pejus, pessime; aut ea quae a nomine verbove veniunt, ut impune, saepe, caeterum, facile et difficile. Quaedam adverbia ponuntur, quae nomina potius dicenda sunt esse pro adverbiis posita, ut est, torvum clamat, horrendum (0639B)resonat Ergo adverbia quae in e productam exeunt ab eo nomine veniunt quod dativo casu o littera terminatur; ut huic docto, docte. Quae in r exeunt, ab eo nomine veniunt quod dativo casu in i litteram terminantur, ut huic agili, agiliter. Contra hanc regulam multa saepius usurpavit auctoritas; nam, ut diximus, quaedam in dativo casu permanent, et adverbia faciunt, ut falso, sedulo; quaedam multa contra faciunt, ut huic duro, non dure, sed duriter. Adverbio accidunt tria significatio, comparatio, et figura. Significatio adverbiorum in hoc cernitur, quia sunt adverbia loci, ut hic; temporis, ut hodie, nuper; numeri, ut semel, bis; negandi, ut non; affirmandi, ut etiam, quin; demonstrandi, ut en, ecce; optandi, ut utinam; hortandi, ut eia; ordinis, ut deinde; interrogandi, ut cur, quamobrem; similitudinis, ut quasi, ceu; qualitatis ut docte, pulchre; quantitatis, ut parum, multum; dubitandi, ut forsitan, fortasse; personalia, ut mecum, tecum, nobiscum, vobiscum; vocandi, (0639C)ut heus; respondendi, ut hem; separandi, ut seorsum; jurandi, ut aedepol; Castor, hercle, medius fidius; eligendi, ut potius, imo, congregandi, ut simul, una, pariter; prohibendi, ut ne; eventus, ut forte aut fortuitu; comparandi, ut magis, tam. Sunt etiam infinita, ut ubi; quaedam finita, ut hic, modo. Adverbia loci duas formas habent: in loco et ad locum. In loco, ut intus, foris; ad locum, ut intro, foras. Dicimus enim intus sum, foris sum, intro eo. Adjiciunt quidam de loco, ut intus exeo, foris venio. Adjiciunt etiam quidam per locum, ut hac, illac, istac, heus et heu. Interjectiones multi non adverbia putaverunt, ideo quia non semper haec subsequuntur verbum. Comparatio accidit adverbio, quia hic quoque comparationis gradus sunt tres: positivus, ut docte, comparativus, ut doctius, superlativus ut doctissime. Et cum adverbia quoque sunt, quae per omnes gradus ire non possunt, ideo his ad augendam significationem pro comparativo et superlativo, magis et maxime conjungimus, ad minuendum, minus et minime. (0639D)Quemadmodum enim comparantur, ita et diminuuntur adverbia a positivo, ut primum, primule, longe, longule. A comparativo, ut melius, meliuscule, longiuscule. A superlativo vel nulla exempla, vel rara sunt. Figurae adverbiorum duae sunt: aut enim simplicia sunt adverbia, ut docte, prudenter, aut composita, ut indocte, imprudenter. Componuntur etiam adverbia modis quatuor. Sunt autem multae dictiones dubiae inter adverbia et nomen et pronomen, et verbum et participium, et conjunctionem et praepositionem, ut falso, quo, pone, profecto, cum, propter, heu. Quaedam autem horum accentu discernimus, quaedam sensu. Sunt adverbia loci, quae imprudentes putant nomina: in loco, ut Romae sum; de loco, ut Ro ma venio, ad locum, ut Romam vado. His praepositio non apponitur, quae provinciis, locis, regionibusve adjici solent; ideo, quia de significatione nominis non recedunt, ut, de Africa venio, Siciliam pergo, in Italia sum. Praeponitur separatim adverbiis non applicabiliter, (0640A)quamvis legimus derepente, desursum, desubito, exinde et abusque, et dehinc. Sed haec tanquam unam partem orationis sub uno accentu pronuntiabimus.

Participium est pars orationis, dicta quod partem capit nominis, et partem verbi; recipit enim a nomine genera et casus, a verbo tempora et significationes, ab utroque numerum et figuram. Participio accidunt sex: genus, casus, tempus, significatio, numerus et figura. Genera participiis accidunt quatuor: masculinum, ut lectus; femininum, ut lecta; neutrum, ut lectum; commune, ut legens. Casus totidem sunt participiorum quot nominum; nam per omnes casus etiam participia declinantur. Tempora participiis accidunt tria: praesens, praeteritum et futurum, ut luctans, luctatus, luctaturus. Significationes participiorum a generibus verborum sumuntur. Veniunt enim participia a verbo activo duo, praesentis temporis et futuri, ut legens, lecturus. A passivo duo, praeteriti temporis et futuri, ut lectus, legendus. A neutro duo, praesentis temporis et futuri: (0640B)ut stans, staturus. A deponenti tria: praesens, praeteritum et futurum, ut luctans, luctatus et luctaturus. A communi quatuor: praesens, praeteritum et duo futura, ut criminans, criminatus, criminaturus et criminandus. Inchoativa participia praesentis temporis sunt tantum, ut horrescens, calescens, tepescens. Defectiva interdum alicujus temporis sunt, ut soleo, soles, solitus; interdum nullius, ut ab eo verbo quod est memini nullum participium reperitur. Interdum a non defectivo verbo, participia defectiva sunt, ut ab eo verbo quod est studeo, studens, futurum tempus non habet. Ab impersonali verbo participia nisi usurpata fuerint, non veniunt. Numerus participiis accidit uterque: singularis, ut hic legens; pluralis, ut hi legentes. Item figura participiorum duplex est: aut enim simplicia sunt participia, ut scribens; aut composita, ut describens. Componi etiam participia quatuor modis possunt. Sunt nomina speciem participiorum habentia, ut comatus, galeatus, quia a verbo (0640C)non veniunt, non sunt participiis applicanda, ex quibus sunt etiam illa quae cum participia videntur, verborum tamen significatione privata sunt, ut pransus, coenatus, placita, nupta, triumphata, regnata; nam prandeor, coenor, placeor, nubor, triumphor, regnor, non dicuntur. Sunt alia participia quae, accepta praepositione, et a verbis et a participiis recedent, ut innocens; nam noceo dicitur, innoceo non dicitur. Sunt alia participia defectiva, quae per omnia tempora ire non possunt, quae a verbo veniunt, ut ceptus, arguendus. Sunt veluti participia, quae a verbo veniunt, et quia tempus non habent, nomina magis quam participia judicantur, ut est furibundus, ludibundus, moribundus. Sunt multa participia eadem et nomina, ut passus, visus, cultus, sapiens, indulgens: quae tamen et casibus discrepant, et temporibus dignoscuntur, et comparata mutantur. Sunt participia quae accepta comparatione fiunt nomina, ut acceptus, incensus, acceptior, incensior. Adverbia de participiis fieri posse, nonnulli negant, sed hos (0640D)plurimae lectionis revincit auctoritas.

Conjunctio est pars orationis annectens ordinansque sententiam. Conjunctioni accidunt tria: potestas, figura et ordo. Potestas conjunctionum in quinque species dividitur. Sunt enim copulativae, disjunctivae, expletivae, causales et rationales. Copulativae sunt haec et, que, ac, atque, at, ast. Disjunctivae autem, ne, vel, nec, an, neque. Expletivae, quidem, equidem, saltem, videlicet, quanquam, quamvis, quoque, autem, porro, licet, tamen. Causales, si, etsi, etiamsi, siquidem, cum, quandoquidem, quinetiam, quamvis, sin, seu, sive, nam, neque, si, nisi, si enim, enim ne, sed, interea, quamobrem, praesertim, item, itemque; caeterum, alioquin, praeterea. Rationales: ita, itaque, enimvero, quare, quia, quapropter, quoniam, quoniam quidem, quippe, ergo, ideo, igitur, scilicet, propterea. Figurae conjunctionum duae sunt: simplex, ut nam; composita, ut namque. Ordo conjunctionum in hoc est, quia aut sunt praepositivae praepositiones, ut at, ast; aut subjunctivae, (0641A)ut quae; aut communes, ut ergo, igitur. Sunt etiam dictiones quas incertum est utrum conjunctiones, an praepositiones, an adverbia nominemus, quae tamen omnes sensu facile discernuntur, nam et conjunctiones pro aliis conjunctionibus positae inveniuntur potestate mutata.

Praepositio est pars orationis, quae, praeposita aliis partibus orationis, significationem earum aut complet, aut mutat, aut minuit. Nam aut nomini praeponitur, ut invalidus; aut pronomini praeponitur, ut per me; aut supponitur, ut mecum, tecum, nobiscum, vobiscum, aut verbum praecedit, ut praefero; aut adverbium, ut expresse; aut participium, ut praecedens; aut conjunctionem, ut absque; aut semet, ut circumcirca. Praepositiones aut casibus serviunt aut loquelis, aut ejus casibus et loquelis conjuguntur, ut di, dis, re, se, an, con. Dicimus enim, diduco, distraho, recipio, secubo, amplector, congredior. Separantur, ut apud, penes. Conjunguntur et separantur caeterae omnes, ex quibus in et con praepositiones si ita compositae (0641B)fuerint, ut eas statim s vel f litera consequatur plerumque producantur, ut insula, insula, consilium, confessio.

Praepositioni accidunt solummodo casus. Casus namque in praepositionibus duo sunt, accusativus et ablativus. Aliae enim praepositiones accusativo casui praeponuntur, aliae ablativo, aliae utrique casui. Accusativi casus praepositiones haec sunt; ad, apud, adversum, cis, circa, citra, circum, contra, erga, extra, intra, inter, infra, juxta, ob, pone, per, prope, propter, secundum, post, trans, ultra, praeter, supra, usque, penes. Dicimus enim ad patrem, apud villam, ante aedes, adversum inimicos, cis Rhenum, citra forum, circum vicinos, circa templum, contra hostem, erga propinquos, extra terminos, inter naves, intra moenia, infra tectum, juxta macellum, ob augurium, pone tribunal, per parietem, prope fenestram, propter amnem, secundum fores, post tergum, trans ripam, ultra fines, praeter officium, supra coelum, usque Oceanum, penes (0641C)arbitros. Ex his, ad et apud, cum unius casus sint, diverso modo ponuntur. Dicimus enim: Ad amicum vado, apud amicum sum; non enim dicitur recte: Apud amicum vado, ad amicum sum. Usque praepositio plurimis non videtur, quia sine aliqua praepositione proferri non solet, unde adjungitur utrique casui, pro qualitate praepositionis ejus cui fuerit copulata, ut usque ad, et usque ab.

Ablativi casus praepositiones sunt haec: a, ab, abs, cum, coram, clam, de, e, ex, pro, prae, palam, sine, absque, tenus. Dicimus enim, a domo, ab homine, abs quolibet, cum exercitu, coram testibus, clam custodibus, de foro, e jure, ex praefectura, pro clientibus, prae timore, palam omnibus, sine, labore, absque injuria, tenus pube; sed haec praepositio propter euphoniam subjicitur, et facit pubetinus. Clam praepositio casibus servit ambobus. Utriusque casus praepositiones (0642A)sunt haec, in, sub, super et subter. Quarum in et sub, tunc praepositiones accusativi casus sunt, cum adversum vel ante significant, ut ibat in Eurialum et sub ipsum Arcturum, id est a te. Tunc ablativi casus, cum vim recte retinent, nec pro accusativis praepositionibus ponuntur. Item accusativi casus sunt, cum ad locum vel nos, vel quoslibet, vel ire, isse, ituros esse significamus, cujus rei exempla sunt haec: In, accusativi casus, ut itur in antiquam silvam. In, ablativi casus ut, Stans cessa in puppi. Sub accusativi casus, ut Postesque sub ipsos Nituntur gradibus. Sub, ablativi casus ut:
Arma sub adversa posuit radiantia quercu.

Subter vero et super, cum accusativo casu naturaliter praeponuntur, et ablativo casui tum plerumque junguntur, ut Gemina sub arbore sidunt. Et:
Ferre juvat subter densa testudine casus.

Quanquam multi sint qui non putant praepositiones ambiguas esse, nisi duas, in et sub. Caeterae (0642B)super et subter, cum locum significant, ablativo junguntur figurate. Extra quam formam super praepositio, cum de significat, hoc est mentionem de aliquo fieri tentat, ablativi casus est tantum, ut:
Multa super Priamo rogitans, super Hectore multa

Separatae praepositiones acuuntur conjunctae casibus, aut loquelis, cum suam saepe commutant, et communes fiunt. Praepositiones autem ipsae verba corrumpunt, ut conficio; autipsae corrumpuntur, ut suffero; aut et corrumpunt, corrumpuntur, ut suscipio. Antiqui praepositiones et genitivo casui conjungebant, ut curruum tenus, vel currum. Item post et ante et circum, utrisque casibus adjunctas invenimus. Sed scire nos convenit praepositiones vim suam tunc retinere, cum praeponuntur: suppositas vero et significationem suam et vim nominis et legem propriam non habere. Separatae praepositiones separatis praepositionibus non cohaerent, et adverbia faciunt, si quando illas non sequitur casus. Sunt qui putant accidere praepositioni (0642C)et figuram et ordinem. Figuram, quia sunt praepositiones simplices, ut ab; compositae, ut absque. Ordinem, quia sunt praepositiones praepositivae, ut sine; subjunctivae, ut tenus. Sed haec nos et similia in his numeramus quae inaequalia nominantur.

Interjectio est pars orationis interjecta aliis partibus orationis ad exprimendum animi affectus, aut metuendi, ut hei, aut optantis, ut o, aut dolentis, ut heu, aut laetantis, ut evax. Sed hanc adverbiis Graeci applicant, quod ideo Latini non faciunt, quia hujuscemodi voces non statim subsequitur verbum. Licet autem pro interjectione etiam alias partes orationis singulas pluresve supponere, ut nefas, pronefas. Accentus interjectionum certi esse non possunt, ut vere in aliis vocibus, quas inconditas invenimus.

Libelli de octo partium orationis finis.

(no appa</text>
      <sha1>8t678k4bxrfiolmo1k19m0s49y0absc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Easy Latin Plays.pdf/5</title>
    <ns>104</ns>
    <id>56892</id>
    <revision>
      <id>267537</id>
      <parentid>184949</parentid>
      <timestamp>2026-05-27T03:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToxicPea</username>
        <id>28679</id>
      </contributor>
      <origin>267537</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292" sha1="dhb31j163fbrkrh4yc10gfuiolgd9u1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;JimKillock&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{c|{{xxx-larger|EASY LATIN PLAYS}}}}

{{c|{{smaller|BY}}}} 

{{c|{{larger|M. L. NEWMAN}}}}


[[File:George Bell &amp; Sons logo.svg|center|50px|class=skin-invert-image]]


{{c|LONDON: G. BELL AND SONS, LTD.}}
{{c|{{smaller|YORK HOUSE, PORTUGAL STREET, W.C.}}}}
{{c|1913}}

{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dhb31j163fbrkrh4yc10gfuiolgd9u1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>