Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 1431 269114 268764 2026-06-06T08:54:30Z Saumache 27923 /* Liber XVII */ 269114 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Quintus Ennius |OperaeTitulus= Annales |OperaeWikiPagina= Annalium fragmenta |Annus= Saeculum II a.Ch.n. |SubTitulus= fragmenta |Genera= Carmina epica |Editio= 1874, Oxford; [[:en:Author:John Wordsworth|John Wordsworth]], apud ''Fragments and Specimens of Early Latin'', pp 299-307. |Fons= [https://www.google.com/books/edition/Fragments_and_Specimens_of_Early_Latin/pFwtAQAAMAAJ?gbpv=1&pg=PA299 Google Books]. Numeri ex E. H. Warmington (Loeb Classical Library) [https://archive.org/details/remainsofoldlati01warmuoft/page/3/mode/1up?view=theater editione anni 1935] sunt. }} == Liber I == <poem> ::{{font-size|90%|[Ilia Aeneae filia sororem adloquitur.]}} Excita cum tremulis anus attulit artubus lumen,{{Versus|32}} Talia commemorat lacrimans, exterrita somno: ‘Eurudica prognata pater quam noster amavit, Vires vitaque corpus meum nunc deserit omne.{{Versus|35}} Nam me visus homo pulcher per amoena salicta Et ripas raptare locosque novos: ita sola Postilla germana soror, errare videbar Tardaque vestigare et quaerere te, neque posse Corde capessere: semita nulla pedem stabilibat.{{Versus|40}} Exin compellare pater me voce videtur His verbis: “o gnata, tibi sunt ante ferendae Aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet.” Haec ecfatus pater, germana, repente recessit Nec sese dedit in conspectum corde cupitus,{{Versus|45}} Quamquam multa manus ad caeli caerula templa Tendebam lacrumans et blanda voce vocabam. Vix aegro cum corde meo me somnus reliquit.’{{Versus|48}} ::{{font-size|90%|[Romulo auspicia data.]}} Curantes magna cum cura cumcupientes{{Versus|80}} Regni dant operam simul auspicio augurioque. .&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. [Hinc] Remus auspicio se devovet atque secundam Solus avem servat. at Romulus pulcher in alto Quaerit Aventino, servat genus altivolantum.{{Versus|85}} Certabant urbem Romam Remoramne vocarent. Omnibus cura viris uter esset induperator. Expectant vel uti, consul cum mittere signum Volt, omnes avidi spectant ad carceris oras, Quam mox emittat pictis e faucibus currus:{{Versus|90}} Sic expectabat populus atque ora tenebat Rebus, utri magni victoria sit data regni. Interea sol albus recessit in infera noctis. Exin candida se radiis dedit icta foras lux. Et simul ex alto longe pulcherruma praepes{{Versus|95}} Laeva volavit avis: simul aureus exoritur sol. Cedunt de caelo ter quattor corpora sancta Avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant. Conspicit inde sibi data Romulus esse priora, Auspicio regni stabilita scamna locumque.{{Versus|100}} ::{{font-size|90%|[Romuli nenia.]}} Romulus in caelo cum dis genitalibus aevum{{Versus|114}} Degit.{{Versus|115}} </poem> ==Liber II: Regna Numae Pompilii, Tulli Hostilii, Anci Marcii== <poem> ::{{font-size|90%|[Romulus a populo maeretur.]}} {{gap|15em}}simul inter{{r|117}} sese sic memorant: ‘O Romule Romule die qualem te patriae custodem di genuerunt! O pater o genitor o sanguen dis oriundum!<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|Institutiones grammaticae 6.66]]</ref><ref>[[Divinae institutiones/Liber I#15.30|Divinae institutiones 1.15.30]]</ref>{{r|120}} ‘Tu produxisti nos intra luminis oras.<ref>[[De re publica/Liber Primus#64|de re publica 1.64]]</ref>{{r|121}} <!--Cp. Lactant., Div. Inst., I, 15, 30 : {{wl|Q356433|Priscianus}}, [[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|institutiones<br>grammaticae 6.66]]--> 'Et simul effugit speres ita funditus nostras . . .<ref>Festus, 492, 6 : ' Speres ' antiqui pluraliter dicebant, ut E' lib. II—</ref>{{r|122}} <!--11' it- trib. lib. II Prise, lib. I Colonna sec. vetws exemplar Prise. vocabvla pectora tenet desiderium fortasse Ennio tribuenda. diu cd. m. 1 dia m. 2 dura Steinacker fida Krarup--> ::{{font-size|90%|[Successoris quaestio ad Romulum.]}} Et qui se sperat Romae regnare Quadratae?<ref>Festus, 346, 5</ref>{{r|123}} ::{{font-size|90%|[Regnum Pompilii. Colloquium Numae cum Egeria.]}} Olli respondit suavis sonus Egeriai,<ref>Varro, L.L., VII, 42</ref>{{r|124}} <!--* olli ' valet dictum ' illi ' ab ' olla ' et ' olio.' Cp. Serv., ad Aen., XI, 236.--> ::{{font-size|90%|[Sacra quae Numa instituit.]}} Mensas constituit idemque ancilia;{{r|125}} libaque fictores Argeos et tutulatos.<ref>Varro, L.L., VII, 4</ref>{{r|126}} <!--Liba quod libandi causa fiunt : fictores dicti a fingendis libis, Argei ab Argis . . . tutulati dicti hi qui in sacris in capitibus habere solent ut metam.--> ::{{font-size|90%|[Sed corpus eius avibus devoratur.]}} Vulturus in silvis miserum mandebat homonem.{{r|141}} Heu! Quam crudeli condebat membra sepulchre!<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#15|institutiones grammaticae 6.15]]</ref>{{r|142}} <!--Cp. Charis., ap. O.L., I, 147, 15 K : Serv., ad Aen., VI, 595. Schol. Bamb., ad Stat., Theb., Ill, 508.--> ::{{font-size|90%|[Destructio Albae Longae Tullo duce.]}} At tuba terribili sonitu taratantara dixit.<ref>[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II#313|Servius, In Vergilii Aeneidem commentarii 2.313]]</ref><ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VIII#103|Institutiones grammaticae 8.103]]</ref>{{r|143}} <!--Cp. Serv., ad Aen., IX, 501 : 'At tuba terribilem sonitum.' Servius ad 486: 'At domus interior' : de Albano excidio<br>translatus est locus.--> </poem> == Liber VI == <poem> (''fragmenta quae exstant omnia'') ::{{font-size|90%|[Bellum cum Pyrrho Epiri rege.]}} Quis potis ingentis oras evolvere belli?{{Versus|173}} Tum cum corde suo divum pater atque hominum rex{{Versus|207}} Effatur.{{Versus|208}} ::{{font-size|90%|[Postumius apud Tarentinos.]}} ::::.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. Contra carinantes verba atque obscena profatus.{{Versus|12}} ::{{font-size|90%|[Tarentini Pyrrhum arcessunt.]}} Navus repertus homo Graio patre Graius homo rex,{{Versus|178}} Nomine Burrus uti memorant a stirpe supremo.{{Versus|172}} Intus in occulto mussabant …{{Versus|179}} ::{{font-size|90%|[Oraculum Apollinis Pyrrho datum.]}} Aio te Aeacida Romanos vincere posse.{{Versus|174}} ::::stolidum genus Aeacidarum Bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes.{{Versus|176}} ::{{font-size|90%|[Proletarii armantur.]}} Proletarius publicitus scuteisque feroque{{Versus|526}} Ornatur ferro, muros urbemque forumque Excubiis curant.{{Versus|528}} Balantum pecudes quatit: omnes arma requirunt.{{Versus|180}} ::{{font-size|90%|[Arbores ad rogos faciendos caeduntur.]}} Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt,{{Versus|181}} Percellunt magnas quercus, exciditur ilex, Fraxinus frangitur atque abies consternitur alta.{{Versus|183}} Pinus proceras pervortunt: omne sonabat Arbustum fremitu silvai frondosai.{{Versus|185}} ::{{font-size|90%|[Epigramma Pyrrhi in templo Tarentini Iovis.]}} Qui antehae invicti fuerunt, pater optime Olympi,{{Versus|21}} Hos et ego in pugna vici victusque sum ab isdem.{{Versus|22}} ::{{font-size|90%|[Pyrrhi de captivis reddendis praeclara sententia.]}} Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis:{{Versus|186}} Non cauponantes bellum sed belligerantes, Ferro non auro vitam cernamus utrique.{{Versus|188}} Vosne velit an me regnare, era quidve ferat Fors Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum:{{Versus|190}} Quorum virtutei belli fortuna pepercit, Eorundem libertati me parcere certumust. Dono ducite, doque volentibus cum magnis Dis.{{Versus|193}} ::{{font-size|90%|[Sententia ab Appio dicta.]}} Quo vobis mentes rectae quae stare solebant{{Versus|194}} Antehac, dementes sese flexere viai? Sed quid ego hic animo lamentor?{{Versus|196}} ::{{font-size|90%|[Cineas redit re infecta.]}} Orator sine pace redit regique refert rem.{{Versus|197}} ::{{font-size|90%|[Cineas rem Pyrrho refert.]}} … ast animo superant atque asp''era p''rima{{Versus|198}} Volnera belli despernunt.{{Versus|199}} … decretum est fossari corpora telis.{{Versus|510}} Dum quidem unus homo Romanus toga superescit.{{Versus|486}} ::{{font-size|90%|[Decius nepos apud Asculum se devovet.]}} … divi hoc audite parumper,{{Versus|200}} Ut pro Romano populo prognariter armis Certando prudens animam de corpore mitto.{{Versus|202}} ::{{font-size|90%|[De rebus ad Beneventum gestis.]}} Lumen … scitus agaso{{Versus|203}} Vertitur interea caelum cum ingentibus signis.{{Versus|205}} Ut primum tenebris abiectis indalbabat.{{Versus|206}} ::{{font-size|90%|[Laus M’. Curii.]}} Quem nemo ferro potuit superare nec auro.{{Versus|209}} </poem> == Liber VII == <poem> ::{{font-size|90%|[Gemini Servilii amicus describitur.]}} Haece locutus vocat quocum bene saepe libenter{{Versus|210}} Mensam sermonesque suos rerumque suarum Comiter impartit, magnam cum lassus diei Partem fuisset de summis rebus regundis Consilio iudu foro lato sanctoque senatu: Cui res audacter magnas parvasque iocumque{{Versus|215}} Eloqueretur, et cuncta malaque et bona dictu Evomeret, si qui vellet, tutoque locaret. Quocum multa volup ''ac'' gaudia clamque palamque. Ingenium cui nulla malum sententia suadet Ut faceret facinus, levis, haut malus, doctus, fidelis,{{Versus|220}} Suavis homo, facundus, suo contentus, beatus, Scitus, secunda loquens in tempore, commodus verbum Paucum, multa tenens antiqua sepulta, vestutas Qu''em'' facit et mores veteresque novosque tenentem, Multorum veterum leges divumque hominumque;{{Versus|225}} Prudenter qui dicta loquive tacereve possit: Hunc inter pugnas compellat Servilius sic:—{{Versus|227}} <!--Festus, 340, 24 : ' Quianam ' pro quare ... — — --> quianam dictis nostris sententia flexa est?{{r|228}} <!--Cp. Paul., ex F., 341, 9.--> <!--Festus, 476, 17 : ' Sas.' . . . Eiusdem lib. VII fatendum est earn significari cum ait —--> nec quisquam sophiam sapientia quae perhibetur{{r|229}} in somnis vidit prius quam sam discere coepit.{{r|230}} <!--Cp. Paul., ex F., 477, 4.--> ::{{font-size|90%|[Ennii de Naevio sententia.]}} &emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;scripsere alii rem{{Versus|231}} Versibus quos olim Faunei vatesque canebant; Cum neque Musarum scopulos quisquam superarat{{Versus|233}} Nec dicti studiosus erat,{{Versus|234}} ::::::::::ante hunc Nos ausi reserare …{{Versus|235}} Sulphureas posuit spiramina Naris ad undas.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#31|Institutiones grammaticae 6.31]]</ref>{{r|255}} </poem> ==Liber VIII: Bellum Punicum secundum usque ad Scipionis abitum Africam== <poem> ::{{font-size|90%|[Initium belli.]}} {{gap|8em}}postquam Discordia taetra{{Versus|258}} Belli ferratos postes portasque refregit.<ref>[[Sermones (Horatius)/Liber I/Sermo IV#60|Sermones (Horatius) 1.4.60-61]]</ref>{{Versus|259}} <!--PorphjTio ad loc. Est sensus : Si dissolvas versus vel meos vel Lucilii, non invenies eadem membra quae sunt in Ennianis versibus, qui magno scilicet spiritu et verbis altioribus compositi sunt, velut hi sunt ' Postquam e.q.s. Cp. Verg., Aen., VII, 622 : Belli ferratos rupit Saturnia postes. Serv., ad 622 ; Aero, ad Hor., Lc.--> corpore tartarino prognata paluda virago,{{r|260}} cui par imber et ignis spiritus et gravis terra.{{r|261}}<ref>Probus, ad Verg., EcL, VI, 31</ref> <!--Cp. Varr., L.L., VII, 37; Test., 546, 2.--> {{gap|8em}}<proeliis{{gap|4em}}promulgatis> Pellitur e medio sapientia, vi geritur res,{{Versus|263}} Spernitur orator bonus, horridus miles amatur. Haut doctis dictis certantes sed maledictis{{Versus|265}} Miscent inter sese inimicitiam agitantes. Non ex iure manu consertum sed magis ferro Rem repetunt, regnumque petunt, vadunt solida vi.<ref>[[Noctes Atticae/Liber XX#X.IV|Noctes Atticae 20.10.4]]</ref>{{Versus|268}} {{gap|10em}}Poenos Didone oriundos<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#18|Institutiones grammaticae 6.18]]</ref>{{r|269}} </poem> == Liber IX == <poem> ::{{font-size|90%|[De consulatu Cethegi et Tuditani, v. c. 548.]}} Additur orator Cornelius saviloquenti{{Versus|300}} Ore Cethegus Marcus Tuditano conlega Marci filius{{Versus|302}} … is dictust ollis popularibus olim, Qui tum vivebant homines atque aevum agitabant, Flos delibatus populi suadaeque medulla.{{Versus|305}} ::{{font-size|90%|[Fabii Cunctatoris elogium.]}} Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{Versus|360}} Non enim rumores ponebat ante salutem. Ergo postque magisque viri nunc gloria claret.{{Versus|362}} ::{{font-size|90%|[De Hannibale.]}} … mortalem summum fortuna repente{{Versus|313}} Reddidit, ''e'' summo regno ut famul infimus esset.{{Versus|314}} </poem> == Liber X == <poem> ::{{font-size|90%|[Bellum Macedonicum.]}} Insece Musa manu Romanorum induperator{{Versus|322}} Quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.{{Versus|323}} Egregie cordatus homo catus Aelius Sextus.{{Versus|326}} ::{{font-size|90%|[Charopi Epirotae pastor T. Quinctium adloquitur.]}} Sollicitari te Tite sic noctesque diesque{{Versus|331}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* O Tite si quid ego adiuero curamve levasso,{{Versus|327}} Quae nunc te coquit et versat in pectore fixa, Ecquid erit praemi?{{Versus|329}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* Ille vir haud magna cum re, set plenus fidei.{{Versus|330}} ::{{font-size|90%|[T. Quinctius ante pugnam ad Cynoscephalas.]}} Aspectabat virtutem legionis ''suai'',{{Versus|333}} ''Ex''pectans si mussaret quae denique pausa Pugnandi fieret aut duri ''finis'' laboris.{{Versus|335}} </poem> == Liber XI == <poem> Quae neque Dardaniis campis potuere perire,{{Versus|349}} Nec cum capta capi, nec cum combusta cremari.{{Versus|350}} </poem> ==Liber XII== <poem> Unus homo nobis cunctando restituit rem.{{r|360}} Noenum rumores ponebat ante salutem; ergo postque magisque viri nunc gloria claret.<ref>[[De officiis/Liber I#84|De officiis 1.24.84]]</ref>{{r|362}}<!--Cp. Macrob., S., VI, 1, 23: 'Unus qui nobis cunctando restituit rem (Aen., VI, 846). Ennius in XII : ' Unus ... I rem. Serv., ad Aen., VI, 845; Cic, de Sencct., 4, 10; ad ^ Alt., II, 19, 2; Senec, de Bene/., IV, 27, 2; Seren. Sammon., I de Med., 1092; Sueton., Tib., 21; Liv., XXX, 26, 7; Ov., Fast., II, 240-42 : Polyb., Ill, 105, 8; SO., VI, 613 s.--> Omnes mortales victores, cordibus imis{{r|363}} laetantes, vino curatos, somnus repente in campo passim mollissimus perculit acris.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#17|Prisciani institutiones gramaticae 5.17]], [[Institutiones grammaticae/Liber VI#40|6.40]]</ref>{{r|365}} </poem><!--Gellius, XVII, 21, 43 : Ennium . . . M. Varro . . . scripsit, . . . cum septimum et sexagesimum annum haberet, duodecimum Annalem scripsisse idque ipsum Ennium in eodem libro dicere.--> ==Liber XIV== <poem> Verrunt extemplo placide mare marmore flavo;{{r|372}} caeruleum spumat sale conferta rate pulsum.<ref>[[Noctes Atticae/Liber II#XXVI.21|Noctes Atticae 2.26.21]]</ref>{{r|373}} Caeruleum spumat sale conferta rate pulsum{{r|372}} per mare<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#45|Institutiones grammaticae 5.45]]</ref>{{r|373}} Litora lata sonunt{{r|377}} ‘Nunc est ille dies quom gloria maxima sese{{r|378}} nobis ostendat, si vivimus sive morimur.’<ref>[[Institutiones grammaticae]]</ref>{{r|379}} Macrobius, S., VI, 4, 6 : ' Tum ferreus hastis | horret ager ' {Am., XI, 601). 'Horret' mire se habet, sed et Enniua in quarto decimo — Horrescit telis exercitus asper utrimque.{{r|380}} . . . sed et ante omnes Homerus (//., XIII, 3.39) : (<f>pi^ev Cp. Verg., Ae7i., VII, 526, XII, 663. Priscianus, ap. G.L., II, 518, 13 K : Vetustissimi tamen tam producebant quam corripiebant supradicti verbi, id est tutudi, paenultimam . . . — Infit, 'O cives, quae me fortuna fero sic{{r|381}} contudit indignum bello, confecit acerbo,{{r|382}} Festus, 236, 5 : ' Ob ' . . . pro ' ad ' . . . — Omnes occisi, obcensique in nocte serena.{{r|383}} </poem> ==Liber XV== <poem> ::{{font-size|90%|[Obsidium ad Ambraciam duce Fulvio Nobiliore.]}} Malos diffindunt, fiunt tabulata falaeque<ref>Nonius, 114, 5</ref>{{r|384}} Occumbunt multi letum ferroque lapique<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|Institutiones grammaticae 6.66]]</ref>{{r|385}} aut intra muros aut extra praecipe casu.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#95|Institutiones grammaticae 6.95]]</ref>{{r|386}} Arcus aspiciunt, mortalibus quae perhibentur<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#74|Institutiones grammaticae 6.74]]</ref>{{r|387}} <!--Macrobius, S., VI, 2, 30 : Sunt alii loci plurimorum versuum quos Maro in opus suum cum paucorum immutatione verborum a veteribus transtulit . . . de Pandaro et Bitia aperientibus portas locus {Aen., IX, 672 if.) acceptus est ex libro quiuto decimo Ennii qui induxit Histros duos in obsidione crupisse porta ot stragem de obsidente hoste fecisse. Cf. Virg., Aen., IX, 672-687 ; //., XII, 127 ff.--> Sicut fortis equus spatio qui saepe supremo{{r|388}} vicit Olympia, nunc senio confectus quiescit,<ref>[[Cato maior de senectute#14|Cato maior de senectute 5.14]]</ref>{{r|389}} <!--Equi fortis et victoris senectuti comparat suam. Cp. 'oAu/aTTia viKdv (Thuc., I, 126; al.).--> </poem> ==Liber XVI== <poem> Quippe vetusta virum non est satis bella moveri?{{r|390}} post aetate pigret subferre laborem.{{r|391}} Aestatem autumnus sequitur, post acer hiems it.{{r|395}} </poem> == Liber XVII == <poem> <!--Festus, 510, 28: 'Specus' feminino genere ... Ennius—-->Tum cava sub monte late specus intus patebat.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#75|institutiones gramaticae VI, 75]]</ref>{{r|427}} ... dux ipse vias<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#6|institutiones gramaticae VI, 6]]</ref>{{r|428}} <!--[Res gestae {{Minor|A.V.C.}} 572, 573.-->Concurrunt vel uti venti cum spiritus austri{{Versus|430}} Imbricitor aquiloque suo cum flamine contra Indu mari magno fluctus extollere certant.{{Versus|432}} <!--Macrobius, S., VI, 1, 21. [[Aeneis/Liber XI#745|Aeneis 11.745]]. Ennius in XVII—-->Tollitur in caelum clamor exortus utrimque.{{r|433}} <!--Servius (auctus), ad Georg., IV, 188-->‘Noenu decet mussare bonos qui facta labore{{r|434}} nixi militiae perperere.{{r|435}} <!--Nonius, 134, 19-->{{gap|12em}}neque corpora firma{{r|436}} longiscunt quicquam. <!--::{{font-size|90%|idem—}}-->quom soles eadem facient longiscere longe.{{r|438}} </poem> == Liber XVIII == <poem> ::{{font-size|90%|[Pugna C. Aelii tribuni; cf. Liv. xli. 4.]}} Undique conveniunt vel ut imber tela tribuno:{{Versus|409}} Configunt parmam, tinnit astilibus umbo Aerato sonitu galeae: sed nec pote quisquam Undique nitendo corpus discerpere ferro.{{Versus|412}} Semper ''o''bundantes hastas frangitque quatitque: Totum sudor habet corpus multumque laborat, Nec respirandi fit copia: praepete ferro Histri tela manu iacientes sollicitabant.{{Versus|416}} ::{{font-size|90%|[De se ipso.]}} Nos sumus Romani qui fuimus ante Rudini.{{Versus|10}} Sicut fortis equus, spatio qui saepe supremo{{Versus|388}} Vicit Olimpia, nunc senio confectus quiescit.{{Versus|389}} </poem> ==Incertae Sedis Fragmenta.== <poem> Moribus antiquis res stat Romana virisque.{{Versus|467}} Septingenti sunt paulo plus aut minus anni Augusto augurio postquam inclita condita Roma est.{{Versus|469}} Et tum sic ut equus, qui de praesepibus fartus{{Versus|517}} Vincla suis magnis animis abrupit, et inde Fert sese campi per caerula laetaque prata{{Versus|519}} Celso pectore, saepe iubam quassat simul altam, Spiritus ex anima calida spumas agit albas.{{Versus|521}} Interea fugit albus iubar Hyperionis cursum<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#44|Institutiones grammaticae 5.44]]</ref>{{r|559}} Perque fabam repunt et mollia crura reponunt.{{Versus|563}} </poem> br7wase3hw6glnw1fy64eilki978n2z 0 4177 269050 86381 2026-06-05T14:32:54Z Saumache 27923 269050 wikitext text/x-wiki {{TextQuality|100%}}{{titulus2 |Scriptor= Quintus Horatius Flaccus |OperaeTitulus= Carmina |OperaeWikiPagina= Carmina (Horatius) |Annus= 23 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber I <br /> Carmen XXV }} <div class=text> {{Liber |Ante= I, XXIV |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen XXIV |Post= I, XXVI |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen XXVI }} <poem> '''P'''arcius iunctas quatiunt fenestras{{r|1|}} Iactibus crebris iuvenes protervi, Nec tibi somnos adimunt, amatque Ianua limen, Quae prius multum facilis movebat{{r|5}} Cardines. Audis minus et minus iam: ‘Me tuo longas pereunte noctes, Lydia, dormis?’ Invicem moechos anus arrogantis Flebis in solo levis angiportu,{{r|10}} Thracio bacchante magis sub inter- lunia vento, Cum tibi flagrans amor et libido, Quae solet matres furiare equorum, Saeviet circa iecur ulcerosum,{{r|15}} Non sine questu, Laeta quod pubes hedera virenti Gaudeat pulla magis atque myrto, Aridas frondes hiemis sodali Dedicet Hebro.{{r|20}} </poem> {{Liber |Ante= I, XXIV |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen XXIV |Post= I, XXVI |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen XXVI }} </div> {{finis}} [[Categoria:Sapphici]] [[fr:Ode I.25 - À Lydie]] [[it:Le odi di Orazio/Libro primo/XXV]] 6y6kx0bq04sojivtglunpxxh0hwu47d 0 6371 269091 86668 2026-06-06T07:05:46Z Saumache 27923 /* 14 */ 269091 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. 1 . . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. 2 Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. 3 Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, 4 varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." 5 Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. 6 "Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. 1 Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. 2 Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. 3 Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. 4 Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. 5 Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. 1 Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, 2 quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. 3 Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. 4 Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. 5 Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. 6 At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. 7 Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. 1 Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. 2 Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. 3 Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." 4 "Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. 5 Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. 1 In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. 2 Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; 3 inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. 4 Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" 5 Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." 6 Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: 7 rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. 1 Militares coronae multae, variae sunt. 2 Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; 3 est ea quoque corona, 4 quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. 5 "Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. 6 Id vulgo dicitur "aurum coronarium". 7 Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. 8 "Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. 9 Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. 10 Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. 11 "Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. 12 Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" 13 Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. 14 Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. 15 Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. 16 "Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. 17 "Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. 18 "Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. 19 Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. 20 "Ovalis" corona murtea est; 21 ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. 22 Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. 23 Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. 24 Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. 25 De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" 26 Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. 27 Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. 1 Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. 2 Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. 1 Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. 2 "Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" 3 Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. 4 Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. 5 Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. 6 Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". 7 Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. 8 Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; 9 utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. 10 Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. 11 Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. 1 Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. 2 Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. 3 Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. 4 Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. 5 Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. 6 Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. 1 Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. 2 Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. 3 Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. 4 Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. 5 Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. 6 Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. 7 Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: 8 petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. 9 Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. 10 Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." 11 Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. 12 Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. 13 Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. 14 Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." 15 Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. 16 Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} m3jlfi1lxl1wd21njdy7zi2lbq02uty 269092 269091 2026-06-06T07:06:50Z Saumache 27923 /* 1 */ 269092 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. 1 Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. 2 Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. 3 Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. 4 Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. 5 Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. 1 Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, 2 quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. 3 Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. 4 Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. 5 Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. 6 At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. 7 Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. 1 Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. 2 Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. 3 Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." 4 "Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. 5 Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. 1 In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. 2 Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; 3 inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. 4 Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" 5 Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." 6 Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: 7 rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. 1 Militares coronae multae, variae sunt. 2 Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; 3 est ea quoque corona, 4 quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. 5 "Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. 6 Id vulgo dicitur "aurum coronarium". 7 Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. 8 "Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. 9 Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. 10 Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. 11 "Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. 12 Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" 13 Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. 14 Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. 15 Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. 16 "Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. 17 "Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. 18 "Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. 19 Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. 20 "Ovalis" corona murtea est; 21 ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. 22 Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. 23 Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. 24 Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. 25 De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" 26 Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. 27 Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. 1 Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. 2 Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. 1 Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. 2 "Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" 3 Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. 4 Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. 5 Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. 6 Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". 7 Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. 8 Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; 9 utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. 10 Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. 11 Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. 1 Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. 2 Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. 3 Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. 4 Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. 5 Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. 6 Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. 1 Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. 2 Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. 3 Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. 4 Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. 5 Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. 6 Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. 7 Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: 8 petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. 9 Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. 10 Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." 11 Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. 12 Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. 13 Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. 14 Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." 15 Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. 16 Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} j8ggnyb5e95fo441jj1kgfhx3yrw91c 269093 269092 2026-06-06T07:09:07Z Saumache 27923 /* 2 */ 269093 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. 1 Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, 2 quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. 3 Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. 4 Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. 5 Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. 6 At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. 7 Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. 1 Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. 2 Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. 3 Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." 4 "Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. 5 Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. 1 In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. 2 Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; 3 inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. 4 Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" 5 Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." 6 Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: 7 rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. 1 Militares coronae multae, variae sunt. 2 Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; 3 est ea quoque corona, 4 quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. 5 "Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. 6 Id vulgo dicitur "aurum coronarium". 7 Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. 8 "Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. 9 Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. 10 Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. 11 "Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. 12 Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" 13 Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. 14 Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. 15 Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. 16 "Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. 17 "Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. 18 "Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. 19 Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. 20 "Ovalis" corona murtea est; 21 ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. 22 Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. 23 Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. 24 Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. 25 De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" 26 Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. 27 Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. 1 Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. 2 Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. 1 Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. 2 "Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" 3 Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. 4 Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. 5 Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. 6 Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". 7 Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. 8 Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; 9 utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. 10 Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. 11 Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. 1 Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. 2 Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. 3 Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. 4 Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. 5 Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. 6 Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. 1 Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. 2 Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. 3 Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. 4 Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. 5 Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. 6 Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. 7 Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: 8 petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. 9 Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. 10 Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." 11 Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. 12 Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. 13 Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. 14 Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." 15 Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. 16 Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} 0o5vtv6any5cb1qo4z3r1tvufo0n7n9 269094 269093 2026-06-06T07:10:17Z Saumache 27923 /* 3 */ 269094 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. 1 Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. 2 Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. 3 Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." 4 "Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. 5 Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. 1 In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. 2 Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; 3 inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. 4 Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" 5 Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." 6 Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: 7 rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. 1 Militares coronae multae, variae sunt. 2 Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; 3 est ea quoque corona, 4 quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. 5 "Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. 6 Id vulgo dicitur "aurum coronarium". 7 Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. 8 "Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. 9 Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. 10 Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. 11 "Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. 12 Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" 13 Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. 14 Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. 15 Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. 16 "Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. 17 "Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. 18 "Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. 19 Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. 20 "Ovalis" corona murtea est; 21 ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. 22 Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. 23 Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. 24 Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. 25 De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" 26 Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. 27 Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. 1 Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. 2 Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. 1 Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. 2 "Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" 3 Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. 4 Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. 5 Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. 6 Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". 7 Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. 8 Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; 9 utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. 10 Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. 11 Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. 1 Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. 2 Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. 3 Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. 4 Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. 5 Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. 6 Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. 1 Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. 2 Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. 3 Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. 4 Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. 5 Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. 6 Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. 7 Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: 8 petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. 9 Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. 10 Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." 11 Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. 12 Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. 13 Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. 14 Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." 15 Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. 16 Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} ceg9vvbq8qi0pjfpr9wif0f1se5myoa 269095 269094 2026-06-06T07:10:48Z Saumache 27923 /* 4 */ 269095 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. 1 In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. 2 Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; 3 inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. 4 Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" 5 Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." 6 Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: 7 rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. 1 Militares coronae multae, variae sunt. 2 Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; 3 est ea quoque corona, 4 quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. 5 "Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. 6 Id vulgo dicitur "aurum coronarium". 7 Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. 8 "Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. 9 Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. 10 Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. 11 "Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. 12 Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" 13 Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. 14 Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. 15 Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. 16 "Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. 17 "Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. 18 "Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. 19 Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. 20 "Ovalis" corona murtea est; 21 ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. 22 Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. 23 Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. 24 Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. 25 De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" 26 Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. 27 Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. 1 Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. 2 Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. 1 Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. 2 "Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" 3 Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. 4 Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. 5 Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. 6 Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". 7 Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. 8 Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; 9 utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. 10 Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. 11 Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. 1 Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. 2 Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. 3 Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. 4 Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. 5 Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. 6 Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. 1 Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. 2 Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. 3 Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. 4 Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. 5 Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. 6 Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. 7 Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: 8 petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. 9 Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. 10 Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." 11 Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. 12 Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. 13 Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. 14 Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." 15 Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. 16 Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} kl3oum5vgde258zthd7p9ovkag2ef38 269096 269095 2026-06-06T07:11:14Z Saumache 27923 /* 5 */ 269096 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. 1 Militares coronae multae, variae sunt. 2 Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; 3 est ea quoque corona, 4 quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. 5 "Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. 6 Id vulgo dicitur "aurum coronarium". 7 Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. 8 "Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. 9 Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. 10 Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. 11 "Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. 12 Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" 13 Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. 14 Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. 15 Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. 16 "Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. 17 "Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. 18 "Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. 19 Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. 20 "Ovalis" corona murtea est; 21 ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. 22 Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. 23 Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. 24 Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. 25 De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" 26 Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. 27 Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. 1 Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. 2 Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. 1 Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. 2 "Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" 3 Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. 4 Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. 5 Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. 6 Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". 7 Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. 8 Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; 9 utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. 10 Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. 11 Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. 1 Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. 2 Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. 3 Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. 4 Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. 5 Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. 6 Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. 1 Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. 2 Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. 3 Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. 4 Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. 5 Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. 6 Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. 7 Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: 8 petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. 9 Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. 10 Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." 11 Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. 12 Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. 13 Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. 14 Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." 15 Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. 16 Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} kaxwayfnjkhoec1hyueomv9dhlzg502 269097 269096 2026-06-06T07:12:00Z Saumache 27923 /* 6 */ 269097 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}} Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}} Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}} est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}} quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}} "Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}} Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}} Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}} "Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}} Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}} Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}} "Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}} Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}} Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}} Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}} Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}} "Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}} "Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}} "Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}} Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}} "Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}} ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}} Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}} Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}} Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}} De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}} Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}} Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. 1 Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. 2 Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. 1 Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. 2 "Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" 3 Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. 4 Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. 5 Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. 6 Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". 7 Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. 8 Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; 9 utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. 10 Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. 11 Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. 1 Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. 2 Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. 3 Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. 4 Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. 5 Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. 6 Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. 1 Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. 2 Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. 3 Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. 4 Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. 5 Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. 6 Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. 7 Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: 8 petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. 9 Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. 10 Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." 11 Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. 12 Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. 13 Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. 14 Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." 15 Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. 16 Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} 8gf2bo7ayt5g5ln0waljj2mgh2te2un 269098 269097 2026-06-06T07:12:44Z Saumache 27923 /* 7 */ 269098 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}} Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}} Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}} est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}} quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}} "Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}} Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}} Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}} "Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}} Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}} Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}} "Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}} Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}} Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}} Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}} Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}} "Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}} "Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}} "Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}} Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}} "Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}} ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}} Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}} Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}} Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}} De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}} Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}} Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. 1 Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. 2 "Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" 3 Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. 4 Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. 5 Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. 6 Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". 7 Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. 8 Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; 9 utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. 10 Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. 11 Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. 1 Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. 2 Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. 3 Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. 4 Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. 5 Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. 6 Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. 1 Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. 2 Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. 3 Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. 4 Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. 5 Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. 6 Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. 7 Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: 8 petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. 9 Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. 10 Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." 11 Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. 12 Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. 13 Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. 14 Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." 15 Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. 16 Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} kyzrlqw6mti17ucaak4rk5vp19wc7yv 269099 269098 2026-06-06T07:13:13Z Saumache 27923 /* 6 */ 269099 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. 1 Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. 2 "Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" 3 Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. 4 Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. 5 Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. 6 Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". 7 Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. 8 Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; 9 utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. 10 Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. 11 Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. 1 Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. 2 Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. 3 Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. 4 Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. 5 Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. 6 Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. 1 Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. 2 Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. 3 Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. 4 Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. 5 Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. 6 Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. 7 Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: 8 petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. 9 Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. 10 Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." 11 Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. 12 Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. 13 Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. 14 Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." 15 Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. 16 Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} 295gakoeb7fmtwbi72447wctgwfiy2y 269100 269099 2026-06-06T07:14:57Z Saumache 27923 /* 8 */ 269100 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. 1 Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. 2 Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. 3 Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. 4 Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. 5 Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. 6 Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. 1 Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. 2 Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. 3 Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. 4 Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. 5 Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. 6 Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. 7 Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: 8 petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. 9 Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. 10 Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." 11 Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. 12 Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. 13 Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. 14 Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." 15 Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. 16 Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} t4tfvypi7nvrqbjbe2b9jplk9ndisvu 269101 269100 2026-06-06T07:15:27Z Saumache 27923 /* 9 */ 269101 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. 1 Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. 2 Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. 3 Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. 4 Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. 5 Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. 6 Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. 7 Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: 8 petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. 9 Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. 10 Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." 11 Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. 12 Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. 13 Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. 14 Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." 15 Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. 16 Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} 6qboozqjpxgskpgyn8yfzcysgscvfm6 269102 269101 2026-06-06T07:16:06Z Saumache 27923 /* 10 */ 269102 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. 1 Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. 2 Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. 3 Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. 4 Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. 5 Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. 6 Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. 7 Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. 8 Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. 9 Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. 10 "Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. 11 Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; 12 qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." 13 Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". 14 Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} c1sjg1n2gxk4fimnc82aape5yvrb1tg 269103 269102 2026-06-06T07:44:19Z Saumache 27923 /* 11 */ 269103 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. 1 In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; 2 est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. 3 Eorum nominum rationem esse hanc comperi: 4 "Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. 5 Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. 6 Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. 7 "Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. 8 Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. 9 "Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. 10 Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. 11 Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. 12 Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. 13 Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. 14 In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} 5ur2asw1u62aymvn4qrq304ktdcygwl 269104 269103 2026-06-06T07:44:50Z Saumache 27923 /* 12 */ 269104 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. 1 Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. 2 Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. 3 Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. 4 M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." 5 Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." 6 Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} 4sozush44237h61sv1evgksqxe28i1b 269105 269104 2026-06-06T07:45:23Z Saumache 27923 /* 13 */ 269105 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. 1 Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. 2 Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. 3 Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. 4 Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. 5 Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. 6 Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; 7 Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". 8 Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. 9 Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} efgk4tfwiomo8h3af8h636vcakr5utz 269106 269105 2026-06-06T07:46:04Z Saumache 27923 /* 15 */ 269106 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. 1 De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. 2 Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. 3 Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. 4 Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. 5 Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} jlbj9a5t1jeh6siaqghqm4xcb5vlb3u 269107 269106 2026-06-06T07:46:44Z Saumache 27923 /* 16 */ 269107 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. {{pn|16.1|1}}De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. {{pn|16.2|2}}Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. {{pn|16.3|3}}Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. {{pn|16.4|4}}Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. {{pn|16.5|5}}Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. 1 Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. 2 "Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." 3 Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. 4 Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. 5 Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} 3x58osiewvz4ktmijmbp7q3srbzihmx 269108 269107 2026-06-06T07:48:36Z Saumache 27923 /* 17 */ 269108 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. {{pn|16.1|1}}De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. {{pn|16.2|2}}Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. {{pn|16.3|3}}Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. {{pn|16.4|4}}Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. {{pn|16.5|5}}Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. {{pn|17.1|1}}Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. {{pn|17.2|2}}"Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." {{pn|17.3|3}}Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. {{pn|17.4|4}}Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. {{pn|17.5|5}}Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. 1 "Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; 2 eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. 3 Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, 4 quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: 5 sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. 6 Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. 7 Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. 8 "Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." 9 Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} i5kgewppc82917b6h3pk28x6ukre0rb 269109 269108 2026-06-06T08:15:57Z Saumache 27923 /* 18 */ 269109 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. {{pn|16.1|1}}De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. {{pn|16.2|2}}Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. {{pn|16.3|3}}Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. {{pn|16.4|4}}Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. {{pn|16.5|5}}Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. {{pn|17.1|1}}Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. {{pn|17.2|2}}"Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." {{pn|17.3|3}}Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. {{pn|17.4|4}}Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. {{pn|17.5|5}}Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. {{pn|18.1|1}}"Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; {{pn|18.2|2}}eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. {{pn|18.3|3}}Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, {{pn|18.4|4}}quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: {{pn|18.5|5}}sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. {{pn|18.6|6}}Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. {{pn|18.7|7}}Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. {{pn|18.8|8}}"Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." {{pn|18.9|9}}Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. 1 Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. 2 Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". 3 Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; 4 adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. 5 Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; 6 nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. 7 Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. 8 "Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. 9 Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." 10 Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. 11 Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. 12 Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. 13 "Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." 14 Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. 15 Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. 16 Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} nw965kr5ml4kw9tib585juoz6z7pt9w 269110 269109 2026-06-06T08:16:25Z Saumache 27923 /* 19 */ 269110 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. {{pn|16.1|1}}De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. {{pn|16.2|2}}Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. {{pn|16.3|3}}Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. {{pn|16.4|4}}Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. {{pn|16.5|5}}Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. {{pn|17.1|1}}Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. {{pn|17.2|2}}"Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." {{pn|17.3|3}}Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. {{pn|17.4|4}}Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. {{pn|17.5|5}}Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. {{pn|18.1|1}}"Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; {{pn|18.2|2}}eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. {{pn|18.3|3}}Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, {{pn|18.4|4}}quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: {{pn|18.5|5}}sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. {{pn|18.6|6}}Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. {{pn|18.7|7}}Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. {{pn|18.8|8}}"Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." {{pn|18.9|9}}Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. {{pn|19.1|1}}Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. {{pn|19.2|2}}Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". {{pn|19.3|3}}Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; {{pn|19.4|4}}adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. {{pn|19.5|5}}Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; {{pn|19.6|6}}nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. {{pn|19.7|7}}Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. {{pn|19.8|8}}"Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. {{pn|19.9|9}}Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." {{pn|19.10|10}}Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. {{pn|19.11|11}}Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. {{pn|19.12|12}}Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. {{pn|19.13|13}}"Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." {{pn|19.14|14}}Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. {{pn|19.15|15}}Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. {{pn|19.16|16}}Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. 1 "Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. 2 Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." 3 Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. 4 Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; 5 nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. 6 Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. 7 Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} 692pjdtg4ml7d2prkjzly3n657jeyvf 269111 269110 2026-06-06T08:16:57Z Saumache 27923 /* 20 */ 269111 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. {{pn|16.1|1}}De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. {{pn|16.2|2}}Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. {{pn|16.3|3}}Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. {{pn|16.4|4}}Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. {{pn|16.5|5}}Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. {{pn|17.1|1}}Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. {{pn|17.2|2}}"Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." {{pn|17.3|3}}Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. {{pn|17.4|4}}Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. {{pn|17.5|5}}Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. {{pn|18.1|1}}"Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; {{pn|18.2|2}}eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. {{pn|18.3|3}}Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, {{pn|18.4|4}}quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: {{pn|18.5|5}}sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. {{pn|18.6|6}}Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. {{pn|18.7|7}}Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. {{pn|18.8|8}}"Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." {{pn|18.9|9}}Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. {{pn|19.1|1}}Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. {{pn|19.2|2}}Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". {{pn|19.3|3}}Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; {{pn|19.4|4}}adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. {{pn|19.5|5}}Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; {{pn|19.6|6}}nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. {{pn|19.7|7}}Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. {{pn|19.8|8}}"Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. {{pn|19.9|9}}Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." {{pn|19.10|10}}Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. {{pn|19.11|11}}Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. {{pn|19.12|12}}Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. {{pn|19.13|13}}"Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." {{pn|19.14|14}}Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. {{pn|19.15|15}}Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. {{pn|19.16|16}}Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. {{pn|20.1|1}}"Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. {{pn|20.2|2}}Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." {{pn|20.3|3}}Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. {{pn|20.4|4}}Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; {{pn|20.5|5}}nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. {{pn|20.6|6}}Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. {{pn|20.7|7}}Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. 1 "Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. 2 Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. 3 Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. 4 Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. 5 Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." 6 Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." 7 Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. 8 Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." 9 Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. 10 Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. 11 In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. 12 Ad Capitonem igitur te dimittimus. 13 Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." 14 Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. 15 Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". 16 Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. 17 Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} 1107jkr2fb38ybvgvt4bxyq3z8o00uw 269112 269111 2026-06-06T08:17:20Z Saumache 27923 /* 21 */ 269112 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. {{pn|16.1|1}}De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. {{pn|16.2|2}}Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. {{pn|16.3|3}}Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. {{pn|16.4|4}}Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. {{pn|16.5|5}}Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. {{pn|17.1|1}}Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. {{pn|17.2|2}}"Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." {{pn|17.3|3}}Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. {{pn|17.4|4}}Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. {{pn|17.5|5}}Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. {{pn|18.1|1}}"Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; {{pn|18.2|2}}eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. {{pn|18.3|3}}Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, {{pn|18.4|4}}quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: {{pn|18.5|5}}sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. {{pn|18.6|6}}Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. {{pn|18.7|7}}Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. {{pn|18.8|8}}"Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." {{pn|18.9|9}}Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. {{pn|19.1|1}}Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. {{pn|19.2|2}}Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". {{pn|19.3|3}}Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; {{pn|19.4|4}}adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. {{pn|19.5|5}}Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; {{pn|19.6|6}}nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. {{pn|19.7|7}}Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. {{pn|19.8|8}}"Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. {{pn|19.9|9}}Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." {{pn|19.10|10}}Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. {{pn|19.11|11}}Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. {{pn|19.12|12}}Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. {{pn|19.13|13}}"Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." {{pn|19.14|14}}Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. {{pn|19.15|15}}Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. {{pn|19.16|16}}Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. {{pn|20.1|1}}"Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. {{pn|20.2|2}}Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." {{pn|20.3|3}}Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. {{pn|20.4|4}}Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; {{pn|20.5|5}}nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. {{pn|20.6|6}}Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. {{pn|20.7|7}}Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. {{pn|21.1|1}}"Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. {{pn|21.2|2}}Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. {{pn|21.3|3}}Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. {{pn|21.4|4}}Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. {{pn|21.5|5}}Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." {{pn|21.6|6}}Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." {{pn|21.7|7}}Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. {{pn|21.8|8}}Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." {{pn|21.9|9}}Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. {{pn|21.10|10}}Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. {{pn|21.11|11}}In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. {{pn|21.12|12}}Ad Capitonem igitur te dimittimus. {{pn|21.13|13}}Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." {{pn|21.14|14}}Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. {{pn|21.15|15}}Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". {{pn|21.16|16}}Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. {{pn|21.17|17}}Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{finis}} cb3d9hdvnify3f99wp9txjp2w4hflnr 269113 269112 2026-06-06T08:17:41Z Saumache 27923 269113 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== Quod Musonius philosophus reprehendit inprobavitque laudari philosophum disserentem a vociferantibus et in laudando gestientibus. {{pn|1.1|1}}. . . Musonium philosophum solitum accepimus. "Cum philosophus" inquit "hortatur, monet, suadet, obiurgat aliudve quid disciplinarum disserit, tum, qui audiunt, si de summo et soluto pectore obvias vulgatasque laudes effutiunt, si clamitant etiam, si gestiunt, si vocum eius festivitatibus, si modulis verborum, si quibusdam quasi fritamentis orationis moventur, exagitantur et gestiunt, tum scias et qui dicit et qui audiunt frustra esse neque illi philosophum loqui, sed tibicinem canere. {{pn|1.2|2}}Animus" inquit "audientis philosophum, dum, quae dicuntur, utilia ac salubria sunt et errorum atque vitiorum medicinas ferunt, laxamentum atque otium prolixe profuseque laudandi non habet. {{pn|1.3|3}}Quisquis ille est, qui audit, nisi ille est plane deperditus, inter ipsam philosophi orationem et perhorrescat necesse est et pudeat tacitus et paeniteat et gaudeat et admiretur, {{pn|1.4|4}}varios adeo vultus disparilesque sensus gerat, proinde ut eum conscientiamque eius adfecerit utrarumque animi partium aut sincerarum aut aegrarum philosophi pertractatio." {{pn|1.5|5}}Praeterea dicebat magnam laudem non abesse ab admiratione, admirationem autem, quae maxima est, non verba parere, sed silentium. {{pn|1.6|6}}"Idcirco" inquit "poetarum sapientissimus auditores illos Vlixi labores suos inlustrissime narrantis, ubi loquendi finis factus, non exsultare nec strepere nec vociferari facit, sed consiluisse universos dicit quasi attonitos et obstupidos delenimentis aurium ad origines usque vocis permanantibus: hos phato; toi d'ara pantes aken egenonto siopei, kelethmoi d'eschonto kata megara skioenta. ===2=== Super equo Alexandri regis, qui Bucephalas appellatus est. {{pn|2.1|1}}Equus Alexandri regis et capite et nomine "Bucephalas" fuit. {{pn|2.2|2}}Emptum Chares scripsit talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa est sestertia trecenta duodecim. {{pn|2.3|3}}Super hoc equo dignum memoria visum, quod, ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam inscendi sese ab alio nisi ab rege passus sit. {{pn|2.4|4}}Id etiam de isto equo memoratum est, quod, cum insidens in eo Alexander bello Indico et facinora faciens fortia in hostium cuneum non satis sibi providens inmisisset coniectisque undique in Alexandrum telis vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus esset, moribundus tamen ac prope iam exsanguis e mediis hostibus regem vivacissimo cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et domini iam superstitis securus quasi cum sensus humani solacio animam exspiravit. {{pn|2.5|5}}Tum rex Alexander parta eius belli victoria oppidum in isdem locis condidit idque ob equi honores "Bucephalon" appellavit. ===3=== Quae causa quodque initium fuisse dicatur Protagorae ad philosophiae litteras adeundi. {{pn|3.1|1}}Protagoram, virum in studiis doctrinarum egregium, cuius nomen Plato libro suo illi incluto inscripsit, adulescentem aiunt victus quaerendi gratia in mercedem missum vecturasque onerum corpore suo factitavisse, {{pn|3.2|2}}quod genus Graeci achthophorous vocant, Latine "baiulos" appellamus. {{pn|3.3|3}}Is de proximo rure Abdera in oppidum, cuius popularis fuit, caudices ligni plurimos funiculo brevi circumdatos portabat. {{pn|3.4|4}}Tum forte Democritus, civitatis eiusdem civis, homo ante alios virtutis et philosophiae gratia venerandus, cum egrederetur extra urbem, videt eum cum illo genere oneris tam impedito ac tam incohibili facile atque expedite incedentem et prope accedit et iuncturam posituramque ligni scite periteque factam considerat petitque, ut paululum adquiescat. {{pn|3.5|5}}Quod ubi Protagoras, ut erat petitum, fecit atque itidem Democritus acervum illum et quasi orbem caudicum brevi vinculo comprehensum ratione quadam quasi geometrica librari continerique animadvertit, interrogavit, quis id lignum ita composuisset, et, cum ille a se compositum dixisset, desideravit, uti solveret ac denuo in modum eundem collocaret. {{pn|3.6|6}}At postquam ille solvit ac similiter composuit, tum Democritus animi aciem sollertiamque hominis non docti demiratus: "mi adulescens," inquit "cum ingenium bene faciendi habeas, sunt maiora melioraque, quae facere mecum possis", abduxitque eum statim secumque habuit et sumptum ministravit et philosophias docuit et esse eum fecit, quantus postea fuit. {{pn|3.7|7}}Is tamen Protagoras insincerus quidem philosophus, sed acerrimus sophistarum fuit; pecuniam quippe ingentem cuma discipulis acciperet annuam, pollicebatur se id docere, quanam verborum industria causa infirmior fieret fortior, quam rem Graece ita dicebat: ton hetto logon kreitto poiein. ===4=== De verbo "duovicesimo", quod volgo incognitum, set a viris doctis multifariam in libris scriptum est. {{pn|4.1|1}}Apud Sigillaria forte in libraria ego et Iulius Paulus poeta, vir memoria nostra doctissimus, consideramus; atque ibi expositi erant Fabii annales, bonae atque sincerae vetustatis libri, quos venditor sine mendis esse contendebat. {{pn|4.2|2}}Grammaticus autem quispiam de nobilioribus ab emptore ad spectandos libros adhibitus repperisse unum in libro mendum dicebat; sed contra librarius in quodvis pignus vocabat, si in una uspiam littera delictum esset. {{pn|4.3|3}}Ostendebat grammaticus ita scriptum in libro quarto: "Quapropter tum primum ex plebe alter consul factus est duovicesimo anno, postquam Romam Galli ceperunt." {{pn|4.4|4}}"Non" inquit ""duovicesimo", sed "duoetuicesimo" scribi oportuit. {{pn|4.5|5}}Quid enim est "duovicesimo?"" ... hic ita scripsit: "Mortuus est anno duovicesimo; rex fuit annos XXI ..." ===5=== Cuiusmodi ioco incavillatus sit Antiochum regem Poenus Hannibal. {{pn|5.1|1}}In libris veterum memoriarum scriptum est Hannibalem Carthaginiensem apud regem Antiochum facetissime cavillatum esse. {{pn|5.2|2}}Ea cavillatio huiuscemodi fuit: Ostendebat ei Antiochus in campo copias ingentis, quas bellum populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem; {{pn|5.3|3}}inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem. {{pn|5.4|4}}Atque ibi rex contemplatione tanti ac tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et "putasne" inquit "conferri posse ac satis esse Romanis haec omnia?" {{pn|5.5|5}}Tum Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: "Satis, plane satis esse credo Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {{pn|5.6|6}}Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest: {{pn|5.7|7}}rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat, respondit Hannibal de praeda. ===6=== De coronis militaribus; quae sit earum triumphalis, quae obsidionalis, quae civica, quae muralis, quae castrensis, quae navalis, quae ovalis, quae oleaginea. {{pn|6.1|1}}Militares coronae multae, variae sunt. {{pn|6.2|2}}Quarum quae nobilissimae sunt, has ferme esse accepimus: "triumphalem, obsidionalem, civicam, muralem, castrensem, navalem"; {{pn|6.3|3}}est ea quoque corona, {{pn|6.4|4}}quae "ovalis" dicitur, est item postrema "oleaginea", qua uti solent, qui in proelio non fuerunt, sed triumphum procurant. {{pn|6.5|5}}"Triumphales" coronae sunt aureae, quae imperatoribus ob honorem triumphi mittuntur. {{pn|6.6|6}}Id vulgo dicitur "aurum coronarium". {{pn|6.7|7}}Haec antiquitus e lauru erant, post fieri ex auro coeptae. {{pn|6.8|8}}"Obsidionalis" est, quam ii, qui liberati obsidione sunt, dant ei duci, qui liberavit. {{pn|6.9|9}}Ea corona graminea est, observarique solitum, ut fieret e gramine, quod in eo loco gnatum esset, intra quem clausi erant, qui obsidebantur. {{pn|6.10|10}}Hanc coronam gramineam senatus populusque Romanus Q. Fabio Maximo dedit bello Poenorum secundo, quod urbem Romam obsidione hostium liberasset. {{pn|6.11|11}}"Civica" corona appellatur, quam civis civi, a quo in proelio servatus est, testem vitae salutisque perceptae dat. {{pn|6.12|12}}Ea fit e fronde quernea, quoniam cibus victusque antiquissimus quercus capi solitus; fuit etiam ex ilice, quod genus superiori proximum est, sicuti scriptum est in quadam comoedia Caecilii: "advehuntur" inquit "cum ilignea corona et chlamyde: di vestram fidem!" {{pn|6.13|13}}Masurius autem Sabinus in undecimo librorum memorialium civicam coronam tum dari solitam dicit, cum is, qui civem servaverat, eodem tempore etiam hostem occiderat neque locum in ea pugna reliquerat; aliter ius civicae coronae negat concessum. {{pn|6.14|14}}Tiberium tamen Caesarem consultum, an civicam coronam capere posset, qui civem in proelio servasset et hostes ibidem duos interfecisset, sed locum, in quo pugnabat, non retinuisset eoque loco hostes potiti essent, rescripsisse dicit eum quoque civica dignum videri, quod appareret e tam iniquo loco civem ab eo servatum, ut etiam a fortiter pugnantibus retineri non quiverit. {{pn|6.15|15}}Hac corona civica L. Gellius, vir censorius, in senatu Ciceronem consulem donari a republica censuit, quod eius opera esset atrocissima illa Catilinae coniuratio detecta vindicataque. {{pn|6.16|16}}"Muralis" est corona, qua donatur ab imperatore, qui primus murum subiit inque oppidum hostium per vim ascendit; idcirco quasi muri pinnis decorata est. {{pn|6.17|17}}"Castrensis" est corona, qua donat imperator eum, qui primus hostium castra pugnans introivit; ea corona insigne valli habet. {{pn|6.18|18}}"Navalis" est, qua donari solet, maritimo proelio qui primus in hostium navem vi armatus transiluit; ea quasi navium rostris insignita est. {{pn|6.19|19}}Et "muralis" autem et "castrensis" et "navalis" fieri ex auro solent. {{pn|6.20|20}}"Ovalis" corona murtea est; {{pn|6.21|21}}ea utebantur imperatores, qui ovantes urbem introibant. Ovandi ac non triumphandi causa est, cum aut bella non rite indicta neque cum iusto hoste gesta sunt aut hostium nomen humile et non idoneum est, ut servorum piratarumque, aut deditione repente facta inpulverea, ut dici solet, incruentaque victoria obvenit. {{pn|6.22|22}}Cui facilitati aptam esse Veneris frondem crediderunt, quod non Martius, sed quasi Venerius quidam triumphus foret. {{pn|6.23|23}}Ac murteam coronam M. Crassus, cum bello fugitivorum confecto ovans rediret, insolenter aspernatus est senatusque consultum faciundum per gratiam curavit, ut lauro, non murto, coronaretur. {{pn|6.24|24}}Marcus Cato obicit M. Fulvio Nobiliori, quod milites per ambitum coronis de levissimis causis donasset. {{pn|6.25|25}}De qua re verba ipsa apposui Catonis. "Iam principio quis vidit corona donari quemquam, cum oppidum captum non esset aut castra hostium non incensa essent?" {{pn|6.26|26}}Fulvius autem, in quem hoc a Catone dictum est, coronis donaverat milites, quia vallum curaverant, aut qui puteum strenue foderant. {{pn|6.27|27}}Praetereundum non est, quod ad ovationes attinet, super quo dissensisse veteres scriptores accipio. Partim enim scripserunt, qui ovaret, introire solitum equo vehentem; set Sabinus Masurius pedibus ingredi ovantes dicit sequentibus eos non militibus, sed universo senatu. ===7=== "Personae" vocabulum quam lepide interpretatus sit quamque esse vocis eius originem dixerit Gavius Bassus. {{pn|7.1|1}}Lepide mi hercules et scite Gavius Bassus in libris, quos de origine vocabulorum composuit, unde appellata "persona" sit, interpretatur; a personando enim id vocabulum factum esse coniectat. {{pn|7.2|2}}Nam "caput" inquit "et os coperimento personae tectum undique unaque tantum vocis emittendae via pervium, quoniam non vaga neque diffusa est, set in unum tantummodo exitum collectam coactamque vocem ciet, magis claros canorosque sonitus facit. Quoniam igitur indumentum illud oris clarescere et resonare vocem facit, ob eam causam "persona" dicta est "o" littera propter vocabuli formam productiore." ===8=== Defensus erroe a Vergilii versibus, quos arguerat Iulius Hyginus grammaticus; et ibidem, quid sit lituus; deque etimologiai vocis eius. {{pn|8.1|1}}Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat subcinctus trabea laevaque ancile gerebat. In his versibus errasse Hyginus Vergilium scripsit, tamquam non animadverterit deesse aliquid hisce verbis: ipse Quirinali lituo. {{pn|8.2|2}}"Nam si nihil" inquit "deesse animadverterimus, videtur ita dictum, ut fiat "lituo et trabea subcinctus", quod est" inquit "absurdissimum; quippe cum lituus sit virga brevis in parte, qua robustior est, incurva, qua augures utuntur, quonam modo "subcinctus lituo" videri potest?" {{pn|8.3|3}}Immo ipse Hyginus parum animadvertit sic hoc esse dictum, ut pleraque dici per defectionem solent. {{pn|8.4|4}}Veluti cum dicitur "M. Cicero homo magna eloquentia" et "Q. Roscius histrio summa venustate", non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno atque perfecto auditur. {{pn|8.5|5}}Vt Vergilius alio in loco: victorem Buten inmani corpore, id est corpus inmane habentem, et item alibi: in medium geminos inmani pondere caestus proiecit ac similiter: domus sanie dapibusque cruentis, intus opaca, ingens. {{pn|8.6|6}}Sic igitur id quoque videri dictum debet: "Picus Quirinali lituo erat", sicuti dicimus: "statua grandi capite erat". {{pn|8.7|7}}Et "est" autem et "erat" et "fuit" plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. {{pn|8.8|8}}Et quoniam facta litui mentio est, non praetermittendum est, quod posse quaeri animadvertimus, utrum lituus auguralis a tuba, quae lituus appellatur, an tuba a lituo augurum lituus dicta sit; {{pn|8.9|9}}utrumque enim pari forma et pariter incurvum est. {{pn|8.10|10}}Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu lituus appellata est ex illo Homerico verbo: linxe bios, necesse est ita accipi, ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. {{pn|8.11|11}}Vtitur autem vocabulo isto Vergilius et pro tuba: et lituo pugnas insignis obibat et hasta. ===9=== Historia de Croesi filio sumpta ex Herodoti libris. {{pn|9.1|1}}Filius Croesi regis, cum iam fari per aetatem posset, infans erat et, cum iam multum adolevisset, item nihil fari quibat. {{pn|9.2|2}}Mutus adeo et elinguis diu habitus est. Cum in patrem eius bello magno victum et urbe, in qua erat, capta hostis gladio educto regem esse ignorans invaderet, diduxit adulescens os clamare nitens eoque nisu atque impetu spiritus vitium nodumque linguae rupit planeque et articulate elocutus est clamans in hostem, ne rex Croesus occideretur. {{pn|9.3|3}}Tum et hostis gladium reduxit, et rex vita donatus est, et adulescens loqui prorsum deinceps incepit. {{pn|9.4|4}}Herodotus in historiis huius memoriae scriptor est, eiusque verba sunt, quae prima dixisse filium Croesi refert: Anthrope, me kteine Kroison. {{pn|9.5|5}}Sed et quispiam Samius athleta, - nomen illi fuit Echeklous - cum antea non loquens fuisset, ob similem dicitur causam loqui coepisse. {{pn|9.6|6}}Nam cum in sacro certamine sortitio inter ipsos et adversarios non bona fide fieret et sortem nominis falsam subici animadvertisset, repente in eum, qui id faciebat, videre sese, quid faceret, magnum inclamavit. Atque is oris vinculo solutus per omne inde vitae tempus non turbide neque adhaese locutus est. ===10=== De argumentis, quae Graece antistrephonta appellantur, a nobis "reciproca" dici possunt. {{pn|10.1|1}}Inter vitia argumentorum longe maximum esse vitium videtur, quae antistrephonta Graeci dicunt. {{pn|10.2|2}}Ea quidam e nostris non hercle nimis absurde "reciproca" appellaverunt. {{pn|10.3|3}}Id autem vitium accidit hoc modo, cum argumentum propositum referri contra convertique in eum potest, a quo dictum est, et utrimque pariter valet; quale est pervolgatum illud, quo Protagoram, sophistarum acerrimum, usum esse ferunt adversus Evathlum, discipulum suum. {{pn|10.4|4}}Lis namque inter eos et controversia super pacta mercede haec fuit. {{pn|10.5|5}}Evathlus, adulescens dives, eloquentiae discendae causarumque orandi cupiens fuit. {{pn|10.6|6}}Is in disciplinam Protagorae sese dedit daturumque promisit mercedem grandem pecuniam, quantam Protagoras petiverat, dimidiumque eius dedit iam tunc statim, priusquam disceret, pepigitque, ut relicum dimidium daret, quo primo die causam apud iudices orasset et vicisset. {{pn|10.7|7}}Postea cum diutule auditor adsectatorque Protagorae fuisset et in studio quidem facundiae abunde promovisset, causas tamen non reciperet tempusque iam longum transcurreret et facere id videretur, ne relicum mercedis daret, capit consilium Protagoras, ut tum existimabat, astutum: {{pn|10.8|8}}petere institit ex pacto mercedem, litem cum Evathlo contestatur. {{pn|10.9|9}}Et cum ad iudices coniciendae consistendaeque causae gratia venissent, tum Protagoras sic exorsus est: "Disce," inquit "stultissime adulescens, utroque id modo fore, uti reddas, quod peto, sive contra te pronuntiatum erit sive pro te. {{pn|10.10|10}}Nam si contra te lis data erit, merces mihi ex sententia tia debebitur, quia ego vicero; sin vero secundum te iudicatum erit, merces mihi ex pacto debebitur, quia tu viceris." {{pn|10.11|11}}Ad ea respondit Evathlus: "Potui" inquit "huic tuae tam ancipiti captioni isse obviam, si verba non ipse facerem atque alio patrono uterer. {{pn|10.12|12}}Sed maius mihi in ista victoria prolubium est, cum te non in causa tantum, sed in argumento quoque isto vinco. {{pn|10.13|13}}Disce igitur tu quoque, magister sapientissime, utroque modo fore, uti non reddam, quod petis, sive contra me pronuntiatum fuerit sive pro me. {{pn|10.14|14}}Nam si iudices pro causa mea senserint, nihil tibi ex sententia debebitur, quia ego vicero; sin contra me pronuntiaverint, nihil tibi ex pacto debebo, quia non vicero." {{pn|10.15|15}}Tum iudices dubiosum hoc inexplicabileque esse, quod utrimque dicebatur, rati, ne sententia sua, utramcumque in partem dicta esset, ipsa sese rescinderet, rem iniudicatam reliquerunt causamque in diem longissimam distulerunt. {{pn|10.16|16}}Sic ab adulescente discipulo magister eloquentiae inclutus suo sibi argumento confutatus est et captionis versute excogitatae frustratus fuit. ===11=== Biantis de re uxoria syllogismum non posse videri antistrephein. {{pn|11.1|1}}Existimant quidam etiam illud Biantis, viri sapientis ac nobilis, responsum consimile esse atque est Protagorion illud, de quo dixi modo, antistrephon. {{pn|11.2|2}}Nam cum rogatus esset a quodam Bias, deberetne uxorem ducere, an vitam vivere caelibem: etoi, inquit kalen axeis e aischran; kai ei kalen, hexeis koinen, ei de aischran, hexeis poinen; hekateron de ou lepteon; ou gameteon ara. {{pn|11.3|3}}Sic autem hoc rursum convertunt: Ei men kalen axo, ouch hexo poinen; ei de aischran, ouch exo koinen; gameteon ara. {{pn|11.4|4}}Sed minime hoc esse videtur antistrephon, quoniam ex altero latere conversum frigidius est infirmiusque. {{pn|11.5|5}}Nam Bias proposuit non esse ducendam uxorem propter alterutrum incommodum, quod necessario patiendum erit ei, qui duxerit. {{pn|11.6|6}}Qui convertit autem, non ab eo se defendit incommodo, quod adest, sed carere se altero dicit, quod non adest. {{pn|11.7|7}}Satis est autem tuendae sententiae, quam Bias dixit, quod eum, qui duxit uxorem, pati necesse est ex duobus incommodis alterum, ut aut koinen habeat aut poinen. {{pn|11.8|8}}Sed Favorinus noster, cum facta esset forte mentio syllogismi istius, quo Bias usus est, cuius prima protasis est: etoi kalen axeis e aischran, non ratum id neque iustum diiunctivum esse ait, quoniam non necessum sit alterum ex duobus, quae diiunguntur, verum esse, quod in proloquio diiviictivo necessarium est. {{pn|11.9|9}}Eminentia enim quadam significari formarum turpes et pulcrae videntur. {{pn|11.10|10}}"Est autem" inquit "tertium quoque inter duo ista, quae diiunguntur, cuius rationem prospectumque Bias non habuit. {{pn|11.11|11}}Inter enim pulcherrimam feminam et deformissimam media forma quaedam est, quae et a nimiae pulcritudinis periculo et a summae deformitatis odio vacat; {{pn|11.12|12}}qualis a Quinto Ennio in Melanippa perquam eleganti vocabulo "stata" dicitur, quae neque koine futura sit neque poine." {{pn|11.13|13}}Quam formam modicam et modestam Favorinus non mi hercule inscite appellabat "uxoriam". {{pn|11.14|14}}Ennius autem in ista, quam dixit, tragoedia eas fere feminas ait incolumi pudicitia esse, quae stata forma forent. ===12=== De nominibus deorum populi Romani Diovis et Vediovis. {{pn|12.1|1}}In antiquis precationibus nomina haec deorum inesse animadvertimus: "Diovis" et "Vediovis"; {{pn|12.2|2}}est autem etiam aedes Vediovis Romae inter arcem et Capitolium. {{pn|12.3|3}}Eorum nominum rationem esse hanc comperi: {{pn|12.4|4}}"Iovem" Latini veteres a "iuvando" appellavere eundemque alio vocabulo iuncto "patrem" dixerunt. {{pn|12.5|5}}Nam quod est elisis aut inmutatis quibusdam litteris "Iupiter", id plenum atque integrum est "Iovispater". Sic et "Neptunuspater" coniuncte dictus est et "Saturnuspater" et "Ianuspater" et "Marspater" - hoc enim est "Marspiter" - itemque Iovis "Diespiter" appellatus, id est diei et lucis pater. {{pn|12.6|6}}Idcircoque simili nomine Iovis "Diovis" dictus est et "Lucetius", quod nos die et luce quasi vita ipsa afficeret et iuvaret. {{pn|12.7|7}}"Lucetium" autem Iovem Cn. Naevius in libris belli Poenici appellat. {{pn|12.8|8}}Cum Iovem igitur et Diovem a iuvando nominassent, eum contra deum, qui non iuvandi potestatem, sed vim nocendi haberet - nam deos quosdam, ut prodessent, celebrabant, quosdam, ut ne obessent, placabant -, "Vediovem" appellaverunt dempta atque detracta iuvandi facultate. {{pn|12.9|9}}"Ve" enim particula, quae in aliis atque aliis vocabulis varia, tum per has duas litteras, tum "a" littera media inmissa dicitur, duplicem significatum eundemque inter sese diversum capit. {{pn|12.10|10}}Nam et augendae rei et minuendae valet, sicuti aliae particulae plurimae; propter quod accidit, ut quaedam vocabula, quibus particula ista praeponitur, ambigua sint et utroqueversum dicantur, veluti "vescum", "vehemens" et "vegrande", de quibus alio in loco uberiore tractatu facto admonuimus; "vesani" autem et "vecordes" ex una tantum parte dicti, quae privativa est, quam Graeci kata steresin dicunt. {{pn|12.11|11}}Simulacrum igitur dei Vediovis, quod est in aede, de qua supra dixi, sagittas tenet, quae sunt videlicet partae ad nocendum. {{pn|12.12|12}}Quapropter eum deum plerumque Apollinem esse dixerunt; immolaturque ritu humano capra, eiusque animalis figmentum iuxta simulacrum stat. {{pn|12.13|13}}Propterea Vergilium quoque aiunt multae antiquitatis hominem sine ostentationis odio peritum numina laeva in georgicis deprecari significantem vim quandam esse huiuscemodi deorum in laedendo magis quam in iuvando potentem. Versus Vergilii sunt: in tenui labor; at tenuis non gloria, si quem numina laeva sinunt auditque vocatus Apollo. {{pn|12.14|14}}In istis autem diis, quos placari oportet, uti mala a nobis vel a frugibus natis amoliantur, Auruncus quoque habetur et Robigus. ===13=== De officiorum gradu atque ordine moribus populi Romani observato. {{pn|13.1|1}}Seniorum hominum et Romae nobilium atque in morum disciplinarumque veterum doctrina memoriaque praestantium disceptatio quaedam fuit praesente et audiente me de gradu atque ordine officiorum. Cumque quaereretur, quibus nos ea prioribus potioribusque facere oporteret, si necesse esset in opera danda faciendoque officio alios aliis anteferre, non consentiebatur. {{pn|13.2|2}}Conveniebat autem facile constabatque ex moribus populi Romani primum iuxta parentes locum tenere pupillos debere fidei tutelaeque nostrae creditos; secundum eos proximum locum clientes habere, qui sese itidem in fidem patrociniumque nostrum dediderunt; tum in tertio loco esse hospites; postea esse cognatos adfinesque. {{pn|13.3|3}}Huius moris observationisque multa sunt testimonia atque documenta in antiquitatibus perscripta, ex quibus unum hoc interim de clientibus cognatisque, quod prae manibus est, ponemus. {{pn|13.4|4}}M. Cato in oratione, quam dixit apud censores in Lentulum, ita scripsit: "Quod maiores sanctius habuere defendi pupillos quam clientem non fallere. Adversus cognatos pro cliente testatur, testimonium adversus clientem nemo dicit. Patrem primum, postea patronum proximum nomen habuere." {{pn|13.5|5}}Masurius autem Sabinus in libro iuris civilis tertio antiquiorem locum hospiti tribuit quam clienti. Verba ex eo libro haec sunt: "In officiis apud maiores ita observatum est: primum tutelae, deinde hospiti, deinde clienti, tum cognato, postea adfini. Aequa causa feminae viris potiores habitae pupillarisque tutela muliebri praelata. Etiam adversus quem adfuissent, eius filiis tutores relicti in eadem causa pupillo aderant." {{pn|13.6|6}}Firmum atque clarum isti rei testimonium perhibet auctoritas C. Caesaris pontificis maximi, qui in oratione quam pro Bithynis dixit, hoc principio usus est: "Vel pro hospitio regis Nicomedis vel pro horum necessitate, quorum res agitur, refugere hoc munus, M. Iunce, non potui. Nam neque hominum morte memoria deleri debet, quin a proximis retineatur, neque clientes sine summa infamia deseri possunt, quibus etiam a propinquis nostris opem ferre instituimus." ===14=== Quod Apion, doctus homo, qui "Plistonices" appellatus est, vidisse se Romae scripsit recognitionem inter sese mutuam ex vetere notitia hominis et leonis. {{pn|14.1|1}}Apion, qui "Plistonices" appellatus est, litteris homo multis praeditus rerumque Graecarum plurima atque varia scientia fuit. {{pn|14.2|2}}Eius libri non incelebres feruntur, quibus omnium ferme, quae mirifica in Aegypto visuntur audiunturque, historia comprehenditur. {{pn|14.3|3}}Sed in his, quae vel audisse vel legisse sese dicit, fortassean vitio studioque ostentationis sit loquacior - est enim sane quam in praedicandis doctrinis sui venditator -; {{pn|14.4|4}}hoc autem, quod in libro Aegyptiacorum quinto scripsit, neque audisse neque legisse, sed ipsum sese in urbe Roma vidisse oculis suis confirmat. {{pn|14.5|5}}"In circo maximo" inquit "venationis amplissimae pugna populo dabatur. {{pn|14.6|6}}Eius rei, Romae cum forte essem, spectator" inquit "fui. {{pn|14.7|7}}Multae ibi saevientes ferae, magnitudines bestiarum excellentes, omniumque invisitata aut forma erat aut ferocia. {{pn|14.8|8}}Sed praeter alia omnia leonum" inquit "immanitas admirationi fuit praeterque omnis ceteros unus. {{pn|14.9|9}}Is unus leo corporis impetu et vastitudine terrificoque fremitu et sonoro, toris comisque cervicum fluctuantibus animos oculosque omnium in sese converterat. {{pn|14.10|10}}Introductus erat inter compluris ceteros ad pugnam bestiarum datus servus viri consularis ; ei servo Androclus nomen fuit. {{pn|14.11|11}}Hunc ille leo ubi vidit procul, repente" inquit "quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide tamquam noscitabundus ad hominem accedit. {{pn|14.12|12}}Tum caudam more atque ritu adulantium canum clementer et blande movet hominisque se corpori adiungit cruraque eius et manus prope iam exanimati metu lingua leniter demulcet. {{pn|14.13|13}}Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum leonem refert. {{pn|14.14|14}}Tum quasi mutua recognitione facta laetos" inquit "et gratulabundos videres hominem et leonem." {{pn|14.15|15}}Ea re prorsus tam admirabili maximos populi clamores excitatos dicit accersitumque a Caesare Androclum quaesitamque causam, cur illi atrocissimus leo uni parsisset. {{pn|14.16|16}}Ibi Androclus rem mirificam narrat atque admirandam. {{pn|14.17|17}}"Cum provinciam" inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, ut mihi a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in camporum et arenarum solitudines concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit mortem aliquo pacto quaerere. {{pn|14.18|18}}Tum sole medio" inquit "rabido et flagranti specum quandam nanctus remotam latebrosamque in eam me penetro et recondo. {{pn|14.19|19}}Neque multo post ad eandem specum venit hic leo debili uno et cruento pede gemitus edens et murmura dolorem cruciatumque vulneris commiserantia." Atque illic primo quidem conspectu advenientis leonis territum sibi et pavefactum animum dixit.<br/> ........<br/> {{pn|14.21|21}}"Sed postquam introgressus" inquit "leo, uti re ipsa apparuit, in habitaculum illud suum, videt me procul delitescentem, mitis et mansues accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi opis petendae gratia visus est. {{pn|14.22|22}}Ibi" inquit "ego stirpem ingentem vestigio pedis eius haerentem revelli conceptamque saniem volnere intimo expressi accuratiusque sine magna iam formidine siccavi penitus atque detersi cruorem. {{pn|14.23|23}}Illa tunc mea opera et medella levatus pede in manibus meis posito recubuit et quievit, {{pn|14.24|24}}atque ex eo die triennium totum ego et leo in eadem specu eodemque et victu viximus. {{pn|14.25|25}}Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi subgerebat, quae ego ignis copiam non habens meridiano sole torrens edebam. {{pn|14.26|26}}Sed ubi me" inquit "vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in venatum profecto reliqui specum et viam ferme tridui permensus a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africa Romam deductus. {{pn|14.27|27}}Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias curavit. {{pn|14.28|28}}Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato captum gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {{pn|14.29|29}}Haec Apion dixisse Androclum tradit eaque omnia scripta circumlataque tabula populo declarata atque ideo cunctis petentibus dimissum Androclum et poena solutum leonemque ei suffragiis populi donatum. {{pn|14.30|30}}"Postea" inquit "videbamus Androclum et leonem loro tenui revinctum urbe tota circum tabernas ire, donari aere Androclum, floribus spargi leonem, omnes ubique obvios dicere: "Hic est leo hospes hominis, hic est homo medicus leonis"." ===15=== Corpusne sit vox an asomaton, varias esse philosophorum sententias. {{pn|14.1|1}}Vetus atque perpetua quaestio inter nobilissimos philosophorum agitata est, corpusne sit vox an incorporeum. {{pn|14.2|2}}Hoc enim vocabulum quidam finxerunt proinde quod Graece dicitur asomaton. {{pn|14.3|3}}Corpus autem est, quod aut efficiens est aut patiens; id Graece definitur: to etoi poioun e paschon. {{pn|14.4|4}}Quam definitionem significare volens Lucretius poeta ita scripsit: tangere enim aut tangi nisi corpus nulla potest res. {{pn|14.5|5}}Alio quoque modo corpus esse Graeci dicunt to triche diastaton. {{pn|14.6|6}}Sed vocem Stoici corpus esse contendunt eamque esse dicunt ictum aera; {{pn|14.7|7}}Plato autem non esse vocem corpus putat: "non enim percussus" inquit "aer, sed plaga ipsa atque percussio, id vox est". {{pn|14.8|8}}Democritus ac deinde Epicurus ex individuis corporibus vocem constare dicunt eamque, ut ipsis eorum verbis utar, rheuma atomon appellant. {{pn|14.9|9}}Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus vel lectitaremus neque in his scrupulis aut emolumentum aliquod solidum ad rationem vitae pertinens aut finem ullum quaerendi videremus, Ennianum Neoptolemum probabamus, qui profecto ita ait: philosophandum est paucis; nam omnino haud placet. ===16=== De vi oculorum deque videndi rationibus. {{pn|16.1|1}}De videndi ratione deque cernendi natura diversas esse opiniones philosophorum animadvertimus. {{pn|16.2|2}}Stoici causas esse videndi dicunt radiorum ex oculis in ea, quae videri queunt, emissionem aerisque simul intentionem. {{pn|16.3|3}}Epicurus afluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum eaque sese in oculos inferre atque ita fieri sensum videndi putat. {{pn|16.4|4}}Plato existimat genus quoddam ignis lucisque de oculis exire idque coniunctum continuatumque vel cum luce solis vel cum alterius ignis lumine sua vi et externa nixum efficere, ut, quaecumque offenderit inlustraveritque, cernamus. {{pn|16.5|5}}Sed hic aeque non diutius muginandum, eiusdemque illius Enniani Neoptolemi, de quo supra scripsimus, consilio utendum est, qui degustandum ex philosophia censet, non in eam ingurgitandum. ===17=== Quam ob causam dies primi post Kalendas, Nonas, Idus atri habeantur; et cur diem quoque quartum ante Kalendas vel Nonas vel Idus quasi religiosum plerique vitent. {{pn|17.1|1}}Verrius Flaccus in quarto de verborum significatu dies, qui sunt postridie kalendas, Nonas, Idus, quos vulgus imperite "nefastos" dicit, propter hanc causam dictos habitosque "atros" esse scribit. {{pn|17.2|2}}"Vrbe" inquit "a Gallis Senonibus recuperata L. Atilius in senatu verba fecit Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia postridie Idus fecisse; tum exercitum populi Romani occidione occisum et post diem tertium eius diei urbem praeter Capitolium captam esse; compluresque alii senatores recordari sese dixerunt, quotiens belli gerendi gratia res divina postridie Kalendas, Nonas, Idus a magistratu populi Romani facta esset, eius belli proximo deinceps proelio rem publicam male gestam esse. Tum senatus eam rem ad pontifices reiecit, ut ipsi, quod videretur, statuerent. Pontifices decreverunt nullum his diebus sacrificium recte futurum." {{pn|17.3|3}}Ante diem quoque quartum kalendas vel Nonas vel Idus tamquam inominalem diem plerique vitant. {{pn|17.4|4}}Eius observationis an religio ulla sit tradita, quaeri solet. {{pn|17.5|5}}Nihil nos super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius annalium quinto cladem illam pugnae Cannensis vastissimam factam dicit ante diem quartum Nonas Sextiles. ===18=== An quid et quantum differat historia ab annalibus; superque ea re verba posita ex libro rerum gestarum Sempronii Asellionis primo. {{pn|18.1|1}}"Historiam" ab "annalibus" quidam differre eo putant, quod, cum utrumque sit rerum gestarum narratio, earum tamen proprie rerum sit "historia", quibus rebus gerendis interfuerit is, qui narret; {{pn|18.2|2}}eamque esse opinionem quorundam Verrius Flaccus refert in libro de significatu verborum quarto. Ac se quidem dubitare super ea re dicit, posse autem videri putat nonnihil esse rationis in ea opinione, quod historia Graece significet rerum cognitionem praesentium. {{pn|18.3|3}}Sed nos audire soliti sumus annales omnino id esse, {{pn|18.4|4}}quod historiae sint, historias non omnino esse id, quod annales sint: {{pn|18.5|5}}sicuti, quod est homo, id necessario animal est; quod est animal, non id necesse est hominem esse. {{pn|18.6|6}}Ita "historias" quidem esse aiunt rerum gestarum vel expositionem vel demonstrationem vel quo alio nomine id dicendum est, "annales" vero esse, cum res gestae plurium annorum observato cuiusque anni ordine deinceps componuntur. {{pn|18.7|7}}Cum vero non per annos, sed per dies singulos res gestae scribuntur, ea historia Graeco vocabulo ephemeris dicitur, cuius Latinum interpretamentum scriptum est in libro Semproni Asellionis primo, ex quo libro plura verba ascripsimus, ut simul, ibidem quid ipse inter res gestas et annales esse dixerit, ostenderemus. {{pn|18.8|8}}"Verum inter eos", inquit "qui annales relinquere voluissent, et eos, qui res gestas a Romanis perscribere conati essent, omnium rerum hoc interfuit. Annales libri tantummodo, quod factum quoque anno gestum sit, ea demonstrabant, id est quasi qui diarium scribunt, quam Graeci ephemerida vocant. Nobis non modo satis esse video, quod factum esset, id pronuntiare, sed etiam, quo consilio quaque ratione gesta essent, demonstrare." {{pn|18.9|9}}Paulo post idem Asellio in eodem libro: "Nam neque alacriores" inquit "ad rempublicam defendundam neque segniores ad rem perperam faciundam annales libri commovere quicquam possunt. Scribere autem, bellum initum quo consule et quo confectum sit et quis triumphans introierit, et eo libro, quae in bello gesta sint, non praedicare autem interea quid senatus decreverit aut quae lex rogatiove lata sit, neque quibus consiliis ea gesta sint, iterare: id fabulas pueris est narrare, non historias scribere." ===19=== Quid sit adoptatio, quid item sit adrogatio, quantumque haec inter se differant; verbaque eius quae qualiaque sint, qui in liberis adrogandis super ea re populum rogat. {{pn|19.1|1}}Cum in alienam familiam inque liberorum locum extranei sumuntur, aut per praetorem fit aut per populum. {{pn|19.2|2}}Quod per praetorem fit, "adoptatio" dicitur, quod per populum, "arrogatio". {{pn|19.3|3}}Adoptantur autem, cum a parente, in cuius potestate sunt, tertia mancipatione in iure ceduntur atque ab eo, qui adoptat, apud eum, apud quem legis actio est, vindicantur; {{pn|19.4|4}}adrogantur hi, qui, cum sui iuris sunt, in alienam sese potestatem tradunt eiusque rei ipsi auctores fiunt. {{pn|19.5|5}}Sed adrogationes non temere nec inexplorate committuntur; {{pn|19.6|6}}nam comitia arbitris pontificibus praebentur, quae "curiata" appellantur, aetasque eius, qui adrogare vult, an liberis potius gignundis idonea sit, bonaque eius, qui adrogatur, ne insidiose adpetita sint, consideratur, iusque iurandum a Q. Mucio pontifice maximo conceptum dicitur, quod in adrogando iuraretur. {{pn|19.7|7}}Sed adrogari non potest, nisi iam vesticeps. {{pn|19.8|8}}"Adrogatio" autem dicta, quia genus hoc in alienam familiam transitus per populi rogationem fit. {{pn|19.9|9}}Eius rogationis verba haec sunt: "Velitis, iubeatis, uti L. Valerius L. Titio tam iure legeque filius siet, quam si ex eo patre matreque familias eius natus esset, utique ei vitae necisque in eum potestas siet, uti patri endo filio est. Haec ita, uti dixi, ita vos, Quirites, rogo." {{pn|19.10|10}}Neque pupillus autem neque mulier, quae in parentis potestate non est, adrogari possunt: quoniam et cum feminis nulla comitiorum communio est et tutoribus in pupillos tantam esse auctoritatem potestatemque fas non est, ut caput liberum fidei suae commissum alienae dicioni subiciant. {{pn|19.11|11}}Libertinos vero ab ingenuis adoptari quidem iure posse Masurius Sabinus scripsit. {{pn|19.12|12}}Sed id neque permitti dicit neque permittendum esse umquam putat, ut homines libertini ordinis per adoptiones in iura ingenuorum invadant. {{pn|19.13|13}}"Alioquin", inquit "si iuris ista antiquitas servetur, etiam servus a domino per praetorem dari in adoptionem potest." {{pn|19.14|14}}Idque ait plerosque iuris veteris auctores posse fieri scripsisse. {{pn|19.15|15}}Animadvertimus in oratione P. Scipionis, quam censor habuit ad populum de moribus, inter ea, quae reprehendebat, quod contra maiorum instituta fierent, id etiam eum culpavisse, quod filius adoptivos patri adoptatori inter praemia patrum prodesset. {{pn|19.16|16}}Verba ex ea oratione haec sunt: "In alia tribu patrem, in alia filium suffragium ferre, filium adoptivum tam procedere, quam si se natum habeat; absentis censeri iubere, ut ad censum nemini necessus sit venire." ===20=== Quod vocabulum Latinum soloecismo fecerit Capito Sinnius, quid autem id ipsum appellaverint veteres Latini; quibusque verbis soloecismum definierit idem Capito Sinnius. {{pn|20.1|1}}"Soloecismus" Latino vocabulo a Sinnio Capitone eiusdemque aetatis aliis "inparilitas" appellatus vetustioribus Latinis "stribiligo" dicebatur a versura videlicet et pravitate tortuosae orationis tamquam "strobiligo" quaedam. {{pn|20.2|2}}Quod vitium Sinnius Capito in litteris, quas ad Clodium Tuscum dedit, hisce verbis definit: ""Soloecismus" est" inquit "impar atque inconveniens compositura partium orationis." {{pn|20.3|3}}Cum Graecum autem vocabulum sit "soloecismus", an Attici homines, qui elegantius locuti sunt, usi eo sint, quaeri solet. {{pn|20.4|4}}Sed nos neque "soloecismum" neque "barbarismum" apud Graecorum idoneos adhuc invenimus; {{pn|20.5|5}}nam sicut barbaron, ita soloikon dixerunt. {{pn|20.6|6}}Nostri quoque antiquiores "soloecum" facile, "soloecismum" haut scio an umquam dixerunt. {{pn|20.7|7}}Quod si ita est, neque in Graeca neque in Latina lingua "soloecismus" probe dicitur. ===21=== "Pluria" qui dicat et "compluria" et "compluriens", non barbare dicere, sed Latine. {{pn|21.1|1}}"Pluria" forte quis dixit sermocinans vir adprime doctus, meus amicus, non hercle studio se ferens ostentandi neque quo "plura" non dicendum putaret. {{pn|21.2|2}}Est enim doctrina homo seria et ad vitae officia devincta ac nihil de verbis laborante. {{pn|21.3|3}}Sed, opinor, assidua veterum scriptorum tractatione inoleverat linguae illius vox, quam in libris saepe offenderat. {{pn|21.4|4}}Aderat, cum ille hoc dicit, reprehensor audaculus verborum, qui perpauca eademque a volgo protrita legerat habebatque nonnullas disciplinae grammaticae inauditiunculas partim rudes inchoatasque partim non probas easque quasi pulverem ob oculos, cum adortus quemque fuerat, adspergebat. {{pn|21.5|5}}Sicut tunc amico nostro: "barbare" inquit "dixisti "pluria"; nam neque rationem verbum hoc neque auctoritates habet." {{pn|21.6|6}}Ibi ille amicus ridens: "amabo te," inquit "vir bone, quia nunc mihi a magis seriis rebus otium est, velim doceas nos, cur "pluria" sive "compluria" - nihil enim differt - non Latine, sed barbare dixerint M. Cato, Q. Claudius, Valerius Antias, L. Aelius, P. Nigidius, M. Varro, quos subscriptores approbatoresque huius verbi habemus praeter poetarum oratorumque veterum multam copiam." {{pn|21.7|7}}Atque ille nimis arroganter: "tibi" inquit "habeas auctoritates istas ex Faunorum et Aboriginum saeculo repetitas atque huic rationi respondeas. {{pn|21.8|8}}Nullum enim vocabulum neutrum comparativum numero plurativo recto casu ante extremum "a" habet "i" litteram, sicuti "meliora, maiora, graviora." Proinde igitur "plura", non "pluria" dici convenit, ne contra formam perpetuam in comparativo "i" littera sit ante extremum "a"." {{pn|21.9|9}}Tum ille amicus noster, cum hominem confidentem pluribus verbis non dignum existimaret: "Sinni" inquit "Capitonis, doctissimi veri, epistulae sunt uno in libro multae positae, opinor, in templo Pacis. {{pn|21.10|10}}Prima epistula scripta est ad Pacuvium Labeonem, cui titulus praescriptus est pluria, non plura dici debere. {{pn|21.11|11}}In ea epistula rationes grammaticas posuit, per quas docet "pluria" Latinum esse, "plura" barbarum. {{pn|21.12|12}}Ad Capitonem igitur te dimittimus. {{pn|21.13|13}}Ex eo id quoque simul disces, si modo assequi poteris, quod in ea epistula scriptum est, "pluria" sive "plura" absolutum esse et simplex, non, ut tibi videtur, comparativum." {{pn|21.14|14}}Huius opinionis Sinnianae id quoque adiumentum est, quod, "complures" cum dicimus, non comparative dicimus. {{pn|21.15|15}}Ab eo autem, quod est "compluria", adverbium est factum "compluriens". {{pn|21.16|16}}Id quoniam minus usitatum est, versum Plauti subscripsi ex comoedia? quae Persa inscribitur: quid metuis? - metuo hercle vero; sensi ego compluriens. {{pn|21.17|17}}Item M. Cato in IV. originum eodem in loco ter hoc verbum posuit: "Compluriens eorum milites mercennarii inter se multi alteri alteros in castris occidere, compluriens multi simul ad hostis transfugere, compluriens in imperatorem impetum facere." {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Noctes Atticae/Liber VI }} {{finis}} 2ce2l171e5yycql8opybrmikphb1bk9 0 6386 269116 86684 2026-06-06T11:14:31Z Saumache 27923 269116 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {{pn|1.8|8}}Is quasi inludens: "quid hoc est," inquit "o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui." {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, "si quid ego" inquit "in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere." {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter "quoniam" inquit "audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius" inquit "lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis." {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum dialexeon, quas ab Arriano digestas congruere scriptis Zenonos et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: "Visa animi, quas phantasias philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas synkatatheseis vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem tas toiautas phantasias, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est ou synkatatithetai oude prosepidoxazei, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in his quicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat kai proepidoxazei - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, ou synkatatithetai, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus." {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|1.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel "incontinentes" dicimus vel "intemperantes"; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|1.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|1.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|1.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|1.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|1.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|1.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|1.2|2}}"quoniam," inquit "qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet." ===4=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|1.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|1.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|1.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|1.5|5}}"Is autem" inquit "sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|1.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|1.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|1.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|1.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et "huius saltem" inquit "sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare." {{pn|1.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|1.6|6}}"quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|1.7|7}}Id autem" inquit "in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem, quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|1.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret." {{pn|1.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|1.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: Dia ti hoi men aischynomenoi erythriosin, hoi de phoboumenoi ochriosin paraplesion ton pathon onton? hoti ton men aischynomenon diacheitai to aima ek tes kardias eis hapanta ta mere tou somatos, hoste epipolazein; tois de phobetheisin syntrechei eis ten kardian, hoste ekleipein ek ton allon meron. {{pn|1.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, "dixit quidem" inquit "probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|1.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: "timor iustae reprehensionis". Ita enim philosophi definiunt: aischyne estin phobos dikaiou psogou." ===7=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|1.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|1.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi:<BR> "corpore" inquit "pectoreque undique obeso ac<BR> mente exsensa tardigenuclo<BR> senio obpressum."<BR> "Obesum" hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim akyros vel kata antiphrasin "obesum" pro "uberi" atque "pingui" dicit. {{pn|1.4|4}}Item notavimus, quod "oblitteram" gentem pro "oblitterata" dixit; {{pn|1.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, "foedifragos", non "foederifragos" dixit; {{pn|1.6|6}}item, quod rubentem auroram "pudoricolorem" appellavit et Memnonem "nocticolorem"; {{pn|1.7|7}}item, quod forte "dubitanter" et ab eo, quod est "sileo", "silenta loca" dixit et "pulverulenta" et "pestilenta" et quod {{pn|1.8|8}}"carendum tui est" pro "te" quodque "magno impete" pro "impetu"; {{pn|1.9|9}}item quod "fortescere" posuit pro "fortem fieri" quodque "dolentiam" pro "dolore" et "avens" pro "libens"; {{pn|1.10|10}}item "curis intolerantibus "pro "intolerandis", quodque "manciolis" inquit "tenellis" pro "manibus" et "quis tam siliceo?" ... Item "fiere" inquit "inpendio infit", id est "fieri inpense incipit"; {{pn|1.11|11}}quodque "accipitret" posuit pro "laceret". {{pn|1.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|1.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait "trisaeclisenex" et "dulciorelocus", {{pn|1.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus "fluctibus" inquit "multigrumis" {{pn|1.15|15}}et flumina gelu concreta "tegmine" esse "onychino" dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|1.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos "subductisupercilicarptores" appellavit. ===8=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|1.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|1.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod "harenis calentibus" esset usus, tum adludens Fronto "morbo quidem" inquit "cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, "harenas" vitiose dici existimat, quod "harena" numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque "caelum" neque "triticum"; {{pn|1.4|4}}contra autem "quadrigas", etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut "arma" et "moenia" et "comitia" et "inimicitias", nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres." {{pn|1.5|5}}"De "caelo"" inquit ille "et "tritico" non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de "armis" et "moenibus" et "comitiis", quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|1.6|6}}videbimus autem potius de "inimicitiis" et "quadrigis". Ac fortassean de "quadrigis" veterum auctoritati concessero, "inimicitiam" tamen, sicuti "inscientiam" et "inpotentiam" et "iniuriam", quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, "deliciam" quoque henikos dixerit pro deliciis?<BR> "mea" inquit "voluptas, mea delicia."<BR> "Inimicitiam" autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit:<BR> "eo ego" inquit "ingenio natus sum: amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero."<BR> Sed enim "harenas" parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit." {{pn|1.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|1.8|8}}Nam cum supra dixisset neque "caelum" "triticum"ve neque "harenam" multitudinis significationem pati, "num tu" inquit "harum rerum natura accidere arbitraris, quod "unam terram" ac "plures terras" et "urbem" et "urbes" et "imperium" et "imperia" dicamus, neque "quadrigas" in unam nominis figuram redigere neque "harenam" in multitudinis appellationem convertere possimus?" {{pn|1.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam "videturne tibi" inquit "C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?" {{pn|1.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: "si a Caesare" inquit "ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in "quadriga" dicenda et in "harenis"." {{pn|1.11|11}}Tum Fronto ita respondit: ""Quadrigae" semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti "quadrigae" quasi "quadriiugae" vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|1.12|12}}Eandemque rationem habet "harena", sed in specie dispari; nam cum "harena" singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite "harenae" dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego" inquit "dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|1.13|13}}Nam cur "caelum" semper henikos dicatur, "mare" et "terra" non semper, et "pulvis", "ventus" et "fumus" non semper, cur "indutias" et "caerimonias" scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, "ferias" et "nundinas" et "inferias" et "exsequias" numquam, cur "mel" et "vinum" atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, "lac" non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|1.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|1.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an "quadrigam" et "harenas" dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius." {{pn|1.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|1.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus "quadrigam" numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|1.18|18}}"Harenas" autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|1.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|1.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|1.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|1.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|1.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|1.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, "nisi Catullus" inquiunt "forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona." {{pn|1.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus "cedere equidem" inquit "vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|1.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse." {{pn|1.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|1.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|1.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|1.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|1.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|1.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|1.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|1.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis "et praeterpropter" inquit "alia quinquaginta". {{pn|1.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum "praeterpropter". {{pn|1.6|6}}Atque ille amicus "non meum" inquit "hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|1.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est", ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|1.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus "quaerimus" inquit "quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|1.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius." {{pn|1.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore "itane," inquit "magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?" {{pn|1.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|1.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|1.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem "audistine," inquit "magister optime, Ennium tuum dixisse "praeterpropter" et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur." {{pn|1.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens "tibi," inquit "Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant." Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|1.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|1.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|1.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}"Homo Thracus" inquit "ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: "Vt ager" inquit "mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior." {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic" inquit "isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt." ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari "fac me," inquit "oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim "nanos" dicere parva nimis statura homines maluerimque eos "pumiliones" appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, "nanos" autem sordidum esse verbum et barbarum credebam." {{pn|1.3|3}}"Est quidem" inquit "hoc" Apollinaris "in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria" inquit "mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt." {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari "docuit" inquit "nos Apollinaris "nanos" verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur." {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, "si piaculum" inquit "non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae", versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici "vocales" appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}""a" et "o" semper principes sunt, "i" et "u" semper subditae, "e" et subit et praeit; praeit in "Euripo", subit in "Aemilio". Si quis putat praeire "u" in his: "Valerius", "Vennonius", "Volusius", aut "i" in his: "iampridem", "iecur", "iocus", "iucundum", errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt." {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: "Inter litteram "n" et "g" est alia vis, ut in nomine "anguis" et "angari" et "ancorae" et "increpat" et "incurrit" et "ingenuus". In omnibus enim his non verum "n", sed adulterinum ponitur. Nam "n" non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret." {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: "Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui "ei" ex "e" et "i"; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti." {{finis}} bb07aysu77ldg3arrphreb0iut3mr23 269117 269116 2026-06-06T11:47:52Z Saumache 27923 269117 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|1.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|1.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|1.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|1.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|1.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|1.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|1.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|1.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|1.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|1.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|1.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|1.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|1.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|1.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|1.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|1.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|1.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|1.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|1.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|1.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|1.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|1.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|1.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|1.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|1.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|1.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|1.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|1.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|1.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|1.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|1.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|1.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|1.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|1.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|1.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|1.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|1.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|1.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|1.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|1.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|1.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|1.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|1.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|1.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|1.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|1.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|1.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|1.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|1.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|1.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|1.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|1.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|1.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|1.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|1.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|1.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|1.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|1.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|1.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|1.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|1.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|1.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|1.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|1.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|1.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|1.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|1.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|1.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|1.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|1.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|1.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|1.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|1.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|1.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|1.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|1.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|1.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|1.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|1.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|1.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|1.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|1.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|1.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|1.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|1.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|1.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|1.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|1.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|1.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|1.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|1.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|1.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} kdeyf25qeiea4k2yu6muhxfnhwbp3ev 269118 269117 2026-06-06T11:48:27Z Saumache 27923 /* 2 */ 269118 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|1.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|1.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|1.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|1.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|1.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|1.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|1.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|1.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|1.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|1.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|1.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|1.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|1.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|1.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|1.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|1.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|1.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|1.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|1.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|1.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|1.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|1.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|1.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|1.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|1.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|1.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|1.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|1.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|1.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|1.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|1.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|1.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|1.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|1.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|1.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|1.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|1.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|1.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|1.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|1.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|1.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|1.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|1.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|1.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|1.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|1.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|1.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|1.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|1.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|1.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|1.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|1.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|1.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|1.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|1.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|1.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|1.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|1.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|1.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|1.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|1.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|1.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|1.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|1.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|1.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|1.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|1.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|1.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|1.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|1.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|1.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|1.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|1.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|1.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|1.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|1.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|1.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|1.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|1.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|1.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|1.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|1.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|1.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|1.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} oepugckj6s2c7i7keii66e1nv57kdl4 269119 269118 2026-06-06T11:48:43Z Saumache 27923 /* 3 */ 269119 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|1.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|1.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|1.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|1.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|1.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|1.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|1.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|1.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|1.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|1.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|1.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|1.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|1.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|1.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|1.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|1.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|1.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|1.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|1.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|1.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|1.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|1.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|1.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|1.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|1.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|1.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|1.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|1.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|1.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|1.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|1.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|1.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|1.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|1.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|1.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|1.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|1.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|1.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|1.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|1.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|1.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|1.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|1.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|1.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|1.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|1.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|1.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|1.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|1.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|1.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|1.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|1.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|1.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|1.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|1.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|1.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|1.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|1.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|1.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|1.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|1.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|1.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|1.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|1.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|1.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|1.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|1.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|1.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|1.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|1.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|1.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|1.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|1.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|1.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|1.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|1.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|1.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|1.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|1.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|1.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|1.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|1.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} isard0x4kh6w9oi0uojgcev0xdaquc0 269120 269119 2026-06-06T11:49:04Z Saumache 27923 /* 4 */ 269120 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|1.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|1.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|1.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|1.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|1.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|1.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|1.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|1.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|1.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|1.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|1.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|1.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|1.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|1.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|1.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|1.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|1.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|1.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|1.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|1.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|1.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|1.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|1.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|1.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|1.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|1.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|1.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|1.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|1.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|1.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|1.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|1.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|1.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|1.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|1.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|1.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|1.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|1.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|1.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|1.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|1.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|1.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|1.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|1.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|1.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|1.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|1.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|1.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|1.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|1.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|1.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|1.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|1.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|1.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|1.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|1.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|1.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|1.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|1.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|1.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|1.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|1.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|1.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|1.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|1.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|1.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|1.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|1.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|1.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|1.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|1.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|1.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|1.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|1.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|1.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|1.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} mczf9h8z63i48gkg8rb88eu2udefvln 269121 269120 2026-06-06T11:49:36Z Saumache 27923 /* 5 */ 269121 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|1.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|1.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|1.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|1.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|1.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|1.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|1.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|1.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|1.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|1.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|1.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|1.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|1.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|1.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|1.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|1.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|1.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|1.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|1.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|1.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|1.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|1.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|1.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|1.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|1.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|1.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|1.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|1.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|1.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|1.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|1.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|1.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|1.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|1.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|1.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|1.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|1.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|1.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|1.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|1.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|1.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|1.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|1.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|1.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|1.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|1.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|1.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|1.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|1.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|1.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|1.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|1.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|1.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|1.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|1.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|1.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|1.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|1.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|1.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|1.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|1.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|1.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|1.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|1.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|1.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|1.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} 4a0qb6ch8ewqf490jar6y3ckzr14c15 269122 269121 2026-06-06T11:49:54Z Saumache 27923 /* 6 */ 269122 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|1.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|1.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|1.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|1.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|1.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|1.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|1.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|1.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|1.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|1.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|1.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|1.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|1.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|1.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|1.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|1.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|1.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|1.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|1.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|1.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|1.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|1.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|1.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|1.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|1.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|1.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|1.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|1.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|1.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|1.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|1.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|1.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|1.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|1.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|1.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|1.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|1.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|1.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|1.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|1.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|1.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|1.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|1.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|1.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|1.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|1.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|1.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|1.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|1.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|1.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|1.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|1.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|1.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|1.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|1.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|1.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|1.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|1.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|1.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|1.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|1.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|1.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|1.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} cigte2ofqlze8m9s3nnypm2va039zaf 269123 269122 2026-06-06T11:50:07Z Saumache 27923 /* 7 */ 269123 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|1.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|1.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|1.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|1.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|1.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|1.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|1.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|1.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|1.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|1.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|1.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|1.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|1.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|1.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|1.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|1.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|1.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|1.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|1.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|1.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|1.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|1.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|1.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|1.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|1.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|1.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|1.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|1.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|1.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|1.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|1.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|1.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|1.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|1.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|1.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|1.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|1.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|1.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|1.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|1.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|1.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|1.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|1.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|1.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|1.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|1.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|1.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} nle7aw040o020980u2hoa9p43noe6v6 269124 269123 2026-06-06T11:50:23Z Saumache 27923 /* 8 */ 269124 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|1.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|1.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|1.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|1.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|1.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|1.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|1.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|1.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|1.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|1.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|1.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|1.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|1.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|1.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|1.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|1.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|1.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|1.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|1.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|1.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|1.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|1.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|1.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|1.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|1.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|1.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|1.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|1.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|1.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} 4dh4d1ekwwllew45ct7ud2i91t9fd6u 269125 269124 2026-06-06T11:50:39Z Saumache 27923 /* 9 */ 269125 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|1.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|1.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|1.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|1.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|1.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|1.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|1.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|1.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|1.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|1.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|1.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|1.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|1.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|1.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|1.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|1.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} hxp61xp0lazk7a1oz64qs76qoxg5y2p 269126 269125 2026-06-06T11:50:54Z Saumache 27923 /* 10 */ 269126 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|10.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|10.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|10.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|10.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|10.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|10.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|10.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|10.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|10.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|10.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|10.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|10.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|10.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|10.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|1.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|1.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|1.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} p0qeddor1r2yv7ylmnihbh6omo556vm 269127 269126 2026-06-06T11:51:08Z Saumache 27923 /* 11 */ 269127 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|10.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|10.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|10.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|10.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|10.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|10.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|10.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|10.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|10.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|10.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|10.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|10.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|10.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|10.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|11.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|11.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|11.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|11.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|1.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|1.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|1.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|1.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|1.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|1.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|1.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|1.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|1.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} ndwvt6cprb9xovprnti0x4yx7czxqd9 269128 269127 2026-06-06T11:51:21Z Saumache 27923 /* 12 */ 269128 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|10.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|10.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|10.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|10.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|10.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|10.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|10.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|10.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|10.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|10.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|10.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|10.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|10.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|10.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|11.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|11.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|11.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|11.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|12.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|12.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|12.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|12.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|12.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|12.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|12.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|12.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|12.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|12.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|1.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|1.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|1.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|1.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} 4qct3up78koakl2rg76js24nvvectf7 269129 269128 2026-06-06T11:51:33Z Saumache 27923 /* 13 */ 269129 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|10.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|10.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|10.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|10.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|10.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|10.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|10.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|10.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|10.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|10.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|10.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|10.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|10.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|10.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|11.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|11.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|11.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|11.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|12.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|12.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|12.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|12.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|12.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|12.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|12.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|12.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|12.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|12.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|13.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|13.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|13.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|13.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|13.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|1.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|1.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|1.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|1.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|1.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|1.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|1.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|1.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} nozt5v8bk4req8kbbqgnbu5rvr9hm4y 269130 269129 2026-06-06T11:51:44Z Saumache 27923 /* 14 */ 269130 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{greaca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{greaca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{greaca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== <i>...</i><BR> {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== <i>...</i><BR> {{pn|10.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|10.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|10.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|10.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|10.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|10.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|10.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|10.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|10.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|10.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|10.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|10.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|10.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|10.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== <i>...</i><BR> {{pn|11.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|11.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|11.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|11.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== <i>...</i><BR> {{pn|12.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|12.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|12.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|12.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|12.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|12.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|12.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|12.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|12.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|12.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== <i>...</i><BR> {{pn|13.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|13.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|13.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|13.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|13.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== <i>...</i><BR> {{pn|14.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|14.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|14.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|14.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|14.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|14.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|14.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|14.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{finis}} 9h8c0cckoxab68w5add57cvx7xr9utp 269131 269130 2026-06-06T11:55:07Z Saumache 27923 269131 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Aulus Gellius |OperaeTitulus=Noctes Atticae |OperaeWikiPagina=Noctes Atticae |Annus= |SubTitulus= }} {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {| style="margin:0 auto; margin-top:0.5em" align=center width=100% id=toc |align="center" style="background: #efefef" | '''INDEX''' <br /> [[Noctes Atticae/Liber I|Liber I]] | [[Noctes Atticae/Liber II|Liber II]] | [[Noctes Atticae/Liber III|Liber III]] | [[Noctes Atticae/Liber IV|Liber IV]] | [[Noctes Atticae/Liber V|Liber V]] | [[Noctes Atticae/Liber VI|Liber VI]] | [[Noctes Atticae/Liber VII|Liber VII]] | [[Noctes Atticae/Liber VIII|Liber VIII]] | [[Noctes Atticae/Liber IX|Liber IX]] | [[Noctes Atticae/Liber X|Liber X]] | [[Noctes Atticae/Liber XI|Liber XI]] | [[Noctes Atticae/Liber XII|Liber XII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIII|Liber XIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIV|Liber XIV]] | [[Noctes Atticae/Liber XV|Liber XV]] | [[Noctes Atticae/Liber XVI|Liber XVI]] | [[Noctes Atticae/Liber XVII|Liber XVII]] | [[Noctes Atticae/Liber XVIII|Liber XVIII]] | [[Noctes Atticae/Liber XIX|Liber XIX]] | [[Noctes Atticae/Liber XX|Liber XX]] |} ===1=== {{c|Responsio cuiusdam philosophi, interrogati quam ob causam maris tempestate palluerit.}} {{pn|1.1|1}}Navigabamus a Cassiopa Brundisium mare Ionium violentum et vastum et iactabundum. {{pn|1.2|2}}Nox deinde, quae diem primum secuta est, in ea fere tota ventus a latere saeviens navem undis compleverat. {{pn|1.3|3}}Tum postea complorantibus nostris omnibus atque in sentina satis agentibus dies quidem tandem inluxit. Sed nihil de periculo neque de saevitia venti remissum; quin turbines etiam crebriores et caelum atrum et fumigantes globi et figurae quaedam nubium metuendae, quos typhonas vocabant, inpendere inminereque ac depressurae navem videbantur. {{pn|1.4|4}}In eadem fuit philosophus in disciplina Stoica celebratus, quem ego Athenis cognoveram non parva virum auctoritate satisque attente discipulos iuvenes continentem. {{pn|1.5|5}}Eum tunc in tantis periculis inque illo tumultu caeli marisque requirebam oculis scire cupiens, quonam statu animi et an interritus intrepidusque esset. {{pn|1.6|6}}Atque ibi hominem conspicimus pavidum et exterritum ploratus quidem nullos sicuti ceteri omnes nec ullas eiusmodi voces cientem, sed coloris et voltus turbatione non multum a ceteris differentem. {{pn|1.7|7}}At ubi caelum enituit et deferbuit mare et ardor ille periculi deflagravit, accedit ad Stoicum Graecus quispiam dives ex Asia magno, ut videbamus, cultu paratuque rerum et familiae, atque ipse erat multis corporis animique deliciis diffluens. {pn|1.8|8}}Is quasi inludens: “quid hoc est,” inquit “o philosophe, quod, cum in periculis essemus, timuisti tu et palluisti? ego neque timui neque pallui.” {{pn|1.9|9}}Et philosophus aliquantum cunctatus, an respondere ei conveniret, “si quid ego” inquit “in tanta violentia tempestatum videor paulum pavefactus, non tu istius rei ratione audienda dignus es. {{pn|1.10|10}}Set tibi sane Aristippus ille ... discipulus, pro me responderit, qui cum in simili tempore a simillimo tui homine esset interrogatus, quare philosophus timeret, cum ille contra nihil metueret, non eandem esse causam sibi atque illi respondit, quoniam is quidem esset non magno opere sollicitus pro anima nequissimi nebulonis, ipsum autem pro Aristippi anima timere.” {{pn|1.11|11}}His tunc verbis Stoicus divitem illum Asiaticum a sese molitus est. {{pn|1.12|12}}Sed postea cum Brundisium adventaremus malaciaque esset venti ac maris, percontatus eum sum, quaenam illa ratio esset pavoris sui, quam dicere ei supersedisset, a quo fuerat non satis digne compellatus. {{pn|1.13|13}}Atque ille mihi placide et comiter “quoniam” inquit “audiendi cupidus es, audi, quid super isto brevi quidem, sed necessario et naturali pavore maiores nostri, conditores sectae Stoicae, senserint, vel potius” inquit “lege; nam et facilius credideris, si legas, et memineris magis.” {{pn|1.14|14}}Atque ibi coram ex sarcinula sua librum protulit Epicteti philosophi quintum {{graeca|''διαλέξεων''}}, quas ab Arriano digestas congruere scriptis {{graeca|''ζήνωνος''}} et Chrysippi non dubium est. {{pn|1.15|15}}In eo libro Graeca scilicet oratione scriptum ad hanc sententiam legimus: “Visa animi, quas {{graeca|''φαντασίας''}} philosophi appellant, quibus mens hominis prima statim specie accidentis ad animum rei pellitur, non voluntatis sunt neque arbitraria, sed vi quadam sua inferunt sese hominibus noscitanda; {{pn|1.16|16}}probationes autem, quas {{graeca|''συγκαταφέσεις''}} vocant, quibus eadem visa noscuntur ac diiudicantur voluntariae sunt fiuntque hominum arbitratu. {{pn|1.17|17}}Propterea cum sonus aliquis formidabilis aut caelo aut ex ruina, aut repentinus nescio cuius periculi nuntius vel quid aliud est eiusmodi factum, sapientis quoque animum paulisper moveri et contrahi et pallescere necessum est non opinione alicuius mali praecepta, sed quibusdam motibus rapidis et inconsultis officium mentis atque rationis praevertentibus. {{pn|1.18|18}}Mox tamen ille sapiens ibidem {{graeca|''τὰς τοιαύτας φαντασίας''}}, id est visa istaec animi sui terrifica, non adprobat, hoc est {{graeca|''οὐ συγκαττατιθεται οὐδὲ προσεπιδοξάζει''}}, sed abicit respuitque, nec ei metuendum esse in hisquicquam videtur. {{pn|1.19|19}}Atque hoc inter insipientis sapientisque animum differre dicunt, quod insipiens, qualia sibi esse primo animi sui pulsu visa sunt saeva et aspera, talia esse vero putat et eadem incepta, tamquam si iure metuenda sint, sua quoque adsensione adprobat {{graeca|''καὶ προσεπιδοξάζει''}} - hoc enim verbo Stoici, cum super ista re disserunt, utuntur -, {{pn|1.20|20}}sapiens autem, cum breviter et strictim colore atque vultu motus est, {{graeca|''οὐ συγκατατίθεαι''}}, sed statum vigoremque sententiae suae retinet, quam de huiuscemodi visis semper habuit ut de minime metuendis, sed fronte falsa et formidine inani territantibus.” {{pn|1.21|21}}Haec Epictetum philosophum ex decretis Stoicorum sensisse atque dixisse in eo, quo dixi, libro legimus adnotandaque esse idcirco existimavimus, ut rebus forte id genus, quibus dixi, obortis pavescere sensim et quasi albescere non insipientis esse hominis neque ignavi putemus et in eo tamen brevi motu naturali magis infirmitati cedamus, quam quod esse ea, qualia visa sunt, censeamus. ===2=== {{c|Ex quinque corporis sensibus duos esse cum beluis maxiem communes; quodque turpis et improba est voluptas quae ex auditu, visu odoratuque procedit, quae vero ex gustu tactuque est, rerum omium foedissima est, cum hae duae bestiarum etiam sint, reliquae hominum tantum.}} {{pn|2.1|1}}Quinque sunt hominum sensus, quos Graeci aistheseis appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videatur: gustus, tactus, odoratus, visus, auditus. Ex his omnibus quae inmodice voluptas capitur, ea turpis atque inproba existimatur. {{pn|2.2|2}}Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea voluptas, sicuti sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est, eosque maxime, qui duabus istis beluinis voluptatibus sese dediderunt, gravissimi vitii vocabulis Graeci appellant vel akrateis vel akolastous: nos eos vel “incontinentes” dicimus vel “intemperantes”; akolastous enim si interpretari coactius velis, nimis id verbum insolens erit. {{pn|2.3|3}}Istae autem voluptates duae gustus atque tactus, id est libidines in cibos atque in Venerem prodigae, solae sunt hominibus communes cum beluis et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur, quisquis est his ferinis voluptatibus praevinctus; {{pn|2.4|4}}ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum esse tantum propriae videntur. {{pn|2.5|5}}Verba super hac re Aristotelis philosophi adscripsi, ut vel auctoritas clari atque incluti viri tam infamibus nos voluptatibus deterreret: Dia ti hoi kata ten tes haphes e geuseos hedonen gignomenen, an hyperballosin, akrateis legontai? hoi te gar peri ta aphrodisia akolastoi toioutoi, hoi te peri tas tes trophes apolauseis; ton de kata ten trophen ap'enion men en tei glottoi to hedy, ap'enion de en toi laryngi, dio kai Philoxenos geranou larynga eucheto echein. E dia to tas apo touton gignomenas hedonas koinas einai hemin kai tois allois zoiois? hate ouson koinon atimotatai eisi kai malista e monai eponeidistoi, hos ton hypo touton hettomenon psegomen kai akrate kai akolaston legomen dia to hypo ton cheiriston hedonen hettasthai. Ouson de ton aistheseon pente ta alla zoia apo ton dyo monon ton proeiremenon hedetai, kata de tas allas e holos ouch hedetai e kata symbebekos touto paschei. {{pn|2.6|6}}Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus coeundi atque comedendi, quae sunt homini cum sue atque asino communes, gaudeat? {{pn|2.7|7}}Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere, ut ederent et biberent, se bibere atque esse, ut viveret. {{pn|2.8|8}}Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu venerio ita existimabat partem esse quandam morbi taeterrimi, quem nostri comitialem dixerunt; namque ipsius verba haec traduntur: ten synousian einai mikran epilepsian. ===3=== {{c|Quod turpius est frigide laudari quam acerbius vituperari.}} {{pn|3.1|1}}Turpius esse dicebat Favorinus philosophus exigue atque frigide laudari quam insectanter et graviter vituperari: {{pn|3.2|2}}“quoniam,” inquit “qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius facit, tam maxime pro iniquo et inimico ducitur et plerumque propterea fidem non capit. Sed qui infecunde atque ieiune laudat, destitui a causa videtur et amicus quidem creditur eius, quem laudare vult, sed nihil posse reperire, quod iure laudet.” ===4=== {{c|Quamobrem venter repentino timore effluat; quare etiam ignis urinam lacessat.}} {{pn|4.1|1}}Aristotelis libri sunt, qui problemata physica inscribuntur, lepidissimi et elegantiarum omnigenus referti. {{pn|4.2|2}}In his quaerit, quam ob causam eveniat, ut quibus invasit repentinus rei magnae timor, plerumque alvo statim cita fiant. {{pn|4.3|3}}Item quaerit, cur accidat, ut eum, qui propter ignem diutius stetit, libido urinae lacessat. {{pn|4.4|4}}Ac de alvo quidem inter timendum prona atque praecipiti causam esse dicit, quod timor omnis sit algificus, quem ille appellat psychropoion, eaque vi frigoris sanguinem caldoremque omnem de summa corporis cute cogat penitus et depellat faciatque simul, uti, qui timent, sanguine ex ore decedente pallescant. {{pn|4.5|5}}“Is autem” inquit “sanguis et caldor in intuma coactus movet plerumque alvum et incitat. {{pn|4.6|6}}De urina celebri ex igni proximo facta verba haec posuit: To de pyr diachalai to pepegos hosper helios ten chiona. ===5=== {{c|Ex Aristotelis libris sumptum quod nivis aqua potui pessima sit; et quod ex nive crystallus concreatur.}} {{pn|5.1|1}}In Tiburte rus concesseramus hominis amici divitis aestate anni flagrantissima ego et quidam alii aequales et familiares mei, eloquentiae aut philosophiae sectatores. {{pn|5.2|2}}Erat nobiscum vir bonus ex peripatetica disciplina bene doctus et Aristotelis unice studiosissimus. {{pn|5.3|3}}Is nos aquam multam ex diluta nive bibentis coercebat severiusque increpabat. Adhibebat nobis auctoritates nobilium medicorum et cumprimis Aristotelis philosophi, rei omnis humanae peritissimi, qui aquam nivalem frugibus sane et arboribus fecundam diceret, sed hominibus potu nimio insalubrem esse tabemque et morbos sensim atque in diem longam visceribus inseminare. {{pn|5.4|4}}Haec quidem ille ad nos prudenter et benivole et adsidue dictitabat. Sed cum bibendae nivis pausa fieret nulla, promit e bibliotheca Tiburti, quae tunc in Herculis templo satis commode instructa libris erat, Aristotelis librum eumque ad nos adfert et “huius saltem” inquit “sapientissimi viri verbis credite ac desinite valitudinem vestram profligare.” {{pn|5.5|5}}In eo libro scriptum fuit deterrimam esse potu aquam e nive itemque solidius altiusque concretam eam, quam krystallon Graeci appellant; causaque ibi adscripta est huiuscemodi: {{pn|5.6|6}}“quoniam, cum aqua frigore aeris duratur et coit, necessum est fieri evaporationem et quandam quasi auram tenuissimam exprimi ex ea et emanare. {{pn|5.7|7}}Id autem” inquit “in ea levissimum est, quod evaporatur; manet autem,quod est gravius et sordidius et insalubrius, atque id pulsu aeris verberatum in modum coloremque spumae candidae oritur. {{pn|5.8|8}}Sed aliquantum, quod est salubrius, difflari atque evaporari ex nive indicium illud est, quod minor fit illo, quod ante fuerat quam concresceret.” {{pn|5.9|9}}Verba ipsa Aristotelis ex eo libro pauca sumpsi et adscripsi: Dia ti ta apo chionos kai krystallon hydata phaula estin? hoti pantos hydatos pegnymenou to leptotaton kai kouphotaton exatmizei. Semeion de, hoti elatton ginetai e proteron, hotan takei pagen. Apelelythotos oun tou hygieinotatou ananke aei to kataleipomenon cheiron einai. {{pn|5.10|10}}Hoc ubi legimus, placuit honorem doctissimo viro haberi Aristoteli. Atque ita postea ego bellum et odium nivi indixi, alii indutias cum ea varie factitabant. ===6=== {{c|Quod pudor sanguinem ad extera diffundit, timor vero contrahit.}} {{pn|6.1|1}}In problematis Aristotelis philosophi ita scriptum est: {{graeca|''διὰ τί οἱ μὲν αἰσχυνόμενοι ἐρυθριῶσιν, οἱ δὲ φοβούμενοι ὠχριῶσιν, παραπλησίων τῶν παθῶν ὄντων; ὅτι τῶν μὲν αἰσχυνομένων διαχεῖται τὸ αἷμα ἐκ τῆς καρδίας εἰς ἅπαντα τὰ μέρη τοῦ σώματος, ὥστε ἐπιπολάζειν: τοῖς δὲ φοβηθεῖσιν συντρέχει εἰς τὴν καρδίαν, ὥστε ἐκλείπειν ἐκ τῶν ἄλλων μερῶν''}}. {{pn|6.2|2}}Hoc ego Athenis cum Tauro nostro legissem percontatusque essem, quid de ratione ista reddita sentiret, “dixit quidem” inquit “probe et vere, quid accideret diffuso sanguine aut contracto, sed cur ita fieret, non dixit. {{pn|6.3|3}}Adhuc enim quaeri potest, quam ob causam pudor sanguinem diffundat, timor contrahat, cum sit pudor species timoris atque ita definiatur: “timor iustae reprehensionis”. Ita enim philosophi definiunt: {{graeca|''αἰσχύνη ἐστὶν φόβος δικαίου ψόγου''}}.” ===7=== {{c|Quid sit “obesum”; nonnullaque alia prisca vocabula.}} {{pn|7.1|1}}In agro Vaticano Iulius Paulus poeta, vir bonus et rerum litterarumque veterum inpense doctus, herediolum tenue possidebat. Eo saepe nos ad esse sese vocabat et olusculis pomisque satis comiter copioseque invitabat. {{pn|7.2|2}}Atque ita molli quodam tempestatis autumnae die ego et Iulius Celsinus, cum ad eum cenassemus et apud mensam eius audissemus legi Laevii Alcestin rediremusque in urbem sole iam fere occiduo, figuras habitusque verborum nove aut insigniter dictorum in Laeviano illo carmine ruminabamur et, ut quaeque vox indidem digna animadverti subvenerat, qua nos quoque possemus uti, memoriae mandabamus. {{pn|7.3|3}}Erant autem verba, quae tunc suppetebant, huiuscemodi: :“corpore” inquit “pectoreque undique obeso ac :mente exsensa tardigenuclo :senio obpressum.” “Obesum” hic notavimus proprie magis quam usitate dictum pro exili atque gracilento; vulgus enim {{graeca|''ἀκύρως''}} vel {{graeca|''κατὰ ἀντίφρασιν''}} “obesum” pro “uberi” atque “pingui” dicit. {{pn|7.4|4}}Item notavimus, quod “oblitteram” gentem pro “oblitterata” dixit; {{pn|7.5|5}}item, quod hostis, qui foedera frangerent, “foedifragos”, non “foederifragos” dixit; {{pn|7.6|6}}item, quod rubentem auroram “pudoricolorem” appellavit et Memnonem “nocticolorem”; {{pn|7.7|7}}item, quod forte “dubitanter” et ab eo, quod est “sileo”, “silenta loca” dixit et “pulverulenta” et “pestilenta” et quod {{pn|7.8|8}}“carendum tui est” pro “te” quodque “magno impete” pro “impetu”; {{pn|7.9|9}}item quod “fortescere” posuit pro “fortem fieri” quodque “dolentiam” pro “dolore” et “avens” pro “libens”; {{pn|7.10|10}}item “curis intolerantibus “pro “intolerandis”, quodque “manciolis” inquit “tenellis” pro “manibus” et “quis tam siliceo?” ... Item “fiere” inquit “inpendio infit”, id est “fieri inpense incipit”; {{pn|7.11|11}}quodque “accipitret” posuit pro “laceret”. {{pn|7.12|12}}His nos inter viam verborum Laevianorum adnotatiunculis oblectabamus. {{pn|7.13|13}}Cetera enim, quae videbantur nimium poetica, ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus; veluti fuit quod de Nestore ait “trisaeclisenex” et “dulciorelocus”, {{pn|7.14|14}}item quod de tumidis magnisque fluctibus “fluctibus” inquit “multigrumis” {{pn|7.15|15}}et flumina gelu concreta “tegmine” esse “onychino” dixit et quae multiplica ludens conposuit, {{pn|7.16|16}}quale illud est, quod vituperones suos “subductisupercilicarptores” appellavit. ===8=== {{c|Quaestio an “harena.” “caelum,” “triticum” pluralia inveniantur; atque inibi de “quadrigis,” “inimicitiis,” nonnullis praeterea vocabulis, an singulari numero comperiantur.}} {{pn|8.1|1}}Adulescentulus Romae, priusquam Athenas concederem, quando erat a magistris auditionibusque obeundis otium, ad Frontonem Cornelium visendi gratia pergebam sermonibusque eius purissimis bonarumque doctrinarum plenis fruebar. Nec umquam factum est, quotiens eum vidimus loquentemque audivimus, quin rediremus fere cultiores doctioresque. {{pn|8.2|2}}Veluti fuit illa quodam die sermocinatio illius levi quidem de re, sed a Latinae tamen linguae studio non abhorrens. {{pn|8.3|3}}Nam cum quispiam familiaris eius, bene eruditus homo et tum poeta inlustris, liberatum esse se aquae intercutis morbo diceret, quod “harenis calentibus” esset usus, tum adludens Fronto “morbo quidem” inquit “cares, sed verbi vitio non cares. Gaius enim Caesar, ille perpetuus dictator, Cn. Pompei socer, a quo familia et appellatio Caesarum deinceps propagata est, vir ingenii praecellentis, sermonis praeter alios suae aetatis castissimi? in libris, quos ad M. Ciceronem de analogia conscripsit, “harenas” vitiose dici existimat, quod “harena” numquam multitudinis numero appellanda sit, sicuti neque “caelum” neque “triticum”; {{pn|8.4|4}}contra autem “quadrigas”, etiamsi currus unus, equorum quattuor iunctorum agmen unum sit, plurativo semper numero dicendas putat sicut “arma” et “moenia” et “comitia” et “inimicitias”, nisi quid contra ea dicis, poetarum pulcherrime, quo et te purges et non esse id vitium demonstres.” {{pn|8.5|5}}“De “caelo”” inquit ille “et “tritico” non infitias eo, quin singulo semper numero dicenda sint, neque de “armis” et “moenibus” et “comitiis”, quin figura multitudinis perpetua censeantur; {{pn|8.6|6}}videbimus autem potius de “inimicitiis” et “quadrigis”. Ac fortassean de “quadrigis” veterum auctoritati concessero, “inimicitiam” tamen, sicuti“inscientiam” et “inpotentiam” et “iniuriam”, quae ratio est, quamobrem C. Caesar vel dictam esse a veteribus vel dicendam a nobis non putat, quando Plautus, linguae Latinae decus, “deliciam” quoque {{graeca|''ἐνικῶς''}} dixerit pro deliciis?<poem>::“mea” inquit “voluptas, mea delicia.”</poem>“Inimicitiam” autem Q. Ennius in illo memoratissimo libro dixit: :“eo ego” inquit “ingenio natus sum: :amicitiam atque inimicitiam in frontem promptam gero.”<BR> Sed enim “harenas” parum Latine dici quis, oro te, alius aut scripsit aut dixit? Ac propterea peto, ut, si Gai Caesaris liber prae manibus est, promi iubeas, ut quam confidenter hoc dicat, aestimari a te possit.” {{pn|8.7|7}}Tunc prolato libro de analogia primo verba haec ex eo pauca memoriae mandavi. {{pn|8.8|8}}Nam cum supra dixisset neque “caelum” “triticum”ve neque “harenam” multitudinis significationem pati, “num tu” inquit “harum rerum natura accidere arbitraris, quod “unam terram” ac “plures terras” et “urbem” et“urbes” et “imperium” et “imperia” dicamus, neque “quadrigas” in unam nominis figuram redigere neque “harenam” in multitudinis appellationem convertere possimus?” {{pn|8.9|9}}His deinde verbis lectis ibi Fronto ad illum poetam “videturne tibi” inquit “C. Caesar de statu verbi contra te satis aperte satisque constanter pronuntiasse?” {{pn|8.10|10}}Tunc permotus auctoritate libri poeta: “si a Caesare” inquit “ius provocandi foret, ego nunc ab hoc Caesaris libro provocassem. Sed quoniam ipse rationem sententiae suae reddere supersedit, nos te nunc rogamus, ut dicas, quam esse causam vitii putes et in “quadriga” dicenda et in “harenis”.” {{pn|8.11|11}}Tum Fronto ita respondit: “Quadrigae” semper, etsi multiiugae non sunt, multitudinis tamen numero tenentur, quoniam quattuor simul equi iuncti “quadrigae” quasi “quadriiugae” vocantur, neque debet prorsus appellatio equorum plurium includi in singularis numeri unitatem. {{pn|8.12|12}}Eandemque rationem habet “harena”, sed in specie dispari; nam cum “harena” singulari numero dicta multitudinem tamen et copiam significet minimarum, ex quibus constat, partium, indocte et inscite “harenae” dici videntur, tamquam id vocabulum indigeat numeri amplitudine, cum ei singulariter dicto ingenita sit naturalis sui multitudo. Sed haec ego” inquit “dixi, non ut huius sententiae legisque fundus subscriptorque fierem, sed ut ne Caesaris, viri docti, opinionem aparamytheton destituerem. {{pn|8.13|13}}Nam cur “caelum” semper henikos dicatur, “mare” et “terra” non semper, et “pulvis”, “ventus” et “fumus” non semper, cur “indutias” et “caerimonias” scriptores veteres nonnumquam singulari numero appellaverint, “ferias” et “nundinas” et “inferias” et “exsequias” numquam, cur “mel” et “vinum” atque id genus cetera numerum multitudinis capiant, “lac” non capiat, quaeri, inquam, ista omnia et enucleari et extundi ab hominibus negotiosis in civitate tam occupata non queunt. {{pn|8.14|14}}Quin his quoque ipsis, quae iam dixi, demoratos vos esse video alicui, opinor, negotio destinatos. {{pn|8.15|15}}Ite ergo nunc et, quando forte erit otium, quaerite, an “quadrigam” et “harenas” dixerit e cohorte illa dumtaxat antiquiore vel oratorum aliquis vel poetarum, id est classicus adsiduusque aliquis scriptor, non proletarius.” {{pn|8.16|16}}Haec quidem Fronto requirere nos iussit vocabula non ea re, opinor, quod scripta esse in ullis veterum libris existumaret, sed ut nobis studium lectitandi in quaerendis rarioribus verbis exerceret. {{pn|8.17|17}}Quod unum ergo rarissimum videbatur, invenimus “quadrigam” numero singulari dictam in libro saturarum M. Varronis, qui inscriptus est Ecdemeticus. {{pn|8.18|18}}“Harenas” autem plethyntikos dictas minore studio quaerimus, quia praeter C. Caesarem, quod equidem meminerim, nemo id doctorum hominum dedit. ===9=== {{c|Antonii Iuliani in convivio ad quosdam Graecos lepidissima responsio.}} {{pn|9.1|1}}Adulescens e terra Asia de equestri loco laetae indolis moribusque et fortuna bene ornatus et ad rem musicam facili ingenio ac lubenti cenam dabat amicis ac magistris sub urbe in rusculo celebrandae lucis annuae, quam principem sibi vitae habuerat. {{pn|9.2|2}}Venerat tum nobiscum ad eandem cenam Antonius Iulianus rhetor, docendis publice iuvenibus magister, Hispano ore florentisque homo facundiae et rerum litterarumque veterum peritus. {{pn|9.3|3}}Is, ubi eduliis finis et poculis mox sermonibusque tempus fuit, desideravit exhiberi, quos habere eum adulescentem sciebat, scitissimos utriusque sexus, qui canerent voce et qui psallerent. {{pn|9.4|4}}Ac posteaquam introducti pueri puellaeque sunt, iucundum in modum Anakreonteia pleraque et Sapphica et poetarum quoque recentium elegeia quaedam erotica dulcia et venusta cecinerunt. {{pn|9.5|5}}Oblectati autem sumus praeter multa alia versiculis lepidissimis Anacreontis senis, quos equidem scripsi, ut interea labor hic vigiliarum et inquies suavitate paulisper vocum atque modulorum adquiesceret: {{pn|9.6|6}}ton argyron toreusas<BR> Hephaiste moi poieson<BR> panoplias men ouchi,<BR> ti gar machaisi kamoi?<BR> poterion de koilon,<BR> hoson dynei, bathynon.<BR> kai me poiei kat'auto<BR> met'astra met'amaxas;<BR> ti Pleiadon melei moi,<BR> ti d'asteros Booteo?<BR> poieson ampelous moi<BR> kai botryas kat'auton<BR> kai chryseos patountas<BR> homou kaloi Liaioi<BR> Erota kai Bathyllon. {{pn|9.7|7}}Tum Graeci plusculi, qui in eo convivio erant, homines amoeni et nostras quoque litteras haut incuriose docti, Iulianum rhetorem lacessere insectarique adorti sunt tamquam prorsus barbarum et agrestem, qui ortus terra Hispania foret clamatorque tantum et facundia rabida iurgiosaque esset eiusque linguae exercitationes doceret, quae nullas voluptates nullamque mulcedinem Veneris atque Musae haberet; saepeque eum percontabantur, quid de Anacreonte ceterisque id genus poetis sentiret et ecquis nostrorum poetarum tam fluentes carminum delicias fecisset, “nisi Catullus” inquiunt “forte pauca et Calvus itidem pauca. Nam Laevius inplicata et Hortensius invenusta et Cinna inlepida et Memmius dura ac deinceps omnes rudia fecerunt atque absona.” {{pn|9.8|8}}Tum ille pro lingua patria tamquam pro aris et focis animo inritato indignabundus “cedere equidem” inquit “vobis debui, ut in tali asotia atque nequitia Alcinoum vinceretis et sicut in voluptatibus cultus atque victus, ita in cantilenarum quoque mollitiis anteiretis. {{pn|9.9|9}}Sed ne nos, id est nomen Latinum, tamquam profecto vastos quosdam et insubidos anaphrodisias condemnetis, permittite mihi, quaeso, operire pallio caput, quod in quadam parum pudica oratione Socraten fecisse aiunt, et audite ac discite nostros quoque antiquiores ante eos, quos nominastis, poetas amasios ac venerios fuisse.” {{pn|9.10|10}}Tum resupinus capite convelato voce admodum quam suavi versus cecinit Valerii Aeditui, veteris poetae, item Porcii Licini et Q. Catuli, quibus mundius, venustius, limatius, tersius Graecum Latinumve nihil quicquam reperiri puto. {{pn|9.11|11}}Aeditui versus:<BR> dicere cum conor curam tibi, Pamphila, cordis,<BR> quid mi abs te quaeram, verba labris abeunt,<BR> per pectus manat subito subido mihi sudor:<BR> sic tacitus, subidus, dum pudeo, pereo. {{pn|9.12|12}}Atque item alios versus eiusdem addidit, non hercle minus dulces quam priores:<BR> quid faculam praefers, Phileros, qua est nil opus nobis?<BR> ibimus sic, lucet pectore flamma satis.<BR> Istam nam potis est vis saeva extinguere venti<BR> aut imber caelo candidus praecipitans;<BR> at contra hunc ignem Veneris, nisi si Venus ipsa,<BR> nullast quae possit vis alia opprimere. {{pn|9.13|13}}Item dixit versus Porcii Licini hosce: <BR> custodes ovium tenerae propaginis, agnum,<BR> quaeritis ignem? ite huc; quaeritis? ignis homost.<BR> si digito attigero, incendam silvam simul omnem,<BR> omne pecus flammast, omnia qua video. {{pn|9.14|14}}Quinti Catuli versus illi fuerunt:<BR> aufugit mi animus; credo, ut solet, ad Theotimum<BR> devenit. Sic est: perfugium illud habet.<BR> Quid, si non interdixem, ne illunc fugitivum<BR> mitteret ad se intro, sed magis eiceret?<BR> ibimus quaesitum. Verum, ne ipsi teneamur,<BR> formido. Quid ago? da, Venus, consilium. ===10=== {{c|Verba haec, “praeter propter,” in usu vulgi protrita, 1 etiam Ennii fuisse.}} {{pn|10.1|1}}Memini me quodam et Celsinum Iulium Numidam ad Frontonem Cornelium pedes tunc graviter aegrum ire et visere. Atque ubi introducti sumus, offendimus eum cubantem in scimpodio Graeciensi circumundique sedentibus multis doctrina aut genere aut fortuna nobilibus viris. {{pn|10.2|2}}Adsistebant fabri aedium complures balneis novis moliendis adhibiti ostendebantque depictas in membranulis varias species balnearum. {{pn|10.3|3}}Ex quibus cum elegisset unam formam speciemque veris, interrogavit, quantus esset pecuniae sumptus ad id totum opus absolvendum, {{pn|10.4|4}}cumque architectus dixisset necessaria videri esse sestertia ferme trecenta, unus ex amicis Frontonis “et praeterpropter” inquit “alia quinquaginta”. {{pn|10.5|5}}Tum Fronto dilatis sermonibus, quos habere de balnearum sumptu institerat, aspiciens ad eum amicum, qui dixerat quinquaginta esse alia praeterpropter necessaria, eum interrogavit, quid significaret verbum “praeterpropter”. {{pn|10.6|6}}Atque ille amicus “non meum” inquit “hoc verbum est, sed multorum hominum, quos loquentis id audias; {{pn|10.7|7}}quid autem id verbum significet, non ex me, sed ex grammatico quaerundum est”, ac simul digito demonstrat grammaticum haud incelebri nomine Romae docentem. {{pn|10.8|8}}Tum grammaticus usitati pervulgatique verbi obscuritate motus “quaerimus” inquit “quod honore quaestionis minime dignum est. {{pn|10.9|9}}Nam nescio quid hoc praenimis plebeium est et in opificum sermonibus quam ... notius.” {{pn|10.10|10}}At enim Fronto iam voce atque vultu intentiore “itane,” inquit “magister, dehonestum tibi deculpatumque hoc verbum videtur, quo et M. Cato et M. Varro et pleraque aetas superior ut necessario et Latino usi sunt?” {{pn|10.11|11}}Atque ibi Iulius Celsinus admonuit in tragoedia quoque Enni, quae Iphigenia inscripta est, id ipsum, de quo quaerebatur, scriptum esse et a grammaticis contaminari magis solitum quam enarrari. {{pn|10.12|12}}Quocirca statim proferri Iphigeniam Q. Enni iubet. In eius tragoediae choro inscriptos esse hos versus legimus:<BR> otio qui nescit uti,<BR> plus negoti habet quam, cum est negotium, in negotio.<BR> Nam cui, quod agat, institutum in otio est negotium,<BR> id agit, id studet, ibi mentem atque animum delectat suum;<BR> otioso in otio animus nescit quid velit.<BR> Hoc idem est; em neque domi nunc nos nec militiae sumus:<BR> imus huc, hinc illuc; cum illuc ventum est, ire illinc lubet.<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur. {{pn|10.13|13}}Hoc ubi lectum est, tum deinde Fronto ad grammaticum iam labentem “audistine,” inquit “magister optime, Ennium tuum dixisse “praeterpropter” et cum sententia quidem tali, quali severissimae philosophorum esse obiurgationes solent? petimus igitur, dicas, quoniam de Enniano iam verbo quaeritur, qui sit remotus huiusce versus sensus:<BR> incerte errat animus, praeterpropter vitam vivitur.” {{pn|10.14|14}}Et grammaticus sudans multum ac rubens multum, cum id plerique prolixius riderent, exsurgit et abiens “tibi,” inquit “Fronto, postea uni dicam, ne inscitiores audiant ac discant.” Atque ita omnes relicta ibi quaestione verbi consurreximus. ===11=== {{c|Ponit versus Platonis amatorios quos admodum iuvenis lusit, dum tragoediis contendit.}} {{pn|11.1|1}}Celebrantur duo isti Graeci versiculi multorumque doctorum hominum memoria dignantur, quod sint lepidissimi et venustissimae brevitatis. {{pn|11.2|2}}Neque adeo pauci sunt veteres scriptores, qui eos Platonis esse philosophi adfirmant, quibus ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eodem tempore faciendis praeluderet:<BR> ten psychen Agathona philon epi cheilesin eschon;<BR> elthe gar he tlemon hos diabesomene. {{pn|11.3|3}}Hoc distichon amicus meus, ouk amousos adulescens, in plures versiculos licentius liberiusque vertit. Qui quoniam mihi quidem visi sunt non esse memoratu indigni, subdidi: {{pn|11.4|4}}Dum semihiulco savio<BR> meum puellum savior<BR> dulcemque florem spiritus<BR> duco ex aperto tramite,<BR> anima aegra et saucia<BR> cucurrit ad labeas mihi,<BR> rictumque in oris pervium<BR> et labra pueri mollia,<BR> rimata itineri transitus,<BR> ut transiliret, nititur.<BR> Tum si morae quid plusculae<BR> fuisset in coetu osculi,<BR> Amoris igni percita<BR> transisset et me linqueret,<BR> et mira prorsum res foret,<BR> ut fierem ad me mortuus,<BR> ad puerulum intus viverem. ===12=== {{c|Dissertatio Herodis Attici super vi et natura doloris suaeque opinionis affirmatio per exemplum indocti rustici, qui cum rubis fructiferas arbores praecidit.}} {{pn|12.1|1}}Herodem Atticum, consularem virum, Athenis disserentem audivi Graeca oratione, in qua fere omnes memoriae nostrae universos gravitate atque copia et elegantia vocum longe praestitit. {{pn|12.2|2}}Disseruit autem contra apatheian Stoicorum lacessitus a quodam Stoico, tamquam minus sapienter et parum viriliter dolorem ferret ex morte pueri, quem amaverat. {{pn|12.3|3}}In ea dissertione, quantulum memini, huiuscemodi sensus est: quod nullus usquam homo, qui secundum naturam sentiret et saperet, adfectionibus istis animi, quas pathe appellabat, aegritudinis, cupiditatis, timoris, irae, voluptatis, carere et vacare totis posset, atque, si posset etiam obniti, ut totis careret, non fore id melius, quoniam langueret animus et torperet adfectionum quarundam adminiculis ut necessaria plurium temperie privatus. {{pn|12.4|4}}Dicebat enim sensus istos motusque animi, qui cum inmoderatiores sunt, vitia fiunt, innexos inplicatosque esse vigoribus quibusdam mentium et alacritatibus, {{pn|12.5|5}}ac propterea, si omnino omnis eos inperitius convellamus, periculum esse, ne eis adhaerentes bonas quoque et utiles animi indoles amittamus. {{pn|12.6|6}}Moderandos esse igitur et scite considerateque purgandos censebat, ut ea tantum, quae aliena sunt contraque naturam videntur et cum pernicie adgnata sunt, detrahantur, ne profecto id accidat, quod cuipiam Thraco insipienti et rudi in agro, quem emerat, procurando venisse usu fabulast. {{pn|12.7|7}}“Homo Thracus” inquit “ex ultima barbaria ruris colendi insolens, cum in terras cultiores humanioris vitae cupidine conmigrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui nihil admodum super vite aut arbore colenda sciret, videt forte vicinum rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope verticem deputantem, suboles vitium e radicibus caudicum super terram fusas revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros atque derectos amputantem, acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret percontatus est. {{pn|12.8|8}}Et vicinus ita respondit: “Vt ager” inquit “mundus purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior.” {{pn|12.9|9}}Discedit ille a vicino gratias agens et laetus tamquam adeptus rei rusticae disciplinam. Tum falcem ibi ac securim capit; atque ibi homo misere inperitus vites suas sibi omnis et oleas detruncat comasque arborum laetissimas uberrimosque vitium palmites decidit et frutecta atque virgulta simul omnia pomis frugibusque gignendis felicia cum sentibus et rubis purificandi agri gratia convellit mala mercede doctus audaciam fiduciamque peccandi imitatione falsa eruditus. {{pn|12.10|10}}Sic” inquit “isti apathiae sectatores, qui videri se esse tranquillos et intrepidos et inmobiles volunt, dum nihil cupiunt, nihil dolent, nihil irascuntur, nihil gaudent, omnibus vehementioris animi officiis amputatis in torpore ignavae et quasi enervatae vitae consenescunt.” ===13=== {{c|Quos “pumiliones” dicimus, Graece {{graeca|''νάνους''}} appellari.}} {{pn|13.1|1}}Stabant forte una in vestibulo Palatii fabulantes Fronto Cornelius et Festus Postumius et Apollinaris Sulpicius, atque ego ibi adsistens cum quibusdam aliis sermones eorum, quos de litterarum disciplinis habebant, curiosius captabam. {{pn|13.2|2}}Tum Fronto Apollinari “fac me,” inquit “oro, magister, ut sim certus, an recte supersederim “nanos” dicere parva nimis statura homines maluerimque eos “pumiliones” appellare, quoniam hoc scriptum esse in libris veterum memineram, “nanos” autem sordidum esse verbum et barbarum credebam.” {{pn|13.3|3}}“Est quidem” inquit “hoc” Apollinaris “in consuetudine inperiti vulgi frequens, sed barbarum non est censeturque linguae Graecae origine; nanous enim Graeci vocaverunt brevi atque humili corpore homines paulum supra terram exstantes idque ita dixerunt adhibita quadam ratione etymologiae cum sententia vocabuli competente et, si memoria” inquit “mihi non labat, scriptum hoc est in comoedia Aristophanis, cui nomen est Holkades. Fuisset autem verbum hoc a te civitate donatum aut in Latinam coloniam deductum, si tu eo uti dignatus fores, essetque id inpendio probabilius, quam quae a Laberio ignobilia nimis et sordentia in usum linguae Latinae intromissa sunt.” {{pn|13.4|4}}Tum Festus Postumius grammatico cuipiam Latino, Frontonis familiari “docuit” inquit “nos Apollinaris “nanos” verbum Graecum esse, tu nos doce, in quo de mulis aut eculeis humilioribus vulgo dicitur, anne Latinum sit et aput quem scriptum reperiatur.” {{pn|13.5|5}}Atque ille grammaticus, homo sane perquam in noscendis veteribus scriptis exercitus, “si piaculum” inquit “non committitur praesente Apollinare, quid de voce ulla Graeca Latinave sentiam, dicere, audeo tibi, Feste, quaerenti respondere esse hoc verbum Latinum scriptumque inveniri in poematis Helvi Cinnae, non ignobilis neque indocti poetae”, versusque eius ipsos dixit, quos, quoniam memoriae mihi forte aderant, adscripsi:<BR> at nunc me Genumana per salicta<BR> bigis raeda rapit citata nanis. ===14=== {{c|Contemporaneos fuisse Caesari et Ciceroni M. Varronem et P. Nigidium, aetatis suae doctissimos Ronanos; et quod Nigidii commentationes propter earum obscuritatem subtilitatemque in vulgus non exeunt.}} {{pn|14.1|1}}Aetas M. Ciceronis et C. Caesaris praestanti facundia viros paucos habuit, doctrinarum autem multiformium variarumque artium, quibus humanitas erudita est, columina habuit M. Varronem et P. Nigidium. {{pn|14.2|2}}Sed Varronis quidem monumenta rerum ac disciplinarum, quae per litteras condidit, in propatulo frequentique usu feruntur, {{pn|14.3|3}}Nigidianae autem commentationes non proinde in volgus exeunt, et obscuritas subtilitasque earum tamquam parum utilis derelicta est. {{pn|14.4|4}}Sicuti sunt, quae paulo ante legimus in commentariis eius, quos grammaticos inscripsit, ex quibus quaedam ad demonstrandum scripturae genus exempli gratia sumpsi. {{pn|14.5|5}}Nam cum de natura atque ordine litterarum dissereret, quas grammatici “vocales” appellant, verba haec scripsit, quae reliquimus inenarrata ad exercendam legentium intentionem: {{pn|14.6|6}}“”a” et “o” semper principes sunt, “i” et “u” semper subditae, “e” et subit et praeit; praeit in “Euripo”, subit in “Aemilio”. Si quis putat praeire “u” in his: “Valerius”, “Vennonius”, “Volusius”, aut “i” in his: “iampridem”, “iecur”, “iocus”, “iucundum”, errabit, quod hae litterae, cum praeeunt, ne vocales quidem sunt.” {{pn|14.7|7}}Item ex eodem libro verba haec sunt: “Inter litteram “n” et “g” est alia vis, ut in nomine “anguis” et “angari” et “ancorae” et “increpat” et “incurrit” et “ingenuus”. In omnibus enim his non verum “n”, sed adulterinum ponitur. Nam “n” non esse lingua indicio est; nam si ea littera esset, lingua palatum tangeret.” {{pn|14.8|8}}Alio deinde in loco ita scriptum: “Graecos non tantae inscitiae arcesso, qui ou ex o et u scripserunt, quantae, qui “ei” ex “e” et “i”; illud enim inopia fecerunt, hoc nulla re subacti.” {{Liber |Ante=Liber XVIII |AnteNomen=Noctes Atticae/Liber XVIII |Post=Liber XX |PostNomen=Noctes Atticae/Liber XX }} {{finis}} 51uc0y36h6p7a1tfi35w7lpi22mqlsq 0 39196 268968 268772 2026-06-05T12:34:29Z Saumache 27923 268968 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=../Liber III |Post=Liber V |PostNomen=../Liber V }} *[[Institutio oratoria/Liber IV/Praefatio|Praefatio]] *[[Institutio oratoria/Liber IV/Caput I|Caput I]] - De exordio. *[[Institutio oratoria/Liber IV/Caput II|Caput II]] - De narratione. *[[Institutio oratoria/Liber IV/Caput III|Caput III]] - De egressione. *[[Institutio oratoria/Liber IV/Caput IV|Caput IV]] - De propositione. *[[Institutio oratoria/Liber IV/Caput V|Caput V]] - De partitione. 7invcefh0ai50xk7a7lgl404sh8jq1o 0 39198 268980 268887 2026-06-05T13:21:58Z Saumache 27923 268980 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber IV|Liber IV]] - Caput I<br>[De exordio.] }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} {{pn|1}}Quod principium Latine vel exordium dicitur, maiore quadam ratione Graeci videntur προοίμιον nominasse, quia a nostris initium modo significatur, illi satis dare partem hanc esse ante ingressum rei de qua dicendum sit, ostendunt. {{pn|2}}Nam sive propterea quod οἴμη cantus est et citharoedi pauca illa, quae, antequam legitimum certamen inchoent, emerendi favoris gratia canunt, prooemium cognominaverunt, oratores quoque ea quae, priusquam causam exordiantur, ad conciliandos sibi iudicum animos praeloquuntur eadem appellatione signarunt; {{pn|3}}sive, quod οἶμον iidem Graeci viam appellant, id quod ante ingressum rei ponitur sic vocare est institutum: certe prooemium est, quod apud iudicem dici, priusquam causam cognoverit, possit; vitioseque in scholis facimus, quod exordio semper sic utimur, quasi causam iudex iam noverit. {{pn|4}}Cuius rei licentia ex hoc est, quod ante declamationem illa velut imago litis exponitur Sed in foro quoque contingere istud principiorum genus secundis actionibus potest; primis quidem raro unquam, nisi forte apud eum, cui res iam aliunde nota sit, dicimus. {{pn|5}}Causa principii nulla alia est, quam ut auditorem, quo sit nobis in ceteris partibus accommodatior, praeparemus. Id fieri tribus maxime rebus inter auctores plurimos constat, si benevolum, attentum, docilem fecerimus, non quia ista non per totam actionem sint custodienda, sed quia initiis praecipue necessaria, per quae in animum iudicis, ut procedere ultra possimus, admittimur. {{pn|6}}Benevolentiam aut a personis ducimus aut a causis accipimus. Sed personarum non est, ut plerique crediderunt, triplex ratio, ex litigatore et adversario et iudice. {{pn|7}}Nam exordium duci nonnunquam etiam ab actore causae solet. Quanquam enim pauciora de se ipso dicit et parcius, plurimum tamen ad omnia momenti est in hoc positum, si vir bonus creditur. Sic enim continget, ut non studium advocati videatur adferre sed paene testis fidem. Quare in primis existimetur venisse ad agendum ductus officio vel cognationis vel amicitiae maximeque, si fieri poterit, reipublicae aut alicuius certe non mediocris exempli. Quod sine dubio multo magis ipsis litigatoribus faciendum est, ut ad agendum magna atque honesta ratione aut etiam necessitate accessisse videantur. {{pn|8}}Sed ut praecipua in hoc dicentis auctoritas, si omnis in subeundo negotio suspicio sordium aut odiorum aut ambitionis afuerit, ita quaedam in his quoque commendatio tacita, si nos infirmos, imparatos, impares agentium contra ingeniis dixerimus, qualia sunt pleraque Messalae prooemia. {{pn|9}}Est enim naturalis favor pro laborantibus, et iudex religiosus libentissime patronum audit, quem iustitiae suae minime timet. Inde illa veterum circa occultandam eloquentiam simulatio multum ab hac nostrorum temporum iactatione diversa. {{pn|10}}Vitandum etiam, ne contumeliosi, maligni, superbi, maledici in quemquam hominem ordinemve videamur praecipueque eorum, qui laedi nisi adversa iudicum voluntate non possunt. {{pn|11}}Nam in iudicem ne quid dicatur non modo palam sed quod omnino intelligi possit, stultum erat monere, nisi fieret. Etiam partis adversae patronus dabit exordio materiam, interim cum honore, si eloquentiam eius et gratiam nos timere fingendo, ut ea suspecta sint iudici, fecerimus, interim per contumeliam, sed hoc perquam raro, ut Asinius pro Vrbiniae* heredibus Labienum adversarii patronum inter argumenta causae malae posuit. Negat haec esse prooemia Cornelius Celsus, quia sint extra litem. {{pn|12}}Sed ego cum auctoritate summorum oratorum magis ducor, tum pertinere ad causam puto quidquid ad dicentem pertinet, cum sit naturale, ut iudices iis, quos libentius audiunt, etiam facilius credant. {{pn|13}}Ipsius autem litigatoris persona tractanda varie est. Nam tum dignitas eius adlegatur, tum commendatur infirmitas. Nonnunquam contingit relatio meritorum, de quibus verecundius dicendum erit sua quam aliena laudanti. Multum agit sexus, aetas, condicio, ut in feminis, senibus, pupillis, liberos, parentes, coniuges adlegantibus. Nam sola rectum quoque iudicem inclinat miseratio. {{pn|14}}Degustanda tamen haec prooemio, non consumenda. Adversarii vero persona prope iisdem omnibus, sed e contrario ductis impugnari solet. Nam et potentes sequitur invidia et humiles abiectosque contemptus et turpes ac nocentes odium, quae tria sunt ad alienandos iudicum animos potentissima. {{pn|15}}Neque haec dicere sat est, quod datur etiam imperitis; pleraque augenda aut minuenda, ut expediet. Hoc enim oratoris est, illa causae. {{pn|16}}Iudicem conciliabimus nobis non tantum laudando eum, quod et fieri cum modo debet et est tamen parti utrique commune, sed si laudem eius ad utilitatem causae nostrae coniunxerimus, ut adlegemus pro honestis dignitatem illi suam, pro humilibus iustitiam, pro infelicibus misericordiam, pro laesis severitatem et similiter cetera. {{pn|17}}Mores quoque, si fieri potest, iudicis velim nosse. Nam prout asperi, lenes, iucundi, graves, duri, remissi erunt, aut adsumere in causam naturas eorum, qua competent, aut mitigare, qua repugnabunt, oportebit. Accidit autem interim hoc quoque, {{pn|18}}ut aut nobis inimicus aut adversariis sit amicus qui iudicat; quae res utrique parti tractanda est ac nescio an etiam ei magis, in quam videatur propensior. Est enim nonnunquam pravis hic ambitus adversus amicos aut pro iis, quibuscum simultates gerant, pronuntiandi faciendique iniuste, ne fecisse videantur. {{pn|19}}Fuerunt etiam quidam rerum suarum iudices. Nam et in libris Observationum a Septimio editis adfuisse Ciceronem tali causae invenio, et ego pro regina Berenice apud ipsam eam causam dixi. Similis hic quoque superioribus ratio est. Adversarius enim fiduciam partis suae iactat, patronus timet cognoscentis verecundiam. {{pn|20}}Praeterea detrahenda vel confirmanda opinion, praecipue si quam domo videbitur iudex attulisse. Metus etiam nonnunquam est amovendus, ut Cicero pro Milone, ne arma Pompeii disposita contra se putarent, laboravit; nonnunquam adhibendus, ut idem in Verrem facit. {{pn|21}}Sed adhibendi modus alter ille frequens et favorabilis: ne male sentiat populus Romanus, ne iudicia transterantur; alter autem asper et rarus, quo minatur corruptis accusationem, et id quidem in consilio ampliore utcunque tutius; nam et mali inhibentur et boni gaudent; apud singulos vero nunquam suaserim, nisi defecerint omnia. {{pn|22}}Quod si necessitas exigit, non erit iam ex arte oratoria, non magis quam appellare, etiamsi id quoque saepe utile est, aut, antequam pronuntiet, reum facere; nam et minari et deferre etiam non orator potest. {{pn|23}}Si causa conciliandi nobis iudicis materiam dabit, ex hac potissimum aliqua in usum principii, quae maxime favorabilia videbuntur, decerpi oportebit. threaten or lay an information. Quo in loco Verginius fallitur, qui Theodoro placere tradit, ut ex singulis quaestionibus singuli sensus in prooemium conferantur. {{pn|24}}Nam ille non hoc dicit, sed ad potentissimas quaestiones iudicem praeparandum; in quo vitii nihil erat, nisi in universum id praeciperet, quod nec omnis quaestio patitur nec omnis causa desiderat. Nam protinus a petitore primo loco, dum ignota iudici lis est, quomodo ex quaestionibus ducemus sententias? nimirum res erunt indicandae prius. Demus aliquas (nam id exiget ratio nonnunquam); etiamne potentissimas omnes, id est totam causam? sic erit in prooemio peracta narratio. {{pn|25}}Quid vero? si, ut frequenter accidit, paulo est durior causa, non benevolentia iudicis petenda ex aliis partibus erit, sed non ante conciliato eius animo nuda quaestionum committetur asperitas? Quae si recte semper initio dicendi tractarentur, nihil prooemio opus esset. {{pn|26}}Aliqua ergo nonnunquam, quae erunt ad conciliandum nobis iudicem potentissima, non inutiliter interim ex quaestionibus in exordio locabuntur. Quae sint porro in causis favorabilia, enumerare non est necesse, quia et manifesta erunt cognita cuiusque controversiae condicione et omnia colligi in tanta litium varietate non possunt. {{pn|27}}Ut autem haec invenire et augere, ita quod laedit aut omnino repellere aut certe minuere ex causa est. Miseratio quoque aliquando ex eadem venit, sive quid passi sumus grave sive passuri. {{pn|28}}Neque enim sum in hac opinione, qua quidam, ut eo distare prooemium ab epilogo credam, quod in hoc praeterita, in illo futura dicantur, sed quod in ingressu parcius et modestius praetemptanda sit iudicis misericordia, in epilogo vero liceat totos effundere adfectus et fictam orationem induere personis et defunctos excitare et pignora reorum producere; quae minus in exordiis sunt usitata. {{pn|29}}Sed haec, quae supra dixi, non movere tantum, verum ex diverso amoliri quoque prooemio opus est. Ut autem nostrum miserabilem, si vincamur, exitum, ita adversariorum superbum, si vicerint, utile est credi. {{pn|30}}Sed ex iis quoque, quae non sunt personarum nec causarum, verum adiuncta personis et causis, duci prooemia solent. Personis applicantur non pignora modo, de quibus supra dixi, sed propinquitates, amicitiae, interim regiones etiam civitatesque, et si quid aliud eius quem defendimus casu laedi potest. {{pn|31}}Ad causam extra pertinent tempus, unde principium pro Caelio; locus, unde pro Deiotaro; habitus, unde pro Milone; opinio, unde in Verrem; deinceps, ne omnia enumerem, infamia iudiciorum, exspectatio vulgi; nihil enim horum in causa est, ad causam tamen pertinent. {{pn|32}}Adiicit Theophrastus ab oratione principium, quale videtur esse Demosthenis pro Ctesiphonte, ut sibi dicere suo potius arbitrio liceat rogantis quam eo modo, quem actione accusator praescripserit. {{pn|33}}Fiducia ipsa solet opinione arrogantiae laborare. Faciunt favorem et ilia paene communia non tamen omittenda, vel ideo ne occupentur, optare, abominari, rogare, sollicitum agere; quia plerumque attentum iudicem facit, si res agi videtur nova, magna, atrox, pertinens ad exemplum, praecipue tamen, si index aut sua vice aut reipublicae commovetur, cuius animus spe, metu, admonitione, precibus, vanitate denique, si id profuturum credimus, agitandus est. {{pn|34}}Sunt et illa excitandis ad audiendum non inutilia, si nos neque diu moraturos neque extra causam dicturos existiment. Docilem sine dubio et haec ipsa praestat attentio; sed et illud,si breviter et dilucide summam rei,de qua cognoscere debeat, indicaverimus, quod Homerus atque Vergilius operum suorum principiis faciunt. {{pn|35}}Nam is eius rei modus est, ut propositioni similior sit quam expositioni, nec quomodo quidque sit actum, sed de quibus dicturus sit orator ostendat. Nec video, quod huius rei possit apud oratores reperiri melius exemplum quam Ciceronis pro A. {{pn|36}}Cluentio: Animadverti, iudices, omnem accusatoris orationem in duas divisam esse pares; quarum altera mihi inniti et magnopere confidere videbatur invidia iam inveterata iudicii Iuniani, altera tantumnodo consuetudinis causa timide et diffidenter attingere rationem veneficii criminum, qua de re lege est haec quaestio constituta. Id tamen totum respondenti facilius est quam proponenti, quia hic admonendus iudex, illic docendus est. {{pn|37}}Nec me quanquam magni auctores in hoc duxerint, ut non semper facere attentum ac docilem iudicem velim; non quia nesciam, id quod ab illis dicitur, esse pro mala causa, qualis ea sit non intelligi, verum quia istud non negligentia iudicis contingit, {{pn|38}}sed errore. Dixit enim adversarius et fortasse persuasit; nobis opus est eius diversa opinione, quae mutari non potest, nisi illi fecerimus ad ea quae dicemus docile et intentum. Quid ergo est? Imminuenda quaedam et levanda et quasi contemnenda esse consentio ad remittendam intentionem iudicis, quam adversario praestat, ut fecit pro Ligario Cicero. {{pn|39}}Quid enim agebat aliud ironia illa, quam ut Caesar minus se in rem tanquam non novam intenderet? Quid pro Caelio, quam ut res exspectatione minor videretur? Verum ex iis, quae proposuimus, aliud in alio genere causae desiderari palam est. {{pn|40}}Genera porro causarum plurimi quinque fecerunt, honestum, humile, dubium vel anceps, admirabile, obscurum: id est ἔνδοξον, ἄδοξον, ἀμφίδοξον, παράδοξον, δυσπαρακολούθητον. Sunt quibus recte videtur adiici turpe, quod alii humili, alii admirabili subiiciunt. {{pn|41}}Admirabile autem vocant, quod est praeter opinionem hominum constitutum. In ancipiti maxime benevolum iudicem, in obscuro docilem, in humili attentum parare debemus. Nam honestum quidem ad conciliationem satis per se valet, admirabili et turpi remediis opus est. {{pn|42}}Eo quidam exordium in duas dividunt partes, principium et insinuationem, ut sit in principiis recta benevolentiae et attentionis postulatio; quae quia esse in turpi causae genere non possit, insinuatio surrepat animis, maxime ubi frons causae non satis honesta est, vel quia res sit improba vel quia hominibus parum probetur, aut si facie quoque ipsa premitur vel invidiosa consistentis ex diverso patroni aut patris vel miserabili senis, caeci, infantis. {{pn|43}}Et quidem quibus adversus haec modis sit medendum, verbosius tradunt materiasque sibi ipsi fingunt et ad morem actionum persequuntur; sed hae cum oriantur ex causis, quarum species consequi omnes non possumus, nisi generaliter comprehenduntur, in infinitum sunt extrahendae. {{pn|44}}Quare singulis consilium ex propria ratione nascetur. Illud in universum praeceperim, ut ab his quae laedunt ad ea quae prosunt refugiamus. Si causa laborabimus, persona subveniat; si persona, causa; si nihil quod nos adiuvet erit, quaeramus quid adversarium laedat; nam ut optabile est plus favoris mereri, sic proximum odii minus. {{pn|45}}In iis, quae negari non potuerint, elaborandum, ut aut minora quam dictum est aut alia mente facta aut nihil ad praesentem quaestionem pertinere aut emendari posse paenitentia aut satis iam punita videantur. Ideoque agere advocato quam litigatori facilius, quia et laudat sine arrogantiae crimine et aliquando utiliter etiam reprehendere potest. {{pn|46}}Nam se quoque moveri interim finget, ut pro Rabirio Postumo Cicero, dum aditum sibi ad aures faciat et auctoritatem induat vera sentientis, quo magis credatur vel defendenti eadem vel neganti. Ideoque hoc primum intuebimur, litigatoris an advocati persona sit utendum, quotiens utrumque fieri potest; nam id in schola liberum est, in foro rarum, ut sit idoneus suae rei quisque defensor. {{pn|47}}Declamaturus autem maxime positas in adfectibus causas propriis personis debet induere. Hi sunt enim, qui mandari non possunt, nec eadem vi profertur alieni animi qua sui motus. {{pn|48}}His etiam de causis insinuatione videtur opus esse, si adversarii actio iudicum animos occupavit, si dicendum apud fatigatos est; quorum alterum promittendo nostras probationes et adversas eludendo vitabimus, alterum et spe brevitatis et iis, quibus attentum fieri iudicem docuimus. {{pn|49}}Et urbanitas opportuna reficit animos et undecunque petita iudicis voluptas levat taedium. Non inutilis etiam est ratio occupandi quae videntur obstare, ut Cicero dicit, scire se mirari quosdam, quod is, qui per tot annos defenderit multos, laeserit neminem, ad accusandum Verrem descenderit; deinde ostendit, hanc ipsam esse sociorum defensionem; quod schema πρόλημψις dicitur. {{pn|50}}Id cum sit utile aliquando, nunc a declamatoribus quibusdam paene semper adsumitur, qui fas non putant nisi a contrario incipere. Negant Apollodorum secuti tris esse, de quibus supra diximus, praeparandi iudicis partes; sed multas species enumerant, ut ex moribus iudicis, ex opinionibus ad causam extra pertinentibus, ex opinione de ipsa causa, quae sunt prope infinitae, tum iis, ex quibus omnes controversiae constant, personis, factis, dictis, causis, temporibus, locis, occasionibus, ceteris. Quas veras esse fateor, sed in haec genera recidere. {{pn|51}}Nam si iudicem benevolum, attentum, docilem habeo, quid amplius debeam optare, non reperio; cum metus ipse, qui maxime videtur esse extra haec, et attentum iudicem faciat et ab adverso favore deterreat. {{pn|52}}Verum quoniam non est satis demonstrare discentibus, quae sint in ratione prooemii, sed dicendum etiam, quomodo perfici facillime possint, hoc adiicio, ut dicturus intueatur, quid, apud quem, pro quo, contra quem, quo tempore, quo loco, quo rerum statu, qua vulgi fama dicendum sit, quid iudicem sentire credibile sit, antequam incipimus, tum quid aut desideremus aut deprecemur. Ipsa illum natura eo ducet, ut sciat, quid primum dicendum sit. {{pn|53}}At nunc omne, quo coeperunt, prooemium putant et, ut quidque succurrit, utique si aliqua sententia blandiatur, exordium. Multa autem sine dubio sunt et aliis partibus causae communia, nihil tamen in quaque melius dicitur, quam quod aeque bene dici alibi non possit. Multum gratiae exordio est, {{pn|54}}quod ab actione diversae partis materiam trahit, hoc ipso, quod non compositum domi, sed ibi atque ex re natum, et facilitate famam ingenii auget et facie simplicis sumptique ex proximo sermonis fidem quoque adquirit; adeo ut, etiamsi reliqua scripta atque elaborata sint, tamen plerumque videatur tota extemporalis oratio, cuius initium nihil praeparati habuisse manifestum est. {{pn|55}}Frequentissime vero prooemium decebit et sententiarum et compositionis et vocis et vultus modestia, adeo ut in genere causae etiam indubitabili fiducia se ipsa nimium exserere non debeat. Odit enim iudex fere litigantis securitatem, cumque ius suum intelligat, tacitus reverentiam postulat. {{pn|56}}Nec minus diligenter ne suspecti simus illa parte vitandum est, propter quod minime ostentari debet in principiis cura, quia videtur ars omnis dicentis contra iudicem adhiberi. {{pn|57}}Sed ipsum istud evitare summae artis est. Nam id sine dubio ab omnibus et quidem optime praeceptum est, verum aliquatenus temporum condicione mutatur, quia iam quibusdam in iudiciis maximeque capitalibus aut apud centumviros ipsi iudices exigunt sollicitas et accuratas actiones, contemnique se, nisi in dicendo etiam diligentia appareat, credunt, nec doceri tantum sed etiam delectari volunt. {{pn|58}}Et est difficilis huius rei moderatio, quae tamen temperari ita potest, ut videamur accurate non callide dicere. Illud ex praeceptis veteribus manet, ne quod insoles verbum, ne audacius translatum, ne aut ab obsoleta vetustate aut poetica licentia sumptum in principio deprehendatur. {{pn|59}}Nondum enim recepti sumus, et custodit nos recens audientium intentio; magis conciliatis animis et iam calentibus haec libertas feretur, maximeque cum in locos fuerimus ingressi, quorum naturalis ubertas licentiam verbi notari circumfuso nitore non patitur. {{pn|60}}Nec argumentis autem nec locis nec narrationi similis esse in prooemio debet oratio, neque tamen deducta semper atque circumlita, sed saepe simplici atque illaboratae similis, nec verbis vultuque nimia promittens. Dissimulata enim et, ut Graeci dicunt, ἀνέπιφαντος actio melius saepe surrepit. Sed haec, prout formari animum iudicum expediet. {{pn|61}}Turbari memoria vel continuandi verba facultate destitui nusquam turpius, cum vitiosum prooemium possit videri cicatricosa facies, et pessimus certe gubernator qui navem, dum portu egreditur, impegit. {{pn|62}}Modus autem principii pro causa. Nam breve simplices, longius perplexae suspectaeque et infames desiderant. Ridendi vero, qui velut legem prooemiis omnibus dederunt, ut intra quattuor sensus terminarentur. Nec minus evitanda est immodica eius longitudo, ne in caput excrevisse videatur et quo praeparare debet fatiget. {{pn|63}}Sermonem a persona iudicis aversum, quae ἀποστροφή dicitur, quidam in totum a prooemio summouent, nonnulla quidem in hanc persuasionem ratione ducti. Nam prorsus esse hoc magis secundum naturam confitendum est, ut eos alloquamur potissimum, quos conciliare nobis studemus. {{pn|64}}Interim tamen et est prooemio necessarius sensus aliquis, et hic acrior fit atque vehementior ad personam derectus alterius. Quod si accidat. quo iure aut qua tanta superstitione prohibeamur dare per hane figuram sententiae vires? {{pn|65}}Neque enim istud scriptores artium, quia non liceat, sed quia non putent utile, vetant. Ita si vincet utilitas, propter eandem causam facere debebimus propter quam vetamur. {{pn|66}}Et Demosthenes autem ad Aeschinen orationem in prooemio convertit, et M. Tullius, cum pro aliis quibusdam, ad quos ei visum est, tum pro Ligario ad Tuberonem; {{pn|67}}nam erat multo futura languidior, si esset aliter figurata. Quod facilius cognoscet, si quis totam illam partem vehementissimam, cuius haec forma est, Habes igitur, Tubero, quod est accusatori maxime optandum, et cetera convertat ad iudicem; tum enim vere aversa videatur oratio et languescat vis omnis, dicentibus nobis Habet igitur Tubero, quod est accusatori maxime optandum. Illo enim modo pressit atque institit, {{pn|68}}hoc tantum indicasset. Quod idem in Demosthene, si flexum illi mutaveris, accidit. Quid? non Sallustius derecto ad Ciceronem, in quem ipsum dicebat, usus est principio, et quidem protinus? Graviter et iniquo animo maledicta tua paterer, Marce Tulli, sicut Cicero fecerat in Catilillam: {{pn|69}}Quo usque tandem abutere? Ac, ne quis apostrophen miretur, idem Cicero pro Scauro ambitus reo, quae causa est in commentariis (nam bis eundem defendit), prosopopoeia loquentis pro reo utitur, pro Rabirio vero Postumo eodemque Scauro reo repetundarum etiam exemplis, pro Cluentio (ut modo ostendi) partitione. {{pn|70}}Non tamen haec, quia possunt bene aliquando fieri, passim facienda sunt, sed quotiens praeceptum vicerit ratio; quomodo et similitudine, dum brevi, et translatione atque aliis tropis (quae omnia cauti illi ac diligentes prohibent) utemur interim, nisi cui divina ilia pro Ligario ironia, de qua paulo ante dixeram, displicet. {{pn|71}}Alia exordiorum vitia verius tradiderunt. Quod in plures causas accommodari potest, vulgare dicitur; id minus favorabile aliquando tamen non inutiliter adsumimus, magnis saepe oratoribus non evitatum. Quo et adversarius uti potest, commune appellatur; quod adversarius in suam utilitatem deflectere potest, commutabile; quod causae non cohaeret, separatum; quod aliunde trahitur, tralatum; praeterea quod longum, quod contra praecepta est; quorum pleraque non principii modo sunt vitia sed totius orationis. Haec de prooemio, {{pn|72}}quotiens erit eius usus, non semper autem est; nam et supervacuum aliquando est, si sit praeparatus satis etiam sine hoc iudex, aut si res praeparatione non egeat. Aristoteles quidem in totum id necessarium apud bonos iudices negat. Aliquando tamen uti nec si velimus eo licet, cum index occupatus, cum angusta sunt tempora, cum maior potestas ab ipsa re cogit incipere. {{pn|73}}Contraque est interim prooemii vis etiam non exordio. Nam indices et in narratione nonnunquam et in argumentis ut attendant et ut faveant rogamus, quo Prodicus velut dormitantes eos excitari putabat, quale est: {{pn|74}}Tum C. Varenus, is qui a familia Anchariana occisus est — hoc, quaeso, iudices, diligenter attendite. Utique si multiplex causa est, sua quibusque partibus danda praefatio est, ut Audite nunc reliqua, et Transeo nunc illuc. {{pn|75}}Sed in ipsis etiam probationibus multa funguntur prooemii vice, ut facit Cicero pro Cluentio dicturus contra censores, pro Murena, cum se Servio excusat. Verum id frequentius est, quam ut exemplis confirmandum sit. {{pn|76}}Quotiens autem prooemio fuerimus usi, tum sive ad expositionem transibimus sive protinus ad probationem, id debebit in principio postremum esse, cui commodissime iungi initium sequentium poterit. {{pn|77}}Illa vero frigida et puerilis est in scholis adfectatio, ut ipse transitus efficiat aliquam utique sententiam et huius velut praestigiae plausum petat, ut Ovidius lascivire in Metamorphosesin solet, quem tamen excusare necessitas potest res diversissimas in speciem unius corporis colligentem. {{pn|78}}Oratori vero quid est necesse surripere hanc transgressionem et iudicem fallere, qui, ut ordini rerum animum intendat, etiam commonendus est? Peribit enim prima pars expositionis, si iudex narrari nondum sciet. {{pn|79}}Quapropter, ut non abrupte cadere in narrationem, ita non obscure transcendere est optimum. Si vero longior sequetur ac perplexa magis expositio, ad eam ipsam praeparandus erit iudex, ut Cicero saepius, sed et hoc loco fecit: Paulo longius exordium rei demonstrandae repetam, quod, quaeso, iudices, ne moleste patiamini; principiis enim cognitis multo facilius extrema intelligetis. Haec fere sunt mihi de exordio comperta. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} ayzikpi1qn3ixdd7lb2wzzsmhspd8ch 0 39199 268981 268892 2026-06-05T13:22:42Z Saumache 27923 268981 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber IV|Liber IV]] - Caput II<br>[De narratione.] }} {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} {{pn|1}}Maxime naturale est et fieri frequentissime debet, ut praeparato per haec, quae supra dicta sunt, iudice res, de qua pronuntiaturus est, indicetur. Haec est narratio. {{pn|2}}In qua sciens transcurram subtiles nimium divisiones quorundam plura eius genera facientium. Non enim solam volunt esse illam negotii, de quo apud iudices quaeritur, expositionem, sed personae, ut M. Lollius Palicanus, humili loco Picens, loquax magis quam facundus; loci, ut Oppidum est in :Hellesponto Lampsacum, indices; temporis ut :Vere nouo, gelidus canis cum montibus humo? :Liquitur; causarum, quibus historici frequentissime utuntur, cum exponunt, unde bellum, seditio, pestilentia. {{pn|3}}Praeter haec alias perfectas, alias imperfectas vocant; quod quis ignorat? Adiiciunt expositionem et praeteritorum esse temporum, quae est frequentissima, et praesentium, qualis est Ciceronis de discursu amicorum Chrysogoni, postquam est nominatus, et futurorum, quae solis dari uaticinantibus potest; nam ὑποτύπωσις non est habenda narratio. {{pn|4}}Sed nos potioribus vacemus. Plerique semper narrandum putaverunt, quod falsum esse pluribus coarguitur. Sunt enim ante omnia quaedam tam breves causae, ut propositionem potius habeant quam narrationem. {{pn|5}}Id accidit aliquando utrique parti, cum vel nulla expositio est, vel de re constat, de iure quaeritur, ut apud centumviros, filius an frater debeat esse intestatae heres, pubertas annis an corporis habitu aestimetur: aut cum est quidem in re narrationi locus, sed aut ante iudici nota sunt omnia aut priore loco recte exposita. Accidit aliquando alteri et saepius ab actore, {{pn|6}}vel quia satis est proponere vel quia sic magis expedit. Satis est dixisse, Certam creditam pecuniam peto ex stipulatione; Legatum peto ex testamento. Diverse partis expositio est, cur ea non debeantur. {{pn|7}}Et satis est actori et magis expedit sic indicare: Dico ab Horatio sororem suam interfectam. Namque et propositione iudex crimen omne cognoscit, et ordo et causa facti pro adversario magis est. {{pn|8}}Reus contra tunc narrationem subtrahet, cum id, quod obiicitur, neque negari neque excusari poterit, sed in sola iuris quaestione consistet; ut in eo, qui, cum pecuniam privatam ex aede sacra surripuerit, sacrilegii reus est, confessio verecundior quam expositio: Non negamus de templo pecuniam esse sublatam, calumniatur tamen accusator actione sacrilegii, cum privata fuerit non sacra; vos autem de hoc cognoscetis, an sacrilegium sit admissum. {{pn|9}}Sed ut has aliquando non narrandi causas puto, sic ab illis dissentio, qui non existimant esse narrationem, cum reus quod obiicitur tantum negat; in qua est opinione Cornelius Celsus, qui condicionis huius esse arbitratur plerasque caedis causas et omnes ambitus ac repetundarum. {{pn|10}}Non enim putat esse narrationem, nisi quae summam criminis de quo iudicium est contineat, deinde fatetur ipse pro Rabirio Postumo narrasse Ciceronem; atque ille et negavit pervenisse ad Rabirium pecuniam, qua de re erat quaestio constituta, et in hac narratione nihil de crimine exposuit. {{pn|11}}Ego autem magnos alioqui secutus auctores, duas esse in iudiciis narrationum species existimo, alteram ipsius causae, alteram rerum ad causam pertinentium expositionem. {{pn|12}}Non occidi hominem, nulla narratio est; convenit; sed erit aliqua et interim etiam longa contra argumenta eius criminis de anteacta vita, de causis, propter quas innocens in periculum deducatur, aliis, quibus incredibile id quod obiicitur fiat. {{pn|13}}Neque enim accusator tantum hoc dicit, occidisti; sed, quibus id probet narrat. Ut in tragoediis, cum Teucer Vlixem reum facit Aiacis occisi dicens inventum eum in solitudine iuxta exanime corpus inimici cum gladio cruento, non id modo Ulixes respondet non esse a se id facinus admissum, sed sibi nullas cum Aiace inimicitias fuisse, de laude inter ipsos certatum; deinde subiungit, quomodo in eam solitudinem venerit, iacentem exanimem sit conspicatus, gladium e vulnere extraxerit. {{pn|14}}His subtexitur argumentatio. Sed ne illud quidem sine narratione est, dicente accusatore, Fuisti in eo loco, in quo tuus inimicus occisus est: Non fui; dicendum enim, ubi fuerit. Quare ambitus quoque causae et repetundarum hoc etiam plures huiusmodi narrationes habere poterunt, quo plura crimina; in quibus ipsa quidem neganda sunt, sed argumentis expositione contraria resistendum est interdum singulis interdum universis. {{pn|15}}An reus ambitus male narrabit, quos parentes habuerit, quemadmodum ipse vixerit, quibus meritis fretus ad petitionem descenderit? Aut qui repetundarum crimine insimulabitur, non et anteactam vitam, et quibus de causis provinciam universam vel accusatorem aut testem offenderit, {{pn|16}}non inutiliter exponet? Quae si narratio non est, ne illa quidem Ciceronis pro Cluentio prima, cuius est initium: A. Cluentius Habitus. Nihil enim hic de veneficio, sed de causis, quibus ei mater inimica sit, dicit. {{pn|17}}Illae quoque sunt pertinentes ad causam sed non ipsius causae narrationes: vel exempli gratia ut in Verrem de L. Domitio, qui pastorem, quod is aprum, quem ipsi muneri obtulerat, exceptum esse a se venabulo confessus esset, in crucem sustulit; vel discutiendi alicuius extrinsecus criminis, {{pn|18}}ut pro Rabirio Postumo: Nam ut ventum Alexandriam est, iudices, haec una ratio a rege proposita Postumo est servandae pecuniae, si curationem et quasi dispensationem regiam suscepisset; vel augendi, ut describitur iter Verris. {{pn|19}}Ficta interim narratio introduci solet, vel ad concitandos iudices ut pro Roscio circa Chrysogonum, cuius paulo ante habui mentionem; vel ad resolvendos aliqua urbanitate, ut pro Cluentio circa fratres Caepasios; interdum per digressionem decoris gratia, qualis rursus in Verrem de Proserpina, In his quondam locis mater filiam quaesisse dicitur. Quae omnia eo pertinent, ut appareat non utique non narrare eum qui negat, sed illud ipsum narrare quod negat. {{pn|20}}Ne hoc quidem simpliciter accipiendum, quod est a me positum, esse supervacuam narrationem rei, quam iudex noverit; quod sic intelligi volo, si non modo quid factum sit sciet, sed ita factum etiam, ut nobis expedit, opinabitur. {{pn|21}}Neque enim narratio in hoc reperta est, ut tantum cognoscat index, sed aliquanto magis, ut consentiat. Quare, etiamsi non erit docendus, sed aliquo modo adficiendus, narrabimus cum praeparatione quadam: scire quidem eum in summam, quid acti sit, tamen rationem quoque facti cuiusque cognoscere ne gravetur. {{pn|22}}Interim propter aliquem in consilium adhibitum nos repetere illa simulemus, interim, ut rei, quae ex adverso proponatur, iniquitatem omnes etiam circumstantes intelligant. In quo genere plurimis figuris erit varianda expositio ad effugiendum taedium nota audientis, sicut Meministi, et Fortasse supervacuum fuerit hic commorari. Sed quid ego diutius, cum tu optime noris? {{pn|23}}Illud quale sit, tu scias, et his similia. Alioqui si apud iudicem, cui nota causa est, narratio semper videtur supervacua, potest videri non semper esse etiam ipsa actio necessaria. {{pn|24}}Alterum est, de quo frequentius quaeritur, an sit utique narratio prooemio subiicienda; quod qui opinantur, non possunt videri nulla ratione ducti. Nam cum prooemium idcirco comparatum sit, ut iudex ad rem accipiendam fiat conciliatior, docilior, intentior, et probatio nisi causa prius cognita non possit adhiberi, protinus iudex notitia rerum instruendus videtur. {{pn|25}}Sed hoc quoque interim mutat condicio causarum; nisi forte M. Tullius in oratione pulcherrima, quam pro Milone scriptam reliquit, male distulisse narrationem videtur tribus praepositis quaestionibus; aut profuisset exponere, quomodo insidias Miloni fecisset Clodius, si reum, qui a se hominem occisum fateretur, defendi omnino fas non fuisset, aut si iam praeiudicio senatus damnatus esset Milo, aut si Cn. Pompeius, qui praeter aliam gratiam iudicium etiam militibus armatis clauserat, tanquam adversus ei timeretur. {{pn|26}}Ergo hae quoque quaestiones vim prooemii obtinebant, cum omnes iudicem praepararent. Sed pro Vareno quoque postea narravit quam obiecta diluit. Quod fiet utiliter, quotiens non repellendum tantum erit crimen, sed etiam transferendum, ut his prius defensis velut initium sit alium culpandi narratio, ut in armorum ratione antiquior cavendi quam ictum inferendi cura est. {{pn|27}}Erunt quaedam causae (neque id raro) crimine quidem, de quo cognitio est, faciles ad diluendum sed multis anteactae vitae flagitiis et gravibus oneratae; quae prius amovenda sunt, ut propitius iudex defensionem ipsius negotii, cuius propria quaestio est, audiat: ut, si defendendus sit M. Caelius, nonne optime patronus occurrat prius conviciis luxuriae, petulantiae, impudicitiae quam veneficii, in quibus solis omnis Ciceronis versatur oratio; tum deinde narret de bonis Pallae totamque de vi explicet causam, quae est ipsius actione defensa? {{pn|28}}Sed nos ducit scholarum consuetudo, in quibus certa quaedam ponuntur, quae themata dicimus, praeter quae nihil est diluendum, ideoque prooemio narratio semper subiungitur. Inde libertas declamatoribus, ut etiam secundo partis suae loco narrare videantur. {{pn|29}}Nam cum pro petitore dicunt et expositione, tanquam priores agant, uti solent et contradictione, tanquam respondeant, idque fit recte. Nam cum sit declamatio forensium actionum meditatio, cur non in utrumque protinus locum se exerceat? Cuius rationis ignari ex more, cui adsueverunt, nihil in foro putant esse mutandum. {{pn|30}}Sed in scholasticis quoque nonnunquam evenit, ut pro narratione sit propositio. Nam quid exponet, quae zelotypum malae tractationis accusat, aut qui Cynicum apud censores reum de moribus facit? cum totum crimen uno verbo in qualibet actionis parte posito satis indicetur. Sed haec hactenus. {{pn|31}}Nunc, quae sit narrandi ratio, subiungam. Narratio est rei factae aut ut factae utilis ad persuadendum expositio, vel (ut Apollodorus finit) oratio docens auditorem, quid in controversia sit. Eam plerique scriptores, maxime qui sunt ab Isocrate, volunt esse lucidam, brevem, verisimilem. Neque enim refert, an pro lucida perspicuam, pro verisimili probabilem credibilemve dicamus. {{pn|32}}Eadem nobis placet divisio; quanquam et Aristoteles ab Isocrate parte in una dissenserit praeceptum brevitatis irridens, tanquam necesse sit longam esse aut brevem expositionem nec liceat ire per medium, Theodorei quoque solam relinquant ultimam partem, quia nec breviter utique nec dilucide semper sit utile exponere. {{pn|33}}Quo diligentius distinguenda sunt singula, ut quid quoque loco prosit ostendam. Narratio est aut tota pro nobis aut tota pro adversariis aut mixta ex utrisque. Si erit tota pro nobis, contenti sumus his tribus partibus per quas efficitur, quo facilius iudex intelligat, meminerit, credat. {{pn|34}}Nec quisquam reprehensione dignum putet, quod proposuerim eam, quae sit tota pro nobis, debere esse verisimilem, cum vera sit. Sunt enim plurima uera quidem, sed parum credibilia, sicut falsa quoque frequenter verisimilia. Quare non minus laborandum est, ut iudex, quae vere dicimus quam quae fingimus, credat. {{pn|35}}Sunt quidem hae, quas supra retuli, virtutes aliarum quoque partium. Nam et per totam actionem vitanda est obscuritas et modus ubique custodiendus, et credibilia esse omnia oportet quae dicuntur. Maxime tamen haec in ea parte custodienda sunt, quae prima iudicem docet; in qua si acciderit, ut aut non intelligat aut non meminerit aut non credat, frustra in reliquis laborabimus. {{pn|36}} Erit autem narratio aperta atque dilucida, si fuerit primum exposita verbis propriis et significantibus et non sordidis quidem, non tamen exquisitis et ab usu remotis, tum distincta rebus, personis, temporibus, locis, causis, ipsa etiam pronuntiatione in hoc accommodata, ut iudex quae dicentur quam facillime accipiat. {{pn|37}}Quae quidem virtus negligitur a plurimis, qui ad clamorem dispositae vel etiam forte circumfusae multitudinis compositi non ferunt illud intentionis silentium nec sibi diserti videntur, nisi omnia tumultu et vociferatione concusserint; rem indicate sermonis cotidiani et in quemcumque etiam indoctorum cadentis existimant, cum interim, quod tanquam facile contemnunt, nescias, praestare minus velint an possint. {{pn|38}}Neque enim aliud in eloquentia, cuncta experti, difficilius reperient quam id, quod se fuisse dicturos omnes putant, postquam audierunt, quia non bona iudicant esse illa, sed vera. Tum autem optime dicit orator, cum videtur vera dicere. At nunc, {{pn|39}}velut campum nacti expositionis, hic potissimum et vocem flectunt et cervicem reponunt et brachium in latus iactant totoque et rerum et verborum et compositionis genere lasciviunt; deinde, quod sit monstro simile, placet actio, causa non intelligitur. Verum haec omittamus, ne minus gratiae praecipiendo recta quam offensae reprehendendo prava mereamur. {{pn|40}}Brevis erit narratio ante omnia, si inde coeperimus rem exponere, unde ad iudicem pertinet; deinde, si nihil extra causam dixerimus; tum etiam,si reciderimus omnia, quibus sublatis neque cognitioni quidquam neque utilitati detrahatur. {{pn|41}}Solet enim quaedam esse partium brevitas, quae longam tamen efficit summam. In portum veni, navem prospexi, quanti veheret interrogavi, de pretio convenit, conscendi, sublatae sunt ancorae, solvimus oram, profecti sumus. Nihil horum dici celerius potest, sed sufficit dicere e portu navigavi. Et quotiens exitus rei satis ostendit priora, debemus hoc esse contenti, quo reliqua intelliguntur. Quare, {{pn|42}}cum dicere liceat, Est mihi filius iuvenis, omnia illa supervacua: Cupidus ego liberorum uxorem duxi, natum filium sustuli, educavi, in adolescentiam perduxi. Ideoque Graecorum aliqui aliud circumcisam expositionem, id est σύντομον, aliud brevem putaverunt, quod illa supervacuis careret, haec posset aliquid ex necessariis desiderare. {{pn|43}}Nos autem brevitatem in hoc ponimus, non ut minus, sed ne plus dicatur quam oporteat. Nam iterationes quidem et ταυτολογίας et περισσολογίας, quas in narratione vitandas quidam scriptores artium tradiderunt, transeo; sunt enim haec vitia non tantum brevitatis gratia refugienda. {{pn|44}}Non minus autem cavenda erit, quae nimium corripientes omnia sequitur, obscuritas, satiusque est aliquid narrationi superesse quam deesse. Nam supervacua cum taedio dicuntur, necessaria cum periculo subtrahuntur. {{pn|45}}Quare vitanda est etiam illa Sallustiana, quanquam in ipso virtutis obtinet locum, brevitas et abruptum sermonis genus, quod otiosum fortasse lectorem minus fallat, audientem transvolat nec dum repetatur exspectat, cum praesertim lector non fere sit nisi eruditus, iudicem rura plerumque in decurias mittant de eo pronuntiaturum quod intellexerit; ut fortasse ubicunque, in narratione tamen praecipue, media haec tenenda sit via dicendi quantum opus est et quantum satis est. {{pn|46}}Quantum opus est autem non ita solum accipi volo, quantum ad indicandum sufficit, quia non inornata debet esse brevitas, alioqui sit indocta; nam et fallit voluptas et minus longa quae delectant videntur, ut amoenum ac molle iter, etiamsi est spatii amplioris, minus fatigat quam durum aridumque compendium. {{pn|47}}Neque mihi unquam tanta fuerit cura brevitatis, ut non ea, quae credibilem faciunt expositionem, inseri velim. Simplex enim et undique praecisa non tam narratio vocari potest quam confessio. Sunt porro multae condicione ipsa rei longae narrationes, quibus extrema (ut praecepi) prooemii parte ad intentionem praeparandus est iudex; deinde curandum, ut omni arte vel ex spatio eius detrahamus aliquid vel ex taedio. {{pn|48}}Ut minus longa sit, efficiemus quae poterimus differendo, non tamen sine mentione eorum, quae differemus: Quas causas occidendi habuerit, quos adsumpserit conscios, quemadmodum disposuerit insidias, probationis loco dicam. {{pn|49}}Quaedam vero ex ordine praetermittenda, quale est apud Ciceronem: Moritur Fulcinius; multa enim, quae sunt in re, quia remota sunt a causa, praetermittam. Et partitio taedium levat: Dicam quae acta sint ante ipsum rei contractum, dicam quae in re ipsa, dicam quae postea. {{pn|50}}Ita tres potius modicae narrationes videbuntur quam una longa. Interim expediet expositiones brevi interfatione distinguere: Audistis quae ante acta sunt, accipite nunc quae insequuntur. Reficietur enim iudex priorum fine et se velut ad novum rursus initium praeparabit. {{pn|51}}Si tamen adhibitis quoque his artibus in longum exierit ordo rerum, erit non inutilis in extrema parte commonitio; quod Cicero etiam in brevi narratione fecit: Adhuc, Caesar, Q. Ligarius omni culpa caret; domo est egressus non modo nullum ad bellum sed ne ad minimum i quidem belli suspicionem et cetera. {{pn|52}}Credibilis autem erit narratio ante omnia, si prius consuluerimus nostrum animum, ne quid naturae dicamus adversum, deinde si causas ac rationes factis praeposuerimus, non omnibus sed de quibus quaeritur, si personas convenientes iis, quae facta credi volemus, constituerimus, ut furti reum cupidum, adulterii libidinosum, homicidii temerarium, vel his contraria, si defendemus; praeterea loca, tempora et similia. {{pn|53}}Est autem quidam et ductus rei credibilis, qualis in comoediis etiam et in minis. Aliqua enim naturaliter sequuntur et cohaerent ut, si priora bene narraveris, iudex ipse quod postea sis narraturus exspectet. {{pn|54}}Ne illud quidem fuerit inutile, semina quaedam probationum spargere, verum sic ut narrationem esse meminerimus non probationem. Nonnunquam tamen etiam argumento aliquo confirmabimus, quod proposuerimus, sed simplici et brevi, ut in veneficiis: Sanus bibit, statim concidit, livor ac tumor confestim est insecutus. {{pn|55}}Hoc faciunt et illae praeparationes, cum reus dicitur robustus, armatus contra infirmos, inermes, securos. Omnia denique, quae probation tractaturi sumus, personam, causam, locum, tempus, instrumentum, occasionem, narratione delibabimus. {{pn|56}}Aliquando, si destituti fuerimus his, etiam fatebimur vix esse credibile, sed verum et hoc maius habendum scelus; nescire nos quomodo factum sit aut quare, mirari sed probaturos. {{pn|57}}Optimae vero praeparationes erunt quae latuerint, it a Cicerone sunt quidem utilissime praedicta omnia, per quae Miloni Clodius non Clodio Milo insidiatus esse videatur; plurimum tamen facit illa callidissima simplicitatis imitatio: Milo autem, cum in senate fuisset eo die, (quoad senatus est dimissus, domum venit, calceos et vestimenta mutauit, paulisper, dum se uxor, ut fit, comparat, commoratus est. {{pn|58}}Quam nihil festinato, nihil praeparato fecisse videtur Milo! Quod non solum rebus ipsis vir eloquentissimus, quibus moras et lentum profectionis ordinem ducit, sed verbis etiam vulgaribus et cotidianis et arte occulta consecutus est; quae si aliter dicta essent, strepitu ipso iudicem ad custodiendum patronum excitassent. {{pn|59}}Frigere videntur ista plerisque, sed hoc ipso manifestum est, quomodo iudicem fefellerit, quod vix a lectore deprehenditur. Haec sunt quae credibilem faciant expositionem. {{pn|60}}Nam id quidem, ne qua contraria aut sibi repugnantia in narratione dicamus, si cui praecipiendum est, is reliqua frustra docetur, etiamsi quidam scriptores artium hoc quoque tanquam occultum et a se prudenter erutum tradunt. {{pn|61}}His tribus narrandi virtutibus adiiciunt quidam magnificentiam, quam μεγαλοπρέπειαν vocant, quae neque in omnes causas cadit (nam quid in plerisque iudiciis privatis, de certa credita, locato et conducto, interdictis habere loci potest supra modum se tollens oratio? ) neque semper est utilis, velut proximo exemplo Miloniano patet. {{pn|62}}Et meminerimus multas esse causas, in quibus confitendum, excusandum, summittendum sit quod exponimus; quibus omnibus aliena est illa magnificentiae virtus. Quare non magis proprium narrationis est magnifice dicere quam miserabiliter, invidiose, graviter, dulciter, urbane; quae, cum suo quoque loco sint laudabilia, non sunt huic parti proprie adsignata et velut dedita. {{pn|63}}Illa quoque ut narrationi apta, ita ceteris quoque partibus communis est virtus, quam Theodectes huic uni proprie dedit; non enim magnificam modo vult esse, verum etiam iucundam expositionem. Sunt qui adiiciant his evidentiam, quae ἐνάργεια Graece vocatur. {{pn|64}}Neque ego quemquam deceperim, ut dissimulem Ciceroni quoque plures partes placere. Nam praeterquam planam et brevem et credibilem vult esse evidentem, moratam cum dignitate. Sed in oratione morata debent esse omnia cum dignitate, quae poterunt. Evidentia in narratione, quantum ego intelligo, est quidem magna virtus, cum quid veri non dicendum, sed quodammodo etiam ostendendum est; sed subiici perspicuitati potest, quam quidam etiam contrariam interim putaverunt, quia in quibusdam causis obscuranda veritas esset; quod est ridiculum. {{pn|65}}Nam qui obscurare vult, narrat falsa pro veris, et in iis quae narrat debet laborare, ut videantur quam evidentissima. {{pn|66}}Et quatenus etiam forte quadam pervenimus ad difficilius narrationum genus, iam de iis loquamur, in quibus res contra nos erit, quo loco nonnulli praetereundam narrationem putaverunt. Et sane nihil est facilius, nisi prorsus totam causam omnino non agere. Sed si aliqua iusta ratione huiusmodi susceperis litem, cuius artis est malam esse causam silentio confiteri? nisi forte tam hebes futurus est iudex, ut secundum id pronuntiet, quod sciet narrare te noluisse. {{pn|67}}Neque infitias eo in narratione, ut aliqua neganda, aliqua adiicienda, aliqua mutanda, sic aliqua etiam tacenda; sed tacenda, quae tacere oportebit et liberum erit. Quod fit nonnunquam brevitatis quoque gratia, quale illud est, Respondit quae ei visum est. {{pn|68}}Distinguamus igitur genera causarum. Namque in iis, in quibus non de culpa quaeretur sed de actione, etiamsi erunt contra nos themata, confiteri nobis licebit: Pecuniam de templo sustulit sed privatam, ideoque sacrilegus non est. {{pn|69}}Virginem rapuit, non tamen optio patri dabitur. Ingenuum stupravit et stupratus se suspendit, non tamen ideo stuprator capite ut causa mortis punietur, sed decem milia, quae poena stupratori constitute est, dabit. Verum in his quoque confessionibus est aliquid, quod de invidia, quam expositio adversarii fecit, detrahi possit, cum etiam servi nostri de peccatis suis mollius loquantur. {{pn|70}}Quaedam enim quasi non narrantes mitigabimus: Non quidem, ut adversarius dicit, consilium furti in templum attulit nec diu captavit eius rei tempus; sed occasione et absentia custodum corruptus et pecunia, quae nimium in animis hominum potest, victus est. Sed quid refert? peccavit et fur est; nihil attinet id defendere, cuius poenam non recusamus. {{pn|71}}Interim quasi damnemus ipsi: Vis te dicam vino impulsum? errore lapsum? nocte deceptum? vera sunt ista fortasse; tu tamen ingenuum stuprasti, solve decem milia. Nonnunquam praepositione praemuniri potest causa, deinde exponi. {{pn|72}}Contraria sunt omnia tribus filiis, qui in mortem patris coniurarant: sortiti nocte singuli per ordinem cum ferro cubiculum intrarunt patre dormiente; cum occidere eum nemo potuisset, excitato omnia indicarunt. {{pn|73}}Si tamen pater, qui divisit patrimonium et reos parricidii defendit, sic agat: Quod contra legem sufficit, parricidium obiicitur iuvenibus, quorum pater vivit atque etiam liberis suis adest. Ordinem rei narrare quid necesse est, cum ad legem nihil pertineat? sed si confessionem culpae meae exigitis, fui pater durus et patrimonii, quod iam melius ab his administrari poterat, tenax custos; {{pn|74}}deinde subiiciat stimulatos ab iis, quorum indulgentiores parentes erant, semper tamen habuisse eum animum, qui sit eventu deprehensus, ut occidere patrem non possent; neque enim iureiurando opus fuisse, si alioqui hoc mentis habuissent, nec sorte, nisi quod se quisque eximi voluerit, omnia haec qualiacunque placidioribus animis accipientur, illa brevi primae propositionis defensione mollita. {{pn|75}}At cum quaeritur an factum sit vel quale factum sit, licet omnia contra nos sint, quomodo tamen evitare expositionem salva causae ratione possumus? Narravit accusator neque ita ut, quae essent acta, tantum indicaret, sed adiecit invidiam, rem verbis exasperavit, accesserunt probationes, peroratio incendit et plenos irae reliquit. Exspectat naturaliter iudex, {{pn|76}}quid narretur a nobis. Si nihil exponimus, illa esse quae adversarius dixit et talia qualia dixit credat necesse est. Quid ergo? eadem exponemus? Si de qualitate agitur, cuius tum demum quaestio est, cum de re constat, eadem sed non eodem modo; alias causas, aliam mentem, aliam rationem dabo. {{pn|77}}Verbis elevare quaedam licebit; luxuria liberalitatis, avaritia parsimoniae, negligentia simplicitatis nomine lenietur; vultu denique, voce, habitu vel favoris aliquid vel miserationis merebor. Solet nonnunquam movere lacrimas ipsa confessio. Atque ego libenter interrogem, sint illa defensuri, quae non narraverint, necne? {{pn|78}}Nam si neque defenderint neque narraverint, tota causa prodetur; at si defensuri sunt, proponere certe plerumque id, quod confirmaturi sumus, oportet. Cur ergo non exponamus, quod et dilui potest et, ut hoc contingat, utique indicandum est? {{pn|79}}Aut quid inter probationem et narrationem interest, nisi quod narratio est probationis continua propositio, rursus probatio narrationi congruens confirmatio? Videamus ergo, num haec expositio longior demum debeat esse et paulo verbosior praeparatione et quibusdam argumentis (argumentis dico, non argumentatione), cui tamen plurimum confert frequens adfirmatio effecturos nos quod dicimus; non posse vim rerum ostendi prima expositione; exspectent et opiniones suas differant et bene sperent. {{pn|80}}Denique utique narrandum est, quidquid aliter quam adversarius exposuit narrari potest, aut etiam prooemia sunt in his causis supervacua; quae quid magis agunt, quam ut cognitioni rerum accommodatiorem iudicem faciant? Atque constabit, nusquam esse eorum maiorem usum, quam ubi animus iudicis ab aliqua contra nos insita opinione flectendus est. {{pn|81}}Coniecturales autem causae, in quibus de facto quaeritur, non tam saepe rei, de qua indicium est, quam eorum, per quae res colligenda est, expositionem habent. Quae cum accusator suspiciose narret, reus levare suspicionem debeat, aliter ab hoc atque ab illo ad iudicem perferri oportet. {{pn|82}}At enim quaedam argumenta turba valent, diducta leviora sunt. Id quidem non eo pertinet, ut quaeratur an narrandum, sed quomodo narrandum sit. Nam et congerere plura in expositione quid prohibet, si id utile est causae, et promittere, sed et dividere narrationem et probationes subiungere partibus atque ita transire ad sequentia? {{pn|83}}Nam ne iis quidem accedo, qui semper eo putant ordine, quo quid actum sit, esse narrandum, sed eo malo narrare, quo expedit. Quod fieri plurimis figuris licet. Nam et aliquando nobis excidisse simulamus, cum quid utiliore loco reducimus, et interim nos reddituros reliquum ordinem testamur, quia sic futura sit causa lucidior; interim re exposita subiungimus causas quae antecesserunt. {{pn|84}}Neque enim est una lex defensionis certumque praescriptum; pro re, pro tempore intuenda quae prosint, atque ut erit vulnus, ita vel curandum protinus vel, si curatio differri potest, interim deligandum. {{pn|85}}Nec saepius narrare duxerim nefas, quod Cicero pro Cluentio fecit; estque non concessum modo, sed aliquando etiam necessarium, ut in causis repetundarum omnibusque quae simplices non sunt. Amentis est enim superstitione praeceptorum contra rationem causae trahi. {{pn|86}}Narrationem ideo ante probationes ponere est institutum, ne iudex, qua de re quaeratur, ignoret. Cur igitur, si singula probanda aut refellenda erunt, non singula etiam narrentur? Me certe, quantacunque nostris experimentis habenda est fides, fecisse hoc in foro, quotiens ita desiderabat utilitas, probantibus et eruditis et iis, qui iudicabant, scio; et (quod non arroganter dixerim, quia sunt plurimi, quibuscum egi, qui me refellere possint, si mentiar) fere ponendae a me causae officium exigebatur. {{pn|87}}Neque ideo tamen non id saepius facere oportebit, ut rerum ordinem sequamur. Quaedam vero etiam turpiter convertuntur, ut si peperisse narres, deinde concepisse; apertum testamentum, deinde signatum; in quibus si id, quod posterius est, dixeris, de priore tacere optimum; palam est enim praecessisse. {{pn|88}}Sunt quaedam et falsae expositiones, quarum in foro duplex genus est: alterum, quod instrumentis adiuvatur, ut P. Clodius fiducia testium, qua nocte incestum Romae commiserat, Interamnae se fuisse dicebat; alterum, quod est tuendum dicentis ingenio. Id interim ad solam verecundiam pertinet, unde etiam mihi videtur dici color, interim ad quaestionem. {{pn|89}}Sed utrumcunque erit, prima sit curarum, ut id quod fingemus fieri possit; deinde, ut et personae et loco et tempori congruat et credibilem rationem et ordinem habeat; si continget, etiam verae alicui rei cohaereat aut argumento, quod sit in causa, confirmetur. Nam quae tota extra rem petita sunt, mentiendi licentiam produnt. {{pn|90}}Curandum praecipue, (quod fingentibus frequenter excidit) ne qua inter se pugnent; quaedam enim partibus blandiuntur, sed in summam non consentiunt; praeterea, ne iis, quae vera esse constabit, adversa sint; in schola etiam, ne color extra themata quaeratur. {{pn|91}}Utrobique autem orator meminisse debebit actione tota, quid finxerit, quoniam solent excidere quae falsa sunt, {{pn|92}}verumque est illud, quod vulgo dicitur, mendacem memorem esse oportere. Sciamus autem, si de nostro facto quaeratur, unum nobis aliquid esse dicendum; si de alieno, mittere in plura suspiciones licere. Est tamen quibusdam scholasticis controversiis, in quibus ponitur aliquem non respondere quod interrogator, libertas omnia enumerandi, quae responderi potuissent. {{pn|93}}Fingenda vero meminerimus ea, quae non cadant in testem. Sunt autem haec, quae a nostro dicuntur animo, cuius ipsi tantum conscii sumus; item quod a defunctis, nec hoc enim est qui neget; itemque ab eo cui idem expediet, is enim non negabit; ab adversario quoque, quia non est habiturus in negando fidem. {{pn|94}}Somniorum et superstitionum colores ipsa iam facilitate auctoritatem perdiderunt. Non est autem satis in narratione uti coloribus, nisi per totam actionem consentiant, cum praesertim quorundam probatio sola sit in adseveratione et perseverantia; {{pn|95}}ut ille parasitus, qui ter abdicatum a divite iuvenem et absolutum tanquam suum filium asserit, habebit quidem colorem, quo dicat et paupertatem sibi causam exponendi fuisse et ideo a se parasiti personam esse susceptam, quia in illa domo filium haberet; et ideo illum ter innocentem abdicatum, quia filius abdicantis non esset. {{pn|96}}Nisi tamen in omnibus verbis et amorem patrium atque hunc quidem ardentissimum ostenderit et odium divitis et metum pro invene, quem periculose mansurum in illa domo, in qua tam invisus sit, sciat, suspicione subiecti petitoris non carebit. {{pn|97}}Evenit aliquando in scholasticis controversiis, quod in foro an possit accidere dubito, ut eodem colore utraque pars utatur, deinde eum pro se quaeque defendat, ut in ilia controversia: {{pn|98}}Uxor marito dixit, appellatam se de stupro a privigno et sibi constitutum tempus et locum; eadem contra filius detulit de noverca, edito tantum alio tempore ac loco; pater in eo, quem uxor praedixerat, filium invenit, in eo, quem filius, uxorem; illam repudiavit, qua tacente filium abdicat. Nihil dici potest pro iuvene, quod non idem sit pro noverca. {{pn|99}}Ponentur tamen etiam communia; deinde ex personarum comparatione et indicii ordine et silentio repudiatae argumenta ducentur. {{pn|100}}Ne illud quidem ignorare oportet, quaedam esse quae colorem non recipiant, sed tantum defendenda sint, qualis est ille dives, qui statuam pauperis inimici flagellis cecidit et reus est iniuriarum; nam factum eius modestum esse nemo dixerit, fortasse ut sit tutum obtinebit. {{pn|101}}Quodsi pars expositionis pro nobis, pars contra nos erit, miscenda sit an separanda narratio, cum ipsa condicione causae deliberandum est. Nam si plura sunt quae nocent, quae prosunt obruuntur. Itaque tunc dividere optimum erit, et iis, quae partem nostram adiuvabunt, expositis et confirmatis, adversus reliqua uti remediis, de quibus supra dictum est Si plura proderunt, {{pn|102}}etiam coniungere licebit, ut quae obstant in mediis velut auxiliis nostris posita minus habeant virium. Quae tamen non erunt nuda ponenda, sed ut et nostra aliqua argumentatione firmemus et diversa cur credibilia non sint adiiciamus; quia, nisi distinxerimus, verendum est, ne bona nostra permixtis malis inquinentur. {{pn|103}}Illa quoque de narratione praecipi solent, ne qua ex ea fiat excursio, ne avertatur a iudice sermo, ne alienae personae vocem demus, ne argumentemur; adiiciunt quidam etiam, ne utamur adfectibus; quorum pleraque sunt frequentissime custodienda, immo nunquam, nisi ratio coegerit, mutanda. {{pn|104}}Ut sit expositio perspicua et brevis, nihil quidem tam raro poterit habere rationem quam excursio; nec unquam debebit esse nisi brevis et talis, ut vi quadam videamur adfectus velut recto itinere depulsi, qualis est Ciceronis circa nuptias Sasiae: {{pn|105}}O mulieris scelus incredibile et praeter hanc unam in omni uita inauditum! O libidinem effrenatam et indomitam! O audaciam singularem! nonne timuisse, si minus vim deorum hominumque famam, at illam ipsam noctem facesque illas nuptiales non limen cubiculi non cubile filiae non parietes denique ipsos, superiorum testes nuptiarum {{pn|106}}Sermo vero aversus a iudice et brevius indicat interim et coarguit magis, de qua re idem, quod in prooemio dixeram, sentio, sicut de prosopopoeia quoque; qua tamen non Servius modo Sulpicius utitur pro Aufidia: Somnone te languidum an gravi lethargo putem pressum? sed M. quoque Tullius circa nauarchos, (nam ea quoque rei expositio est) Ut adeas, tantum dabis, et reliqua. {{pn|107}}Quid? pro Cluentio, Staieni Bulbique colloquium nonne ad celeritatem plurimum et ad fidem confert? Quae ne fecisse inobservantia quadam videatur, quanquam hoc in illo credibile non est, in Partitionibus praecepit, ut habeat narratio suavitatem, admirationes, exspectationes, exitus inopinatos, colloquia personarum, omnes adfectus. {{pn|108}}Argumentabimur, ut dixi, nunquam; argumentum ponemus aliquando; quod facit pro Ligario Cicero, cum dicit sic eum provinciae praefuisse, ut illi pacem esse expediret. Inseremus expositioni et brevem, cum res poscet, defensionem et rationem factorum. {{pn|109}}Neque enim narrandum est tanquam testi sed tanquam patrono. Rei ordo per se talis est: Q. Ligarius legatus cum C. Considio profectus. Quid ergo M. Tullius? Q. enim, inquit, Ligarius, cum esset nulla belli suspicio, legatus in Africam cum C. Considio profectus est. Et alibi: {{pn|110}}Non modo ad bellom sed ne ad minimam quidem suspicionem belli. Et cum esset indicaturo satis, Q. Ligarius nullo se implicari negotio passus est, adiecit, domum spectans, ad suos redire cupiens. Ita quod exponebat, et ratione fecit credibile et adfectu quoque implevit. {{pn|111}}Quo magis miror eos, qui non putant utendum in narratione adfectibus. Qui si hoc dicunt, non diu neque ut in epilogo, mecum sentiunt; effugiendae sunt enim morae. Ceterum cur ego iudicem nolim, dum eum doceo, etiam movere? {{pn|112}}Cur, quod in summa parte sum actionis petiturus, non in primo statim rerum ingressu, si fieri potest, consequar? Cum praesertim etiam in probationibus faciliorem sim animum eius habiturus occupatum vel ira vel miseratione. {{pn|113}}An non M. Tullius circa verbera civis Romani omnis brevissime movet adfectus, non solum condicione ipsius, loco iniuriae, genere verberum, sed animi quoque commendatione? Summum enim virum ostendit qui, cum virgis caederetur, non ingemuerit, non rogaverit, sed tantum ciuem Romanum esse se cum invidia caedentis et fiducia iuris clamaverit. {{pn|114}}Quid? Philodami casum nonne cum per totam expositionem incendit invidia, tum in supplicio ipso lacrimis implevit, cum flentes non tam narraret quam ostenderet patrem de morte filii, filium de patris? {{pn|115}}Quid ulli epilogi possunt magis habere miserabile? Serum est enim advocare iis rebus adfectum in peroratione, quas securus narraveris; adsuevit illis iudex iamque eas sine motu mentis accipit, quibus commotus novis non est, et difficile est mutare animi habitum semel constitutum. {{pn|116}}Ego vero (neque enim dissimulabo iudicium meum, quamquam id, quod sum dicturus, exemplis magis quam praeceptis ullis continetur) narrationem, ut si ullam partem orationis, omni qua potest gratia et venere exornandam puto. Sed plurimum refert, quae sit natura eius rei quam exponimus. {{pn|117}}In parvis ergo, quales sunt fere privatae, sit ille presses et velut applicitus rei cultus, in verbis summa diligentia; quae in locis impetu feruntur et circumiectae orationis copia latent, hic expressa et, ut vult Zeno, sensu tincta esse debebunt; compositio dissimulata quidem sed tamen quam iucundissima; {{pn|118}}figurae non illae poeticae et contra rationem loquendi auctoritate veterum receptae (nam debet esse quam purissimus sermo), sed quae varietate taedium effugiant et mutationibus animum levent, ne in eundem casum similem compositionem, pares elocutionum tractus incidamus. Caret enim ceteris lenociniis expositio et, nisi commendetur hac venustate, iaceat necesse est. {{pn|119}}Nec in ulla parte intentior est index, eoque nihil recte dictum perit. Praeterea nescio quomodo etiam credit facilius, quae audienti iucunda sunt, et voluptate ad fidem ducitur. {{pn|120}}Ubi vero maior res erit, et atrocia invidiose et tristia miserabiliter dicere licebit, non ut consumantur adfectus, sed ut tamen velut primis lineis designentur, ut plane, qualis futura sit imago rei, statim appareat. {{pn|121}}Ne sententia quidem velut fatigatum intentione stomachum iudicis reficere dissuaserim, maxime quidem brevi interiectione, qualis est illa, Fecerunt servi Milonis, quod suos quisque servos in tali re facere voluisset, interim paulo liberiore, qualis est illa, Nubit genero socrus, nullis auspicibus, nullis auctoribus, {{pn|122}}funestis ominibus omnium. Quod cum sit factum iis quoque temporibus, quibus omnis ad utilitatem potius quam ad ostentationem componebatur oratio, et erant adhuc severiora iudicia, quanto nunc faciendum magis, cum in ipsa capitis aut fortunarum pericula inrupit voluptas? cui hominum desiderio quantum dari debeat alio loco dicam. Interim aliquid indulgendum esse confiteor. {{pn|123}}Multum confert adiecta veris credibilis rerum imago, quae velut in rem praesentem perdicere audientes videtur, qualis est illa M. Caelii in Antonium descriptio: Namque ipsum offendunt temulento sopore profligatum, totis praecordiis stertentem, ructuosos spiritus geminare, praeclarasque contubernales ab omnibus spondis transversas incubare et reliquas circumiacere passim. {{pn|124}}Quae tamen exanimatae terrore, hostium adventu percepto, excitare Antonium conabantur, nomen inclamabant, frustra a ceruicibus tollebant, blandius alia ad aurem invocabat, uehementius etiam nonnulla feriebat; quarum cum omnium vocem tactumque noscitaret, proximae cuiusque collum amplexu petebat, neque dormire excitatus neque vigilare ebrius poterat, sed semisomno sopore inter manus centurionum concubinarumque iactabatur. Nihil his neque credibilius fingi neque vehementius exprobrari neque manifestius ostendi potest. {{pn|125}}Neque illud quidem praeteribo, quantam adferat fidem expositioni narrantis auctoritas; quam mereri debemus ante omnia quidem vita, sed et ipso genere orationis, quod quo fuerit gravius ac sanctius, hoc plus habeat necesse est in adfirmando ponderis. {{pn|126}}Effugienda igitur in hac praecipue parte omnis calliditatis suspicio, neque enim se usquam custodit magis iudex; nihil videatur fictum, nihil sollicitum; omnia potius a causa quam ab oratore profecta credantur. {{pn|127}}At hoc pati non possumus et perire artem putamus, nisi apparent, cum desinat ars esse, si apparet. Pendemus ex laude atque hanc laboris nostri ducimus summam. Ita, quae circumstantibus ostentare volumus, iudicibus prodimus. {{pn|128}}Est quaedam etiam repetita narratio, quae ἐπιδιήγησις dicitur, sane res declamatoria magis quam forensis, ideo autem reperta, ut, quia narratio brevis esse debet, fusius et ornatius res possit exponi; quod fit vel invidiae gratia vel miserationis. Id et raro faciendum iudico neque sic unquam, ut totus ordo repetatur; licet enim per partes idem consequi. Ceterum, qui uti ἐπιδιηγήσει volet, narrationis loco rem stringat et contentus indicare, quod factum sit, quo sit modo factum plenius se loco suo expositurum esse promittat. {{pn|129}}Initium narrationis quidam utique faciendum a persona putant, eamque, si nostra sit, ornandam, si aliena, infamandam statim. Hoc sane frequentissimum est, quia personae sunt inter quas litigatur. {{pn|130}}Sed hae quoque interim cum suis accidentibus ponendae, cum id profuturum est: ut A. Cluentius Habitus fuit pater huiusce, iudices, homo non solum municipii Larinatis, ex quo erat, sed regionis illius et uicinitatis virtute, existimatione, nobilitate princeps; {{pn|131}}interim sine his ut Q. enim Ligarius cum esset; frequenter vero et a re, sicut pro Tullio Cicero Fundum habet in agro Thurino M. Tullius paternum; Demosthenes pro Ctesiphonte τοῦ γὰρ Φωκικῶν συστάντος πολέμου. {{pn|132}}De fine narrationis cum iis contentio est, qui perduci expositionem volunt eo, unde quaestio oritur: His rebus ita gestis, P. Dolabella praetor interdixit, ut est consuetudo, de vi, hominibus armatis, sine ulla exceptione, tantum ut unde deiecisset restitueret; deinde restituisse se dixit. Sponsio facta est; hac de sponsione vobis iudicandum est. Id a petitore semper fieri potest, a defensore non semper. {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} hwryd68vxlkb9gbualv0ibpg104jdi8 0 39200 268982 268842 2026-06-05T13:23:13Z Saumache 27923 268982 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber IV|Liber IV]] - Caput III<br>]De egressione.] }} {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} {{pn|1}}Ordine ipso narrationem sequitur confirmatio. Probanda sunt enim quae propter hoc exposuimus. Sed priusquam ingrediar hanc partem, pauca mihi de quorundam opinione dicenda sunt. Plerisque moris est prolato rerum ordine protinus utique in aliquem laetum ac plausibilem locum quam maxime possint favorabiliter excurrere. {{pn|2}}Quod quidem natum ab ostentatione declamatoria iam in forum venit, postquam agere causas non ad utilitatem litigatorum, sed ad patronorum iactationem repertum est, ne, si pressae illi, qualis saepius desideratur, narrationis gracilitati coniuncta argumentorum pugnacitas fuerit, dilatis diutius dicendi voluptatibus oratio refrigescat In quo vitium illud est, {{pn|3}}quod sine discrimine causarum atque utilitatis hoc, tanquam semper expediat aut etiam necesse sit, faciunt, eoque sumptas ex iis partibus, quarum alius erat locus, sententias in hanc congerunt, ut plurima aut iterum dicenda sint aut, quia alieno loco dicta sunt, dici suo non possint. Ego autem confiteor, {{pn|4}}hoc exspatiandi genus non modo narrationi sed etiam quaestionibus vel universis vel interim singulis opportune posse subiungi, cum res postulat aut certe permittit, atque eo vel maxime illustrari ornarique orationem, sed si cohaeret et sequitur, non si per vim cuneatur et quae natura iuncta erant distrahit. {{pn|5}}Nihil enim tam est consequens quam narrationi probatio, nisi excursus ille vel quasi finis narrationis vel quasi initium probationis est. Erit ergo illi nonnunquam locus, ut, si expositio circa finem atrox fuerit, prosequamur eam velut erumpente protinus indignatione. {{pn|6}}Quod tamen ita fieri oportebit, si res dubitationem non habebit. Alioqui prius est quod obiicias verum efficere quam magnum, quia criminum invidia pro reo est, priusquam probabitur; difficillima est enim gravissimi cuiusque sceleris fides. {{pn|7}}Item fieri non inutiliter potest ut, si merita in adversarium aliqua exposueris, in ingratum inveharis, aut, si varietatem criminum narratione demonstraveris, quantum ob ea periculum intentetur, ostendas. {{pn|8}}Verum haec breviter omnia. Iudex enim ordine audito festinat ad probationem et quam primum certus esse sententiae cupit. Praeterea cavendum est, ne ipsa expositio vanescat, aversis in aliud animis et inani mora fatigatis. {{pn|9}}Sed ut non semper est necessaria post narrationem illa procursio, ita frequenter utilis ante quaestionem praeparatio, utique si prima specie minus erit favorabilis, si legem asperam ac poenarias actiones tuebimur. Est hic locus velut sequentis exordii* ad conciliandum probationibus nostris iudicem, mitigandum, concitandum. * Quod liberius hic et vehementius fieri potest, quia iudici nota iam causa est. {{pn|10}}His igitur velut fomentis, si quid erit asperum, praemolliemus, quo facilius aures iudicum quae post dicturi erimus admittant, ne ius nostrum oderint. Nihil enim facile persuadetur invitis. {{pn|11}}Quo loco iudicis quoque noscenda natura est, iuri magis an aequo sit appositus; proinde enim magis aut minus erit hoc necessarium. Ceterum res eadem et post quaestionem perorationis vice fungitur. {{pn|12}}Hanc partem παρέκβασιν vocant Graeci, Latini egressum vel egressionem. Sed hae sunt plures, ut dixi, quae per totam causam varios habent excursus, ut laus hominum locorumque, ut descriptio regionum, expositio quarundam rerum gestarum, vel etiam fabulosarum. {{pn|13}}Quo ex genere est in orationibus contra Verrem compositis Siciliae laus, Proserpinae raptus; pro C. Cornelio popularis illa virtutum Cn. Pompei commemoratio, in quam ille divinus orator, velut nomine ipso ducis cursus dicendi teneretur, abrupto quem inchoaverat sermone devertit actutum. {{pn|14}}παρέκβασις est, ut mea quidem fert opinio, alicuius rei, sed ad utilitatem causae pertinentis extra ordinem excurrens tractatio. Quapropter non video cur hunc ei potissimum locum adsignent, qui rerum ordinem sequitur, non magis quam illud, cur hoc nomen ita demum proprium putent, si aliquid in digressu sit exponendum, cum tot modis a recto itinere declinet oratio. {{pn|15}}Nam quidquid dicitur praeter illas quinque quas fecimus partes, egressio est, indignatio, miseratio, invidia, convicium, excusatio, conciliatio, maledictorum refutatio. Similia his, quae non sunt in quaestione, omnis amplificatio, minutio, omne adfectus genus, et quae* maxime iucundam et ornatam faciunt orationem, de luxuria, de avaritia, religione, officiis; quae cum sint argumentis subiecta similium rerum, quia cohaerent, egredi non videntur. {{pn|16}}Sed plurima sunt, quae rebus nihil secum cohaerentibus inseruntur, quibus iudex reficitur, admonetur, placatur, rogatur, laudatur. Innumerabilia sunt haec, quorum alia sic praeparata adferimus, quaedam ex occasione vel necessitate ducimus, si quid nobis agentibus novi accidit, interpellatio, interventus alicuius, tumultus. {{pn|17}}Unde Ciceroni quoque in prooemio, cum diceret pro Milone, digredi fuit necesse, ut ipsa oratiuncula qua usus est patet. Potest autem paulo longius exire, qui praeparat aliquid ante quaestionem et qui finitae probationi velut commendationem adiicit At qui ex media erumpit, cito ad id redire debet unde devertit. {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} 65xb07df339molin5x067cn6b4i4guk 268983 268982 2026-06-05T13:23:27Z Saumache 27923 268983 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber IV|Liber IV]] - Caput III<br>[De egressione.] }} {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} {{pn|1}}Ordine ipso narrationem sequitur confirmatio. Probanda sunt enim quae propter hoc exposuimus. Sed priusquam ingrediar hanc partem, pauca mihi de quorundam opinione dicenda sunt. Plerisque moris est prolato rerum ordine protinus utique in aliquem laetum ac plausibilem locum quam maxime possint favorabiliter excurrere. {{pn|2}}Quod quidem natum ab ostentatione declamatoria iam in forum venit, postquam agere causas non ad utilitatem litigatorum, sed ad patronorum iactationem repertum est, ne, si pressae illi, qualis saepius desideratur, narrationis gracilitati coniuncta argumentorum pugnacitas fuerit, dilatis diutius dicendi voluptatibus oratio refrigescat In quo vitium illud est, {{pn|3}}quod sine discrimine causarum atque utilitatis hoc, tanquam semper expediat aut etiam necesse sit, faciunt, eoque sumptas ex iis partibus, quarum alius erat locus, sententias in hanc congerunt, ut plurima aut iterum dicenda sint aut, quia alieno loco dicta sunt, dici suo non possint. Ego autem confiteor, {{pn|4}}hoc exspatiandi genus non modo narrationi sed etiam quaestionibus vel universis vel interim singulis opportune posse subiungi, cum res postulat aut certe permittit, atque eo vel maxime illustrari ornarique orationem, sed si cohaeret et sequitur, non si per vim cuneatur et quae natura iuncta erant distrahit. {{pn|5}}Nihil enim tam est consequens quam narrationi probatio, nisi excursus ille vel quasi finis narrationis vel quasi initium probationis est. Erit ergo illi nonnunquam locus, ut, si expositio circa finem atrox fuerit, prosequamur eam velut erumpente protinus indignatione. {{pn|6}}Quod tamen ita fieri oportebit, si res dubitationem non habebit. Alioqui prius est quod obiicias verum efficere quam magnum, quia criminum invidia pro reo est, priusquam probabitur; difficillima est enim gravissimi cuiusque sceleris fides. {{pn|7}}Item fieri non inutiliter potest ut, si merita in adversarium aliqua exposueris, in ingratum inveharis, aut, si varietatem criminum narratione demonstraveris, quantum ob ea periculum intentetur, ostendas. {{pn|8}}Verum haec breviter omnia. Iudex enim ordine audito festinat ad probationem et quam primum certus esse sententiae cupit. Praeterea cavendum est, ne ipsa expositio vanescat, aversis in aliud animis et inani mora fatigatis. {{pn|9}}Sed ut non semper est necessaria post narrationem illa procursio, ita frequenter utilis ante quaestionem praeparatio, utique si prima specie minus erit favorabilis, si legem asperam ac poenarias actiones tuebimur. Est hic locus velut sequentis exordii* ad conciliandum probationibus nostris iudicem, mitigandum, concitandum. * Quod liberius hic et vehementius fieri potest, quia iudici nota iam causa est. {{pn|10}}His igitur velut fomentis, si quid erit asperum, praemolliemus, quo facilius aures iudicum quae post dicturi erimus admittant, ne ius nostrum oderint. Nihil enim facile persuadetur invitis. {{pn|11}}Quo loco iudicis quoque noscenda natura est, iuri magis an aequo sit appositus; proinde enim magis aut minus erit hoc necessarium. Ceterum res eadem et post quaestionem perorationis vice fungitur. {{pn|12}}Hanc partem παρέκβασιν vocant Graeci, Latini egressum vel egressionem. Sed hae sunt plures, ut dixi, quae per totam causam varios habent excursus, ut laus hominum locorumque, ut descriptio regionum, expositio quarundam rerum gestarum, vel etiam fabulosarum. {{pn|13}}Quo ex genere est in orationibus contra Verrem compositis Siciliae laus, Proserpinae raptus; pro C. Cornelio popularis illa virtutum Cn. Pompei commemoratio, in quam ille divinus orator, velut nomine ipso ducis cursus dicendi teneretur, abrupto quem inchoaverat sermone devertit actutum. {{pn|14}}παρέκβασις est, ut mea quidem fert opinio, alicuius rei, sed ad utilitatem causae pertinentis extra ordinem excurrens tractatio. Quapropter non video cur hunc ei potissimum locum adsignent, qui rerum ordinem sequitur, non magis quam illud, cur hoc nomen ita demum proprium putent, si aliquid in digressu sit exponendum, cum tot modis a recto itinere declinet oratio. {{pn|15}}Nam quidquid dicitur praeter illas quinque quas fecimus partes, egressio est, indignatio, miseratio, invidia, convicium, excusatio, conciliatio, maledictorum refutatio. Similia his, quae non sunt in quaestione, omnis amplificatio, minutio, omne adfectus genus, et quae* maxime iucundam et ornatam faciunt orationem, de luxuria, de avaritia, religione, officiis; quae cum sint argumentis subiecta similium rerum, quia cohaerent, egredi non videntur. {{pn|16}}Sed plurima sunt, quae rebus nihil secum cohaerentibus inseruntur, quibus iudex reficitur, admonetur, placatur, rogatur, laudatur. Innumerabilia sunt haec, quorum alia sic praeparata adferimus, quaedam ex occasione vel necessitate ducimus, si quid nobis agentibus novi accidit, interpellatio, interventus alicuius, tumultus. {{pn|17}}Unde Ciceroni quoque in prooemio, cum diceret pro Milone, digredi fuit necesse, ut ipsa oratiuncula qua usus est patet. Potest autem paulo longius exire, qui praeparat aliquid ante quaestionem et qui finitae probationi velut commendationem adiicit At qui ex media erumpit, cito ad id redire debet unde devertit. {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} 6uiers7ip83nhrwvzdhz1gzfktdnimg 0 39201 268984 268821 2026-06-05T13:23:49Z Saumache 27923 268984 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber IV|Liber IV]] - Caput IV<br>[De propositione.] }} {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} {{pn|1}}Sunt qui narrationi propositionem subiungant tanquam partem iudicialis materiae, cui opinioni respondimus. Mihi autem propositio videtur omnis confirmationis initium, quod non modo in ostendenda quaestione principali, sed nonnunquam etiam in singulis argumentis poni solet maximeque in iis quae ἐπιχειρήματα vocantur. Sed nunc de priore loquimur. Ea non semper uti necesse est. {{pn|2}}Aliquando enim sine propositione quoque satis manifestum est quid in quaestione versetur, utique si narratio ibi finem habet, ubi initium quaestio, adeo, ut aliquando subiungatur expositioni, quae solet in argumentis esse summa collectio: haec, sicut exposui, ita gesta sunt, iudices; insidiator superatus est, vi victa vis vel potius oppressa vir tute audacia est. {{pn|3}}Nonnunquam vero valde est utilis, ubi res defendi non potest et de fine quaeritur, ut pro eo, qui pecuniam privatam de templo sustulit, Sacrilegii agitur, de sacrilegio cognoscitis, ut iudex intelligat id unum esse officii sui, quaerere an id quod obiicitur sacrilegium sit. {{pn|4}}Item in causis obscuris aut multiplicibus, nec semper propter hoc solum ut sit causa lucidior, sed aliquando etiam ut magis moveat. Movet autem, si protinus subtexantur aliqua, quae prosint. Lex aperte scripta est ut peregrinus qui murum ascenderit morte multetur; peregrinum te esse cerium est; quin ascenderis murum, non quaeritur; quid superest, nisi ut te puniri oporteat? Haec enim propositio confessionem adversarii premit et quodammodo iudicandi moram tollit, nec indicat quaestionem sed adiuvat. {{pn|5}}Sunt autem propositiones et simplices et duplices vel multiplices, quod accidit non uno modo. Nam et plura crimina iunguntur, ut cum Socrates accusatus est, quod corrumperet iuventutem et novas superstitiones introduceret; et singula ex pluribus colliguntur, ut cum legatio male gesta obiicitur Aeschini, quod mentitus sit, quod nihil ex mandatis fecerit, quod moratus sit, quod munera acceperit. {{pn|6}}Recusatio quoque plures interim propositiones habet, ut contra petitionem pecuniae: Male petis, procuratorem enim tibi esse non licuit, sed neque illi, cuius nomine litigas, habere procuratorem; sed neque est heres eius, a quo accepisse mutuam dicor nec ipsi debui. {{pn|7}}Multiplicari haec in quantum libet possunt, sed rem ostendisse satis est. Hae si ponantur singulae subiectis probationibus, plures sunt propositiones; si coniungantur, in partitionem cadunt. {{pn|8}}Est et nuda propositio, qualis fere in coniecturalibus, Caedis ago, furtum obiicio; est ratione subiecta, ut Maiestatem minuit C. Cornelius; nam codicem tribunus plebis ipse pro contione legit. Praeter haec utimur propositione aut nostra, ut Adulterium obiicio; aut adversarii, ut Adulterii mecum agitur, aut communi, ut Inter me et adversarium quaestio est, uter sit intestato propior Nonnumquam diversas quoque iungimus: Ego hoc dico, adversarius hoc. {{pn|9}}Habet interim vim propositionis, etiamsi per se non est propositio, eum exposito rerum ordine subiicimus: De his cognoscetis, ut sit haec commonitio iudicis, quo se ad quaestionem acrius intendat et velut quodam tactu resuscitatus fine esse narrationis et initium probationis intelligat, et nobis confirmationem ingredientibus ipse quoque quodammodo novum audiendi sumat exordium. {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} fm3hk0b3f568vtuz87afidowsycie8c 0 39202 268985 268845 2026-06-05T13:25:07Z Saumache 27923 268985 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber IV|Liber IV]] - Caput V<br>[De partitione.] }} {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Liber V |PostNomen=Institutio oratoria/Liber V }} {{pn|1}}Partitio est nostrarum aut adversarii propositionum aut utrarumque ordine collocata enumeratio. Hac quidam utendum semper putant, quod ea fiat causa lucidior et iudex attentior ac docilior, si scierit et de quo dicamus et de quo dicturi postea simus. {{pn|2}}Rursus quidam periculosum id oratori arbitrantur duabus ex causis: quod nonnunquam et excidere soleant quae promisimus et, si qua in partiendo praeterimus, occurrere; quod quidem nemini accidet, nisi qui plane vel nullo fuerit ingenio vel ad agendum nihil cogitati praemeditatique detulerit. {{pn|3}}Alioqui quae tam manifesta et lucida est ratio quam rectae partitionis? Sequitur enim naturam ducem adeo ut memoriae id maximum sit auxilium via dicendi non decedere. Quapropter ne illos quidem probaverim, qui partitionem vetant ultra tres propositiones extendere. Quae sine dubio, si nimium sit multiplex, fugiet memoriam iudicis et turbabit intentionem; hoc tamen numero velut lege non est alliganda, cum possit causa plures desiderare. {{pn|4}}Alia sunt magis, propter quae partitione non semper sit utendum: primum, quia pleraque gratiora sunt, si inventa subito nec domo adlata, sed inter dicendum ex re ipsa nata videantur, unde illa non iniucunda schemata, Paene excidit mihi, et Fugerat me, et Recte admones. Propositis enim probationibus omnis in reliquum gratia novitatis praecerpitur. {{pn|5}}Interim vero etiam fallendus est iudex et variis artibus subeundus, ut aliud agi quam quod petimus putet. Nam est nonnunquam dura propositio, quod iudex si providit, non aliter praeformidat quam qui ferrum medici priusquam curetur aspexit; at si re non ante proposita securum ac nulla denuntiatione in se conversum intrarit oratio, efficiet, quod promittenti non crederetur. {{pn|6}}Interim refugienda non modo distinctio quaestionum est, sed omnino tractatio; adfectibus turbandus et ab intentione auferendus auditor. Non enim solum oratoris est docere, sed plus eloquentia circa movendum valet. Cui rei contraria est maxime tenuis illa et scrupulose in partes secta divisionis diligentia eo tempore quo cognoscenti iudicium conamur auferre. {{pn|7}}Quid quod interim, quae per se levia sunt et infirma, turba valent? Ideoque congerenda sunt potius et velut eruptione pugnandum; quod tamen rarum esse debet et ex necessitate demum, cum hoc ipsum quod dissimile rationi est coegerit ratio. {{pn|8}}Praeter haec in omni partitione est utique aliquid potentissimum, quod cum audivit iudex cetera tanquam supervacua gravari solet. Itaque si plura vel obiicienda sunt vel diluenda, et utilis et iucunda partitio est ut, quid quaque de re dicturi simus, ordine appareat; at si unum crimen varie defendemus, supervacua. {{pn|9}}Ut si illa partiamur, Dicam non talem esse hunc quem tueor reum, ut in eo credibile videri possit homicidium; dicam occidendi causam huic non fuisse; dicam hunc eo tempore quo homo occisus est trans mare fuisse, omnia, quae ante id quod ultimum est exsequeris, inania videri necesse est. {{pn|10}}Festinat enim iudex ad id quod potentissimum est. et velut obligatum promisso patronum, si est patientior, tacitus appellat; si vel occupatus vel in aliqua potestate vel etiam si moribus incompositus, cum convicio efflagitat. {{pn|11}}Itaque non defuerunt, qui Ciceronis illam pro Cluentio partitionem improbarent, qua se dicturum esse promisit primum, neminem maioribus criminibus, gravioribus testibus, in iudicium vocatum quam Oppianicum; deinde praeiudicia esse facta ab ipsis iudicibus, a quibus condemnatus sit; postremo, iudicium pecunia temptatum non a Cluentio, sed contra Cluentium; quia, si probari posset, quod est tertium, {{pn|12}}nihil necesse fuerit dicere priora. Rursus nemo tam erit iniustus aut stultus, quin eum fateatur optime pro Murena esse partitum: Intelligo, indices, tris totius accusationis fuisse partis, et earum unam in reprehensione vitae, alteram in contentione dignitatis, tertiam in criminibus ambitus esse versatam. Nam sic et ostendit lucidissime causam et nihil fecit altero supervacuum. {{pn|13}}De illo quoque genere defensionis plerique dubitant: Si occidi, recte feci; sed non occidi; quo enim prius pertinere, si sequens firmum sit? haec invicem obstare, et utroque utentibus in neutro haberi fidem. Quod sane in parte verum est, et illo sequenti, si modo indubitabile est, {{pn|14}}sit solo utendum. At si quid in eo, quod est fortius, timebimus, utraque probatione nitemur. Alius enim alio moveri solet, et qui factum putavit, iustum credere potest; qui tanquam iusto non movebitur, factum fortasse non credet. Ut certa manus uno telo possit esse contenta, incerta plura spargenda sunt, {{pn|15}}ut sit et fortunate locus. Egregie vero Cicero pro Milone insidiatorem primum Clodium ostendit, tum addidit ex abundanti, etiamsi id non fuisset, talem tamen civem cum summa virtute interfectoris et gloria necari potuisse. {{pn|16}}Neque illum tamen ordinem, de quo prius dixi, damnaverim; quia quaedam, etiamsi ipsa sunt dura, in id tamen valent, ut ea molliant quae sequuntur. Nec omnino sine ratione est quod vulgo dicitur: Iniquum petendum, ut aequum feras. {{pn|17}}Quod tamen nemo sic accipiat ut omnia credat audenda. Recte enim Graeci praecipiunt, Non temptanda, quae effici omnino non possint. Sed quotiens hac, de qua loquor, duplici defensione utemur, id laborandum est, ut in illam partem sequentem fides ex priore ducatur. Potest enim videri, qui tuto etiam confessurus fuit, mentiendi causam in negando non habere. {{pn|18}}Et illud utique faciendum est, ut, quotiens suspicabimur a iudice aliam probationem desiderari quam de qua loquimur, promittamus nos plene et statim de eo satis esse facturos, praecipueque si de pudore agetur. {{pn|19}}Frequenter autem accidit, ut causa parum verecunda iure tuta sit; de quo ne inviti iudices audiant et aversi, frequentius sunt admonendi, secuturam defensionem probitatis et dignitatis; exspectent paulum et agi ordine sinant. {{pn|20}}Quaedam interim nos invitis litigatoribus simulandum est dicere, quod Cicero pro Cluentio facit circa iudiciariam legem; nonnunquam, quasi interpellemur ab iis, subsistere; saepe convertenda ad ipsos oratio; hortandi ut sinant nos uti nostro consilio. Ita surrepetur animo iudicis et, dum sperat probationem pudoris, asperioribus illis minus repugnabit. {{pn|21}}Quae cum receperit, etiam verecundiae defensioni facilior erit. Sic utraque res invicem iuvabit, eritque iudex circa ius nostrum spe modestiae attentior, circa modestiam iuris probatione proclivior. {{pn|22}}Sed ut non semper necessaria aut utilis est partitio,* ita opportune adhibita plurimum orationi lucis et gratiae confert. Neque enim solum id efficit, ut clariora fiant, quae dicuntur, rebus velut ex turba extractis et in conspectu iudicum positis; sed reficit quoque audientem certo singularum partium fine, non aliter quam facientibus iter multum detrahunt fatigationis notata inscriptis lapidibus spatia. {{pn|23}}Nam et exhausti laboris nosse mensuram voluptati est, et hortatur ad reliqua fortius exsequenda scire quantum supersit. Nihil enim longum videri necesse est, in quo, quid ultimum sit, certum est. {{pn|24}}Nec immerito multum ex diligentia partiendi tulit laudis Q. Hortensius, cuius tamen divisionem in digitos diductam nonnunquam Cicero leviter eludit. Nam est suus et in gestu modus, et vitanda, utique maxime, concisa nimium et velut articulosa partitio. {{pn|25}}Nam et auctoritati plurimum detrahunt minuta illa nec iam membra sed frusta, et huius gloriae cupidi, quo subtilius et copiosius divisisse videantur, et supervacua adsumunt et quae natura singularia sunt secant, nec tam plura faciunt quam minora; deinde cum fecerunt mille particulas, in eandem incidunt obscuritatem, contra quam partitio inventa est. {{pn|26}}Et divisa autem et simplex propositio, quotiens utiliter adhiberi potest, primum debet esse aperta atque lucida (nam quid sit turpius, quam id esse obscurum ipsum, quod in eum solum adhibetur usum, ne sint cetera obscura? ), tum brevis nec ullo supervacuo onerata verbo. Non enim, quid dicamus, sed de quo dicturi simus ostendimus. {{pn|27}}Obtinendum etiam, ne quid in ea desit, ne quid supersit. Superest autem sic fere, cum aut in species partimur, quod in genera partiri sit satis, aut genere posito subiicitur species, ut dicam de virtute, iustitia, continentia, cum iustitia atque continentia virtutis sint species. {{pn|28}}Partitio prima est, quid sit de quo conveniat, quid de quo ambigatur. In eo, quod convenit, quid adversarius fateatur, quid nos; in eo, de quo ambigitur, quae nostrae propositiones, quae partis adversae. Pessimum vero, non eodem ordine exsequi, quo quidque proposueris. {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Liber V |PostNomen=Institutio oratoria/Liber V }} lzw5rg3poa0v9aqkdwcesme1aq97oxq 0 39205 268969 268777 2026-06-05T12:40:15Z Saumache 27923 268969 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=Liber V }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=../Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=../Liber VI }} *[[Institutio oratoria/Liber V/Praefatio|Praefatio]] - De probationibus inartificialibus. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput I|Caput I]] *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput II|Caput II]] - De praeiudiciis *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput III|Caput III]] - De fama atque rumore. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput IV|Caput IV]] - De tormentis. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput V|Caput V]] - De tabulis. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput VI|Caput VI]] - De iure iurando. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput VII|Caput VII]] - De testibus. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput VIII|Caput VIII]] - De probatione artificiali. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput IX|Caput IX]] - De signis. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput X|Caput X]] - De argumentis. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput XI|Caput XI]] - De exemplis. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput XII|Caput XII]] - De usu argumentorum. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput XIII|Caput XIII]] - De refutatione. *[[Institutio oratoria/Liber V/Caput XIV|Caput XIV]] - Quibus constet epichirema et quo modo refellatur. 939rksrbjvuhrtwnjv7jta0be1z5dyj 0 39206 268986 268768 2026-06-05T13:27:40Z Saumache 27923 268986 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Praefatio<br>[De probationibus inartificialibus.] }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Institutio oratoria/Liber IV |Post=Caput I |PostNomen=../Caput I }} {{pn|1}}Fuerunt et clari quidem auctores, quibus solum videretur oratoris officium docere; namque et adfectus duplici ratione excludendos putabant, primum quia vitium esset omnis animi perturbatio, deinde quia iudicem a veritate depelli misericordia gratia similibusque non oporteret, et voluptatem audientium petere, cum vincendi tantum gratia diceretur, non modo agenti supervacuum, sed vix etiam viro digium arbitrabantur; {{pn|2}}plures vero, qui nec ab illis sine dubio partibus rationem orandi summoverent, hoc tamen proprium atque praecipuum crederent opus, sua confirmare et quae ex adverso proponerentur refutare. {{pn|3}}Utrumcunque est (neque enim hoc loco meam interpono sententiam), hic erit liber illorum opinione maxime necessarius, quia toto haec sola tractantur; quibus sane et ea, quae de iudicialibus causis iam dicta sunt, serviunt. {{pn|4}}Nam neque prooemii neque narrationis est alius usus, quam ut iudicem huic praeparent; et status nosse atque ea, de quibus supra scripsimus, intueri supervacuum foret, nisi ad hanc perveniremus. {{pn|5}}Denique ex quinque quas iudicialis materiae fecimus partibus, quaecunque alia potest aliquando necessaria causae non esse; lis nulla est, cui probatione opus non sit. Eius praecepta sic optime divisuri videmur, ut prius, quae in commune ad omnes quaestiones pertinent, ostendamus; deinde, quae in quoque causae genere propria sint, exsequamur. {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Institutio oratoria/Liber IV |Post=Caput I |PostNomen=../Caput I }} tosyogxajctl09y9rtfx260rohcknr2 0 39208 268987 268802 2026-06-05T13:29:12Z Saumache 27923 268987 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput II<br>[De praeiudiciis.] }} {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} {{pn|1}}Iam praeiudiciorum vis omnis tribus in generibus versatur: rebus, quae aliquando ex paribus causis sunt iudicatae, quae exempla rectius dicuntur, ut de rescissis patrum testamentis vel contra filios confirmatis; iudiciis ad ipsam causam pertinentibus, unde etiam nomen ductum est, qualia in Oppianicum facta dicuntur et a senatu adversus Milonem; aut cum de eadem causa pronuntiatum est, ut in reis deportatis et assertione secunda et partibus centumviralium, quae in duas hastas divisae sunt. {{pn|2}}Confirmantur praecipue duobus: auctoritate eorum, qui pronuntiaverunt, et similitudine rerum, de quibus quaeritur; refelluntur autem raro per contumeliam iudicum, nisi forte manifesta in iis culpa erit. Vult enim cognoscentium quisque firmam esse alterius sententiam, et ipse pronuntiaturus, nec libenter exemplum, quod in se fortasse recidat, facit. {{pn|3}}Confugiendum ergo est in duobus superioribus, si res feret, ad aliquam dissimilitudinem causae; vix autem ulla est per omnia alteri similis. Si id non continget aut eadem causa erit, actionum incusanda negligentia aut de infirmitate personarum querendum, contra quas erit iudicatum, aut de gratia, quae testes corruperit, aut de invidia aut de ignorantia, aut videndum, quid* causae postea accesserit. Quorum si nihil erit, licet tamen dicere multos iudiciorum casus ad inique pronuntiandum valere ideoque damnatum Rutilium, absolutos Clodium atque Catilinam. Rogandi etiam iudices, ut rem potius intueantur ipsam, quam iuriiurando alieno suum donent. {{pn|5}}Adversus consulta autem senatus et decreta principum vel magistratuum remedium nullum est, nisi aut inventa quantulacunque causae differentia aut aliqua vel eorundem vel eiusdem potestatis hominum posterior constitutio, quae sit priori contraria; quae si deerunt, lis non erit. {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} giftod201e6q6kez2ug39ekvzygsrlh 0 39209 268988 268787 2026-06-05T13:29:51Z Saumache 27923 268988 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput III<br>[De fama atque rumore.] }} {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} {{pn|1}}Famam atque rumores pars altera consensum civitatis et velut publicum testimonium vocat, altera sermonem sine ullo certo auctore dispersum, cui malignitas initium dederit, incrementum credulitas; quod nulli non etiam innocentissimo possit accidere fraude inimicorum falsa vulgantium. Exempla utrinque non deerunt. {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} m46hkvme73igf2kt580bblv8y84n4pe 0 39210 268989 268792 2026-06-05T13:30:21Z Saumache 27923 268989 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput IV<br>[De tormentis.] }} {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} {{pn|1}}Sicut in tormentis quoque, qui est locus frequentissimus, cum pars altera quaestionem vera fatendi necessitatem vocet, altera saepe etiam causam falsa dicendi, quod aliis patientia facile mendacium faciat, aliis infirmitas necessarium. Quid attinet de his plura? Plenae sunt orationes veterum ac novorum. {{pn|2}}Quaedam tamen in hac parte erunt propria cuiusque litis. Nam sive de habenda quaestione agetur, plurimum intererit, quis et quem postulet aut offerat et in quem et ex qua causa; sive iam erit habitat, quis ei praefuerit, quis et quomodo sit tortus, incredibilia dixerit an inter se constantia, perseveraverit in eo quod coeperat. an aliquid dolore mutarit, prima parte quaestionis an procedente cruciatu. Quae utrinque tam infinita sunt quam ipsa rerum varietas. {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} kcuimceviqwo83s32kl0bnfaz3drdya 0 39211 268990 268789 2026-06-05T13:30:48Z Saumache 27923 268990 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput V<br>[De tabulis.] }} {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Caput VI |PostNomen=../Caput VI }} {{pn|1}}Contra tabulas quoque saepe dicendum est, cum eas non solum refelli sed etiam accusari sciamus esse usitatum. Cum sit autem in his aut scelus signatorum aut ignorantia, tutius ac facilius id, quod secundo loco diximus, tractatur, quod pauciores rei fiunt. {{pn|2}}Sed hoc ipsum argumenta ex causa trahit, si forte aut incredibile est id actum esse, quod tabulae continent, aut, ut frequentius evenit, aliis probationibus aeque inartificialibus solvitur; si aut is in quem signatum est, aut aliquis signator dicitur afuisse vel prius esse defunctus; si tempora non congruunt; si vel antecedentia vel insequentia tabulis repugnant. Inspectio etiam ipsa saepe falsum deprehendit. {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Caput VI |PostNomen=../Caput VI }} 14hicqjr1g7hv187psd4bag8ycg3l7d 0 39212 268991 268804 2026-06-05T13:31:58Z Saumache 27923 268991 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput VI<br>[De iure iurando.] }} {{Liber |Ante=Caput V |AnteNomen=../Caput V |Post=Caput VII |PostNomen=../Caput VII }} {{pn|1}}Iusiurandum litigatores aut offerunt suum aut non recipiunt oblatum, aut ab adversario exigunt aut recusant, cum ab ipsis exigatur. Offerre suum sine illa condicione, ut vel adversarius iuret, fere improbum est. {{pn|2}}Qui tamen id faciet, aut vita se tuebitur, ut eum non sit credibile peieraturum; aut ipsa vi religionis, in qua plus fidei consequetur, si id egerit, ut non cupide ad hoc descendere sed ne hoc quidem recusare videatur; aut, si causa patietur, modo litis, propter quam devoturus se ipse non fuerit; aut praeter alia causae instrumenta adiicit ex abundanti hanc quoque conscientiae suae fiduciam. {{pn|3}}Qui non recipiet, et iniquam condicionem et a multis contemni iurisiurandi metum dicet, cum etiam philosophi quidam sint reperti, qui deos agere rerum humanarum curam negarent; eum vero, qui nullo deferente iurare sit paratus, et ipsum velle de causa sua pronuntiare et, quam id quod offert leve ac facile credat, ostendere. {{pn|4}}At is, qui defert, agere modeste videtur, cum litis adversarium iudicem faciat, et eum cuius cognitio est onere liberat, qui profecto alieno iureiurando stari quam suo mavult. {{pn|5}}Quo difficilior recusatio est, nisi forte res est ea, quam credibile sit notam ipsi non esse. Quae excusatio si deerit, hoc unum relinquetur, ut invidiam sibi quaeri ab adversario dicat atque id agi, ut in causa, in qua vincere non possit, queri possit; itaque hominem quidem malum occupaturum hanc condicionem fuisse, se autem probare malle quae adfirmet, quam dubium cuiquam relinquere, an peierarit. {{pn|6}}Sed nobis adolescentibus seniores in agendo facti praecipere solebant, ne temere unquam iusiurandum deferremus, sicut neque optio iudicis adversario esset permittenda nec ex advocatis partis adversae iudex eligendus; nam, si dicere contraria turpe advocato videretur, certe turpius habendum, facere quod noceat. {{Liber |Ante=Caput V |AnteNomen=../Caput V |Post=Caput VII |PostNomen=../Caput VII }} 8xt82pwtht9ct7wtobsm2971kgvus26 0 39213 268993 268868 2026-06-05T13:32:30Z Saumache 27923 268993 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput VII<br>[De testibus.] }} {{Liber |Ante=Caput VI |AnteNomen=../Caput VI |Post=Caput VIII |PostNomen=../Caput VIII }} {{pn|1}}Maximus tamen patronis circa testimonia sudor est. Ea dicuntur aut per tabulas aut a praesentibus. Simplicior contra tabulas pugna. Nam et minus obstitisse videtur pudor inter paucos signatores, et pro diffidentia premitur absentia. Si reprehensionem non capit ipsa persona, infamare signatores licet. {{pn|2}}Tacita praeterea quaedam cogitatio refragatur his omnibus, quod nemo per tabulas dat testimonium nisi sua voluntate; quo ipso non esse amicum ei se, contra quem dicit, fatetur. Neque tamen protinus cesserit orator, quo minus et amicus pro amico et inimicus contra inimicum possit verum, si integra sit ei fides, dicere. Sed late locus uterque tractatur. {{pn|3}}Cum praesentibus vero ingens dimicatio est, ideoque velut duplici contra eos proque iis acie confligitur actionum et interrogationum. In actionibus primum generaliter pro testibus atque in testes dici solet. Et hic communis locus, {{pn|4}}cum pars altera nullam firmiorem probationem esse contendit, quam quae sit hominum scientia nixa; altera ad detrahendam illis fidem omnia, per quae fieri soleant falsa testimonia, enumerat. {{pn|5}}Sequens ratio est cum specialiter quidem, sed tamen multos pariter invadere patroni solent. Nam et gentium simul universarum elevata testimonia ab oratoribus scimus et tota genera testimoniorum: ut de auditionibus; non enim ipsos esse testes sed iniuratorum adferre voces; ut in causis repetundarum, qui se reo numerasse pecunias iurant, litigatorum non testium habendos loco. {{pn|6}}Interim adversus singulos dirigitur actio; quod insectationis genus et permixtum defensioni legimus in orationibus plurimis et separatim editum, sicut in Vatinium testem. {{pn|7}}Totum igitur excutiamus locum, quando universam institutionem aggressi sumus. Sufficiebant alioqui libri duo a Domitio Afro in hanc rem compositi, quem adolescentulus senem colui, ut non lecta mili tantum ea, sed pleraque ex ipso sint cognita. Is verissime praecepit primum esse in hac parte officium oratoris, ut totam causam familiariter norit; quod sine dubio ad omnia pertinet. {{pn|8}}Id quomodo contingat, explicabimus, cum ad destinatum huic parti locum venerimus. Ea res suggeret materiam interrogationi et veluti tela ad manum subministrabit; eadem docebit, ad quae iudicis animus actione sit praeparandus. Debet enim vel fieri vel detrahi testibus fides oratione perpetua, quia sic quisque dictis movetur, ut est ad credendum vel non credendum ante formatus. {{pn|9}}Et quoniam duo genera sunt testium, aut voluntariorum aut eorum, quibus in iudiciis publicis lege denuntiari solet, quorum altero pars utraque utitur, alterum accusatoribus tantum concessum est, separemus officium dantis testes et refellentis. {{pn|10}}Qui voluntarium producit, scire quid is dicturus sit potest; ideoque faciliorem videtur in rogando habere rationem. Sed haec quoque pars acumen ac vigilantiam poscit, providendumque, ne timidus, ne inconstans, {{pn|11}}ne imprudens testis sit; turbantur enim et a patronis diversae partis inducuntur in laqueos et plus deprehensi nocent quam firmi et interriti profuissent. Multum igitur domi ante versandi, variis percontationibus, quales haberi ab adversario possint, explorandi sunt. Sic fit, ut aut constent sibi aut, si quid titubaverint, opportuna rursus eius a quo producti sunt interrogatione velut in gradum reponantur. In iis quoque adhuc, {{pn|12}}qui constiterint sibi, vitandae insidiae; nam frequenter subiici ab adversario solent et omnia profutura polliciti diversa respondent et auctoritatem habent non arguentium illa, sed confitentium. {{pn|13}}Explorandum igitur, quas causas laedendi adversarium adferant; nec id sat est inimicos fuisse, sed an desierint, an per hoc ipsum reconciliari velint, ne corrupti sint, ne paenitentia propositum mutaverint. Quod cum in iis quoque, qui ea, quae dicturi videntur, re vera sciunt, necessarium est praecavere; multo magis in iis, qui se dicturos, quae falsa sunt, pollicentur. {{pn|14}}Nam et frequentior eorum paenitentia est et promissum suspectius et, si perseverarint, reprehensio facilior. {{pn|15}}Eorum vero, quibus denuntiatur, pars testium est quae reum laedere velit, pars quae nolit, idque interim scit accusator interim nescit. Fingamus in praesentia scire; in utroque tamen genere summis artibus interrogantis opus est. {{pn|16}}Nam si habet testem cupidum laedendi, cavere debet hoc ipsum, ne cupiditas eius appareat, nec statim de eo, quod in iudicium venit, rogare, sed aliquo circuitu ad id pervenire, ut illi, quod maxime dicere voluit,videatur expressum; nec nimium instare interrogationi,ne ad omnia respondendo testis fidem suam minuat, sed in tantum evocare eum, quantum sumere ex uno satis sit. {{pn|17}}At in eo, qui verum invitus dicturus est, prima felicitas interrogantis extorquere quod is noluerit. Hoc non alio modo fieri potest quam longius interrogatione repetita. Respondebit enim, quae nocere causae non arbitrabitur; ex pluribus deinde, quae confessus erit, eo perducetur ut quod dicere non vult negare non possit. Nam, {{pn|18}}ut in oratione sparsa plerumque colligimus argumenta, quae per se nihil reum aggravare videantur, congregatione deinde eorum factum convincimus, ita huiusmodi testis multa de anteactis, multa de insecutis, loco, tempore, persona, ceteris est interrogandus, ut in aliquod responsum incidat, post quod illi vel fateri quae volumus necesse sit vel iis quae iam dixerit repugnare. {{pn|19}}Id si non contingit, reliquum erit, ut eum nolle dicere manifestum sit, protrahendusque, ut in aliquo, quod vel extra causam sit, deprehendatur; tenendus etiam diutius, ut omnia ac plura quam res desiderat pro reo dicendo suspectus iudici fiat; quo non minus nocebit, quam si vera in reum dixisset. {{pn|20}}At si (quod secundo loco diximus) nesciet actor, quid propositi testis attulerit, paulatim et, ut dicitur, pedetentim interrogando experietur animum eius et ad id responsum quod eliciendum erit per gradus ducet. {{pn|21}}Sed, quia nonnunquam sunt hae quoque testium artes, ut primo ad voluntatem respondeant, quo maiore fide diversa postea dicanti est actoris* suspectum testem, dum prodest, dimittere. {{pn|22}}Patronorum in parte expeditior, in parte difficilior interrogatio est. Difficilior hoc, quod raro unquam possunt ante indicium scire, quid testis dicturus sit; expeditior, quod, cum interrogandus est, sciunt quid dixerit. {{pn|23}}Itaque, quod in eo incertum est, cura et inquisitione opus est, quis reum premat, quas et quibus ex causis inimicitias habeat: eaque in oratione praedicenda atque amolienda sunt, sive odio conflatos testes sive invidia sive gratia sive pecunia videri volumus. Et si deficietur numero pars diversa, paucitatem; si abundabit, conspirationem; si humiles producet, vilitatem; si potentes, gratiam oportebit incessere. {{pn|24}}Plus tamen proderit causas, propter quas reum laedant, exponere; quae sunt variae et pro condicione cuiusque litis aut litigatoris. Nam contra illa, quae supra diximus, simili ratione responderi locis communibus solet, quia ut in paucis atque humilibus accusator simplicitate gloriari potest, quod neminem praeter eos, qui possint scire, quaesierit et multos atque honestos commendare aliquanto est facilius. {{pn|25}}Verum interim et singulos ut exornare, ita destruere contingit, aut recitatis in actione testimoniis* aut testibus nominatis. Quod iis temporibus, quibus testis non post finitas actiones rogabatur, et facilius et frequentius fuit. Quid autem in quemque testium dicendum sit, sumi nisi ex ipsorum personis non potest. {{pn|26}}Reliquae interrogandi sunt partes. Qua in re primum est nosse testem. Nam timidus terreri, stultus decipi, iracundus concitari, ambitiosus inflari potest; prudens vero et constans vel tanquam inimicus et pervicax dimittendus statim vel non interrogatione, sed brevi interlocutione patroni refutandus est aut aliquo, si continget, urbane dicto refrigerandus aut, si quid in eius vitam dici poterit, infamia criminum destruendus. {{pn|27}}Probos quosdam et verecundos non aspere incessere profuit; nam saepe, qui adversus insectantem pugnassent, modestia mitigantur. Omnis autem interrogatio aut in causa est aut extra causam. In causa, sicut accusatori praecepimus, patronus quoque altius et unde nihil suspecti sit repetita percontatione, priora sequentibus applicando saepe eo perducit homines, ut invitis quod prosit extorqueat. {{pn|28}}Eius rei sine dubio neque disciplina ulla in scholis neque exercitatio traditur, et naturali magis acumine aut usu contingit haec virtus. Si quod tamen exemplum ad imitationem demonstrandum sit, solum est, quod ex dialogis Socraticorum maximeque Platonis duci potest; in quibus adeo scitae sunt interrogationes, ut, cum plerisque bene respondeatur, res tamen ad id quod volunt efficere perveniat. {{pn|29}}Illud fortuna interim praestat, ut aliquid, quod inter se parum consentiat, a teste dicatur; interim, quod saepius evenit, ut testis testi diversa dicat. Acuta autem interrogatio ad hoc, quod casu fieri solet, {{pn|30}}etiam ratione perducet. Extra causam quoque multa, quae prosint, rogari solent, de vita testium aliorum, de sua quisque, si turpitudo, si humilitas, si amicitia accusatoris, si inimicitiae cum reo, in quibus aut dicant aliquid quod prosit, aut in mendacio vel cupiditate laedendi deprehendantur. Sed in primis interrogatio cum debet esse circumspecta, {{pn|31}}quia multa contra patronos venuste testis saepe respondet, eique praecipue vulgo favetur; tum verbis quam maxime ex medio sumptis, ut qui rogatur (is autem est saepius imperitus) intelligat aut ne intelligere se neget, quod interrogantis non leve frigus est. {{pn|32}}Illae vero pessimae artes, testem subornatum in subsellia adversarii mittere, ut inde excitatus plus noceat vel dicendo contra reum cum quo sederit, vel, cum adiuvisse testimonio videbitur, faciendo ex industria multa immodeste atque intemperanter, per quae non a se tantum dictis detrahat fidem, sed ceteris quoque, qui profuerant, auferat auctoritatem; quorum mentionem habui, non ut fierent, sed ut vitarentur. Saepe inter se collidi solent inde testatio hinc testes; locus utrinque; haec enim se pars iureiurando, ilia consensa signantium tuetur. {{pn|33}}Saepe inter testes et argumenta quaesitum est. Inde scientiam in testibus et religionem, ingenia esse in argumentis dicitur; hinc testem gratia, metu, pecunia, ira, odio, amicitia, ambitu fieri; argumenta ex natura duci, in his iudicem sibi, in illis alii credere. {{pn|34}}Communia haec pluribus causis, multumque iactata sunt et semper tamen iactabuntur. Aliquando utrinque sunt testes, et quaestio sequitur ex ipsis, utri meliores viri; ex causis, utri magis credibilia dixerint; ex litigatoribus, utri gratia magis valuerint. {{pn|35}}His adiicere si qui volet ea, quae divina testimonia vocant, ex responsis, oraculis, ominibus, duplicem sciat esse eorum tractatum; generalem alterum, in quo inter Stoicos et Epicuri sectam secutos pugna perpetua est, regaturne providentia mundus; specialem alterum circa partes divinationis, ut quaeque in quaestionem cadit. {{pn|36}}Aliter enim oraculorum aliter haruspicum augurum, coniectorum, mathematicorum fides confirmari aut refelli potest, cum sit rerum ipsarum ratio diversa. Circa eiusmodi quoque instrumenta firmanda vel destruenda multum habet operis oratio, si quae sint voces per vinum, somnum, dementiam emissae, vel excepta parvulorum indicia, quos pars altera nihil fingere, altera nihil iudicare dictura est. Nec tantum praestari hoc genus potenter, {{pn|37}}sed etiam, ubi non est, desiderari solet: Pecuniam dedisti; quis numeravit? ubi? unde? Venenum arguis; ubi emi? a quo? quanti? per quem dedi? quo conscio? Quae fere omnia pro Cluentio Cicero in crimine veneficii excutit. Haec de inartificialibus quam brevissime potui. {{Liber |Ante=Caput VI |AnteNomen=../Caput VI |Post=Caput VIII |PostNomen=../Caput VIII }} sznhxjrldxfj4f5m4nw7zj2g03i26cj 0 39214 268994 268813 2026-06-05T13:33:17Z Saumache 27923 268994 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput VIII<br>[De probatione artificiali.] }} {{Liber |Ante=Caput VII |AnteNomen=../Caput VII |Post=Caput IX |PostNomen=../Caput IX }} {{pn|1}}Pars altera probationum, quae est tota in arte constatque rebus ad faciendam fidem appositis, plerumque aut omnino negligitur aut levissime attingitur ab iis, qui argumenta velut horrida et confragosa vitantes amoenioribus locis desident, neque aliter quam ii, qui traduntur a poetis gustu cuiusdam apud Lotophagos graminis et Sirenum cantu deleniti voluptatem saluti praetulisse, dum laudis falsam imaginem persequuntur, ipsa, propter quam dicitur, victoria cedunt. {{pn|2}}Atqui cetera, quae continuo magis orationis tractu decurrunt, in auxilium atque ornamentum argumentorum comparantur, nervisque illis, quibus causa continetur, adiiciunt inducti super corporis speciem: ut, si forte quid factum ira vel metu vel cupiditate dicatur, latius, quae cuiusque adfectus natura sit, prosequamur. Iisdem laudamus, incusamus, augemus, minuimus, describimus, deterremus, querimur, consolamur, hortamur. {{pn|3}}Sed horum esse opera in rebus aut certis aut de quibus tanquam certis loquimur potest. Nec abnuerim esse aliquid in delectatione, multum vero in commovendis adfectibus; sed haec ipsa plus valent, cum se didicisse iudex putat, quod consequi nisi argumentatione aliaque omni fide rerum non possumus. {{pn|4}}Quorum priusquam partiamur species, indicandum est esse quaedam in omni probationum genere communia. Nam neque ulla quaestio est, quae non sit aut in re aut in persona; neque esse argumentorum loci possunt nisi in iis, quae rebus aut personis accidunt, {{pn|5}}eaque aut per se inspici solent aut ad aliud referri; nec ulla confirmation nisi aut ex consequentibus aut ex repugnantibus, et haec necesse est aut ex praeterito tempore aut ex coniuncto aut ex insequenti petere; nec ulla res probari nisi ex alia potest, eaque sit oportet aut maior aut par aut minor. {{pn|6}}Argumenta vero reperiuntur aut in quaestionibus, quae etiam separatae a complexu rerum personarumque spectari per se possint, aut in ipsa causa, cum invenitur aliquid in ea non ex communi ratione ductum, sed eius iudicii, de quo cognoscitur, proprium. Probationum praeterea omnium aliae sunt necessariae, aliae credibiles, aliae non repugnantes. {{pn|7}}Et adhuc omnium probationum quadruplex ratio est, ut vel quia est aliquid, aliud non sit; ut Dies est, nox non est; vel quia est aliquid, et aliud sit: Sol est supra terram, dies est; vel quia aliquid non est, aliud sit: Nox non est, dies est; vel quia aliquid non est, nec aliud sit: Non est rationalis, nec homo est. His in universum praedictis partes subiiciam. {{Liber |Ante=Caput VII |AnteNomen=../Caput VII |Post=Caput IX |PostNomen=../Caput IX }} hqhfbnkoy5moe94kujmmyky4d3ka0qo 0 39215 268995 268838 2026-06-05T13:33:41Z Saumache 27923 268995 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput IX<br>[De signis.] }} {{Liber |Ante=Caput VIII |AnteNomen=../Caput VIII |Post=Caput X |PostNomen=../Caput X }} {{pn|1}}Omnis igitur probatio artificialis constat aut signis aut argumentis aut exemplis. Nec ignoro plerisque videri signa partem argumentorum. Quae mihi separandi ratio haec fuit prima, quod sunt paene ex illis inartificialibus; cruenta enim vestis et clamor et livor et talia sunt instrumenta, qualia tabulae, rumores, testes; nec inveniuntur ab oratore, sed ad eum cum ipsa causa deferuntur; {{pn|2}}altera, quod signa, sive indubitata sunt, non sunt argumenta, quia, ubi ilia sunt, quaestio non est, argumento autem nisi in re controversa locus esse non potest; sive dubia, non sunt argumenta sed ipsa argumentis egent. {{pn|3}}Dividuntur autem in has duas primas species, quod eorum alia sunt, ut dixi, quae necessaria sunt, alia quae non necessaria. * Priora illa sunt quae aliter habere se non possunt, quae Graeci vocant τεκμήρια, quia sunt ἄλυτα σημεῖα, quae mihi vix pertinere ad praecepta artis videntur; nam ubi est signum insolubile, ibi ne lis quidem est. {{pn|4}}Id autem accidit, cum quid aut necesse est fieri factumve esse aut omnino non potest fieri vel esse factum; quo in causis posito non est lis facti. Hoc genus per omnia tempora perpendi solet. {{pn|5}}Nam et coisse eam cum viro, quae peperit, quod est praeteriti, et fluctus esse, cum magna vis venti in mare incubuit, quod coniuncti, et eum mori, cuius cor est vulneratum, quod futuri, necesse est. Nec fieri potest, ut ibi messis sit, ubi satum non est, ut quis Romae sit, cum est Athenis, ut sit ferro vulneratus, qui sine cicatrice est. {{pn|6}}Sed quaedam et retrorsum idem valent, ut vivere hominem qui spirat, et spirare qui vivit. Quaedam in contrarium non recurrent; nec enim, quia movetur qui ingreditur, etiam ingreditur qui movetur. {{pn|7}}Quare potest et coisse cum viro, quae non peperit, et non esse ventus in mari, cum est fluctus, neque utique cor eius vulneratum esse, qui perit. Ac similiter satum fuisse potest, ubi non fuit messis, nec fuisse Romae, qui non fuit Athenis, nec fuisse ferro vulneratus, qui habet cicatricem. {{pn|8}}Alia sunt signa non necessaria, quae εἰκότα Graeci vocant; quae etiamsi ad tollendam dubitationem sola non sufficiunt, tamen adiuncta ceteris plurimum valent. {{pn|9}}Signum vocatur, ut dixi, σημεῖον quamquam id quidam indicium quidam vestigium nominaverunt, per quod alia res intellegitur, ut per sanguinem caedes. At sanguis vel ex hostia respersisse uestem potest vel e naribus profluxisse: non utique, qui vestem cruentam habuerit, homicidium fecerit. {{pn|10}}Sed ut per se non sufficit, ita ceteris adiunctum testimonii loco ducitur, si inimicus, si minatus ante, si eodem in loco fuit; quibus signum cum accessit, efficit ut, quae suspecta erant, certa videantur. {{pn|11}}Alioqui sunt quaedam signa utrique parti communia, ut livores, tumores (nam videri possunt et veneficii et cruditatis) et vulnus in pectore sua manu et aliena perisse dicentibus, in quo est. Haec proinde firma habentur atque extrinsecus adiuvantur. {{pn|12}}Eorum autem, quae signa sunt quidem, sed non necessaria, genus Hermagoras putat, non esse virginem Atalantam, quia cum iuvenibus per silvas vagetur. Quod si receperimus, vereor, ne omnia quae ex facto ducuntur signa faciamus. Eadem tamen ratione qua signa tractantur. {{pn|13}}Nec mihi videntur Areopagitae, cum damnaverint puerum coturnicum oculos eruentem, aliud iudicasse quam id signum esse perniciosissimae mentis multisque malo futurae, si adolevisset. Unde Spurii Maelii Marcique Manlii popularitas signum adfectati regni est existimatum. {{pn|14}}Sed vereor, ne longe nimium nos ducat haec via. Nam si est signum adulterae lavari cum viris, erit et convivere cum adolescentibus, deinde etiam familiariter alicuius amicitia uti; fortasse corpus vulsum, fractum incessum, vestem muliebrem dixerit mollis et parum viri signa, si cui (cum signum id proprie sit, quod ex eo, de quo quaeritur, natum sub oculos venit) ut sanguis e caede, ita illa ex impudicitia fluere videantur. {{pn|15}}Ea quoque quae, quia plerumque observata sunt, vulgo signa creduntur, ut prognostica. Vento rubet aurea Phoebe et Cornix plena pluviam vocat improba voce, si causas ex qualitate caeli trahunt, sane ita appellentur. {{pn|16}}Nam si vento rubet luna, signum venti est rubor. Et si, ut idem poeta colligit, densatus et laxatus aer facit, ut sit inde ille avium concentus, idem sentiemus. Sunt autem signa etiam parva magnorum, ut vel haec ipsa cornix; nam maiora minorum esse, nemo miratur. {{Liber |Ante=Caput VIII |AnteNomen=../Caput VIII |Post=Caput X |PostNomen=../Caput X }} g9nsx3854a9h4yx9kxp7upyhhmj7hl2 0 39216 268996 268881 2026-06-05T13:34:08Z Saumache 27923 268996 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput X<br>[De argumentis.] }} {{Liber |Ante=Caput IX |AnteNomen=../Caput IX |Post=Caput XI |PostNomen=../Caput XI }} {{pn|1}}Nunc de argumentis. Hoc enim nomine complectimur omnia, quae Graeci ἐνθυμήματα, ἐπιχειρήματα, ἀποδείξεις, vocant, quanquam apud illos est aliqua horum nominum differentia, etiamsi vis eodem fere tendit. Nam enthymema (quod nos commentum sane aut commentationem interpretemur, quia aliter non possumus, Graeco melius usuri) unum intellectum habet, quo omnia mente concepta significat (sed nunc non de eo loquimur); alterum, quo sententiam cum ratione; {{pn|2}}tertium, quo certam quandam argumenti conclusionem vel ex consequentibus vel ex repugnantibus, quanquam de hoc parum convenit. Sunt enim, qui illud prius epichirema dicant, pluresque invenias in ea opinione, ut id demum, quod pugna constat, enthymema accipi velint, et ideo illud Cornificius contrarium appellat. {{pn|3}}Hunc alii rhetoricum syllogismum, alii imperfectum syllogismum vocaverunt, quia nec distinctis nec totidem partibus concluderetur; quod sane non utique ab oratore desideratur. {{pn|4}}Epichirema Valgius aggressionem vocat; verius autem iudico, non nostram administrationem sed ipsam rem quam aggredimur, id est argumentum, quo aliquid probaturi sumus, etiamsi nondum verbis explanatum, iam tamen mente conceptum, epichirema dici. {{pn|5}}Aliis videtur non destinata vel inchoata, sed perfecta probatio hoc nomen accipere, ultima specie; ideoque propria eius appellatio et maxime in usu est posita, qua significatur certa quaedam sententiae comprehensio, quae ex tribus minimum partibus constat. {{pn|6}}Quidam epichirema rationem appellarunt, Cicero melius ratiocinationem, quanquam et ille nomen hoc duxisse magis a syllogismo videtur. Nam et statum syllogisticum ratiocinativum appellat, exemplisque utitur philosophorum. Et quoniam est quaedam inter syllogismum et epichirema vicinitas, potest videri hoc nomine recte abusus. {{pn|7}}ἀπόδειξις est evidens probatio, ideoque apud Geometras γραμμικαὶ ἀποδείξεις dicuntur Hanc et ab epichiremate Caecilius putat differre solo genere conclusionis et esse apodixin imperfectum epichirema eadem causa, qua diximus enthymema syllogismo distare. Nam et epichirema syllogismi pars est. Quidam inesse epichiremati apodixin putant et esse partem eius confirmantem. {{pn|8}}Utrumque autem quanquam diversi auctores eodem modo finiunt, ut sit ratio per ea, quae certa sunt, fidem dubiis adferens; quae natura est omnium argumentorum, neque enim certa incertis declarantur. Haec omnia generaliter πίστεις appellant, quod etiamsi propria interpretatione dicere fidem possumus, apertius tamen prolationem interpretabimur. Sed argumentum quoque plura significat. {{pn|9}}Nam et fabulae ad actum scenarum compositae argumenta dicuntur, et orationum Ciceronis velut thema ipse exponens Pedianus, Argumentum, inquit, tale est; et ipse Cicero ad Brutum ita scribit: ueritus fortasse, ne nos in Catonem nostrum transterremus illinc aliquid, etsi argumentum simile non erat. Quo apparet omnem ad scribendum destinatam materiam ita appellari. {{pn|10}}Nec mirum, cum id inter opifices quoque vulgatum sit, unde Vergilius, Argumentum ingens; vulgoque paulo numerosius opus dicitur argumentosum. Sed nunc de eo dicendum argumento est, quod probationem praestat. Celsus quiderm probationemn,* indicium, fidem, adgressionem eiusdem rei nomina facit, parum distincte, ut arbitror. {{pn|11}}Nam probatio et fides efficitur non tantum per haec quae sunt rationis, sed etiam per inartificialia. Signum autem, quod ille indicium vocat, ab argumentis iam separavi. Ergo, cum sit argumentum ratio probationem praestans, qua colligitur aliud per aliud, et quae quod est dubium per id quod dubium non est confirmat, necesse est esse aliquid in causa, quod probatione non egeat. {{pn|12}}Alioqui nihil erit quo probemus, nisi fuerit quod aut sit verum aut videatur, ex quo dubiis fides fiat. Pro certis autem habemus primum, quae sensibus percipiuntur, ut quae uidemus, audimus, qualia sunt signa; deinde ea, in quae communi opinione consensum est, deos esse, {{pn|13}}praestandam pietatem parentibus; praeterea, quae legibus cauta sunt, quae persuasione etiamsi non omnium hominum, eius tamen civitatis aut gentis, in qua res agitur, in mores recepta sunt, ut pleraque in iure non legibus sed moribus constant; si quid inter utramque partem convenit, si quid probatum est, denique cuicunque adversarius non contradicit. Sic enim fiet argumentum, {{pn|14}}Cum providentia mundus regatur, administranda respublica est*; sequitur ut administranda respublica sit, si liquebit mundum prouidentia regi. {{pn|15}}Debet etiam nota esse recte argumenta tractaturo vis et natura omnium rerum, et quid quaeque earum plerumque efficiat; hinc enim sunt, quae εἰκότα dicuntur. {{pn|16}}Credibilium autem genera sunt tria: unum firmissimum, quia fere accidit, ut liberos a parentibus amari; alterum velut propensius, eum qui recte valeat in crastinum perventurum; tertium tantum non repugnans, in domo furtum factum ab eo qui domi fuit. {{pn|17}}Ideoque Aristoteles in secundo de Arte Rhetorica libro diligentissime est exsecutus, quid cuique rei et quid cuique homini soleret accidere, et quas res quosque homines quibus rebus aut hominibus vel conciliasset vel alienasset ipsa natura: ut divitias quid sequatur aut ambitum aut superstitionem, quid boni probent, quid mali petant, quid milites, quid rustici, quo quaeque modo res vitari vel appeti soleat. Verum hoc exsequi mitto; {{pn|18}}non enim longum tantum, sed etiam impossibile aut potius infinitum est, praeterea positum in communi omnium intellectu. Si quis tamen desideraverit, a quo peteret, ostendi. Omnia autem credibilia, {{pn|19}}in quibus pars maxima consistit argumentationis, ex huiusmodi fontibus fluunt: an credibile sit a filio patrem occisum, incestum cum filia commissum; et contra, veneficium in noverca, adulterium in luxurioso; illa quoque, an scelus palam factum, an falsum propter exiguam summam, quia suos quidque horum velut mores habet, plerumque tamen, non semper; alioqui indubitata essent, non argumenta. {{pn|20}}Excutiamus nunc argumentorum locos; quanquam quibusdam hi quoque, de quibus supra dixi, videntur. Locos appello non, ut vulgo nunc intelliguntur, in luxuriam et adulterium et similia; sed sedes argumentorum, in quibus latent, ex quibus sunt petenda. Nam, {{pn|21}}ut in terra non omni generantur omnia, nec avem aut feram reperias, ubi quaeque nasci aut morari soleat ignarus, et piscium quoque genera alia planis gaudent alia saxosis, regionibus etiam litoribusque discreta sunt, nec helopem nostro mari aut scarum ducas, ita non omne argumentum undique venit ideoque non passim quaerendum est. {{pn|22}}Multus alioqui error est; exhausto labore, quod non ratione scrutabimur, non poterimus invenire nisi casu. At si scierimus, ubi quodque nascatur, cum ad locum ventum erit, facile quod in eo est pervidebimus. {{pn|23}}In primis igitur argumenta a persona ducenda sunt; cum sit, ut dixi, divisio, ut omnia in haec duo partimur, res atque personas, ut causa, tempus, locus, occasio, instrumentum, modus et cetera, rerum sint accidentia. Personis autem non quidquid accidit exsequendum mihi est, ut plerique fecerunt, sed unde argumenta sumi possunt. {{pn|24}}Ea porro sunt, genus, nam similes parentibus ac maioribus suis plerumque creduntur, et nonnunquam ad honeste turpiterque vivendum inde causae fluunt; natio, nam et gentibus proprii mores sunt, nec idem in barbaro, Romano, Graeco probabile est; {{pn|25}}patria, quia similiter etiam civitatum leges, instituta, opiniones habent differentiam; sexus, ut latrocinium facilius in viro, veneficium in femina credas; aetas, quia aliud aliis annis magis convenit; educatio et disciplina, quoniam refert, a quibus et quo quisque modo sit institutus; habitus corporis, {{pn|26}}ducitur enim frequenter in argumentum species libidinis, robur petulantiae, his contraria in diversum; fortuna, neque enim idem credibile est in divite ac paupere, propinquis amicis clientibus abundante et his omnibus destitute; condicionis etiam distantia, nam clarus an obscurus, magistratus an privatus, pater an filius, civis an peregrinus, liber an servus, maritus an caelebs, parens liberorum an orbus sit, plurimum distat; animi natura, {{pn|27}}etenim avaritia, iracundia, misericordia, crudelitas, severitas aliaque his similia adferunt frequenter fidem aut detrahunt, sicut victus luxuriosus an frugi an sordidus, quaeritur; studia quoque, nam rusticus, forensis, negotiator, miles, navigator, medicus aliud atque aliud efficiunt. {{pn|28}}Intuendum etiam, quid adfectet quisque, locuples videri an disertus, iustus an potens. Spectantur ante acta dictaque, ex praeteritis enim aestimari solent praesentia. His adiiciunt quidam commotionem; hanc accipi volunt temporarium animi motum, sicut iram, pavorem; {{pn|29}}consilia autem et praesentis et praeteriti et futuri temporis; quae mihi, etiamsi personis accidunt, per se referenda tamen ad illam partem argumentorum videntur, quam ex causis ducimus; sicut habitus quidam animi, quo tractatur, amicus an inimicus. Ponunt in persona et nomen; {{pn|30}}quod quidem ei accidere necesse est, sed in argumentum raro cadit, nisi cum aut ex causa datum est, ut Sapiens, Magnus, Pius; aut et ipsum alicuius cogitationis attulit causam, ut Lentulo coniurationis, quod libris Sibyllinis aruspicumque responsis dominatio dari tribus Corneliis dicebatur, seque eum tertium esse credebat post Sullam Cinnamque, quia et ipse Cornelius erat. Nam et illud apud Euripidem frigidum sane, {{pn|31}}quod nomen Polynicis, ut argumentum morum, frater incessit. Iocorum tamen ex eo frequens materia, qua Cicero in Verrem non semel usus est. Haec fere circa personas sunt aut his similia. Neque enim complecti omnia vel hac in parte vel in ceteris possumus, contenti rationem plura quaesituris ostendere. {{pn|32}}Nunc ad res transeo, in quibus maxime sunt personis iuncta, quae agimus, ideoque prima tractanda. In omnibus porro, quae fiunt, quaeritur aut Quare? aut Ubi? aut Quando? aut Quomodo? aut Per quae facta sunt? {{pn|33}}Ducuntur igitur argumenta ex causis factorum vel futurorum; quarum materiam, quam quidam ὕλην, alii δύναμιν nominaverunt, in duo genera, sed quaternas utriusque dividunt species. Nam fere versatur ratio faciendi circa bonorum adeptionem, incrementum, conservationem, usum, aut malorum evitationem, liberationem, imminutionem, tolerantiam; {{pn|34}}quae et in deliberando plurimum valent. Sed honestas* causas habent recta, prava contra ex falsis opinionibus veniunt. Nam est his initium ex iis, quae credunt bona aut mala; inde errores existunt et pessimi adfectus, in quibus sunt ira, odium, invidia, cupiditas, spes, ambitus, audacia, metus, cetera generis eiusdem. Accedunt aliquando fortuita, ebrietas, ignorantia, quae interim ad veniam valent, interim ad probationem criminis, ut si quis, dum alii insidiatur, alium dicitur interemisse. {{pn|35}}Causae porro non ad convincendum modo, quod obiicitur, sed ad defendendum quoque excuti solent, cum quis se recte fecisse, id est honesta causa, contendit; qua de re latius in tertio libro dictum est. {{pn|36}}Finitionis quoque quaestiones ex causis interim pendent. An tyrannicida, qui tyrannum, a quo deprehensus in adulterio fuerat, occidit? An sacrilegus, qui, ut hostes urbe expelleret, arma templo adfixa detraxit? {{pn|37}}Ducuntur argumenta et ex loco. Spectatur enim ad fidem probationis, montanus an planus, maritimus an mediterraneus, consitus an incultus, frequens an desertus, propinquus an remotus, opportunus consiliis an adversus; quam partem videmus vehementissime pro Milone tractasse Ciceronem. {{pn|38}}Et haec quidem ac similia ad coniecturam frequentius pertinent, sed interim ad ius quoque: privatus an publicus, sacer an profanus, noster an alienus; ut in persona, magistratus, pater, peregrinus. Hinc enim quaestiones oriuntur: {{pn|39}}Privatam pecuniam sustulisti; uerum quia de templo, non furtum sed sacrilegium est. Occidisti adulterum, quod lex permittit; sed quia in lupanari, caedes est. Iniuriam fecisti; sed quia magistratui, maiestatis actio est. {{pn|40}}Vel contra: Licuit, quia pater eram, quia magistratus. Sed circa facti controuersiam argumenta praestant, circa iuris lites materiam quaestionum. Ad qualitatem quoque frequenter pertinet locus, neque enim idem ubique aut licet aut decorum est; quin etiam in qua quidque civitate quaeratur interest, moribus enim et legibus distant. {{pn|41}}Ad commendationem quoque et invidiam valet. Nam et Aiax apud Ovidium: Ante rates, inquit, agimus causam, et mecum confertur Ulixes? Et Miloni inter cetera obiectum est, quod Clodius in monumentis ab eo maiorum suorum esset occisus. {{pn|42}}Ad suadendi momenta idem valet, sicut tempus, cuius tractatum subiungam. Eius autem, ut alio loco iam dixi, duplex significatio est; generaliter enim et specialiter accipitur. Prius illud est: — nunc, olim, sub Alexandro, cum apud Ilium pugnatum est, denique praeteritum, instans, futurum. Hoc sequens habet et constituta discrimina: — aestate, hieme, noctu, interdiu; et fortuita: — in pestilentia, in bello, in convivio. {{pn|43}}Latinorum quidam satis significari putaverunt, si illud generale tempus, hoc speciale tempora vocarent. Quorum utrorumque ratio et in consiliis quidem et in illo demonstrativo genere versatur, sed in iudiciis frequentissima est. {{pn|44}}Nam et iuris quaestiones facit et qualitatem distinguit et ad coniecturam plurimum confert: ut cum interim probationes inexpugnabiles adferat, quales sunt, si dicatur (ut supra posui) signator, qui ante diem tabularum decessit, aut commisisse aliquid, vel cum infans esset vel cum omnino natus non esset; {{pn|45}}praeter id, quod omnia facile argumenta aut ex iis, quae ante rem facta sunt, aut ex coniunctis rei aut insequentibus ducuntur. Ex antecedentibus: Mortem minatus es, noctu existi, proficiscentem antecessisti; causae quoque factorum praeteriti sunt temporis. {{pn|46}}Secundum tempus subtilius quidam, quam necesse erat, diviserunt, ut esset iuncti Sonus auditus est; adhaerentis Clamor sublatus est. Insequentis sunt illa Latuisti, profugisti, livores et tumores apparuerunt. Iisdem temporum gradibus defensor utetur ad detrahendam ei quod obiicitur fidem. {{pn|47}}In his omnis factorum dictorumque ratio versatur, sed dupliciter. Nam fiunt quaedam quia aliud postea futurum est, quaedam quia aliud ante factum est: ut, cum obiicitur reo lenocinii, speciosae marito, quod adulterii damnatam quondam emerit; aut parricidii reo luxurioso, quod dixerit patri, Non amplius me obiurgabis. Nam et ille non quia emit leno est, sed quia leno erat emit; nec hic, quia sic erat locutus, occidit, sed, quia erat occisurus, sic locutus est. {{pn|48}}Casus autem, qui et ipse praestat argumentis locum, sine dubio est ex insequentibus, sed quadam proprietate distinguitur, ut si dicam: Melior dux Scipio quam Hannibal; vicit Hannibalem. Bonus gubernator; nunquam fecit naufragium. Bonus agricola; magnos sustulit fructus. Et contra: Sumptuosus fuit; patrimonium exhausit. Turpiter vixit; omnibus invisus est. {{pn|49}}Intuendae sunt praecipueque in coniecturis et facultates; credibilius est enim occisos a pluribus pauciores, a firmioribus imbecilliores, a vigilantibus dormientes, a praeparatis inopinantes; {{pn|50}}quorum contraria in diversum valent. Haec et in deliberando intuemur, et in iudiciis ad duas res solemus referre, an voluerit quis, an potuerit; nam et voluntatem spes facit. Hinc illa apud Ciceronem coniectura, Insidiatus est Clodius Miloni, non Milo Clodio; ille cum servis robustis, hic cum mulierum comitatu, ille equis, hic in raeda, ille expeditus, hic paenula irretitus. {{pn|51}}Facultati autem licet instrumentum coniungere; sunt enim in parte facultatis et copiae. Sed ex instrumento aliquando etiam signa nascuntur, ut spiculum in corpore inventum. {{pn|52}}His adiicitur modus, quem τρόπον dicunt, quo quaeritur, quemadmodum quid sit factum. Idque tum ad qualitatem scriptumque pertinet, ut si negemus adulterum veneno licuisse occidere, tum ad coniecturas quoque, ut si dicam bona mente factum, ideo palam; mala, ideo ex insidiis, nocte, in solitudine. In rebus autem omnibus, {{pn|53}}de quarum vi ac natura quaeritur, quasque etiam citra complexum personarum ceterorumque ex quibus fit causa, per se intueri possumus, tria sine dubio rursus spectanda sunt, An sit, Quid sit, Quale sit. Sed, quia sunt quidam loci argumentorum omnibus communes, dividi haec tria genera non possunt, ideoque locis potius, ut in quosque incurrent, subiicienda sunt. {{pn|54}}Ducuntur ergo argumenta ex finitione seu fine; nam utroque modo traditur. Eius duplex ratio est; aut enim simpliciter quaeritur, sitne hoc virtus; aut praecedente finitione, quid sit virtus. Id aut universum verbis complectimur, ut Rhetorice est bene dicendi scientia; aut per partes, ut Rhetorice est inveniendi recte et disponendi et eloquendi cum, firma memoria et cum dignitate actionis scientia. {{pn|55}}Praeterea finimus aut vi, sicut superiora, aut ἐτυμολογίᾳ, ut si assiduum ab asse* dando, et locupletem a locorum, pecuniosum a pecorum copia. Finitioni subiecta maxime videntur genus, species, differens, {{pn|56}}proprium; ex iis omnibus argumenta ducuntur. Genus ad probandam speciem minimum valet, plurimum ad refellendam. Itaque non, quia est arbor, platanus est, at quod non est arbor, utique platanus non est; nec quod virtus est, utique iustitia est, at quod non est virtus, utique non potest esse iustitia. * Itaque a genere perveniendum ad ultimam species: ut Homo est animal non est satis, id enim genus est; mortale, etiamsi est species, cum aliis tamen communis finitio; rationale, nihil supererit ad demonstrandum id quod velis. Contra species firmam probationem habet generis, {{pn|57}}infirmam refutationem. Nam, quod iustitia est, utique virtus est; quod non est iustitia, potest esse virtus, si est fortitudo, constantia, continentia. Nunquam itaque tolletur a specie genus, nisi ut omnes species, quae sunt generi subiectae, removeantur, hoc modo, Quod nec rationale nec morale est neque animal, homo non est. * {{pn|58}}His adiiciunt propria et differentia. Propriis confirmatur finitio, differentibus solvitur Proprium autem est aut quod soli accidit, ut homini sermo, risus; aut quidquid utique accidit sed non soli, ut igni calfacere. Et sunt eiusdem rei plura propria, ut ipsius ignis lucere, calere. Itaque, quodcunque proprium deerit, solvit finitionem; non utique, quodcunque erit, confirmat. {{pn|59}}Saepissime autem, quid sit proprium cuiusque, quaeritur: ut, si per ἐτυμολογίαν dicatur, Tyrannicidae proprium est tyrannum, occidere, negemus; non enim, si traditum sibi eum carnifex occiderit, tyrannicida dicatur, nec si imprudens vel invitus. {{pn|60}}Quod autem proprium non erit, differens erit, ut aliud est servum esse aliud seruire; qualis esse in addictis quaestio solet: Qui servus est, si manu mittatur, fit libertinus, non item addictus; {{pn|61}}et plura, de quibus alio loco. Illud quoque differens vocant, cum, genere in species diducto, species ipsa discernitur. Animal genus, morale species, terrenum vel bipes differens; nondum enim proprium est sed iam differt a marino vel quadripede; quod non tam ad argumentum pertinet quam ad diligentem finitionis comprehensionem. {{pn|62}}Cicero genus et speciem, quam eandem formam vocat, a finitione deducit et iis, quae ad aliquid sunt, subiicit: ut, si is, cui argentum omne legatum est, petat signatum quoque, utatur genere; at si quis, cum legatum sit ei, quae viro materfamilias esset, neget deberi ei, quae in manum non convenerit, specie; quoniam duae formae sint matrimoniorum. {{pn|63}}Division autem adiuvari finitionem docet, eamque differre a partitione, quod haec sit totius in partes, illa generis in formas; partes incertas esse, ut Quibus constet respublica; formas certas, ut Quot sint species rerum publicarum, quas tris accepimus, quae populi, quae paucorum, quae unius potestate regerentur. {{pn|64}}Et ille quidem non iis exemplis utitur, quia scribens ad Trebatium ex iure ducere ea maluit; ego apertiora posui. Propria vero ad coniecturae quoque pertinent partem: ut, quia proprium est boni recte facere, iracundi verbis aut manu male facere, facta haec ab ipsis* esse credantur aut contra. Nam ut quaedam in quibusdam utique sunt, ita quaedam in quibusdam* utique non sunt: et ratio, quamvis sit ex diverso, eadem est. {{pn|65}}Divisio et ad probandum simili via valet et ad refellendum. Probationi interim satis est unum habere, hoc modo, Ut sit civis, aut natus sit oportet aut factus; utrumque tollendum est, Nec natus nec factus est. {{pn|66}}Fit hoc et multiplex, idque est argumentorum genus ex remotione, quo modo efficitur totum falsum, modo id, quod relinquitur, verum. Totum falsum est hoc modo, Pecuniam credidisse te dicis; aut habuisti ipse aut ab aliquo accepisti aut invenisti aut surripuisti. Si neque domi habuisti neque ah aliquo accepisti aut cetera, non credidisti. {{pn|67}}Reliquum fit verum sic, Hic servus, quem tibi vindicas, aut vernn tuus est aut emptus aut donatus aut testamento relictus aut ex hoste captus aut alienus; deinde remotis prioribus supererit alienus. Periculosum et cum cura intuendum genus, quia, si in proponendo unum quodlibet omiserimus, cum risu quoque tota res solvitur. {{pn|68}}Tutius, quod Cicero pro Caecina facit, cum interrogat, Si haec actio non sit, quae sit? simul enim removentur omnia. Vel cum duo ponentur inter se contraria, quorum tenuisse utrumlibet sufficiat, quale Ciceronis est, Unum quidem certe, nemo erit tam inimicus Cluentio, qui mihi non concedat; si constet corruptum illud esse indicium, aut ab Habito aut ab Oppianico esse corruptum; si doceo non ab Habito, vinco ab Oppianico; si ostendo ab Oppianico, purgo Habitum. {{pn|69}}Fit etiam ex duobus, quorum necesse est alterum verum, eligendi adversario potestas, efficiturque, ut, utrum elegerit, noceat. Facit hoc Cicero pro Oppio: Utrum, cum Cottam appetisset, an cum ipse sese conaretur occidere, telum e manibus ereptum est? et pro Vareno: Optio vobis datur, utrum velitis casu illo itinere Varenum usum esse an huius persuasu et inductu. Deinde utraque facit accusatori contraria. {{pn|70}}Interim duo ita proponuntur, ut utrumlibet electum idem efficiat, quale est, Philosophandum est, etiamsi non est philosophandum. Et illud vulgatum, Quo schema, si intelligitur? quo, si non intelligitur? Et, Mentietur in tormentis, qui dolorem pati potest; mentietur, qui non potest. {{pn|71}}Ut sunt autem tria tempora, ita ordo rerum tribus momentis consertus est; habent enim omnia initium, incrementum, summam, ut iurgium deinde pugna, tum* caedes. Est ergo hic quoque argumentorum locus invicem probantium. Nam et ex initiis summa colligitur, quale est, Non possum togam praetextam sperare, cum exordium pullum videam; et contra, non dominationis causa Sullam arma sumpsisse,argumentum est dictatura deposita. {{pn|72}}Similiter ex incremento in utramque partem ducitur rei ratio cum in coniectura tum etiam in tractatu aequitatis, an ad initium summa referenda sit, id est, an ei caedes imputanda sit, a quo iurgium coepit. {{pn|73}}Est argumentorum locus ex similibus: si continentia virtus, utique et abstinentia; fidem debet tutor, et procurator. Hoc est ex eo genere, quod ἐπαγωγήν Graeci vocant, Cicero inductionem. Ex dissimilibus: Non, si laetitia bonum, et voluptas; Non, quod mulieri, idem pupillo. Ex contrariis: Frugalitas bonum, luxuria enim malum; Si malorum causa bellum est, erit emendatio pax; Si veniam meretur, qui inprudens nocuit, non meretur praemium, qui imprudens profuit. {{pn|74}}Ex pugnantibus: Qui est sapiens, stultus non est. Ex consequentibus sive adiunctis: Si bonum iustitia, est recte iudicandum; si malum perfidia, non est fallendum. Idem retro. Nec sunt his dissimilia ideoque huic loco subiicienda, cum et ipsa naturaliter congruant: Quod quis non habuit, non perdidit; Quem quis amat, sciens non laedit; Quem quis heredem suum esse voluit, carum habuit, habet, habebit. Sed cum sint indubitata, vim habent paene signorum immutabilium. {{pn|75}}Sed haec consequentia dico, ἀκόλουθα· est enim consequens sapientiae bonitas; illa insequentia, παρεπόμενα, quae postea facta sunt aut futura. Nec sum de nominibus anxius; vocet enim, ut voluerit quisque, dum vis rerum ipsa manifesta sit, appareatque hoc temporis, illud esse natura. {{pn|76}}Itaque non dubito haec quoque vocare* consequentia, quamvis ex prioribus dent argumentum ad ea quae sequuntur, quorum duas quidam species esse voluerunt: actionis, ut pro Oppio, Quos educere inuitos in provinciam non potuit, eos invitos retinere qui potuit? temporis, in Verrem, Si finem praetoris edicto adferunt Kalendae Ian. , cur non initium quoque edicti nascatur a Kalendis Ian. ? {{pn|77}}Quod utrumque exemplum tale est, ut idem in diversum, si retro agas, valeat. Consequens enim est, eos, qui inviti duci non potuerint, invitos non potuisse retineri. {{pn|78}}Illa quoque, quae ex rebus mutuam confirmationem praestantibus ducuntur (quae proprii generis videri quidam volant et vocant ἐκ τῶν πρὸς ἄλληλα, Cicero ex rebus sub eandem rationem venientibus) fortiter consequentibus iunxerim: Si portorium Rhodiis locare honestum est, et Hermocreonti conducere, et Quod discere honestum, et docere. {{pn|79}}Unde illa non hac ratione dicta sed efficiens idem Domitii Afri sententia est pulchra: Ego accusavi, vos damnastis. Est invicem consequens et quod ex diversis idem ostendit; ut, qui mundum nasci dicit, per hoc ipsum et deficere significet, quia deficit omne quod nascitur. {{pn|80}}Simillima est his argumentatio, qua colligi solent ex iis quae faciunt ea quae efficiuntur, aut contra, quod genus a causis vocant. Haec interim necessario fiunt, interim plerumque sed non necessario. Nam corpus in lumine utique umbram facit, et umbra, ubicunque est, ibi esse corpus ostendit. {{pn|81}}Alia sunt, ut dixi, non necessaria, vel utrinque vel ex altera parte: Sol colorat; non utique, qui est coloratus, a sole est. Iter pulverulentum facit; sed neque omne iter pulverem movet nec, quisuis est puluerulentus, ex itinere est. {{pn|82}}Quae utique fiunt, talia sunt: Si sapientia bonum virum facit, bonus vir est utique sapiens; itemque Boni est honeste facere, mali turpiter; et Qui honeste faciunt, boni, qui turpiter, mali iudicantur; recte. At, Exercitatio plerumque robustum corpus facit; sed non quisquis est robustus exercitatus, nec quisquis exercitatus robustus; nec, quia fortitudo praestat ne mortem timeamus, quisquis mortem non timuerit, vir fortis erit existimandus; nec, si capitis dolorem facit, inutilis hominibus sol est. {{pn|83}}Haec ad hortativum maxime genus pertinent: Virtus facit laudem, sequenda igitur; at voluptas infamiam, fugienda igitur. Recte autem monemur, causas non utique ab ultimo esse repetendas, ut Medea, Utinam ne in nemore Pelio; {{pn|84}}quasi vero id eam fecerit miseram aut nocentem, quod illic ceciderint abiegnae ad terram trabes; et Philocteta Paridi, Si impar esses tibi, ego nunc non essem miser; quo modo pervenire quolibet retro causas legentibus licet. Illud his adiicere ridiculum putarem, {{pn|85}}nisi eo Cicero uteretur, quod coniugatum vocant, ut eos, qui rem iustam faciunt, iuste facere (quod certe non eget probatione), quod compascuum est, compascere licere. Quidam haec, {{pn|86}}quae vel ex causis vel ex efficientibus diximus, alieno nomine uocant ἐκβάσεις id est exitus. Nam nec hic aliud tractatur quam quid ex quoque eveniat. Adposita vel comparativa dicuntur, quae minora ex maioribus, maiora ex minoribus, paria ex paribus {{pn|87}}probant. Confirmatur coniectura ex maiore, Si quis sacrilegium facit, faciet et furtum; ex minore, Qui facile ac palam mentitur, peierabit; ex pari, Qui ob rem iudicandam pecuniam accepit, et ob dicendum falsum testimonium accipiet. {{pn|88}}Iuris confirmatio huiusmodi est: ex maiore, Si adulterum occidere licet, et loris caedere; ex minore, Si furem nocturnum occidere licet, quid latronem? ex pari, Quae poena adversus interfectorem patris iusta est, eadem adversus matris; quorum omnium tractatus versatur in syllogismis. {{pn|89}}Ilia magis finitionibus aut qualitatibus prosunt, Si robur corporibus bonum est, non minus sanitas; Si furtum scelus, magis sacrilegium; Si abstinentia virus, et continentia; Si mundus providentia regitur, administranda respublica; Si domus aedificari sine ratione non potest, quid urbs agenda? Si agenda est* navalium cura, et armorum. Ac mihi quidem sufficeret hoc genus, {{pn|90}}sed in species secatur. Nam ex pluribus ad unum et ex uno ad plura (unde est Quod semel, et saepius),et ex parte ad totum et ex genere ad speciem, et ex eo quod continet ad id quod continetur, aut ex difficilioribus ad faciliora et ex longe positis ad propiora et ad omnia, quae contra haec sunt, eadem ratione argumenta ducuntur. {{pn|91}}Sunt enim et haec maiora et minora aut certe vim similem obtinent, quae si persequamur, nullus erit ea concidendi modus. Infinita est enim rerum comparatio, iucundiora, graviora, magis necessaria, honestiora, utiliora. Sed mittamus plura, ne in eam ipsam, quam vito, loquacitatem incidam. {{pn|92}}Exemplorum quoque ad haec infinitus est numerus, sed paucissima attingam. Ex maiore pro Caecina, Quod exercitus armatos movet, id advocationem togatorum non videbitur movisse? Ex faciliore in Clodium et Curionem, Ac vide, an facile fieri tu potueris, cum is factus non sit, cui tu concessisti. {{pn|93}}Ex difficiliore, Vide quaeso, Tubero, ut, qui de meo facto non dubitem, de Ligarii audeam dicere. Et ibi, An sperandi Ligario casa non sit, cum mihi apud te locus sit etiam pro altero deprecandi? Ex minore pro Caecina, Itane scire esse armatos sat est, ut vim factam probes; {{pn|91}}in manus eorum incidere non est satis? Ergo, ut breviter contraham summam, ducuntur argumenta a personis, causis, locis, tempore (cuius tres partes diximus, praecedens, coniunctum, insequens), facultatibus (quibus instrumentum subiecimus), modo (id est, ut quidque sit factum), finitione, genere, specie, differentibus, propriis, remotione, divisione, initio, incrementis, summa, similibus, dissimilibus, pugnantibus, consequentibus, efficientibus, effectis, eventis, comparatione, quae in plures diducitur species. {{pn|95}}Illud adiiciendum videtur, duci argumenta non a confessis tantum sed etiam a fictione, quod Graeci καθ' ὑπόθεσιν vocant; et quidem ex omnibus iisdem locis, quibus superiora, quia totidem species esse possunt fictae quot verae. {{pn|96}}Nam fingere hoc loco hoc est proponere aliquid, quod, si verum sit, aut solvat quaestionem aut adiuvet; deinde id, de quo quaeritur, facere illi simile. Id quo facilius accipiant iuvenes nondum scholam egressi, primo familiaribus magis ci aetati exemplis ostendam. {{pn|97}}Lex: Qui parentes non aluerit, vinciatur. Non alit aliquis, et vincula nihilominus recusat. Utitur fictione, si miles, si infans sit, si reipublicae causa absit. Et illa contra optionem fortium, si tyrannidem petas, si templorum eversionem. {{pn|98}}Plurimum ea res virium habet contra scriptum. Utitur his Cicero pro Caecina, unde tu aut familia aut procurator tuus. Si me villicus tuus solus deiecisset — Si vero ne habeas quidem servum praeter eum, qui me deiecerit, et alia in eodem libro plurima. {{pn|99}}Verum eadem fictio valet et ad qualitates: Si Catilina cum suo consilio nefariorum hominum, quos secum eduxit hoc de re posset iudicare, condemnaret L. Murenam; et ad amplificationem: Si hoc tibi inter cenam in illis immanibus poculis tuis accidisset. Sic et, Si respublica vocem haberet. {{pn|100}}Has fere sedes accepimus probationum in universum, quas neque generatim tradere sat est, cum ex qualibet earum innumerabilis argumentorum copia oriatur, neque per singulas species exsequi patitur natura rerum, quod qui sunt facere conati, duo pariter subierunt incommoda, ut et nimium dicerent nec tamen totum. {{pn|101}}Inde plurimi, cum in hos inexplicabiles laqueos inciderunt, omnem, etiam quem ex ingenio suo poterant habere, conatum velut adstricti certis legum vinculis perdiderunt, et magistrum respicientes naturam ducem sequi desierunt. {{pn|102}}Nam ut per se non sufficiet scire, omnes probationes aut a personis aut a rebus peti, quia utrumque in plura dividitur, ita ex antecedentibus et iunctis et insequentibus trahenda esse argumenta qui acceperit, num protinus in hoc sit instructus ut, quid in quaque casa ducendum sit ex his, sciat? {{pn|103}}praesertim, cum plurimae probationes in ipso causarum complexu reperiantur, ita ut sint cum alia lite nulla communes, eaeque sint et potentissimae et minime obviae, quia communia ex praeceptis accepimus, propria invenienda sunt. {{pn|104}}Hoc genus argumentorum sane dicamus ex circumstantia, quia περίστασιν dicere aliter non possumus, vel ex iis quae cuiusque causae propria sunt: ut in illo adultero sacerdote, qui lege, qua unius servandi potestatem habebat, se ipse servare voluit, proprium controversiae est dicere, Non unum nocentem servabas, quia te dimisso adulteram occidere non licebat. Hoc enim argumentum lex facit, quae prohibet adulteram sine adultero occidere. {{pn|105}}Et illa, in qua lata lex est, ut argentarii dimidium ex eo quod debebant solverent, creditum suum totum exigerent. Argentarius ab argentario solidum petit. Proprium ex materia est argumentum creditoris, idcirco adiectum esse in lege, ut argentarius totum exigeret; adversus alios enim non opus fuisse lege, cum omnes praeterquam ab argentariis totum exigendi ius haberent. {{pn|106}}Cum multa autem novantur in omni genere materiae tum praecipue in iis quaestionibus, quae scripto constant, quia vocum est in singulis ambiguitas frequens et adhuc in coniunctis magis. {{pn|107}}Et haec ipsa plurium legum aliorumve scriptorum vel congruentium vel repugnantium complexu varientur necesse est, cum res rei aut ius iuris quasi signum est. Non debui tibi pecuniam; nunquam me appellasti, usuram non accepisti, ultro a me mutuatus es. Lex est, Qui patri proditionis reo non adfuerit, exheres sit. Negat filius,* nisi si pater absolutus sit. Quid signi? Lex altera, Proditionis damnatus cum advocato exulet. {{pn|108}}Cicero pro Cluentio Publium Popilium et Tiberium Guttam dicit non iudicii corrupti sed ambitus esse damnatos. Quid signi? quod accusatores eorum, qui erant ipsi ambitus damnati, e lege sint post hanc victoriam restituti. {{pn|109}}Nec minus in hoc curae debet adhiberi, quid proponendum quam quomodo sit quod proposuerimus probandum. Hic immo vis inventionis, si non maior, certe prior. Nam ut tela supervacua sunt nescienti, quid petat, sic argumenta, nisi provideris cui rei adhibenda sint. Hoc est, quod comprehendi arte non possit. {{pn|110}}Ideoque, cum plures eadem didicerint, generibus argumentorum similibus utentur; alius alio plura, quibus utatur, inveniet. Sit exempli gratia proposita controversia, quae communes minime cum aliis quaestiones habet: {{pn|111}}Cum Thebas evertisset Alexander, inuenit tabulas, quibus centum talenta mutua Thessalis dedisse 'Thebanos continebatur. Has, quia erat usus commilitio Thessalorum, donavit his ultro; postea restituti a Cassandro Thebani reposcunt Thessalos. Apud Amphictyonas agitur. Centum talenta et credidisse eos constat et non recepisse. {{pn|112}}Lis omnis ex eo, quod Alexander ea Thessalis donasse dicitur, pendet. Constat illud quoque, non esse iis ab Alexandro pecuniam data; quaeritur ergo, an proinde sit, quod datum est, ac si pecuniam dederit? {{pn|113}}Quid proderunt argumentorum loci, nisi haec prius videro, nihil eum egisse donando, non potuisse donare, non donasse? Et prima quidem actio facilis ac favorabilis repetentium iure quod vi sit ablatum; sed hinc aspera et uehemens quaestio exoritur de iure belli, dicentibus Thessalis, hoc regna, populos, fines gentium atque urbium contineri. {{pn|114}}Inveniendum contra est, quo distet haec causa a ceteris, quae in potestatem victoris venirent; nec circa probationem res haeret, sed circa propositionem. Dicamus inprimis: in eo, quod in iudicium deduci potest, nihil valere ius belli nec armis erepta nisi armis posse retineri; itaque, ubi illa valeant, non esse iudicem; ubi iudex sit, illa nihil valere. {{pn|115}}Hoc inveniendum est, ut adhiberi possit argumentum: ideo captivos, si in patriam suam redierint, liberos esse, quia bello parta nonnisi eadem vi possideantur. Proprium est et illud causae, quod Amphictyones iudicant (ut alia apud centumviros, alia apud privatum iudicem in iisdem quaestionibus ratio); {{pn|116}}tum secundo gradu, non potuisse donari a victore ius, quia id demum sit eius, quod teneat; ius, quod sit incorporate, adprehendi manu non posse. Hoc reperire est difficilius quam, cum inveneris, argumentis adiuvare, ut alia sit condicio heredis, alia victoris, quia ad illum ius, ad hunc res transeat. {{pn|117}}Proprium deinde materiae, ius publici crediti transire ad victorem non potuisse, quia, quod populus crediderit, omnibus debeatur, et, quamdiu quilibet unus superfuerit, esse eum totius summae creditorem, Thebanos autem non omnes in Alexandri manu fuisse. {{pn|118}}Hoc non extrinsecus probatur, quae vis est argumenti, sed ipsum per se valet. Tertii loci pars prior magis vulgaris, non in tabulis esse ius; itaque multis argumentis defendi potest. Mens quoque Alexandri duci debet in dubium, honorarit eos an deceperit. Illud iam rursus proprium materiae et velut novae controversiae, quia restitutione recepisse ius, etiamsi quod amiserint, Thebani videntur. Hic et, quid Cassander velit, quaeritur: sed vel potentissima apud Amphictyonas aequi tractatio est. {{pn|119}}Haec non idcirco dico, quod inutilem horum locorum, ex quibus argumenta ducuntur, cognitionem putem, alioqui nec tradidissem; sed ne se, qui cognoverint ista, si cetera negligant, perfectos protinus atque consummatos putent et, nisi in ceteris, quae mox praecipienda sunt, elaboraverint, mutam quandam scientiam consecutos intelligant. {{pn|120}}Neque enim artibus editis factum est, ut argumenta inveniremus, sed dicta sunt omnia, antequam praeciperentur, mox ea scriptores observata et collecta ediderunt. Cuius rei probatio est, quod exemplis eorum veteribus utuntur et ab oratoribus ilia repetunt, ipsi nullum novum et quod dictum non sit inveniunt. {{pn|121}}Artifices ergo illi qui dixerunt; sed habenda his quoque gratia est, per quos labor nobis est detractus. Nam, quae priores beneficio ingenii singula invenerunt, nobis et non sunt requirenda et notata* sunt omnia. Sed non magis hoc sat est quam palaestram didicisse, nisi corpus exercitatione, continentia, cibis, ante omnia natura iuvatur, sicut contra ne illa quidem satis sine arte profuerint. {{pn|122}}Illud quoque studiosi eloquentiae cogitent, neque omnibus in causis, quae demonstravimus, cuncta posse reperiri; neque, cum proposita fuerit materia dicendi, scrutanda singula et velut ostiatim pulsandum,* ut sciant, an ad probandum id, quod intendimus, forte respondeant, nisi cum discunt et adhuc usu carent. {{pn|123}}Infinitam enim faciat ista res dicendi tarditatem, si semper necesse sit, ut temptantes unumquodque eorum, quod sit aptum atque conveniens, experiendo noscamus; nescio an etiam impedimento futura sint, nisi et animi quaedam ingenita natura et studio exercitata velocitas recta nos ad ea, quae conveniunt causae, ferant. Nam, {{pn|124}}ut cantus vocis plurimum iuvat sociata nervorum concordia, si tamen tardior manus nisi inspectis demensisque singulis, quibus quaeque vox fidibus iungenda sit, dubitet, potius fuerit esse contentum eo, quod simplex canendi natura tulerit, ita huiusmodi praeceptis debet quidem aptata esse et citharae modo intenta ratio doctrinae; {{pn|125}}sed hoc exercitatione multa consequendum, ut, quemadmodum illorum artificum, etiamsi alio spectant, manus tamen ipsa consuetudine ad graves, acutos, medios nervorum* sonos fertur, sic oratoris cognitionem nihil moretur haec varietas argumentorum et copia, sed quasi offerat se et occurrat, et, ut litterae syllabaeque scribentium cogitationem non exigunt, sic rationem sponte quadam sequantur. {{Liber |Ante=Caput IX |AnteNomen=../Caput IX |Post=Caput XI |PostNomen=../Caput XI }} t3b6lvsgp8j0yy62ryzu7oh33gqkmkj 0 39217 268997 268875 2026-06-05T13:34:39Z Saumache 27923 268997 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput XI<br>[De exemplis.] }} {{Liber |Ante=Caput X |AnteNomen=../Caput X |Post=Caput XII |PostNomen=../Caput XII }} {{pn|1}}Tertium genus ex iis, quae extrinsecus adducuntur in causam, Graeci vacant παράδειγμα, quo nomine et generaliter usi sunt in omni similium adpositione et specialiter in iis, quae rerum gestarum auctoritate nituntur. Nostri fere similitudinem vocari maluerunt, quod ab illis παραβολὴ dicitur, alterum exemplum, quanquam et hoc simile est et illud exemplum. {{pn|2}}Nos, quo facilius propositum explicemus, utrumque παράδειγμα esse credamus, et ipsi appellemus exemplum. Nec vereor, ne videar repugnare Ciceroni, quanquam collationem separat ab exemplo. Nam idem omnem argumentationem dividit in duas partes, inductionem et ratiocinationem, ut plerique Graecorum in παραδείγματα et ἐπιχειρήματα dixeruntque παράδειγμα ῥητορικὴν ἐπαγωγήν. {{pn|3}}Nam illa, qua plurimum est Socrates usus, hanc habuit viam, ut cum plura interrogasset, quae fateri adversario necesse esset, novissime id, de quo quaerebatur, inferret, ut simile concessis. * Id est inductio. Hoc in oratione fieri non potest; sed, quod illic interrogatur, hic fere sumitur. {{pn|4}}Sit igitur illa interrogatio talis: Quod est pomum generosissimum? nonne quod optimum? concedetur. Quid equus? qui generosissimus? Nonne qui optimus? et plura in eundem modum. Deinde, cuius rei gratia rogatum est, Quid homo? Nonne is generosissimus, qui optimus? fatendum erit. {{pn|5}}Hoc in testium interrogatione valet plurimum, in oratione perpetua dissimile est; aut enim sibi ipse respondet orator aut quod illic interrogatur, hic fere sumitur. * Quod pomum generosissimum? puto, quod optimum; et equus? qui velocissimus: ita hominum, non qui claritate nascendi sed qui uirtute maxime excellet. Omnia igitur ex hoc genere sumpta necesse est aut similia esse aut dissimilia aut contraria. Similitudo adsumitur interim et ad orationis ornatum; sed illa, cum res exiget, nunc ea, quae ad probationem pertinent, exsequar. {{pn|6}}Potentissimum autem est inter ea quae sunt huius generis, quod proprie vocamus exemplum, id est rei gestae aut ut gestae utilis ad persuadendum id quod intenderis commemoratio. Intuendum igitur est, totum simile sit an ex parte, ut aut omnia ex eo sumamus aut quae utilia sunt. Simile est, iure occisus est Saturninus sicut Gracchi. Dissimile, {{pn|7}}Brutus occidit liberos proditionem molientes; Manlius virtutem filii morte multavit. Contrarium, Marcellus ornamenta Syracusanis hostibus restituit; Verres eadem sociis abstulit. Et probandorum et culpandorum ex iis confirmatio eosdem gradus habet. {{pn|8}}Etiam in iis, quae futura dicemus, utilis similium admonitio est, ut si quis dicens, Dionysium idcirco petere custodes salutis suae, ut eorum adiutus armis tyrannidem occupet, hoc referat exemplum, eadem ratione Pisistratum ad dominationem pervenisse. {{pn|9}}Sed ut sunt exempla interim tota similia ut hoc proximum, sic interim ex maioribus ad minora, ex minoribus ad maiora ducuntur. Urbes euersae proper matrimonia eversae sunt; quid fieri adultero par est? Tibicines, cum ab urbe discessissent, publice revocati sunt; quanto magis principes civitatis viri et bene de republica meriti, {{pn|10}}cum invidiae cesserint, ab exilio reducendi? Ad exhortationem vero praecipue valent imparia. Admirabilior in femina quam in viro virtus. Quare, si ad fortiter faciendum accendatur aliquis, non tantum adferent momenti Horatius et Torquatus quantum illa mulier cuius manu Pyrrhus est interfectus, et ad moriendum non tam Cato et Scipio quam Lucretia; quod ipsum est ex maioribus ad minora. {{pn|11}}Singula igitur horum generum ex Cicerone (nam unde potius?) exempla ponamus. Simile est hoc pro Murena, Etenim mihi ipsi accidit, it cum duobus patriciis, altero improbissimo et audacissimo altero modestissimo atque optimo viro, peterem; superavi tamen dignitate Catilinam, gratia Galbam. {{pn|12}}Maius minoris, pro Milone, Negant intueri lucem esse fas ei qui a se hominem occisum esse fateatur. In qua tandem urbe hoc homines stultissimi disputant? nempe in ea quae primum iudicium de capite vidit M. Horatii, fortissimi viri, qui nondum libera civitate tamen populi Romani comitiis liberatus est, cum sua mann sororem esse interfectam fateretur. Minus maioris: Occidi, occidi, non Spurium Maelium, qui annona levanda iacturisque rei familiaris, quia nimis amplecti plebem videbatur, in suspicionem incidit regni adfectandi, et cetera, deinde, Sed eum (auderet enim dicere, cum patriam periculo liberasset) cuius nefandum adulterium in pulvinaribus, et totus in Clodium locus. {{pn|13}}Dissimile plures causas habet, fit enim genere, modo, tempore, loco, ceteris, per quae fere omnia Cicero praeiudicia, quae de Cluentio videbantur facta, subvertit; contrario vero exemplo censoriam notam laudando censorem Africanum, qui eum, quem peierasse conceptis verbis palam dixisset, testimonium etiam pollicitus, si quis contra diceret, nullo accusante, traducere equum passus esset; quae, quia erant longiora, non suis verbis exposui. {{pn|14}}Breve autem apud Vergilium contrarii exemplum est: :At non ille, satum quo te mentiris, Achilles :Talis in hoste fuit Priamo. {{pn|15}}Quaedam autem ex iis, quae gesta sunt, tota narrabimus, ut Cicero pro Milone: Pudicitiam cum eriperet militi tribunus militaris in exercitu C. Marii, propinquus eius imperatoris, interfectus ab eo est, cui vim adferebat. Facere enim probus adolescens periculose quam perpeti turpiter maluit; atque hunc ille summus vir scelere solutum periculo liberavit. {{pn|16}}Quaedam significare satis erit, ut idem ac pro eodem: Neque enim posset Ahala ille Servilius aut P. Nasica aut L. Opimius aut me consule senatus non nefarius haberi, si sceleratos interfici nefas esset. Haec ita dicentur, prout nota erunt vel utilitas causae aut decor postulabit. {{pn|17}}Eadem ratio est eorum, quae ex poeticis fabulis ducuntur, nisi quod iis minus adfirmationis adhibetur; cuius usus qualis esse deberet, idem optimus auctor ac magister eloquentiae ostendit. {{pn|18}}Nam huius quoque generis in eadem oratione reperietur exemplum Itaque hoc, iudices, non sine causa etiam fictis fabulis doctissimi homines memoriae prodiderunt, eum, qui patris ulciscendi causa matrem necauisset, variatis hominum sententiis, non solum divina sed sapientissimae deae sententia liberatum. {{pn|19}}Illae quoque fabellae, quae, etiamsi originem non ab Aesopo acceperunt (nam uidetur earum primus auctor Hesiodus), nomine tamen Aesopi maxime celebrantur, ducere animos solent praecipue rusticorum et imperitorum, qui et simplicius, quae ficta sunt, audiunt, et capti voluptate facile iis quibus delectantur consentiunt: siquidem et Menenius Agrippa plebem cum patribus in gratiam traditur reduxisse nota ilia de membris humanis adversus ventrem discordantibus fabula. {{pn|20}}Et Horatius ne in poemate quidem humilem generis huius usum putavit in illis versibus, Quod dixit uulpes aegroto cauta leoni. αἶνον Graeci vocant et αἰσωπείους ut dixi, λόγους et λιβυκούς ; nostrorum quidam, non sane recepto in usum nomine, apologationem. {{pn|21}}Cui confine est παροιμίας genus illud, quod est velut fabella brevior et per allegorian accipitur: Non nostrum inquit onus; bos clitellas. {{pn|22}}Proximas exempli vires habet similitudo, praecipue illa, quae ducitur citra ullam translationum mixturam ex rebus paene paribus: Ut, qui accipere in Campo consuerunt, iis candidatis, quorum nummos suppressos esse putant, inimicissimi solent esse, sic eiusmodi indices infesti tum reo venerunt. {{pn|23}}Nam παραβολή quam Cicero collationem vocat, longius res quae comparentur repetere solet. Neque hominum modo inter se opera similia spectantur, ut Cicero pro Murena facit: Quodsi e portu solventibus, qui iam in portum ex alto invehuntur, praecipere summo studio solent et tempestatum rationem et praedonum et locorum (quod natura adfert, ut iis faveamus, qui eadem pericula, quibus nos perfuncti sumus, ingrediantur), quo me tandem animo esse oportet, prope iam ex magna iactatione terram videntem, in hunc, cui video maximas tempestates esse subeundas? sed et a mutis atque etiam inanimis interim simile* huiusmodi ducitur. {{pn|24}}Et quoniam similium alia facies in alia ratione, admonendum est rarius esse in oratione illud genus, quod εἰκόνα Graeci vocant (quo exprimitur rerum aut personarum imago, ut Cassius: Quis istam faciem planipedis senis torquens? ) quam id, quo probabilius fit quod intendimus: ut, si animum dicas excolendum, similitudine utaris terrae, quae neglecta spinas ac dumos, culta fructus creat; aut si ad curam rei publicae horteris, ostendas apes etiam formicasque, non modo muta, sed etiam parva animalia, in commune tamen laborare. {{pn|25}}Ex hoc genere dictum illud est Ciceronis: Ut corpora nostra sine mente, ita civitas sine lege suis partibus, ut nervis ac sanguine et membris, uti non potest. Sed ut hac corporis humani pro Cluentio, ita pro Cornelio equorum, pro Archia saxorum quoque usus est similitudine. {{pn|26}}Illa (ut dixi) propiora: ut remiges sine gubernatore, sic milites sine imperatore nihil valere. Solent tamen fallere similitudinum species, ideoque adhibendum est iis iudicium. Neque enim, ut navis utilior nova quam vetus, sic amicitia; vel, ut laudanda, quae pecuniam suam pluribus largitur, ita, quae formam. Verba sunt in his similia uetustatis et largitionis, vis quidem longe diversa navis et amicitiae,* pecuniae et pudicitiae. {{pn|27}}Itaque in hoc genere maxime quaeritur, an simile sit, quod infertur. Etiam in illis interrogationibus Socratis, quarum paulo ante feci mentionem, cavendum, ne incaute respondeas; ut apud Aeschinen Socraticum male respondit Aspasiae Xenophontis uxor, quod Cicero his verbis transfert: Dic mihi, {{pn|28}}quaeso, Xenophontis uxor, si vicina tua melius habeat aurum, quam tu habes: utrumne illud an tuum malis? Illud, inquit. Quid si uestem et ceterum ornatum muliebrem pretii maioris habeat, quam tu, tuumne an illius malis? Respondit, Illius vero. Age sis, inquit, si virum illa meliorem habeat, quam tu> habes, utrumne tuum virium malis an illius? {{pn|29}}Hic mulier erubuit, merito; male enim responderat se malle alienum aurum quam suum; nam est hoc improbum. At, si respondisset malle se aurum suum tale esse, quale illud esset, potuisset pudice respondere malle se virum suum talem esse, qualis melior esset. {{pn|30}}Scio quosdam inani diligentia per minutissimas ista partes secuisse, et esse aliquid minus simile, ut simia homini et marmora deformata prima manu, aliquid plus, ut illud, Non ovum tam simile ovo; et dissimilibus inesse simile, ut formicae et elephanto genus, quia sunt animalia; et similibus dissimile, ut canibus catulos et matribus haedos, differunt enim aetate; contrariorum quoque aliter accipi opposita, {{pn|31}}ut noctem luci, aliter noxia, ut aquam frigidam febri, aliter repugnantia, ut verum falso, aliter disparata, ut dura non duris; sed, quid haec ad praesens propositum magnopere pertineant, non reperio. Illud est adnotandum magis, {{pn|32}}argumenta duci ex iure simili: ut Cicero in Topicis, Eum, cui domus usus fructus relictus sit, non restituturum heredi, si corruerit, quia non restituat servum, si is decesserit; ex contrario: Nihil obstat quo minus iustum matrimonium sit mente coeuntium, etiamsi tabulae signatae non fuerint. Nihil enim proderit signasse tabulas, si mentem matrimonii non fuisse constabit; ex dissimili, quale est Ciceronis pro Caecina: {{pn|33}}Ut, si qui me exire domo coegisset armis, haberem actionem, si qui introire prohibuisset, non haberem? Dissimilia sic deprehenduntur, Non si, qui argentum omne legarit, videri potest signatam quoque pecuniam reliquisse, ideo etiam, quod est in nominibus, dari voluisse creditur. {{pn|34}}ἀναλογίαν quidam a simili separaverunt, nos eam subiectam huic generi putamus. Nam, ut unum ad decem, ita* decem ad centum simile certe est; et ut hostis, sic malus civis. Quanquam haec ulterius quoque procedere solent: si turpis dominae consuetudo cum servo, turpis domino cum ancilla; si mutis animalibus finis voluptas, idem homini. {{pn|35}}Cui rei facillime occurrit ex dissimilibus argumentatio: Non idem est dominum cum ancilla coisse, quod dominam cum servo; nec, si mutis finis voluptas, rationalibus quoque; immo ex contrario: Quia mutis, ideo non rationalibus. {{pn|36}}Adhibebitur extrinsecus in causam et auctoritas. Haec secuti Graecos, a quibus κρίσεις dicuntur, iudicia aut indicationes vocant, non de quibus ex causa dicta sententia est (nam ea quidem in exemplorum locum cedunt), sed si quid ita visum gentibus, populis, sapientibus viris, claris civibus, illustribus poetis referri potest. {{pn|37}}Ne haec quidem vulgo dicta et recepta persuasione populari sine usu fuerint. Testimonia sunt enim quodammodo vel potentiora etiam, quod non causis accommodata, sed liberis odio et gratia mentibus ideo tantum dicta factaque, quia aut honestissima aut verissima videbantur. {{pn|38}}An vero me de incommodis vitae disserentem non adiuvabit earum persuasio nationum, quae fletibus natos, laetitia defunctos prosecuntur? Aut si misericordiam commendabo iudici, nihil proderit, quod prudentissima civitas Atheniensium non eam pro adfectu sed pro numine accepit? {{pn|39}}Iam illa septem praecepta sapientium nonne quasdam vitae leges existimamus? Si causam ueneficii dicat adultera, non M. Catonis iudicio damnata videatur, qui nullam adulteram non eandem esse veneficam dixit? Nam sententiis quidem poetarum non orationes modo sunt refertae sed libri etiam philosophorum, qui quanquam inferiora omnia praeceptis suis ac litteris credunt, repetere tamen auctoritatem a plurimis versibus non fastidierunt. {{pn|40}}Neque est ignobile exemplum, Megarios ab Atheniensibus, cum de Salamine contenderent, victos Homeri versu, qui tamen ipse non in omni editione reperitur, significans Aiacem naves suas Atheniensibus iunxisse. Ea quoque, {{pn|41}}quae vulgo recepta sunt, hoc ipso, quod incertum auctorem habent, velut omnium fiunt: quale est, Ubi amici, ibi opes, et, Conscientia mille testes, et apud Ciceronem, Pares autem (ut est in vetere proverbio) cum paribus maxime congregantur; neque enim durassent haec in aeternum, nisi vera omnibus, uiderentur. {{pn|42}}Ponitur a quibusdam et quidem in parte prima deorum auctoritas, quae est ex responsis, ut, Socraten esse sapientissimum. Id rarum est, non sine usu tamen. Utitur eo Cicero in libro de aruspicum responsis et in contione contra Catilinam,cum signum Iovis columnae impositum populo ostendit, et pro Ligario, cum causam C. Caesaris meliorem, quia hoc dii iudicaverint, confitetur. Quae cum propria causae sunt, divina testimonia vocantur; cum aliunde arcessuntur, argumenta. {{pn|43}}Nonnunquam contingit iudicis quoque aut adversarii aut eius, qui ex diverso agit, dictum aliquid aut factum adsumere ad eorum, quae intendimus, fidem. Propter quod fuerunt, qui exempla et has auctoritates inartificialium probationum esse arbitrarentur, quod ea non inveniret orator, [ 44] sed acciperet. Plurimum autem refert. Nam testis et quaestio et his similia de ipsa re, quae in iudicio est, pronuntiant; extra petita, nisi ad aliquam praesentis disceptationis utilitatem ingenio applicantur, nihil per se valent. {{Liber |Ante=Caput X |AnteNomen=../Caput X |Post=Caput XII |PostNomen=../Caput XII }} m8bb6wt0cm40c4f4u0o7kqwk9pp70z9 0 39218 268998 268851 2026-06-05T13:35:03Z Saumache 27923 268998 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput XII<br>[De usu argumentorum.] }} {{Liber |Ante=Caput XI |AnteNomen=../Caput XI |Post=Caput XIII |PostNomen=../Caput XIII }} {{pn|1}}Haec fere de probatione vel ab aliis tradita vel usu percepta in hoc tempus sciebam. Neque mihi fiducia est, ut ea sola esse contendam, quin immo hortor ad quaerendum et inveniri posse fateor; quae tamen adiecta fuerint, non multum ab his abhorrebunt. Nunc breviter, quemadmodum sit utendum iis, subiungam. {{pn|2}}Traditum fere est argumentum oportere esse confessum; dubiis enim probari dubia qui possunt Quaedam tamen, quae in alterius rei probationem ducimus, ipsa probanda sunt. Occidisti virum, eras enim adultera. Prius de adulterio convincendum est ut, cum id coeperit esse pro certo, fiat incerti argumentum. Spiculum tuum in corpore occisi inventum est; negat suum: ut probationi prosit, probandum est. {{pn|3}}Illud hoc loco monere inter necessaria est, nulla esse firmiora quam quae ex dubiis facta sunt certa. Caedes a te commissa est, cruentam enim vestem habuisti; non est tam grave argumentum, si fatetur quam si convincitur. Nam si fatetur, multis ex causis potuit cruenta esse vestis; si negat, hic causae cardinem ponit, in quo si victus fuerit, etiam in sequentibus ruit. Non enim videtur in negando mentiturus fuisse, nisi desperasset id posse defendi, si confiteretur. {{pn|4}}Firmissimis argumentorum singulis instandum, infirmiora congreganda sunt, quia illa per se fortia non oportet circumstantibus obscurare, ut qualia sunt appareant, haec imbecilla natura mutuo auxilio sustinentur. {{pn|5}}Ita quae non possunt valere, quia magna sint, valebunt, quia multa sunt; utique vero ad eiusdem rei probationem omnia spectant. Ut, si quis hereditatis gratia hominem occidisse dicatur: Hereditatem sperabas et magnam hereditatem, et pauper eras et tum maxime a creditoribus appellabaris; et offenderas eum, cuius eras heres, et mutaturum tabulas sciebas. Singula levia sunt et communia, universa vero nocent etiamsi non ut fulmine, tamen ut grandine. {{pn|6}}Quaedam argumenta ponere satis non est, adiuvanda sunt: cupiditas causa sceleris fuit, quae sit vis eius: ira, quantum efficiat in animis hominum talis adfectio; ita et firmiora erunt ipsa et plus habebunt decoris, si non nudos et velut carne spoliatos artus ostenderint. {{pn|7}}Multum etiam refert, si argumento nitemur odii, utrum hoc ex invidia sit an ex iniuria an ex ambitu, vetus an novum, adversus inferiorem, parem, superiorem, alienum, propinquum. Suos habent omnia ista tractatus et ad utilitatem partis eius quam tuemur referenda sunt. {{pn|8}}Nec tamen omnibus semper, quae invenerimus, argumentis onerandus est iudex, quia et taedium adferunt et fidem detrahunt. Neque enim potest iudex credere satis esse ea potentia, quae non putamus ipsi sufficere qui diximus. In rebus vero apertis argumentari tam sit stultum quam in clarissimum solem mortale lumen inferre. {{pn|9}}His quidam probationes adiiciunt, quas παθητικάς vocant, ductas ex adfectibus. Atque Aristoteles quidem potentissimum putat ex eo, qui dicit, si sit vir bonus; quod ut optimum est, ita longe quidem, sed sequitur tamen, videri. {{pn|10}}Inde enim ilia nobilis Scauri defensio: Q. Varius Sucronensis ait Aemilium Scaurum rem publicam populi Romani prodidisse; Aemilius, Scaurus negat. Cui simile quiddam fecisse Iphicrates dicitur, qui cum Aristophontem, quo accusante similis criminis reus erat, interrogasset, an is accepta pecunia rem publicam proditurus esset; isque id negasset: Quod igitur, inquit, tu non fecisses, ego feci? {{pn|11}}Intuendum autem et qui sit apud quem dicimus, et id quod illi maxime probabile videatur requirendum; qua de re locuti sumus in prohoemii et suasoriae praeceptis. {{pn|12}}Altera ex adfirmatione probatio est: Ego hoc feci; Tu mihi hoc dixisti; et O facinus indignum! et similia; quae non debent quidem deesse orationi et, si desunt, multum nocent; non tamen habenda sunt inter magna praesidia, cum hoc in eadem causa fieri ex utraque parte similiter possit. Illae firmiores ex sua cuique persona probationes, {{pn|13}}quae credibilem rationem subiectam habeant: ut vulneratus aut filio orbatus non fuerit alium accusaturus quam nocentem, quando, si negotium innocenti facit, liberet eum noxa qui admiserit. Hinc et patres adversus liberos et adversus suos quisque necessarios auctoritatem petunt. {{pn|14}}Quaesitum etiam, potentissima argumenta primone ponenda sint loco, ut occupent animos, an summo, ut inde dimittant, an partita primo summoque, quod Homerica dispositione in medio sint infirma, ut ab aliis* crescant? Quae prout ratio causae cuiusque postulabit, ordinabuntur, uno, ut ego censeo, excepto, ne a potentissimis ad levissima decrescat oratio. {{pn|15}}Ego haec breviter demonstrasse contentus ita posui, ut locos ipsos et genera quam possem apertissime ostenderem. Quidam exsecuti sunt verbosius, quibus placuit,proposita locorum communium materia, quo quaeque res modo dici posset, ostendere; sed mihi supervacuum videbatur. {{pn|16}}Nam et fere apparet, quid in iniuriam, quid in avaritiam, quid in testem inimicum, quid in potentes amicos dicendum sit; et de omnibus his omnia dicere infinitum est, tam hercule quam si controversiarum, quae sint quaeque futurae sint, quaestiones, argumenta, sententias tradere velim. Ipsas autem argumentorum velut sedes non me quidem omnes ostendisse confido, plurimas tamen. Quod eo diligentius faciendum fuit, quia declamationes, quibus ad pugnam forensem velut praepilatis exerceri solebamus, olim iam ab illa vera imagine orandi recesserunt atque ad solam compositae voluptatem nervis carent, non alio medius fidius vitio dicentium, quam quo mancipiorum negotiatores formae puerorum virilitate excisa lenocinantur. {{pn|18}}Nam ut illi robur ac lacertos barbamque ante omnia et alia, quae natura proprie maribus dedit, parum existimant decora, quaeque fortia, si liceret, forent ut dura molliunt, ita nos habitum ipsum orationis virilem et illam vim stricte robusteque dicendi tenera quadam elocutionis cute operimus et, dum levia sint ac nitida, quantum valeant, nihil interesse arbitramur. {{pn|19}}Sed mihi naturam intuenti nemo non vir spadone formosior erit, nec tam aversa unquam videbitur ab opere suo providentia, ut debilitas inter optima inventa sit, nec id ferro speciosum fieri putabo, quod, si nasceretur, monstrum erat. Libidinem iuvet ipsum effeminati sexus mendacium, numquam tamen hoc continget malis moribus regnum ut, si qua pretiosa fecit, fecerit et bona. {{pn|20}}Quapropter eloquentiam, licet hanc (ut sentio enim, dicam) libidinosam resupina voluptate auditoria probent, nullam esse existimabo, quae ne minimum quidem in se indicium masculi et incorrupti, ne dicam gravis et sancti viri, ostentet. {{pn|21}}An vero statuarum artifices pictoresque clarissimi, cum corpora quam speciosissima fingendo pingendove efficere cuperent, numquam in hunc inciderunt errorem, ut Bagoam aut Megabyzum aliquem in exemplum operis sumerent sibi, sed Doryphoron illum aptum vel militiae vel palaestrae, aliorum quoque iuvenum bellicosorum et athletarum corpora decora vere existimaverunt: nos, qui oratorem studemus effingere, non arma sed tympana eloquentiae demus? {{pn|22}}Igitur et ille, quem instituimus, adolescens, quam maxime potest, componat se ad imitationem veritatis, initurusque frequenter forensium certaminum pugnam iam in schola victoriam spectet et ferire vitalia ac tueri sciat; et praeceptor id maxime exigat, inventum praecipue probet. Nam, ut ad peiora iuvenes laude ducuntur, ita laudari in bonis malent. Nunc illud male est, {{pn|23}}quod necessaria plerumque silentio transeunt, nec in dicendo videtur inter bona utilitas. Sed haec et in alio nobis tractata sunt opere et in hoc saepe repetenda. Nunc ad ordinem inceptum. {{Liber |Ante=Caput XI |AnteNomen=../Caput XI |Post=Caput XIII |PostNomen=../Caput XIII }} ehnlvvz6e1z9xrqave6mh7gy6c4uqpr 0 39219 268999 268885 2026-06-05T13:35:25Z Saumache 27923 268999 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput XIII<br>[De refutatione.] }} {{Liber |Ante=Caput XII |AnteNomen=../Caput XII |Post=Caput XIV |PostNomen=../Caput XIV }} {{pn|1}}Refutatio dupliciter accipi potest. Nam et pars defensoris tota est posita in refutatione, et quae dicta sunt ex diverso debent utrinque dissolvi. Et hoc est proprie, cui in causis quartus adsignatur locus. Sed utriusque similis condicio est. Neque vero ex aliis locis ratio argumentorum in hac parte peti potest quam in confirmatione, nece locorum aut sententiarum aut verborum et figurarum alia condicio est. {{pn|2}}Adfectus plerumque haec pars mitiores habet. Non sine causa tamen difficilius semper est creditum, quod Cicero saepe testatur, defendere quam accusare. Primum, quod est res illa simplicior, proponitur enim uno modo, dissolvitur varie, cum accusatori satis sit plerumque, verum esse id, quod obiecerit, patronus neget, defendat, transferat, excuset, deprecetur, molliat, minuat, avertat, despiciat, derideat. Quare inde recta fere atque, ut sic dixerim, clamosa est actio; hinc mille flexus et artes desiderantur. {{pn|3}}Tum accusator praemeditata pleraque domo adfert, patronus etiam inopinatis frequenter occurrit. Accusator dat testem, patronus ex re ipsa refellit. Accusator e criminum invidia, etsi falsa sit, materiam dicendi trahit, de parricidio, sacrilegio, maiestate; quae patrono tantum neganda sunt. Ideoque accusationibus etiam mediocres in dicendo suffecerunt; bonus defensor nemo nisi qui eloquentissimus fuit. Quanquam ut, quod sentio, semel finiam, tanto est accusare quam defendere, quanto facere quam sanare vulnera, facilius. {{pn|4}}Plurimum autem refert, et quid proposuerit* adversarius et quomodo. Primum igitur intuendum est, id, cui responsuri sumus, proprium sit eius iudicii an ad causam extra arcessitum. Nam si est proprium, aut negandum aut defendendum aut transferendum; extra haec in iudiciis fere nihil est. {{pn|5}}Deprecatio quidem, quae est sine ulla specie defensionis, rara admodum et apud eos solos indices, qui nulla certa pronuntiandi forma tenentur. Quamquam illae quoque apud C. Caesarem et triumuiros pro diuersarum partium hominibus actiones, etiamsi precibus utuntur, adhibent tamen patrocinia; nisi hoc non fortissime defendentis est dicere, Quid aliud egimus, Tubero, nisi ut, {{pn|6}}quod hic potest, nos possemus? Quodsi quando apud principem aliumve, cui utrum velit liceat, dicendum erit, dignum quidem morte eum, pro quo loquemur, clementi tamen servandum esse vel talem, primum omnium non erit res nobis cum adversario sed cum iudice, deinde forma deliberativae magis materiae quam iudicialis utemur. Suadebimus enim ut laudem humanitatis potius quam voluptatem ultionis concupiscat. {{pn|7}}Apud indices quidem secundum legem dicturos sententiam de confessis praecipere ridiculum est. Ergo, quae neque negari neque transferri possunt, utique defendenda sunt, qualiacunque sunt, aut causa cedendum. Negandi duplicem ostendimus formam, aut non esse factum aut non hoc esse, quod factum sit. Quae neque defendi neque transferri possunt, utique neganda, nec solum si finitio potest esse pro nobis, sed etiam si nuda infitiatio superest. {{pn|8}}Testes erunt, multa in eos dicere licet; chirographum, de similitudine litterarum disseremus. Utique nihil erit peius quam confessio. Ultima est actionis controversia, cum defendendi negandive non est locus, {{pn|9}}id est translatio. * Atqui quaedam sunt, quae neque negari neque defendi neque transferri possunt. Adulterii rea est quae, cum anno vidua fuisset, enixa est; lis non erit. Quare illud stultissime praecipitur, quod defendi non possit, silentio dissimulandum: siquidem est id, de quo iudex pronuntiaturus est. {{pn|10}}At si extra causam sit adductum et tantum coniunctum, malim quidem dicere, nihil id ad quaestionem nec esse in iis morandum et minus esse quam adversarius dicat; tamen velut huic simulationi oblivionis ignoscam. Debet enim bonus advocatus pro rei salute brevem negligentiae reprehensionem non pertimescere. Videndum etiam, {{pn|11}}simul nobis plura aggredienda sint an amolienda singula. Plura simul invadimus, si aut tam infirma sunt, ut pariter impelli possint, aut tam molesta, ut pedem conferre cum singulis non expediat; tum enim toto corpore obnitendum et, ut sic dixerim, directa fronte pugnandum est. Interim, {{pn|12}}si resolvere ex parte diversa dicta difficilius erit, nostra argumenta cum adversariorum argumentis conferemus, si modo haec ut valentiora videantur effici poterit. Quae vero turba ualebunt, diducenda erunt, ut, quod paulo ante dixi: Heres eras et pauper et magna pecunia appellabaris a creditoribus et offenderas et mutaturum tabulas testamenti sciebas. {{pn|13}}Urgent universa; at si singula quaeque dissolveris, iam illa flamma, quae magna congerie convaluerat, diductis quibus alebatur, concidet, ut, si vel maxima flumina in rivos diducantur, qualibet transitum praebent. Itaque propositio quoque secundum hane utilitatem accommodabitur, ut ea nunc singula ostendamus, nunc complectamur universa. {{pn|14}}Nam interim quod pluribus collegit adversarius, sat est semel proponere; ut, si multas causas faciendi, quod arguit, reo dicet accusator fuisse, nos, non enumeratis singulis, semel hoc in totum* negemus, quia non, quisquis causam faciendi sceleris habuit, et fecerit. {{pn|15}}Saepius tamen accusatori congerere argumenta, reo dissolvere expediet. Id autem, quod erit ab aduersario dictum, quomodo refutari debeat, intuendum est. Nam si erit palam falsum, negare satis est, ut pro Cluentio Cicero eum, quem dixerat accusator epoto poculo concidisse, negat eodem die mortuum. {{pn|16}}Palam etiam contraria et supervacua et stulta reprehendere nullius est artis, ideoque nec rationes eorum nec exempla tradere necesse est. Id quoque (quod obscurum vocant), quod secreto et sine teste aut argumento dicitur factum, satis natura sua infirmum est; sufficit enim, quod adversarius non probat; item si ad causam non pertinet. {{pn|17}}Est tamen interim oratoris efficere, ut quid aut contrarium esse aut a causa diversum aut incredibile aut supervacuum aut nostrae potius causae videatur esse coniunctum. Obiicitur Oppio, quod de militum cibariis detraxerit; asperum crimen, sed id contrarium ostendit Cicero, quia iidem accusatores obiecerint Oppio, quod is voluerit exercitum largiendo corrumpere. {{pn|18}}Testes in Cornelium accusator lecti a tribuno codicis pollicetur; facit hoc Cicero supervacuum, quia ipse fateatur. Petit accusationem in Verrem Q. Caecilius, quod fuerat quaestor eius; ipsum Cicero ut pro se videretur effecit. {{pn|19}}Cetera, quae proponuntur, communis locus habet. Aut enim coniectura excutiuntur, an vera sint; aut finitione, an propria; aut qualitate, an inhonesta, iniqua, improba, inhumana, crudelia et cetera, quae ei generi accident. {{pn|20}}Eaque non modo in propositionibus et rationibus sed in toto genere actionis intuenda: an sit crudelis, ut Labieni in Rabirium lege perduellionis; inhumana, ut Tuberonis Ligarium exulem accusantis atque id agentis ne ei Caesar ignoscat; {{pn|21}}superba, ut in Oppium ex epistola Cottae reum factum. Perinde praecipites, insidiosae, impotentes deprehenduntur. Ex quibus tamen fortissime invaseris, quod est aut omnibus periculosum, ut dicit Cicero pro Tullio: Quis hoc statuit unquam, aut cui concedi sine summo omnium periculo potest, ut eum iure potuerit occidere, a quo metuisse se dicat, ne ipse posterius occideretur? aut ipsis iudicibus, ut pro Oppio monet pluribus, ne illud actionis genus in equestrem ordinem admittant. {{pn|22}}Nonnunquam tamen quaedam bene et contemnuntur vel tanquam levia vel tanquam nihil ad causam pertinentia. Multis hoc locis fecit Cicero; et haec simulatio interim huc usque procedit, ut, quae dicendo refutare non possumus, quasi fastidiendo calcemus. {{pn|23}}Quoniam vero maxima pars eorum similibus constat, rimandum erit diligentissime, quid sit in quoque, quod adsumitur, dissimile. In iure facile deprehenditur. Est enim scriptum de rebus utique diversis, tantoque magis ipsarum rerum differentia potest esse manifesta. Illas vero similitudines, quae ducuntur ex mutis animalibus aut inanimis, facile est eludere. {{pn|24}}Exempla rerum varie tractanda sunt, si nocebunt; quae si vetera erunt, fabulosa dicere licebit; si indubia, maxime quidem dissimilia. Neque enim fieri potest, ut paria sint per omnia, ut si Nasica post occisum Gracchum defendatur exemplo Ahalae, a quo Maelius est interfectus, Maelium regni adfectatorem fuisse, a Graccho leges modo latas esse populares, Ahalam magistrum equitum fuisse, Nasicam privatum esse dicatur. Si defecerint omnia, videndum erit, an obtineri possit, ne illud quidem recte factum. Quod de exemplis, idem etiam de iudicatis observandum. {{pn|25}}Quod autem posui, referre, quo quidque accusator modo dixerit, huc pertinet, ut, si est minus efficaciter elocutus, ipsa eius verba ponantur; si acri et vehementi fuerit usus oratione, eandem rem nostris verbis mitioribus proferamus, ut Cicero de Cornelio, Codicem attigit; {{pn|26}}et protinus cum quadam defensione, ut, si pro luxurioso dicendum sit, Obiecta est paulo liberalior vita. Sic et pro sordido parcum, pro maledico liberum dicere licebit. {{pn|27}}Utique committendum nunquam est, ut adversariorum dicta cum sua confirmation reteramus, aut etiam loci alicuius exsecutione adiuvemus, nisi cum eludenda erunt: Apud exercitum mihi fueris, inquit; tot annis forum non attigeris, ab fueris tamdiu et, cum tam longo intervallo veneris, cum his, qui in foro habitarunt, {{pn|28}}de dignitate contendas Praeterea in contradictione interim totum crimen exponitur, ut Cicero pro Scauro circa Bostarem facit veluti orationem diversae partis imitatus, aut pluribus propositionibus iunctis, ut pro Vareno, cum iter per agros et loca sola faceret cum Pompuleno, in familiam Ancharianam incidisse dixerunt, deinde Pompulenum occisum esse, illico eo fieri vellet. Quod est utile,* si erit incredibilis rei ordo et ipsa expositione fidem perditurus. Interim per partes dissolvitur, quod contextu nocet; et plerumque id est tutius. Quaedam contradictiones natura sunt singulae; id exemplis non eget. {{pn|29}}Communia bene apprehenduntur non tantum, quia utriusque sunt partis, sed quia plus prosunt respondenti. Neque enim pigebit, quod saepe monui, referre; commune qui prior dicit, contrarium facit. Est enim contrarium, quo adversarius bene uti potest: {{pn|30}}At enim non verisimile est, tantum scelus M. Cottam esse commentum. Quid? hoc verisimile est, tantum scelus Oppium esse conatum? Artificis autem est invenire in actione adversarii quae contra semet ipsa pugnent aut pugnare videantur, quae aliquando ex rebus ipsis manifesta sunt, ut in causa Caeliana Clodia aurum se Caelio commodasse dicit, quod signum magnae familiaritatis est; venenum sibi paratum, quod summi odii argumentum est. {{pn|31}}Tubero Ligarium accusat, quod is in Africa fuerit, et queritur, quod ab eo ipse in Africam non sit admissus. Aliquando vero praebet eius rei occasionem minus considerata ex adverso dicentis oratio; quod accidit praecipue cupidis sententiarum, ut ducti occasione dicendi non respiciant quid dixerint, dum locum praesentem non totam causam intuentur. {{pn|32}}Quid tam videri potest contra Cluentium quam censoria nota? Quid tam contra eundem, quam filium ab Egnatio corrupti iudicii, quo Cluentius Oppianicum circumvenisset, crimine exheredatum? {{pn|33}}At haec Cicero pugnare invicem ostendit: Sed tu, Atti, consideres, censeo, diligenter, utrum censorium iudicium grave velis esse an Egnatii. Si Egnatii, leave est, quod censores de ceteris subscripserunt. Ipsum enim Egnatium, quem tu gravem esse vis, ex senatu eiecerunt. Sin autem censorium, hunc Egnatium, quem pater censoria subscriptione exheredarit, censores in senate, cum pardem eiecissent, retinuerunt. {{pn|34}}Illa magis vitiose dicuntur quam acute reprehenduntur, argumentum dubium pro necessario, controversum pro confesso, commune pluribus pro proprio, vulgare, supervacuum, constitutum contra fidem. Nam et illa accidunt parum cautis, ut crimen augeant, quod probandum est; de facto disputent, cum de auctore quaeratur; impossibilia aggrediantur, pro effectis relinquant vixdum inchoata, de homine dicere quam de causa malint; {{pn|35}}hominum vitia rebus adsignent, ut, si quis decemviratum accuset non Appium; manifestis repugnent; dicant, quod aliter accipi possit; summam quaestionis non intueantur, non ad proposita respondeant; quod unum aliquando recipi potest, cum mala causa adhibitis extrinsecus remediis tuenda est, ut cum peculatus reus Verres fortiter et industrie tuitus contra piratas Siciliam dicitur. {{pn|36}}Eadem adversus contradictiones nobis oppositas praecepta sunt, hoc tamen amplius, quod circa eas multi duobus vitiis diversis laborant. Nam quidam etiam in foro tanquam rem molestam et odiosam praetereunt, et iis plerumque, quae composita domo attulerunt, contenti sine adversario dicunt; et scilicet multo magis in scholis, in quibus non solum contradictiones omittuntur, verum etiam materiae ipsae sic plerumque finguntur, ut nihil dici pro parte altera possit. {{pn|37}}Alii diligentia lapsi verbis etiam uel sententiolis omnibus respondendum putant, quod est et infinitum et supervacuum; non enim causa reprehenditur sed actor; quem ego semper videri malim disertum, ut, si dixerit quod rei prosit, ingenii credatur laus esse non causae; si forte laedat,* causae non ingenii culpa. {{pn|38}}Itaque illae reprehensiones aut obscuritatis, qualis in Rullum est, aut infantiae in dicendo, qualis in Pisonem, aut inscitiae rerum verborumque et insulsitatis etiam, qualis in Antonium est, animo dantur et iustis odiis, suntque utiles ad conciliandum iis, quos invisos facere volueris, odium. {{pn|39}}Alia respondendi patronis ratio; et aliquando tamen eorum non oratio modo, sed vita etiam, vultus denique, incessus, habitus recte incusari solet; ut adversus Quintium Cicero non haec solum, sed ipsam etiam praetextam demissam ad talos insectatus est. Presserat enim turbulentis contionibus Cluentium Quintius. {{pn|40}}Nonnunquam elevandae invidiae gratia, quae asperius dicta sunt, eluduntur, ut a Cicerone Triarius. Nam cum Scauri columnas per urbem plaustris vectas esse dixit, Ego porro, inquit, qui Albanas habeo columnas, clitellis eas apportavi. Et magis hoc in accusatores concessum est, quibus conviciari aliquando patrocinii fides cogit. {{pn|41}}Illa vero adversus omnes et recepta et non inhumana conquestio, si callide quid tacuisse, breviasse, obscurasse distulisse dicuntur. {{pn|42}}Defensionis quoque permutatio reprelienditur saepe, ut Attius adversus Cluentium, Aeschines adversus Ctesiphontem facit, cum ille Ciceronem lege usurum modo, hic minime de lege dicturum Demosthenen queritur. Declamatores vero inprimis sunt admonendi, ne contradictiones eas ponant, quibus facillime responderi possit, neu sibi stultum adversarium fingant. Facimus autem (quod maxime uberes loci popularesque sententiae nascuntur materiam dicendi nobis, quod volumus, ducentibus) ut non sit ille inutilis versus: Non male respondit, male enim prior ille rogarat. Fallet haec nos in foro consuetudo, ubi adversario, {{pn|43}}non ipsi nobis respondebimus. Aiunt Accium interrogatum, cur causas non ageret, cum apud eum in tragoediis tanta vis esset optime respondendi, hanc reddidisse rationem, quod illic ea dicerentur quae ipse vellet, in foro dicturi adversarii essent quae minime vellet. {{pn|44}}Ridiculum est ergo in exercitationibus, quae foro praeparant, prius cogitare quid responderi quam quid ex diverso dici possit. Et bonus praeceptor non minus laudare discipulum debet, si quid pro diversa quam si quid pro sua parte acriter excogitavit. {{pn|45}}Rursus aliud in scholis permittendum semper, in foro rarum. Nam loco a petitore primo contradictione uti qui possumus, ubi vera res agitur, cum adversarius adhuc nihil dixerit? {{pn|46}}Incidunt tamen plerique in hoc vitium vel consuetudine declamatoria vel etiam cupiditate dicendi, dantque de se respondentibus venustissimos lusus, cum modo, se vero nihil dixisse neque tam stulte dicturos; modo, bene admonitos ab adversario et agere gratias, quod adiuti sint, iocantur; frequentissime vero, id quod firmissimum est, nunquam iis responsurum adversarium fuisse, quae proposita non essent, nisi illa sciret vera esse et ad fatendum conscientia esset impulsus; ut pro Cluentio Cicero: {{pn|47}}Nam hoc persaepe dixisti, tibi sic renuntiari, me habere in animo causam hanc praesidio legis defendere. Itane est? ab amicis imprudentes videlicet prodimur? et est nescio quis de iis, quos amicos nobis arbitramur, qui nostra consilia ad adversarium deferat? Quisnam hoc tibi renuntiavit? quis tam improbus fuit; cui ego autem narravi? Nemo, ut opinor, in culpa est; nimirum tibi istud lex ipsa renuntiarit. {{pn|48}}At quidam contradictione non contenti totos etiam locos explicant: scire se hoc dicturos adversarios et ita persecuturos. Quod factum venuste nostris temporibus elusit Vibius Crispus, vir ingenii iucundi et elegantis: Ego vero, inquit, ista non dico; quid enim attinet illa bis dici? {{pn|49}}Nonnunquam tamen aliquid simile contradictioni poni potest, si quid ab adversario testationibus comprehensum in advocationibus iactatum sit; respondebimus enim rei ab illis dictae, non a nobis excogitatae; aut, si id genus erit causae, ut proponere possimus certa, extra quae dici nihil possit: ut, cum res furtiva in domo deprehensa sit, dicat necesse est reus aut se ignorante illatam aut depositam apud se aut donatam sibi; quibus omnibus, etiamsi proposita non sunt, responderi potest. {{pn|50}}At in scholis recte et propositioniblis* et contradictionibus occurremus, ut in utrumque locum, id est primum et secundum, simul plurimum exerceamur. Quod nisi fecerimus, nunquam utemur contradictione; non enim erit, cui respondeamus. {{pn|51}}Est et illud vitium nimium sollicite et circa omnia momenta luctantis; suspectam enim facit iudici causam, et frequenter, quae statim dicta omnem dubitationem sustulissent, dilata ipsis praeparationibus fidem perdunt, quia patronus et aliis crediderit opus fuisse. Fiduciam igitur orator prae se ferat semperque ita dicat, tanquam de causa optime sentiat; {{pn|52}}quod sicut omnia in Cicerone praecipuum est. Nam illa summa cura securitatis est similis, tantaque in oratione auctoritas, ut probationis locum obtineat dubitare nobis non audentibus. Porro, qui scierit, quid pars adversa, quid nostra habeat valentissimum, facile iudicabit, quibus maxime rebus vel occurrendum sit vel instandum. {{pn|53}}Ordo quidem in parte nulla minus adfert laboris. Nam si agimus, nostra confirmanda sunt primum, tum, quae nostris opponuntur refutanda; si respondemus, {{pn|54}}prius incipiendum est a refutatione. Nascuntur autem ex his, quae contradictioni opposuimus, aliae contradictiones, euntque interim longius; ut gladiatorum manus, quae secundae vocantur, fiunt et tertiae, si prima ad evocandum adversarii ictum prolata erat, et quartae, si geminata captatio est, ut bis cavere, bis repetere oportuerit; quae ratio et ultra ducit. {{pn|55}}Sed illam etiam, quam supra ostendi, simplicem ex adfectibus atque ex adfirmatione sola probationem recipit refutatio, qualis est illa Scauri, de qua supra dixi; quin nescio an etiam frequentior, ubi quid negatur. Videndum praecipue utrique parti, ubi sit rei summa. Nam fere accidit, ut in causis multa dicantur, de paucis iudicetur. {{pn|56}}In his probandi refutandique ratio est, sed adiuvanda viribus dicentis et ornanda. Quamlibet enim sint ad dicendum, quod volumus, accommodata. ieiuna* tamen erunt et infirma, nisi maiore quodam oratoris spiritu implentur. {{pn|57}}Quare et illi communes loci de testibus, de tabulis, de argumentis aliisque similibus magnam vim animis iudicum adferunt, et hi proprii, quibus factum quodque laudamus aut contra, iustum vel iniustum docemus, maius aut minus, asperius aut mitius. Ex iis autem alii ad comparationem singulorum argumentorum faciunt, alii ad plurium, alii ad totius causae inclinationem. {{pn|58}}Ex quibus sunt qui praeparent animum iudicis, sunt qui confirment. Sed praeparatio quoque aut confirmatio aliquando totius causae est, aliquando partium, et proinde, ut cuique conveniunt, subiicienda. {{pn|59}}Ideoque miror inter duos diversarum sectarum velut duces non mediocri contentione quaesitum, singulisne quaestionibus subiiciendi essent loci, ut Theodoro placet, an prius docendus iudex quam movendus, ut praecipit Apollodorus, tanquam perierit haec ratio media, et nihil cum ipsius causae utilitate sit deliberandum. Haec praecipiunt, qui ipsi non dicunt in foro, ut artes a securis otiosisque compositae ipsa pugnae necessitate turbentur. {{pn|60}}Namque omnes fere, qui legem dicendi quasi quaedam mysteria tradiderunt, certis non inveniendorum modo argumentorum locis, sed concludendorum quoque nos praeceptis alligaverunt; de quibus brevissime praelocutus, quid ipse sentiam, id est quid clarissimos oratores fecisse videam, non tacebo. {{Liber |Ante=Caput XII |AnteNomen=../Caput XII |Post=Caput XIV |PostNomen=../Caput XIV }} 8rwmyasir69uz077t3ht8qs1mrvvuby 0 39220 269000 268862 2026-06-05T13:35:49Z Saumache 27923 269000 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber V|Liber V]] - Caput XIV<br>[Quibus constet epichirema et quo modo refellatur.] }} {{Liber |Ante=Caput XIII |AnteNomen=../Caput XIII |Post=Liber VI |PostNomen=Institutio oratoria/Liber VI }} {{pn|1}}Igitur enthymema et argumentum ipsum, id est rem, quae probationi alterius adhibetur, appellant et argumenti elocutionem, eam vero, ut dixi, duplicem: ex consequentibus, quod habet propositionem coniunctamque ei protinus probationem, quale pro Ligario, Causa tum dubia, quod erat aliquid in utraque parte, quod probari posset; nunc melior ea iudicanda est, quam etiam dii adiuverunt; habet enim rationem et propositionem, non habet conclusionem. {{pn|2}}Ita est ille imperfectus syllogismus. Ex pugnantibus vero, quod etiam solum enthymema quidam vocant, fortior multo probatio est. Tale est Ciceronis pro Milone: Eius igitur mortis sedetis ultores, cuius vitam si pletis per vos restitui posse, nolitis. {{pn|3}}Quod quidem etiam aliquando multiplicari solet, ut est ab eodem et pro endem reo factum: Quem igitur cum omnium gratia noluit, hunc voluit cum aliquorum querela? quem iure, quemn loco, quem tempore, quem impune non est ausus, hunc iniuria, iniquo loco, alieno tempore, cum periculo capitis non dubitavit occidere? {{pn|4}}Optimum autem videtur enthymematis genus, cum propositio dissimili vel contraria ratio subiungitur, quale est Demosthenis: Non enim, si quid unquam contra leges actum est, idque tu es imitatus, idcirco te convenit poena liberari; quin e contrario damnari multo magis. Nam ut, si quis eorum damnatus esse, tu haec non scripsisses, ita, damnatus tu si fueris, non scribet alius. {{pn|5}}Epichirematos et quattuor et quinque et sex etiam factae sunt partes a quibusdam. Cicero maxime quinque defendit, ut sit propositio, deinde ratio eius, tum adsumptio et eius probatio, quinta complexio; quia vero interim et propositio non egeat rationis et adsumptio probationis, nonnunquam etiam complexione opus non sit, et quadripertitam et tripertitam et bipertitam quoque fieri posse ratiocinationem. {{pn|6}}Mihi et pluribus nihilominus auctoribus tres summum videntur. Nam ita se habet ipsa natura, ut sit, de quo quaeratur et per quod probetur; tertium adiici potest velut ex consensu duorum antecedentium. Ita erit prima intentio, secunda adsumptio, tertia connexio. Nam confirmatio primae ac secundae partis et exornatio eisdem cedere possunt, {{pn|7}}quibus subiiciuntur. Sumamus enim ex Cicerone quinque partium exemplum: Melius gubernantur ea, quae consilio reguntur quam quae sine consilio administrantur. Hanc primam partem numerant; eam deinceps rationibus variis et quam copiosissimis verbis approbari putant oportere. Hoc ego totum cum sua ratione unum puto; alioqui si ratio pars est, est autem varia ratio, plures partes esse dicantur. {{pn|8}}Adsumptionem deinde ponit: Nihil autem omnium rerum melius quam omnis mundus administratur. Huius adsumptionis quarto in loco iam porro inducunt approbationem; de quo idem quod supra dico. {{pn|9}}Quinto inducunt loco complexionem, quae aut id infert solum quod ex omnibus partibus cogitur, hoc modo, Consilio igitur mundus administratur; aut, unum in locum cum conduxit breviter propositionem et adsumptionem, adiungit quid ex his conficiatur, ad hunc inodum: Quodsi melius geruntur, quae consilio quam quae sine consilio administrantur, nihil autem omnium rerum melius quam omnis mundus administratur, consilio igitur mundus administratur. Cui parti consentio. {{pn|10}}In tribus autem, quas fecimus, partibus non est forma semper eadem, sed una, in qua idem concluditur quod intenditur: Anima immortalis est. Nam quidquid ex se ipso movetur, immortale est; anima autem ex se ipsa movetur, immortalis igitur est anima. Hoc fit non solum in singulis argumentis sed in totis causis, quae sunt simplices, et in quaestionibus. {{pn|11}}Nam et hae primam habent propositionem: Sacrilegium commisisti; Non, quisquis hominem occidit, caedis tenetur, deinde rationem; (sed haec est in causis et quaestione longior quam in singulis argumentis) et plerumque summa complexione, vel per enumerationem vel per brevem conclusionem, testantur, quid effecerint. In hoc genere propositio dubia est, de hac enim quaeritur. {{pn|12}}Altera est complexio non par intentioni sed vim habens parem: Mors nihil ad nos, nam quod est dissolutum, senisu caret; quod autem sensu caret, nihil ad nos. In alio genere non eadem propositio est quae connexio: Omnia animalia meliora sunt quam inanima, nihil autent melius est mundo, mundus igitur animal. Hic potest videri deesse intentio. * Potuit enim sic constitui ratiocinatio: Animal est mundus, omnia enim animalia meliora sunt quam inanima et cetera. {{pn|13}}Haec propositio aut confessa est ut proxima, aut probanda ut, Qui beatam vitam vivere volet, philosophetur oportet, non enim conceditur; cetera sequi nisi confirmata prima parte non possunt. Item adsumptio interim confessa est ut, Omnes autem volunt beatam vitam vivere; interim probanda ut illa, Quod est dissolutum, sensu caret; cum, soluta corpore anima an sit immortalis vel ad tempus certe maneat, sit in dubio. Quam adsumptionem alii, rationem alii vocant. {{pn|14}}Epichirema autem nullo differt a syllogismis, nisi quod illi et plures habent species et vera colligunt veris, epichirematis frequentior circa credibilia est usus. Nam si contingeret semper controversa confessis probare, vix esset in hoc genere usus oratoris. Nam quo ingenio est opus, ut dicas: {{pn|15}}Bona ad me pertinent, solus enim sum filius defuncti, vel solus heres, cum iure bonorum possessio testati secundum tabulas testamenti detur, {{pn|16}}ad me igitur pertinet. Sed cum ipsa ratio in quaestionem venit, efficiendum est certum id quo probaturi sumus quod incertum est: ut si ipsa forte intentione dicatur aut filius non es aut non es legitimus aut non es solus, itemque aut non es heres, aut non iustum testamentum est, aut capere non potes, aut habes coheredes, efficiendum est iustum, propter quod nobis bona adiudicari debeant. {{pn|17}}Sed tum est necessaria illa summa connexio, cum intervenit ratio longior; alioqui sufficient intentio ac ratio: Silent enim leges inter arma nec se expectari iubent, cum ei, qui exspectare velit, ante iniusta poena luenda sit quam iusta repetenda. Ideoque id enthymema, quod est ex consequentibus, rationi simile dixerunt. Sed et singula, interimque recte, ponuntur, ut ipsum illud Silent leges inter arma; {{pn|18}}et a ratione incipere fas est, deinde concludere, ut ibidem: Quodsi duodecim tabulae nocturnum furem quoquo modo, diurnum autem, si se telo defenderet, interfici impune voluerunt, quis est qui, quoquo modo quis interfectus sit, puniendum putet? Variavit hic adhuc et rursus rationem tertio loco posuit, cum videat aliquando gladium nobis ab ipsis porrigi legibus. {{pn|19}}Per constantem* partis duxit ordinem: Insidiatori vero et latroni quae potest inferri iniusta nex? hoc intentio; Quid comitatus nostri, quid gladii volunt? hoc ratio; Quos habere certe non liceret, si uti illis nullo pacto liceret, hoc ex ratione et intentione connexio. {{pn|20}}Huic generi probationis tribus occurritur modis, id est per omnes partes. Aut enim expugnatur intentio aut adsumptio aut conclusio, nonnunquam omnia. Intentio expugnatur: Iure occidi eum, qui insidiatus sit. Nam prima statim quaestio pro Milone est, an ei fas sit lucem intueri qui a se hominem necatum esse fateatur. {{pn|21}}Expugnatur adsumptio omnibus iis quae de refutatione diximus. Et ratio quidem nonnunquam* est vera, cum eius propositio vera non sit; interim verae propositionis falsa ratio est. Virtus bonum est, verum est; si quis rationem subiiciat, quod ea locupletes faciat, verae intentionis falsa sit ratio. Conclusio autem aut vera negatur, {{pn|22}}cum aliud colligit quam id quod ex prioribus efficitur, aut nihil ad quaestionem dicitur pertinere. Non est vera sic: Insidiator iure occiditur; nam cum vitae vim adferat ut hostis, debet etiam repelli ut hostis; recte igitur Clodius ut hostis occiditur est; non utique, nondum enim Clodium insidiatorem ostendimus. Sed fit vera connexio, Recte igitur insidiator ut hostis occiditur; nihil ad nos, nondum enim Clodius insidiator apparet. {{pn|23}}Sed ut potest vera esse intentio et ratio et tamen falsa connexio, ita, si illa falsa sunt, nunquam est vera connexio. {{pn|24}}Enthymema ab aliis oratorius syllogismus, ab aliis pars dicitur syllogismi, propterea quod syllogismus utique conclusionem et propositionem habet et per omnes partes efficit, quod proposuit, enthymema tantum intelligi contentum sit. {{pn|25}}Syllogismus talis: Solum bonum virtus, nam id demum bonum est, quo nemo male uti potest; virtute nemo male uti potest, bonum est ergo virtus. Enthymema ex consequentibus: Bonum est virtus, qua nemo male uti potest. Et contra, Non est bonum pecunia; non enim bonum, quo quis male uti potest; pecunia potest quis male uti, non igitur bonum est pecunia. Enthymema ex pugnantibus: An bonum est pecunia, {{pn|26}}qua quis male uti potest? — Si pecunia, quae est in argento signato, argentum est, qui argentum omne legavit, et pecuniam, quae est in argento signato, legavit; argentum autem omne legavit, igitur et pecuniam, quae est in argento, legavit, habet formam syllogismi. Oratori satis est dicere, Cum argentum legaverit omne, pecuniam quoque legavit, quae est in argento. {{pn|27}}Peregisse mihi videor sacra tradentium artes, sed consilio locus superest. Namque ego, ut in oratione syllogismo quidem aliquando uti nefas non duco, ita constare totam aut certe confertam esse aggressionum et enthymematum stipatione minime velim. Dialogis enim et dialecticis disputationibus erit similior quam nostri operis actionibus, quae quidem inter se plurimum differunt. {{pn|28}}Namque in illis homines docti et inter doctos verum quaerentes minutius et scrupulosius scrutantur omnia, et ad liquidum confessumque perducunt, ut qui sibi et inveniendi et iudicandi vindicent partes, quarum alteram τοπικήν alteram κριτικήν vocant. {{pn|29}}Nobis ad aliorum iudicia componenda est oratio, et saepius apud omnino imperitos atque illarum certe ignaros litterarum loquendum est, quos nisi et delectatione allicimus et viribus trahimus et nonnunquam turbamus adfectibus, ipsa, quae iusta ac vera sunt, tenere non possumus. {{pn|30}}Locuples et speciosa et imperiosa vult esse eloquentia; quorum nihil consequetur, si conclusionibus certis et in unam prope formam cadentibus concisa et contemptum ex humilitate et odium ex quadam severitate et ex copia satietatem et ex similitudine fastidium attulerit. {{pn|31}}Feratur ergo non semitis sed campis, non uti fontes angustis fistulis colliguntur sed ut beatissimi amnes totis vallibus fluunt, ac sibi viam, si quando non acceperit, faciat. Nam quid illa miserius lege velut praeformatas infantibus litteras persequentium et, ut Graeci dicere solent, quem mater amictum dedit, sollicite custodientium: propositio ac conclusio ex consequentibus et repugnantibus? {{pn|32}}Non inspiret? non augeat? non mille figuris variet ac verset? ut ea nasci et ipsa provenire natura, non manu facta et arte suspecta magistrum fateri ubique videantur? Quis unquam sic dixit orator? Nonne apud ipsum Demosthenen paucissima huius generis* reperiuntur? Quae apprehensa Graeci magis (nam hoc solum peius faciunt) in catenas ligant et inexplicabili serie connectunt, et indubitata colligunt et probant confessa et se antiquis per hoc similes vocant, deinde interrogati nunquam respondebunt, quem imitentur. Sed de figuris alio loco. {{pn|33}}Nunc illud adiiciendum, ne iis quidem consentire me, qui semper argumenta sermone puro et dilucido et distincto ceterum minime elato ornatoque putant esse dicenda. Namque ea distincta quidem ac perspicua debere esse confiteor, in rebus vero minoribus etiam sermone ac verbis quam maxime propriis et ex usu; {{pn|34}}at si maior erit materia, nullum iis ornatum, qui modo non obscuret, subtrahendum puto. Nam et saepe plurimum lucis adfert ipsa translatio, cum etiam iuris consulti, quorum summus circa verborum proprietatem labor est, litus esse audeant dicere, qua fluctus eludit. * {{pn|35}}Quoque quid est natura magis asperum, hoc pluribus condiendum est voluptatibus; et minus suspecta argumentatio dissimulatione, et multum ad fidem adiuvat audientis voluptas. Nisi forte existimamus Ciceronem haec ipsa mala in argumentatione dixisse, silere leges inter arma, et gladium nobis interim ab ipsis porrigi legibus. Hic tamen habendus istis modus, ut sint ornamento non impedimento. {{Liber |Ante=Caput XIII |AnteNomen=../Caput XIII |Post=Liber VI |PostNomen=Institutio oratoria/Liber VI }} 5zqypluwyfxeuvh3ncd0d63l6re9sah 0 39284 268970 268773 2026-06-05T12:43:20Z Saumache 27923 268970 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=Liber VI }} {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=../Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=../Liber VII }} *[[Institutio oratoria/Liber VI/Praefatio|Praefatio]] *[[Institutio oratoria/Liber VI/Caput I|Caput I]] - De peroratione. ⸱ De adfectibus. *[[Institutio oratoria/Liber VI/Caput II|Caput II]] - De divisione affectuum et quomodo movendi sint. *[[Institutio oratoria/Liber VI/Caput III|Caput III]] - De risu. *[[Institutio oratoria/Liber VI/Caput IV|Caput IV]] - De altercatione. *[[Institutio oratoria/Liber VI/Caput V|Caput V]] - De iudicio et consilio. fkdxxirhcnn3f9l665x144hnkxqqvum 0 39295 268971 268776 2026-06-05T12:47:53Z Saumache 27923 268971 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=Liber VII }} {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen=../Liber VI |Post=Liber VIII |PostNomen=../Liber VIII}} *[[Institutio oratoria/Liber VII/Praefatio|Praefatio]] *[[Institutio oratoria/Liber VII/Caput I|Caput I]] - De dispositione. *[[Institutio oratoria/Liber VII/Caput II|Caput II]] - De statu coniecturali. *[[Institutio oratoria/Liber VII/Caput III|Caput III]] - De finitione. *[[Institutio oratoria/Liber VII/Caput IV|Caput IV]] - De qualitate. *[[Institutio oratoria/Liber VII/Caput V|Caput V]] - De iuridicali qualitate. *[[Institutio oratoria/Liber VII/Caput VI|Caput VI]] - Scriptum et voluntas. *[[Institutio oratoria/Liber VII/Caput VII|Caput VII]] - Leges contrariae. *[[Institutio oratoria/Liber VII/Caput VIII|Caput VIII]] - Collectio. *[[Institutio oratoria/Liber VII/Caput IX|Caput IX]] - Amphibolia id est ambiguitas. *[[Institutio oratoria/Liber VII/Caput X|Caput X]] - De praedictorum statuum cognatione. qf0orc8qqwj3erw7ozz3z7r8deu5tdh 0 39298 268972 268778 2026-06-05T12:56:29Z Saumache 27923 268972 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=Liber VIII }} {{Liber |Ante=Liber VII |AnteNomen=../Liber VII |Post=Caput IX |PostNomen=../Liber IX }} *[[Institutio oratoria/Liber VIII/Praefatio|Praefatio]] *[[Institutio oratoria/Liber VIII/Caput I|Caput I]] *[[Institutio oratoria/Liber VIII/Caput II|Caput II]] - De perspicuitate. *[[Institutio oratoria/Liber VIII/Caput III|Caput III]] - De ornatu. *[[Institutio oratoria/Liber VIII/Caput IV|Caput IV]] *[[Institutio oratoria/Liber VIII/Caput V|Caput V]] - De generibus sententiarum. *[[Institutio oratoria/Liber VIII/Caput VI|Caput VI]] - De tropis. icafd4fyumadjhw8f65ffxg03pgtkgc 0 39299 268973 268771 2026-06-05T13:00:05Z Saumache 27923 268973 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=Liber IX }} {{Liber |Ante=Liber VIII |AnteNomen=../Liber VIII |Post=Liber X |PostNomen=../Liber X }} *[[Institutio oratoria/Liber IX/Caput I|Caput I]] - Quo differant figurae a tropis. *[[Institutio oratoria/Liber IX/Caput II|Caput II]] - De figuris sententiarum. *[[Institutio oratoria/Liber IX/Caput III|Caput III]] - De figuris verborum. *[[Institutio oratoria/Liber IX/Caput IV|Caput IV]] - De compositione. s76v8gkjg7o8qkvz8xta2fooqiv5y47 0 39300 268974 268774 2026-06-05T13:06:59Z Saumache 27923 268974 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=Liber X }} {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=../Liber IX |Post=Liber XI |PostNomen=../Liber XI }} *[[Institutio oratoria/Liber X/Caput I|Caput I]] - De copia verborum. *[[Institutio oratoria/Liber X/Caput II|Caput II]] - De imitatione. *[[Institutio oratoria/Liber X/Caput III|Caput III]] - Quo modo scribendum sit. *[[Institutio oratoria/Liber X/Caput IV|Caput IV]] - De emendatione. *[[Institutio oratoria/Liber X/Caput V|Caput V]] - Quae scribenda sint praecipue. *[[Institutio oratoria/Liber X/Caput VI|Caput VI]] - De cogitatione. *[[Institutio oratoria/Liber X/Caput VII|Caput VII]] - Quem ad modum extemporalis facilitas paretur et contineatur. aimcj8a2osae2r41w6qumrklqv7eke0 0 39301 268979 268779 2026-06-05T13:20:36Z Saumache 27923 268979 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=Liber XII }} {{Liber |Ante=Liber XI |AnteNomen=../Liber XI |Post= |PostNomen= }} *[[Institutio oratoria/Liber XII/Praefatio|Praefatio]] *[[Institutio oratoria/Liber XII/Caput I|Caput I]] - Non posse oratorem esse nisi virum bonum. *[[Institutio oratoria/Liber XII/Caput II|Caput II]] - Cognoscenda oratori quibus mores formantur. *[[Institutio oratoria/Liber XII/Caput III|Caput III]] - Necessariam iuris civilis oratori scientiam. *[[Institutio oratoria/Liber XII/Caput IV|Caput IV]] - Item historiarum. *[[Institutio oratoria/Liber XII/Caput V|Caput V]] - Quae sint artis oratoriae instrumenta. *[[Institutio oratoria/Liber XII/Caput VI|Caput VI]] - Quod sit incipiendi causas agere tempus. *[[Institutio oratoria/Liber XII/Caput VII|Caput VII]] - Quae in suscipiendis causis oratori observanda sunt. *[[Institutio oratoria/Liber XII/Caput VIII|Caput VIII]] - Quae in docendis. *[[Institutio oratoria/Liber XII/Caput IX|Caput IX]] - Quae in agendis. *[[Institutio oratoria/Liber XII/Caput X|Caput X]] - De genere dicendi. *[[Institutio oratoria/Liber XII/Caput XI|Caput XI]] - Conclusio. 6o6k4sxxi5yrz6j0uuho3nln5xrzh5h 0 39302 268975 268770 2026-06-05T13:13:32Z Saumache 27923 268975 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=Liber XI }} {{Liber |Ante=Liber X |AnteNomen=../Liber X |Post=Liber XII |PostNomen=../Liber XII }} *[[Institutio oratoria/Liber XI/Caput I|Caput I]] *[[Institutio oratoria/Liber XI/Caput II|Caput II]] - De memoria. *[[Institutio oratoria/Liber XI/Caput III|Caput III]] - De pronuntiatione. 7yg0wtpe5pw43txvbytu8zphfp3txyi 0 39305 269001 268882 2026-06-05T13:39:12Z Saumache 27923 269001 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VI|Liber VI]] - Caput I<br>[De peroratione. ⸱ De adfectibus.] }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} ===[De peroratione.]=== {{pn|1}}Peroratio sequebatur, quam cumulum quidam, conclusionem alii vocant. Eius duplex ratio est posita aut ira rebus aut ira adfectibus. Rerum repetitio et congregatio, quae Graece dicitur ἀνακεφαλαίωσις a quibusdam Latinorum enumeratio, et memoriam iudicis reficit et totam simul causam ponit ante oculos et, etiamsi per singula minus moverat, turba valet. {{pn|2}}In hac, quae repetemus, quam brevissime dicenda sunt et, quod Graeco verbo patet, decurrendum per capita. Nam, si morabimur, non iam enumeratio sed quasi altera fiet oratio. Quae autem enumeranda videntur, cum pondere aliquo dicenda sunt et aptis excitanda sententiis et figuris utique varianda; alioqui nihil est odiosius recta illa repetitione velut memoriae iudicum diffidentis. {{pn|3}}Sunt autem innumerabiles species,* optimeque ira Verrem Cicero: Si pater ipse iudicaret, quid diceret, cum haec probarentur? et deinde subiecit enumerationem; aut cum idem ira eundem per invocationem deorum spoliata a praetore templa dinumerat. Licet et dubitare, num quid nos fugerit, et quid responsurus sit adversarius his et his, aut quam spem accusator habeat omnibus ita defensis. {{pn|4}}Illa vero iucundissima, si contingat aliquod ex adversario ducere argumentum, ut si dicas: reliquit hanc partem causae, aut inuidia premere maluit, aut ad preces confugit merito, cum sciret haec et haec. {{pn|5}}Sed non sunt singulae species persequendae, ne sola videantur, quae forte nunc dixero, cum occasiones et ex causis et ex dictis adversariorum et ex quibusdam fortuitis quoque oriantur. Nec referenda modo nostra, sed postulandum etiam ab adversariis, ut ad quaedam respondeant. {{pn|6}}Id autem, si et actioni supererit locus et ea proposuerimus, quae refelli non possint. Nam provocare quae inde sint fortia, non arguentis est, {{pn|7}}sed monentis. Id unum epilogi genus visum est plerisque Atticorum et philosophis fere omnibus, qui de arte oratoria scriptum aliquid reliquerunt. Id sensisse Atticos credo, quia Athenis adfectus movere etiam per praeconem prohibebatur orator. Philosophos minus miror, apud quos vitii loco est adfici; nec bono moris videntur, sic a vero iudicem averti, nec convenire bono viro vitiis uti. Necessarios tamen adfectus fatebuntur, si aliter obtineri vera et iusta et ira commune profutura non possint. {{pn|8}}Ceterum illud constitit inter omnes, etiam ira aliis partibus actionis, si multiplex causa sit et pluribus argumentis defensa, utiliter ἀνακεφαλαίωσιν fieri solere, sicut nemo dubitaverit multas esse causas, ira quibus nullo loco sit necessaria, si breves et simplices fuerint. Haec pars perorationis accusatori patronoque ex aequo communis est. Adfectibus quoque iisdem fere utuntur, {{pn|9}}sed aliis hic, aliis ille saepius ac magis, nam huic concitare iudices, illi flectere convenit. Verum et accusator habet interim lacrimas ex miseratione eius rei quam ulciscitur; et reus de indignitate calumniae aut conspirationis vehementius interim queritur. Dividere igitur haec officia commodissimum, quae plerumque sunt, ut dixi, ira prooemio similia, sed hic liberiora plenioraque. {{pn|10}}Inclinatio enim iudicum ad nos petitur initio parcius, cum admitti satis est et oratio tota superest; ira epilogo vero est, qualem animum iudex ira consilium ferat, et iam nihil amplius dicturi sumus nec restat quo reservemus. {{pn|11}}Est igitur utrisque commune, conciliare sibi, avertere ab adversario iudicem, concitare adfectus et componere. Et brevissimum quidem hoc praeceptum dari utrique parti potest, ut totas causae suae vires orator ponat ante oculos; et cum viderit, quid invidiosum, favorabile, invisum, miserabile aut sit ira rebus aut videri possit, ea dicat, quibus, si iudex esset, ipse maxime moveretur. Sed certius est ire per singula. {{pn|12}} Et quae concilient quidem accusatorem, ira praeceptis exordii iam diximus. Quaedam tamen, quae illic ostendere sat est, ira peroratione implenda sunt magis, si contra impotentem, invisum, perniciosum suscepta causa est, si iudicibus ipsis aut gloriae damnatio rei aut deformitati futura absolutio. {{pn|13}}Nam egregie ira Vatinium Calvus, Factum, inquit, ambitum scitis omnes et hoc vos scire omnes sciunt. Cicero quidem ira Verrem etiam emendari posse infamiam iudiciorum damnato reo dicit; quod est unum ex supra dictis. Metus etiam, si est adhibendus, ut faciat idem, hunc habet locum fortiorem quam ira prooemio. Qua de re quid sentirem, alio iam libro exposui. {{pn|14}}Concitare quoque invidiam, odium, iram, liberius ira peroratione contingit; quorum invidiam gratia, odium turpitudo, iram offensio iudici facit, si contumax, arrogans, securus sit, quae non ex facto modo dictove aliquo sed vultu, habitu, aspectu moveri solet. Egregieque nobis adolescentibus dixisse accusator Cossutiani Capitonis videbatur, Graece quidem, sed ira hunc sensum, Erubescis Caesarem timere. {{pn|15}}Summa tamen concitandi adfectus accusatori ira hoc est, ut id, quod obiecit, aut quam atrocissimum aut etiam, si fieri potest, quam maxime miserabile esse videatur. Atrocitas crescit ex his, quid factum sit, a quo, ira quem, quo animo, quo tempore, quo loco, quo modo; quae omnia infinitos tractatus habent. {{pn|16}}Pulsatum querimur: de re primum ipsa dicendum; tum si senex, si puer, si magistratus, si probus, si bene de re publica meritus; etiam si percussus sit a vili aliquo contemptoque vel ex contrario a potente nimium vel ab eo, quo minime oportuit, et si die forte sollemni aut iis temporibus, cum indicia eius rei maxime exercerentur, aut ira sollicito civitatis statu; item ira theatro, ira templo, ira contione, {{pn|17}}crescit invidia; et si non errore nec ira vel etiam, si forte ira, sed iniqua, quod patri adfuisset, quod respondisset, quod honores contra peteret, et si plus etiam videri potest voluisse quam fecit. Plurimum tamen adfert atrocitatis modus, si graviter, si contumeliose: ut Demosthenes ex parte percussi corporis, ex vultu ferientis, ex habitu invidiam Midiae quaerit. {{pn|18}}Occisus utrum ferro an igne an veneno, uno vulnere an pluribus, subito an exspectatione tortus, ad hanc partem maxime pertinet. Utitur frequenter accusator et miseratione, cum aut eius casum, quem ulciscitur, aut liberorum ac parentium solitudinem conqueritur. {{pn|19}}Etiam futuri temporis imagine iudices movet, quae maneant eos, qui de vi et iniuria questi sunt, nisi vindicentur; fugiendum de civitate, cedendum bonis aut omnia, quaecunque inimicus fecerit, perterenda. {{pn|20}}Sed saepius id est accusatoris, avertere iudicem a miseratione, qua reus sit usurus, atque ad fortiter iudicandum concitare. Cuius loci est etiam occupare, quae dicturum facturumve adversarium putes. Nam et cautiores ad custodiam suae religionis iudices facit et gratiam responsuris aufert, cum ea quae dicta sunt ab accusatore iam, si pro reo repetentur, non sint nova: ut Servium Sulpicium Messala contra Aufidiam, ne signatorum, ne ipsius discrimen obiiciatur sibi, praemonet. Nec non ab Aeschine, quali sit usurus Demosthenes actione, praedictum est. Docendi quoque interim iudices, quid rogantibus respondere debeant; quod est unum repetitionis genus. {{pn|21}}Periclitantem vero commendat dignitas et studia fortia et susceptae bello cicatrices et nobilitas et merita maiorum. Hoc, quod proxime dixi, Cicero atque Asinius certatim sunt usi, pro Scauro patre hic ille pro filio. {{pn|22}}Commendat et causa periculi, si suscepisse inimicitias ob aliquod factum honestum videtur; praecipue bonitas, humanitas, misericordia. iustius enim tum petere ea quisque videtur a iudice, quae aliis ipse praestiterit. Referenda pars haec quoque ad utilitatem rei publicae, ad iudicum gloriam, ad exemplum, {{pn|23}}ad memoriam posteritatis. Plurimum tamen valet miseratio, quae iudicem non flecti tantum cogit, sed motum quoque animi sui lacrimis confiteri. Haec petentur aut ex iis, quae passus est reus, aut iis quae cum maxime patitur, aut iis quae damnatum manent; quae et ipsa duplicantur, cum dicimus ex qua illi fortuna et ira quam recidendum sit. {{pn|24}}Adfert ira his momentum et aetas et sexus et pignora; liberi, dico, et parentes et propinqui. Quae omnia tractari varie solent. Nonnunquam etiam ipse patronus has partes subit, ut Cicero pro Milone, O me miserum! o te infelicem! Reuocare me tu ira patriam, Milo, potuisti per hos, ego te ira patria per eosdem retinere non potero? Maximeque, si, ut tum accidit, non conveniunt ei qui accusatur preces. {{pn|25}}Nam quis ferret Milonem pro capite suo supplicantem, qui a se virum nobilem interfectum, quia id fieri oportuisset, fateretur? Ergo et illi captavit ex ipsa praestantia animi favorem et ira locum lacrimarum eius ipse successit. His praecipue locis utiles sunt prosopopoeiae, id est fictae alienarum personarum orationes, quales litigatorum ore dicit patronus. Nudae tantum res movent; at cum ipsos loqui fingimus, {{pn|26}}ex personis quoque trahitur adfectus Non enim audire iudex videtur aliena mala deflentis, sed sensum ac vocem auribus accipere miserorum, quorum etiam mutus aspectus lacrimas movet; quantoque essent miserabiliora, si ea dicerent ipsi, tanto sunt quadam portione ad adficiendum potentiora, cum velut ipsorum ore dicuntur, ut scenicis actoribus eadem vox eademque pronuntiatio plus ad movendos adfectus sub persona valet. {{pn|27}}Itaque idem Cicero, quanquam preces non dat Miloni, eumque potius animi praestantia commendat, accommodavit tamen ei verba, convenientes etiam forti viro conquestiones: Frustra, inquit, mei suscepti labores! O spes fallaces! O cogitationes inanes meas! Nunquam tamen debet esse longa miseratio, nec sine causa dictum est, nihil facilius quam lacrimas inarescere. {{pn|28}}Nam cum etiam veros dolores mitiget tempus, citius evanescat necesse est illa, quam dicendo effinximus, imago; ira qua si moramur, lacrimis fatigatur auditor et requiescit et ab illo, quem ceperat, {{pn|29}}impetu ad rationem redit. Non patiamur igitur frigescere hoc opus, et adfectum, cum ad summum perduxerimus, relinquamus nec speremus fore ut aliena quisquam diu ploret. Ideoque cum ira aliis tum maxime ira hac parte debet crescere oratio, quia, quidquid non adiicit prioribus, etiam detrahere videtur, et facile deficit adfectus qui descendit. ===[De adfectibus.]=== {{pn|30}}Non solum autem dicendo sed etiam faciendo quaedam lacrimas mouemus, unde et producere ipsos, qui periclitentur, squalidos atque deformes et liberos eorum ac parentes institutum, et ab accusatoribus cruentum gladium ostendi et lecta e vulneribus ossa et vestes sanguine perfusas videmus, et vulnera resolvi, {{pn|31}}verberata corpora nudari. Quarum rerum ingens plerumque vis est velut ira rem praesentem animos hominum ducentium, ut populum] Romanum egit ira furorem praetexta C. Caesaris praelata ira funere cruenta. Sciebat interfectum eum, corpus denique ipsum impositum lecto erat, at vestis tamen illa sanguine madens ita repraesentavit imaginem sceleris, ut non occisus esse Caesar sed tum maxime occidi videretur. {{pn|32}}Sed non ideo probaverim, quod factum et lego et ipse aliquando vidi, depictam ira tabula sipariove* imaginem rei, cuius atrocitate iudex erat commovendus. Quae enim est actoris infantia, qui mutam illam effigiem magis quam orationem pro se putet locuturam? {{pn|33}}At sordes et squalorem et propinquorum quoque similem habitum scio profuisse, et magnum ad salutem momentum preces attulisse. Quare et obsecratio illa iudicum per carissima pignora, utique si et reo sint liberi, coniux, parentes, utilis erit; {{pn|34}}et deorum etiam invocatio velut ex bona conscientia profecta videri solet; stratum denique iacere et genua complecti, nisi si tamen persona nos et anteacta vita et rei condicio prohibebit; quaedam enim tam fortiter tuenda quam facta sunt. Verum sic habenda est auctoritatis ratio, ne sit invisa securitas. {{pn|35}}Fuit quondam inter haec omnia potentissimum, quo L. Murenam Cicero accusantibus clarissimis viris eripuisse praecipue videtur, persuasitque nihil esse ad praesentem rerum statum utilius quam pridie Kalendas Ianuarias ingredi consulatum. Quod genus nostris temporibus totum paene sublatum est, cum omnia curae tutelaeque unius innixa periclitari nullo iudicii exitu possint. {{pn|36}}De accusatoribus et reis sum locutus, quia ira periculis maxime versatur adfectus. Sed privatae quoque causae utrumque habent perorationis genus, et illud quod est ex enumeratione probationum, et hoc quod ex lacrimis, si aut statu periclitari aut opinione litigator videtur. Nam ira parvis quidem litibus has tragoedias movere tale est, quasi si personam Herculis et coturnos aptare infantibus velis. {{pn|37}}Ne illud quidem indignum est admonitione, ingens ira epilogis meo iudicio verti discrimen, quomodo se dicenti, qui excitatur, accommodet. Nam et imperitia et rusticitas et rigor et deformitas adferunt interim frigus, diligenterque sunt haec actori providenda. {{pn|38}}Equidem repugnantes eos patrono et nihil vultu commotos et intempestive renidentes* et facto aliquo vel ipso vultu risum etiam moventes saepe vidi; praecipue vero cum aliqua velut scenice fiunt, alio cadunt. * {{pn|39}}Transtulit aliquando patronus puellam, quae soror esse adversarii dicebatur (nam de hoc lis erat), ira adversa subsellia, tanquam ira gremio fratris relicturus, at is a nobis praemonitus discesserat. Tum ille, alioqui vir facundus, inopinatae rei casu obmutuit et infantem suam frigidissime reportavit. {{pn|40}}Alius imaginem mariti pro rea proferre magni putavit, et ea saepius risum fecit. Nam et ii, quorum officium erat ut traderent eam, ignari, qui esset epilogus, quotiens respexisset patronus, offerebant palam, et prolata novissime deformitate ipsa (nam senis cadaveri cera* erat infusa) praeteritam quoque orationis gratiam perdidit. {{pn|41}}Nec ignotum, quid Glyconi, cui Spiridion fuit cognomen, accident. Huic puer, quem is productum quid fleret interrogabat, a paedagogo se vellicari respondit. Sed nihil illa circa Caepasios Ciceronis fabula efficacius ad pericula epilogorum. {{pn|42}}Omnia tamen haec tolerabilia iis, quibus actionem mutare facile est; at, qui a stilo non recedunt, aut conticescunt ad hos casus aut frequentissime falsa dicunt. Inde est enim, Tendit ad genua vestra supplices manus, et Haeret ira complexu liberorum miser, et Revocat ecce me, etiamsi nihil horum is, de quo dicitur, faciat. {{pn|43}}Ex scholis haec vitia, ira quibus omnia libere fingimus et impune, quia pro facto est quidquid voluimus; non admittit hoc idem veritas, egregieque Cassius dicenti adolescentulo: Quid me torvo vultu intueris, Severe? Non mehercule, inquit, faciebam, sed si sic scripsisti, ecce! et quam potuit truculentissime eum aspexit. Illud praecipue monendum, {{pn|44}}ne quis nisi summis ingenii viribus ad movendas lacrimas aggredi audeat; nam ut est longe vehementissimus hic, cum invaluit, adfectus, ita, si nihil efficit, tepet; {{pn|45}}quem melius infirmus actor tacitis iudicum cogitationibus reliquisset. Nam et vultus et vox et ipsa illa excitati rei facies ludibrio etiam plerumque sunt hominibus, quos non permoverunt. Quare metiatur ac diligenter aestimet vires suas actor et quantum onus subiturus sit intelligat; nihil habet ista res medium, sed aut lacrimas meretur aut risum. {{pn|46}}Non autem commovere tantum miserationem sed etiam discutere epilogi est proprium cum oratione continua, quae motos lacrimis iudices ad iustitiam reducat, tum etiam quibusdam urbane dictis, quale est Date puero panem, ne ploret; et corpulento litigatori, cuius adversarius, item puer, circa iudices erat ab advocato latus: Quid faciam? ego te baiulare non possum. {{pn|47}}Sed haec tamen non debent esse mimica Itaque nec illum probaverim, quanquam inter clarissimos sui temporis oratores fuit, qui pueris ira epilogum productis talos iecit ira medium, quos illi diripere coeperunt; namque haec ipsa discriminis sui ignorantia potuit esse miserabilis; {{pn|48}}neque illum, qui, cum esset cruentus gladius ab accusatore prolatus, quo is hominem probabat occisum, subito ex subselliis ut territus fugit et, capite ex parte velato cum ad agendum ex turba prospexisset, interrogavit, an iam ille cum gladio recessisset. Fecit enim risum, sed ridiculus fuit. {{pn|49}}Discutiendae tamen oratione eiusmodi scenae, egregieque Cicero, qui contra imaginem Saturnini pro Rabirio graviter et contra iuvenem, cuius subinde vulnus ira iudicio resolvebatur, pro Vareno multa dixit urbane. {{pn|50}}Sunt et illi leniores epilogi, quibus adversario satisfacimus, si forte sit eius persona talis, ut illi debeatur reverentia, aut cum amice aliquid commonemus et ad concordiam hortamur. Quod est genus egregie tractatum a Passieno, cum Domitiae uxoris suae pecuniaria lite adversus fratrem eius Ahenobarbum ageret; nam, cum de necessitudine multa dixisset, de fortuna quoque, qua uterque abundabat, adiecit: Nihil vobis minus deest, quam de quo contenditis. {{pn|51}}Omnes autem hos adfectus, etiamsi quibusdam videntur ira prooemio atque ira epilogo sedem habere, ira quibus sane sint frequentissimi, tamen aliae quoque partes recipiunt, sed breviores, ut cum ex iis plurima sint reservanda. * At hic, si usquam, totos eloquentiae aperire fontes licet. {{pn|52}}Nam et, si bene diximus reliqua, possidebimus iam iudicum animos, et e confragosis atque asperis evecti tota pandere possumus vela, et, cum sit maxima pars epilogi amplificatio, verbis atque sententiis uti licet magnificis et ornatis. Tum est commovendum theatrum. cum ventum est ad ipsum illud, quo veteres tragoediae comoediaeque cluduntur, Plodite. {{pn|53}}In aliis autem partibus tractandus erit adfectus, ut quisque nascetur, nam neque exponi sine hoc res atroces et miserabiles debent; cum de qualitate alicuius rei quaestio est, probationibus uniuscuiusque rei recte subiungitur. {{pn|54}}Ubi vero coniunctam ex pluribus causam agimus, etiam necesse erit uti pluribus quasi epilogis, ut ira Verrem Cicero fecit. Nam et Philodamo et nauarchis et cruci civis Romani et aliis plurimis suas lacrimas dedit. {{pn|55}}Sunt, qui hos μερικοὺς ἐπιλόγους vocent, quo partitam perorationem significant. Mihi non tam partes eius quam species videntur, siquidem et epilogi et perorationis nomina ipsa aperte satis ostendunt, hanc esse consummationem orationis. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} dynoakhlt2jc9qxqpuo3etqlsiz5h70 0 39308 269003 268870 2026-06-05T13:40:42Z Saumache 27923 269003 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VI|Liber VI]] - Caput II<br>[De divisione affectuum et quomodo movendi sint.] }} {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} {{pn|1}}Quamvis autem pars haec iudicialium causarum summe praecipueque constet adfectibus, et aliqua de iis necessario dixerim, non tamen potui ac ne debui quidem istum locum in unam speciem concludere. Quare adhuc opus superest, cum ad obtinenda quae volumus potentissimum, tum supra dictis multo difficilius, movendi iudicum animos atque in eum quem volumus habitum formandi et velut transfigurandi. Qua de re pauca, {{pn|2}}quae postulabat materia, sic attigi, ut magis quid oporteret fieri quam quo id modo consequi possemus, ostenderem. Nunc altius omnis rei repetenda ratio est. Nam et per totam, ut diximus, causam locus est adfectibus. et eorum non simplex natura nec in transitu tractanda, quo nihil adferre maius vis orandi potest. {{pn|3}}Nam cetera forsitan tenuis quoque et angusta ingenii vena, si modo vel doctrina vel usu sit adiuta, generare atque ad frugem aliquam perducere queat; certe sunt semperque fuerunt non parum multi, qui satis perite, quae essent probationibus utilia, reperirent; quos equidem non contemno, sed hactenus utiles credo, ne quid per eos iudici sit ignotum, atque (ut dicam, quod sentio) dignos, a quibus causam diserti docerentur. Qui vero iudicem rapere et, in quem vellet habitum animi, posset perducere, quo dicente* flendum irascendumve esset, rarus fuit. {{pn|4}}Atqui hoc est quod dominetur in iudiciis, haec eloquentia regnat. * Namque argumenta plerumque nascuntur ex causa, et pro meliore parte plura sunt semper, ut, qui per haec vicit, tantum non defuisse sibi advocatum sciat. {{pn|5}}Ubi vero animis iudicum vis adferenda est et ab ipsa veri contemplatione abducenda mens, ibi proprium oratoris opus est. Hoc non docet litigator, hoc causarum libellis non continetur. Probationes enim efficiant sane ut causam nostram meliorem esse iudices putent, adfectus praestant ut etiam velint; sed id quod volunt credunt quoque. {{pn|6}}Nam cum irasci, favere, odisse, misereri coeperunt, agi iam rem suam existimant; et, sicut amantes de forma iudicare non possunt, quia sensum oculorum praecipit animus, ita omnem veritatis inquirendae rationem iudex omittit occupatus adfectibus; aestu fertur et velut rapido flumini obsequitur. {{pn|7}}Ita argumenta ac testes quid egerint, pronuntiatio ostendit; commotus autem ab oratore iudex, quid sentiat, sedens adhuc atque audiens confitetur. An cum ille, qui plerisque perorationibus petitur, fletus erumpit, non palam dicta sententia est? Huc igitur incumbat orator, hoc opus, hic labor est, sine quo cetera nuda, ieiuna, infirma, ingrata sint; adeo velut spiritus operis huius atque animus est in adfectibus. Horum autem, {{pn|8}}sicut antiquitus traditum accepimus, duae sunt species: alteram Graeci πάθος vocant, quod nos vertentes recte ac proprie adfectum dicimus, alteram ἤθος cuius nomine, ut ego quidem sentio, caret sermo Romanus; mores appellantur, atque inde pars quoque illa philosophiae ἠθική moralis est dicta. {{pn|9}}Sed ipsam rei naturam spectanti mihi non tam mores significari videntur quam morum quaedam proprietas; nam ipsis quidem omnis habitus mentis continetur. Cautiores voluntatem complecti quam nomina interpretari maluerunt. Adfectus igitur πάθος concitatos, ἤθος* mites atque compositos esse dixerunt; in altero vehementer commotos, in altero lenes; denique hos imperare, illos persuadere; hos ad perturbationem, illos ad benivolentiam praevalere. Adiiciunt quidam? ἤθος perpetuum,* πάθος temporale esse. Quod ut accidere frequentius fateor, ita nonnullas credo esse materias, quae continuum desiderent adfectum. Nec tamen minus artis aut usus hi leniores habent, virium atque impetus non tantundem exigunt. In causis vero etiam pluribus versantur, immo secundum quendam intellectum in omnibus. {{pn|11}}Nam cum ex illo ethico* loco nihil non ab oratore tractetur, quidquid de honestis et utilibus, denique faciendis et non faciendis dicitur, ἤθος vocari potest. Quidam commendationem atque excusationem propria huius officii putauerunt, nec abnuo esse ista in hac parte; sed non concedo ut sola sint. Quin illud adhuc adiicio, {{pn|12}}πάθος atque ἤθος esse interim ex eadem natura, ita ut illud maius sit, hoc minus, ut amor πάθος caritas ἤθος interdum diversa inter se, sicut in epilogis, nam quae πάθος concitavit, ἤθος solet mitigare. Proprie tamen mihi huius nominis exprimenda natura est, quatenus appellatione ipsa non satis significari videtur. {{pn|13}}ἤθος quod intelligimus quodque a dicentibus desideramus, id erit, quod ante omnia bonitate commendabitur, non solum mite ac placidum, sed plerumque blandum et humanum et audientibus amabile atque iucundum, in quo exprimendo summa virtus ea est, ut fluere omnia ex natura rerum hominumque videantur utque mores dicentis ex oratione perluceant et quodammodo agnoscantur. {{pn|14}}Quod est sine dubio inter coniunctas maxime personas, quotiens ferimus, ignoscimus, satisfacimus, monemus, procul ab ira, procul ab odio. Sed tamen alia patris adversus filium, tutoris adversus pupillum, mariti adversus uxorem moderatio est (hi enim praeferunt eorum ipsorum, a quibus laeduntur, caritatem, neque alio modo invisos eos faciunt quam quod amare ipsi videntur), alia, cum senex adolescentis alieni convicium, honestus inferioris fert; hic enim tantum concitari, illic etiam adfici debet. {{pn|15}}Sunt et illa ex eadem natura, sed notus adhuc minoris, veniam petere adulescentiae, defendere amores. Nonnunquam etiam lenis caloris alieni derisus ex hac forma venit, sed his non ex locis tantum. Verum aliquanto magis propria fuit virtus simulationis, satisfaciendi rogandi εἰρωνεία quae diversum ei quod dicit intellectum petit. {{pn|16}}Hinc etiam ille maior ad concitandum odium nasci adfectus solet, cum hoc ipso, quod nos adversariis summittimus, intellegitur tacita impotentiae exprobratio. Namque eos graves et intolerabiles id ipsum demonstrat, quod cedimus, et ignorant cupidi maledicendi aut adfectatores libertatis plus invidiam quam convicium posse; nam invidia adversarios, convicium nos invisos facit. {{pn|17}}Ille iam paene medius adfectus est ex amoribus et ex desideriis amicorum et necessariorum, nam et hoc maior est et illo minor. Non parum significanter etiam illa in scholis ἤθη dixerimus, quibus plerumque rusticos, superstitiosos, avaros, timidos secundum condicionem propositionum effingimus. Nam si ἤθη mores sunt cum hos imitamur, ex his ducimus orationem. {{pn|18}}Denique ἤθος* omne bonum et comem virum poscit. Quas virtutes cum etiam in litigatore debeat orator, si fieri potest, approbare, utique ipse aut habeat aut habere credatur. Sic proderit plurimum causis, quibus ex sua bonitate faciet fidem. Nam qui, dum dicit, malus videtur, utique male dicit; non enim videtur iusta dicere, alioqui ἤθος videretur. {{pn|19}}Quare ipsum etiam dicendi genus in hoc placidum debet esse ac mite; nihil superbum, nihil elatum saltem ac sublime desiderat; proprie, iucunde, credibiliter dicere sat est, ideoque et medius ille orationis modus maxime convenit. {{pn|20}}Diversum est huic, quod πάθος dicitur, quodque nos adfectum proprie vocamus; et, ut proxime utriusque differentiam signem, illud comoediae, hoc tragoediae magis simile. Haec pars circa iram, odium, metum, invidiam, miserationem fere tota versatur. Quae quibus ex locis ducenda sint, et manifestum omnibus et a nobis in ratione prooemii atque epilogi dictum est. Et metum tamen duplicem intelligi volo, {{pn|21}}quem patimur et quem facimus, et invidiam; namque altera invidum, altera invidiosum facit. Hoc autem hominis, illud rei est; in quo et plus habet operis oratio. Nam quaedam videntur gravia per se, parricidium, caedes, veneficium; {{pn|22}}quaedam efficienda sunt. Id autem contingit, cum magnis alioqui malis gravius esse id quod passi sumus, ostenditur; quale est apud Virgilium: O felix una ante alias Priameïa virgo, Hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis Iussa mori — (quam miser enim casus Andromachae, si comparata ei felix Polyxena); {{pn|23}}aut cum ita exaggeramus iniuriam nostram, ut etiam quae multo minora sunt intoleranda dicamus: Si pulsasses, defendi non poteras; vulnerasti. Sed haec diligentius, cum de amplificatione dicemus. * Interim notasse contentus sum, non id solum agere adfectus, ut, quae sunt, ostendantur acerba ac luctuosa, sed etiam ut, quae toleranda haberi solent, gravia videantur: ut cum in maledicto plus iniuriae quam in manu, in infamia plus poenae dicimus quam in morte. {{pn|24}}Namque in hoc eloquentiae vis est, ut iudicem non in id tantum compellat, in quod ipsa rei natura ducetur, sed aut, qui non est, aut maiorem quam est, faciat adfectum. Haec est illa, quae δείνωσις vocatur, rebus indignis, asperis, invidiosis addens vim oratio; qua virtute praeter alias plurimum Demosthenes valuit. {{pn|25}}Quodsi tradita mihi sequi praecepta sufficeret satisfeceram huic parti, nihil eorum quae legi vel didici, quod modo probabile fuit, omittendo; sed eruere in animo est quae latent, et penitus ipsa huius loci aperire penetralia, quae quidem non aliquo tradente, sed experimento meo ac natura ipsa duce accepi. Summa enim, {{pn|26}}quantum ego quidem sentio, circa movendos adfectus in hoc posita est, ut moveamur ipsi. Nam et luctus et irae et indignationis aliquando etiam ridicula fuerit imitatio, si verba vultumque tantum, non etiam animum accommodarimus. Quid enim aliud est causae, ut lugentes utique in recenti dolore disertissime quaedam exclamare videantur et ira nonnunquam indoctis quoque eloquentiam faciat, quam quod illis inest vis mentis et veritas ipsa morum? Quare in iis, {{pn|27}}quae esse verisimilia volemus, simus ipsi similes eorum qui vere patiuntur adfectibus, et a tali animo proficiscatur oratio qualem facere iudicem volet. An ille dolebit, qui audiet me, qui in hoc dicam, non dolentem? irascetur, si nihil ipse, qui in iram concitat se idque exigit, similia patietur? siccis agentis oculis lacrimas dabit? Fieri non potest. {{pn|28}}Nec incendit nisi ignis nec madescimus nisi humore nec res ulla dat alteri colorem quem non ipsa habet. Primum est igitur, ut apud nos valeant ea quae valere apud iudicem volumus, adficiamurque antequam adficere conemur. {{pn|29}}ad quomodo fiet, ut adficiamur? neque enim sunt motus in nostra potestate. Temptabo etiam de hoc dicere. Quas φαντασίας Graeci vocant, nos sane visiones appellemus, per quas imagines rerum absentium ita repraesentantur animo, ut eas cernere oculis ac praesentes habere videamur. {{pn|30}}Has quisquis bene conceperit, is erit in adfectibus potentissimus. Hunc quidam dicunt εὐφαντασίωτον, qui sibi res, voces, actus secundum verum optime finget; quod quidem nobis volentibus facile continget. Nisi* vero inter otia animorum et spes inanes et velut somnia quaedam vigilantium ita nos hae de quibus loquor imagines prosequuntur, ut peregrinari, navigare, proeliari, populos alloqui, divitiarum, quas non habemus, usum videamur disponere, nec cogitare sed facere: hoc animi vitium ad utilitatem non transferemus? {{pn|31}}ad hominem occisum queror; non omnia, quae in re praesenti accidisse credibile est, in oculis habebo? non percussor ille subitus erumpet? non expavescet circumventus? exclamabit vel rogabit vel fugiet? non ferientem, non concidentem videbo? non animo sanguis et pallor et gemitus extremus, denique exspirantis hiatus insidet? {{pn|32}}Insequitur ἐνάργεια, quae a Cicerone illustratio et evidentia nominatur, quae non tam dicere videtur quam ostendere; et adfectus non aliter, quam si rebus ipsis intersimus, sequentur. An non ex his visionibus illa sunt; Excussi manibus radii, revolutaque pensa? — Levique patens in pectore vulnus? equus ille in funere Pallantis, — positis insignibus? Quid? non idem poeta penitus ultimi fati concepit imaginem, ut diceret: {{pn|34}}Et dulces moriens reminiscitur Argos? Ubi vero miseratione opus erit, nobis ea, de quibus queremur, accidisse credamus atque id animo nostro persuadeamus. Nos illi simus, quos gravia, indigna, tristia passos queremur, nec agamus rem quasi alienam, sed adsumamus parumper illum dolorem. Ita dicemus, quae in nostro simili casu dicturi fuissemus. * {{pn|35}}Vidi ego saepe histriones atque comoedos, cum ex aliquo graviore actu personam deposuissent, flentes adhuc egredi. Quodsi in alienis scriptis sola pronuntiatio ita falsis accendit adfectibus, quid nos faciemus, qui ilia cogitare debemus ut moveri periclitantium vice possimus? {{pn|36}}Sed in schola quoque rebus ipsis adfici convenit easque veras sibi fingere, hoc magis quod illic ut litigatores loquimur frequentius quam ut advocati. Orbum agimus et naufragum et periclitantem, quorum induere personas quid attinet, nisi adfectus adsumimus? Haec dissimulanda mihi non fuerunt, quibus ipse, quantuscunque sum aut fui, pervenisse me ad aliquod nomen ingenii credo; frequenter motus sum, ut me non lacrimae solum deprehenderent, sed pallor et veri similis dolor. {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} qcor934u7oxx9hwx4b4ab1quma7x0bb 0 39309 269004 268878 2026-06-05T13:41:03Z Saumache 27923 269004 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VI|Liber VI]] - Caput III<br>[De risu.] <!--|Editio=1921, Londinium, The Loeb Classical Library; [[w:en:Harold Edgeworth Butler|H. E. Butler]] |Fons=[https://archive.org/details/institutioorator02quin/page/438/mode/1up?view=theater archive.org]--> }} {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} {{pn|1}} Huic diversa virtus, quae risum iudicis movendo et illos tristes solvit adfectus et animum ab intentione rerum frequenter avertit et aliquando etiam reficit et a satietate vel a fatigatione renovat. Quanta sit autem in ea difficultas, vel duo maxime oratores, alter Graecae alter Latinae eloquentiae principes, docent. {{pn|2}} Nam plerique Demostheni facultatem defuisse huius rei credunt, Ciceroni modum. Nec videri potest noluisse Demosthenes, cuius pauca admodum dicta nec sane ceteris eius virtutibus respondentia palam ostendunt, non displicuisse illi iocos, sed non contigisse. {{pn|3}} Noster vero non solum extra iudicia, sed in ipsis etiam orationibus habitus est nimius risus adfectator. Mihi quidem, sive id recte iudico sive amore immodico praecipui in eloquentia viri labor, mira quaedam in eo videtur fuisse urbanitas. {{pn|4}} Nam et in sermone cotidiano multa et in altercationibus et interrogandis testibus plura quam quisquam dixit facete, et ipsa illa, quae sunt in Verrem dicta frigidius, aliis adsignavit et testimonii loco posuit; ut, quo sunt magis vulgaria, eo sit credibilius illa ab oratore non ficta sed passim esse iactata. {{pn|5}} Utinamque libertus eius Tiro aut alius, quisquis fuit, qui tris hac de re libros edidit, parcius dictorum numero indulsissent et plus iudicii in eligendis quam in congerendis studii adhibuissent: minus obiectus calumniantibus foret, qui tamen nunc quoque, ut in omni eius ingenio, facilius, quod reiici quam quod adiici possit, invenient. {{pn|6}} Adfert autem summam rei difficultatem primum, quod ridiculum dictum plerumque falsum est (hoc semper humile), saepe ex industria depravatum, praeterea nunquam honorificum; tum varia hominum iudicia in eo, quod non ratione aliqua sed motu animi quodam nescio an enarrabili iudicatur. {{pn|7}} Neque enim ab ullo satis explicari puto, licet multi temptaverint, unde risus, qui non solum facto aliquo dictove, sed interdum quodam etiam corporis tactu lacessitur. Praeterea non una ratione moveri solet, neque enim acute tantum ac venuste sed stulte, iracunde, timide dicta aut facta ridentur; ideoque anceps eius rei ratio est, quod a derisu non procul abest risus. {{pn|8}} ''Habet'' enim, ut Cicero dicit, ''sedem in deformitate aliqua et turpitudine'', quae cum in aliis demonstrantur, urbanitas, cum in ipsos dicentes recidunt, stultitia vocatur. Cum videatur autem res levis et quae ab scurris, mimis, insipientibus denique saepe moveatur, tamen habet vim nescio an imperiosissimam et cui repugnari minime potest. {{pn|9}} Erumpit etiam invitis saepe, nec vultus modo ac vocis exprimit confessionem, sed totum corpus vi sua concutit. Rerum autem saepe (ut dixi) maximarum momenta vertit, ut cum odium iramque frequentissime frangat. {{pn|10}} Documento sunt iuvenes Tarentini, qui multa de rege Pyrrho sequius inter cenam locuti, cum rationem facti reposcerentur et neque negari res neque defendi posset, risu sunt et opportuno ioco elapsi. Namque unus ex iis, ''Immo'', inquit, ''nisi lagona defecisset, occidissemus te''; eaque urbanitate tota est invidia criminis dissoluta. {{pn|11}} Verum hoc, quidquid est, ut non ausim dicere carere omnino arte, quia nonnullam observationem habet, suntque ad id pertinentia et a Graecis et a Latinis composita praecepta, ita plane adfirmo, praecipue positum esse in natura et in occasione. {{pn|12}} Porro natura non tantum in hoc valet, ut acutior quis atque habilior sit ad inveniendum (nam id sane doctrina possit augeri), sed inest proprius quibusdam decor in habitu ac vultu, ut eadem illa minus alio dicente urbana esse videantur. {{pn|13}} Occasio vero et in rebus est cuius est tanta vis, ut saepe adiuti ea non indocti modo, sed etiam rustici salse dicant, et in eo cum quis aliquid dixerit prior. Sunt enim longe venustiora omnia in respondendo quam in provocando. {{pn|14}} Accedit difficultati, quod eius rei nulla exercitatio est, nulli praeceptores. Itaque in conviviis et sermonibus multi dicaces, quia in hoc usu cotidiano proficimus. Oratoria urbanitas rara nec ex arte propria sed ad hanc consuetudinem commodata. {{pn|15}} Nihil autem vetabat et componi materias in hoc idoneas, ut controversiae permixtis salibus fingerentur, vel res proponi singulas ad iuvenum talem exercitationem. {{pn|16}} Quin illae ipsae (''dicta'' sunt ac vocantur), quas certis diebus festae licentiae dicere solebamus, si paulum adhibita ratione fingerentur, aut aliquid in his serium quoque esset admixtum, plurimum poterant utilitatis adferre; quae nunc iuvenum vel sibi ludentium exercitatio est. {{pn|17}} Pluribus autem nominibus in eadem re vulgo utimur; quae tamen si diducas, suam quandam propriam vim ostendent. Nam et urbanitas dicitur, qua quidem significari video sermonem praeferentem in verbis et sono et usu proprium quendam gustum urbis et sumptam ex conversatione doctorum tacitam eruditionem, denique cui contraria sit rusticitas. {{pn|18}} Venustum esse, quod cum gratia quadam et venere dicatur, apparet. Salsum in consuetudine pro ridiculo tantum accipimus; natura non utique hoc est, quanquam et ridicula oporteat esse salsa. Nam et Cicero omne, quod salsum sit, ait esse Atticorum, non quia sunt maxime ad risum compositi; et Catullus, cum dicit, ''Nulla est in corpore mica salis'', non hoc dicit, nihil in corpore eius esse ridiculum. {{pn|19}} Salsum igitur erit, quod non erit insulsum, velut quoddam simplex orationis condimentum, quod sentitur latente iudicio velut palato, excitatque et a taedio defendit orationem. Sales enim, ut ille in cibis paulo liberalius aspersus, si tamen non sit immodicus, adfert aliquid propriae voluptatis, ita hi quoque in dicendo habent quiddam, quod nobis faciat audiendi sitim. Facetum quoque non tantum circa ridicula opinor consistere. {{pn|20}} Neque enim diceret Horatius, facetum carminis genus natura concessum esse Vergilio. Decoris hanc magis et excultae cuiusdam elegantiae appellationem puto. Ideoque in epistolis Cicero haec Bruti refert verba: ''Ne illi sunt pedes faceti ac delicatius ingredienti molles''. Quod convenit cum illo Horatiano, ''molle atque facetum Vergilio''. {{pn|21}} Iocum vero accipimus, quod est contrarium serio; sed hoc nimis angustum, nam et fingere et terrere et promittere interim iocus est. Dicacitas sine dubio a dicendo, quod est omni generi commune, ducta est, proprie tamen significat sermonem cum risu aliquos incessentem. Ideo Demosthenen urbanum fuisse dicunt, dicacem negant. {{pn|22}} Proprium autem materiae, de qua nunc loquimur, est ridiculum, ideoque haec tota disputatio a Graecis {{Graeca|περὶ γελοίου}} inscribitur. Eius prima divisio traditur eadem, quae est omnis orationis, ut sit positum in rebus aut in verbis. {{pn|23}} Usus autem maxime triplex; aut enim ex aliis risum petimus aut ex nobis aut ex rebus mediis. Aliena aut reprehendimus aut refutamus aut elevamus aut repercutimus aut eludimus. Nostra ridicule indicamus et, ut verbo Ciceronis utar, dicimus aliqua subabsurda. Namque quaedam, quae, si imprudentibus excidant, stulta sunt, si simulamus, venusta creduntur. {{pn|24}} Tertium est genus, ut idem dicit, in decipiendis exspectationibus, dictis aliter accipiendis ceterisque, quae neutram personam contingunt ideoque a me media dicuntur. {{pn|25}} Item ridicula aut facimus aut dicimus. Facto risus conciliatur interim admixta gravitate: ut M. Caelius praetor, cum sellam eius curulem consul Isauricus fregisset, alteram posuit loris intentam; dicebatur autem consul a patre flagris aliquando caesus; interim sine respectu pudoris, ut in illa pyxide Caeliana, quod neque oratori neque ulli viro gravi conveniat. {{pn|26}} Idem autem de vultu gestuque ridiculo dictum sit; in quibus est quidem summa gratia, sed maior, cum captare risum non videntur; nihil enim est iis, quae sicut salsa dicuntur, insulsius. Quanquam autem gratiae plurimum dicentis severitas adfert, fitque ridiculum id ipsum, quod qui dicit illa non ridet, est tamen interim et aspectus et habitus oris et gestus non inurbanus, cum iis modus contingit. {{pn|27}} Id porro, quod dicitur, aut est lascivum et hilare, qualia A. Galbae pleraque, aut contumeliosum, qualia nuper Iunii Bassi, aut asperum, qualia Cassii Severi, aut lene, qualia Domitii Afri. {{pn|28}} Refert, his ubi quis utatur. Nam in convictibus et cotidiano sermone lasciva humilibus, hilaria omnibus convenient. Laedere nunquam velimus, longeque absit propositum illud potius amicum quam dictum perdendi. In hac quidem pugna forensi malim mihi lenibus uti licere; quanquam et contumeliose et aspere dicere in adversarios permissum est, cum accusare etiam palam et caput alterius iuste petere concessum sit. Sed hic quoque tamen inhumana videri solet fortunae insectatio, vel quod culpa caret vel quod recidere etiam in ipsos, qui obiecerunt, potest. Primum itaque considerandum est, et quis et in qua causa et apud quem et in quem et quid dicat. {{pn|29}} Oratori minime convenit distortus vultus gestusque, quae in mimis rideri solent. Dicacitas etiam scurrilis et scenica huic personae alienissima est. Obscenitas vero non a verbis tantum abesse debet, sed etiam a significatione. Nam si quando obiici potest, non in ioco exprobranda est. {{pn|30}} Oratorem praeterea ut dicere urbane volo, ita videri adfectare id plane nolo. Quapropter ne dicet quidem salse, quotiens poterit, et dictum potius aliquando perdet quam minuet auctoritatem. {{pn|31}} Nec accusatorem autem atroci in causa nec patronum in miserabili iocantem feret quisquam. Sunt etiam iudices quidam tristiores quam ut risum libenter patiantur. {{pn|32}} Solet interim accidere, ut id quod in adversarium dicimus aut in iudicem conveniat aut in nostrum quoque litigatorem; quanquam aliqui reperiuntur, qui ne id quidem, quod in ipsos recidere possit, evitent. Quod fecit Longus Sulpicius, qui, cum ipse foedissimus esset, ait eum, contra quem iudicio liberali aderat, ne faciem quidem habere liberi hominis; cui respondens Domitius Afer, ''Ex tui'', inquit, ''animi sententia, Longe, qui malam faciem habet, liber non est?'' {{pn|33}} Vitandum etiam, ne petulans, ne superbum, ne loco, ne tempore alienum, ne praeparatum et domo adlatum videatur quod dicimus. Nam adversus miseros, sicut supra dixeram, inhumanus est iocus. Sed quidam ita sunt receptae auctoritatis ac notae verecundiae, ut nocitura sit in eos dicendi petulantia. Nam de amicis iam praeceptum est. {{pn|34}} Illud non ad oratoris consilium sed ad hominis pertinet; lacessat hoc modo quem laedere sit periculosum, ne aut inimicitiae graves insequantur aut turpis satisfactio. Male etiam dicitur, quod in plures convenit, si aut nationes totae incessantur aut ordines aut condicio aut studia multorum. {{pn|35}} Ea quae dicet vir bonus omnia salva dignitate ac verecundia dicet. Nimium enim risus pretium est, si probitatis impendio constat. Unde autem concilietur risus et quibus ex locis peti soleat, difficillimum dicere. Nam si species omnes persequi velimus, nec modum reperiemus et frustra laborabimus. {{pn|36}} Neque enim minus numerosi sunt loci, ex quibus haec dicta, quam illi, ex quibus eae, quas sententias vocamus, ducuntur, neque alii. Nam hic quoque est inventio et elocutio, atque ipsius elocutionis vis alia in verbis, alia in figuris. {{pn|37}} Risus igitur oriuntur aut ex corpore eius, in quem dicimus, aut ex animo, qui factis ab eo dictisque colligitur, aut ex iis, quae sunt extra posita. Intra haec enim est omnis vituperatio; quae si gravius posita sit, severa est, si levius, ridicula. Haec aut ostenduntur aut narrantur aut dicto notantur. {{pn|38}} Rarum est, ut oculis subiicere contingat, ut fecit C. Iulius; qui, cum Helvio Manciae saepius obstrepenti sibi diceret, ''Etiam ostendam, qualis sis'', isque plane instaret interrogatione, qualem se ostensurus esset, digito demonstravit imaginem Galli in scuto Cimbrico pictam, cui Mancia tum simillimus est visus. Tabernae autem erant circa forum, ac scutum illud signi gratia positum. {{pn|39}} Narrare, quae salsa sint, inprimis est subtile et oratorium, ut Cicero pro Cluentio narrat de Caepasio atque Fabricio aut M. Caelius de illa D. Laelii collegaeque eius in provinciam festinantium contentione. Sed in his omnibus cum elegans et venusta exigitur tota expositio, tum id festivissimum est quod adiicit orator. Nam et a Cicerone sic est Fabricii fuga illa condita: {{pn|40}} ''Itaque cum callidissime se putaret dicere, et cum illa verba gravissima ex intimo artificio deprompsisset, Respicite, iudices, hominum fortunas, respicite C. Fabricii senectutem, cum hoc, Respicite, ornandae orationis causa saepe dixisset, respexit ipse; at Fabricius a subselliis demisso capite discesserat'', et cetera, quae adiecit (nam est notus locus), cum in re hoc solum esset, Fabricium a iudicio recessisse. {{pn|41}} Et Caelius cum omnia venustissime finxit, tum illud ultimum, ''Hic subsecutus quomodo transierit, utrum rate an piscatorio navigio, nemo sciebat, Siculi quidem, ut sunt lascivi et dicaces, aiebant in delphino sedisse et sic tanquam Ariona transvectum''. {{pn|42}} In narrando autem Cicero consistere facetias putat, dicacitatem in iaciendo. Mire fuit in hoc genere venustus Afer Domitius, cuius orationibus complures huiusmodi narrationes insertae reperiuntur, sed dictorum quoque ab eodem urbane sunt editi libri. {{pn|43}} Illud quoque genus est positum non in hac veluti iaculatione dictorum et inclusa breviter urbanitate sed in quodam longiore actu, quod de L. Crasso contra Brutum Cicero in secundo de Oratore libro et allis quibusdam locis narrat. {{pn|44}} Nam, cum Brutus in accusatione Cn. Planci ex duobus lectoribus ostendisset, contraria L. Crassum patronum eius in oratione, quam de Colonia Narbonensi habuerat, suasisse iis, quae de lege Servilia dixerat, tris excitavit et ipse lectores, hisque patris eius dialogos dedit legendos; quorum cum in Privernati unus, alter in Albano, tertius in Tiburti sermonem habitum complecteretur, requirebat, ubi essent eae possessiones. Omnes autem illas Brutus vendiderat; et tum paterna emancupare praedia turpius habebatur. Similis in apologis quoque et quibusdam interim etiam historiis exponendi gratia consequi solet. {{pn|45}} Sed acutior est illa atque velocior in urbanitate brevitas. Cuius quidem duplex forma est dicendi ac respondendi, sed ratio communis in partem; nihil enim quod in lacessendo dici potest, non etiam in repercutiendo. {{pn|46}} At quaedam propria sunt respondentium; illa etiam atque etiam cogitata adferri solent, haec plerumque in altercatione aut in rogandis testibus reperiuntur. Cum sint autem loci plures, ex quibus dicta ridicula ducantur, repetendum est mihi non omnes eos oratoribus convenire; {{pn|47}} in primis ex amphibolia neque illa obscena, quae Atellani e more captant, nec qualia vulgo iactantur a vilissimo quoque, conversa in maledictum fere ambiguitate; ne illa quidem, quae Ciceroni aliquando sed non in agendo exciderunt, ut dixit, cum is candidatus, qui coqui filius habebatur, coram eo suffragium ab alio peteret: ''Ego quoque tibi favebo''. {{pn|48}} Non quia excludenda sint omnino verba duos sensus significantia, sed quia raro belle respondeant, nisi cum prorsus rebus ipsis adiuvantur. Quare [non hoc modo] paene et ipsum scurrile Ciceronis est in eundem, de quo supra dixi, Isauricum: ''Miror, quid sit, quod pater tuus, homo constantissimus, te nobis varium reliquit''. {{pn|49}} Sed illud ex eodem genere praeclarum; cum obiiceret Miloni accusator in argumentum factarum Clodio insidiarum, quod Bovillas ante horam nonam devertisset, ut exspectaret, dum Clodius a villa sua exiret, et identidem interrogaret, quo tempore Clodius occisus esset, respondit, ''Sero''; quod vel solum sufficit, ut hoc genus non totum repudietur. {{pn|50}} Nec plura modo significari solent, sed etiam diversa, ut Nero de servo pessimo dixit nulli plus apud se fidei haberi, nihil ei neque occlusum neque signatum esse. {{pn|51}} Pervenit res usque ad aenigma, quale est Ciceronis in Pletorium Fonteii accusatorem, ''cuius matrem'', dixit, ''dum vixisset, ludum, postquam mortua esset, magistros habuisse''. Dicebantur autem, dum vixit, infames feminae convenire ad eam solitae; post mortem bona eius venierant. Quanquam hic ''ludus'' per translationem dictus est, ''magistri'' per ambiguitatem. {{pn|52}} In metalempsin quoque cadit eadem ratio dictorum, ut Fabius Maximus, incusans Augusti congiariorum, quae amicis dabantur, exiguitatem, ''heminaria'' esse dixit; nam ''congiarium'' commune liberalitatis atque mensurae, a mensura ducta imminutio rerum. {{pn|53}} Haec tam frigida quam est nominum fictio adiectis, detractis, mutatis litteris, ut Acisculum, quia esset pactus, ''Pacisculum'', et Placidum nomine, quod is acerbus natura esset, ''Acidum'', et Tullium, cum fur esset, ''Tollium'' dictos invenio. {{pn|54}} Sed haec eadem genera commodius in rebus quam in nominibus respondent. Afer enim venuste Manlium Suram, multum in agendo discursantem, salientem, manus iactantem, togam deiicientem et reponentem, non agere, dixit, sed satagere. Est enim dictum per se urbanum satagere etiamsi nulla subsit alterius verbi similitudo. {{pn|55}} Fiunt et adiecta et detracta aspiratione et divisis coniunctisque verbis similiter saepius frigida, aliquando tamen recipienda. Eademque condicio est in iis, quae a nominibus trahuntur. Multa ex hoc Cicero in Verrem, sed ut ab aliis dicta, modo ''futurum, ut omnia verreret'', cum diceretur Verres, modo ''Herculi'', quem expilaverat, ''molestiorem apro Erymanthio fuisse'', modo ''malum sacerdotem, qui tam nequam verrem reliquisset'', quia Sacerdoti Verres successerat. {{pn|56}} Praebet tamen aliquando occasionem quaedam felicitas hoc quoque bene utendi: ut pro Caecina Cicero in testem Sex. Clodium Phormionem, ''Nec minus niger'', inquit, ''nec minus confidens quam est ille Terentianus Phormio''. {{pn|57}} Acriora igitur sunt et elegantiora, quae trahuntur ex vi rerum. In his maxime valet similitudo, si tamen ad aliquid inferius leviusque referatur; quae iam veteres illi iocabantur, qui Lentulum Spintherem et Scipionem Serapionem esse dixerunt. Sed ea non ab hominibus modo petitur verum etiam ab animalibus, ut nobis pueris Iunius Bassus, homo inprimis dicax, asinus albus vocabatur; {{pn|58}} et Sarmentus Messium Cicirrum equo fero comparavit. Ducitur et ab inanimis sicut P. Blaesius Iulium, hominem nigrum et macrum et pandum, ''fibulam ferream'' dixit. Quod nunc risus petendi genus frequentissimum est. {{pn|59}} Adhibetur autem similitudo interim palam, interim inseri solet parabolae; cuius est generis illud Augusti, qui militi libellum timide porrigenti, ''Noli'', inquit, ''tanquam assem elephanto des''. {{pn|60}} Sunt quaedam vi similia; unde Vatinius dixit hoc dictum, cum reus, agente in eum Calvo, frontem candido sudario tergeret, idque ipsum accusator in invidiam vocaret, ''Quamvis reus sum'', inquit, ''et panem item candidum edo''. {{pn|61}} Adhuc est subtilior illa ex simili translatio, cum, quod in alia re fieri solet, in aliam mutuamur. Ea dicatur sane fictio: ut Chrysippus, cum in triumpho Caesaris eborea oppida essent translata, et post dies paucos Fabii Maximi lignea, thecas esse oppidorum Caesaris dixit. Et Pedo de mirmillone, qui retiarium consequebatur nec feriebat, ''Vivum'', inquit, ''capere vult''. {{pn|62}} Iungitur amphiboliae similitudo, ut a Galba, qui pilam negligenter petenti, ''Sic'', inquit, ''petis, tanquam Caesaris candidatus''. Nam illud ''petis'' ambiguum est, securitas similis. Quod hactenus ostendisse satis est. {{pn|63}} Ceterum frequentissima aliorum generum cum aliis mixtura est, eaque optima, quae ex pluribus constat. Eadem dissimilium ratio est. Hinc eques Romanus, ad quem in spectaculis bibentem cum misisset Augustus, qui ei diceret, ''Ego si prandere volo, domum eo: Tu enim'', inquit, ''non times, ne locum perdas''. {{pn|64}} Ex contrario non una species. Neque enim eodem modo dixit Augustus praefecto, quem cum ignominia mittebat, subinde interponenti precibus, ''Quid respondebo patri meo? Dic, me tibi displicuisse''; quo Galba penulam roganti: ''Non possum commodare, domi maneo'', cum cenaculum eius perplueret. Tertium adhuc illud: (nisi quod, ut ne auctorem ponam, verecundia ipsius facit) ''Libidinosior es quam ullus spado''; quo sine dubio et opinio decipitur sed ex contrario. Et hoc ex eodem loco est sed nulli priorum simile, quod dixit M. Vestinus, cum ei nuntiatum esset… necatum esse, ''Aliquando desinet putere''. {{pn|65}} Onerabo librum exemplis similemque iis, qui risus gratia componuntur, efficiam, si persequi voluero singula veterum. Ex omnibus argumentorum locis eadem occasio est. Nam et finitione usus est Augustus de pantomimis duobus, qui alternis gestibus contendebant, cum eorum alterum ''saltatorem'' dixit alterum ''interpellatorem''; {{pn|66}} et partitione Galba, cum paenulam roganti respondit, ''Non pluit, non opus est tibi; si pluit, ipse utar''. Proinde genere, specie, propriis, differentibus, iugatis, adiunctis, consequentibus, antecedentibus, repugnantibus, causis, effectis, comparatione parium, maiorum, minorum similis materia praebetur; sicut in tropos quoque omnes cadit. {{pn|67}} An non plurima per hyperbolen dicuntur? quale refert Cicero de homine praelongo, ''caput eum ad fornicem Fabium offendisse''; et quod P. Oppius dixit de genere Lentulorum, cum assidue minores parentibus liberi essent, ''nascendo interiturum''. {{pn|68}} Quid ironia? nonne etiam quae severissime fit, ioci prope genus est? Qua urbane usus est Afer, cum Didio Gallo, qui provinciam ambitiosissime petierat, deinde, impetrata ea, tanquam coactus querebatur, ''Age'', inquit, ''aliquid et rei publicae causa''. Metaphora quoque Cicero lusit, cum, Vatinii morte nuntiata, cuius parum certus dicebatur auctor, ''Interim'', inquit, ''usura fruar''. {{pn|69}} Idem per allegorian M. Caelium, melius obiicientem crimina quam defendentem, bonam dextram, malam sinistram habere dicebat. Emphasi A. Villius dixit, ''ferrum in Tuccium incidisse''. {{pn|70}} Figuras quoque mentis, quae {{Graeca|σχήματα διανοίας}} dicuntur, res eadem recipit omnes, in quas nonnulli diviserunt species dictorum. Nam et interrogamus et dubitamus et adfirmamus et minamur et optamus, quaedam ut miserantes, quaedam ut irascentes dicimus. Ridiculum est autem omne, quod aperte fingitur. {{pn|71}} Stulta reprehendere facillimum est, nam per se sunt ridicula; sed rem urbanam facit aliqua ex nobis adiectio. Stulte interrogaverat exeuntem de theatro Campatium Titius Maximus, an spectasset? fecit Campatius dubitationem eius stultiorem dicendo, ''Non, sed in orchestra pila lusi''. {{pn|72}} Refutatio cum sit in negando, redarguendo, defendendo, elevando, ridicule negavit Manius Curius; nam, cum eius accusator in sipario omnibus locis aut nudum eum in nervo aut ab amicis redemptum ex alea pinxisset: ''Ergo ego'', inquit, ''nunquam vici?'' {{pn|73}} Redarguimus interim aperte, ut Cicero Vibium Curium multum de annis aetatis suae mentientem, ''Tum ergo, cum una declamabamus, non eras natus''; interim et simulata assensione, ut idem Fabia Dolabellae dicente triginta se annos habere, ''Verum est'', inquit; ''nam hoc illam iam viginti annis audio''. {{pn|74}} Belle interim subiicitur pro eo, quod neges, aliud mordacius: ut Iunius Bassus, querente Domitia Passieni, quod incusans eius sordes calceos eam veteres diceret vendere solere, ''Non mehercules'', inquit, ''hoc unquam dixi; sed dixi emere te solere''. Defensionem imitatus est eques Romanus, qui obiicienti Augusto, quod patrimonium comedisset, ''Meum'', inquit, ''putavi''. {{pn|75}} Elevandi ratio est duplex, ut aut nimiam quis iactantiam minuat: quemadmodum C. Caesar Pomponio ostendenti vulnus ore exceptum in seditione Sulpiciana, quod is se passum pro Caesare pugnantem gloriabatur, ''Nunquam fugiens respexeris'', inquit; aut crimen obiectum, ut Cicero obiurgantibus, quod sexagenarius Publiliam virginem duxisset, ''Cras mulier erit'', inquit. {{pn|76}} Hoc genus dicti consequens vocant quidam, atque illi simile, quod Cicero Curionem, semper ab excusatione aetatis incipientem, facilius cotidie prooemium habere dixit, quia ista natura sequi et cohaerere videantur. {{pn|77}} Sed elevandi genus est etiam causarum relatio, qua Cicero est usus in Vatinium. Qui pedibus aeger, cum vellet videri commodioris valetudinis factus et diceret, se iam bina milia passuum ambulare, ''Dies enim'', inquit, ''longiores sunt''. Et Augustus nuntiantibus Tarraconensibus palmam in ara eius enatam, ''Apparet'', inquit, ''quam saepe accendatis''. {{pn|78}} Transtulit crimen Cassius Severus. Nam cum obiurgaretur a praetore, quod advocati eius L. Varo Epicureo, Caesaris amico, convicium fecissent, ''Nescio'', inquit, ''qui conviciati sint, et puto Stoicos fuisse''. Repercutiendi multa sunt genera, venustissimum, quod etiam similitudine aliqua verbi adiuvatur: ut Trachalus dicenti Suelio, “''Si hoc ita est, is in exilium'',” “''Si non est ita, redis'',” inquit. {{pn|79}} Elusit Cassius Severus obiiciente quodam, quod ei domo sua Proculeius interdixisset, respondendo, ''Numquid ergo illuc accedo?'' Sic eluditur et ridiculum ridiculo: ut divus Augustus, cum ei Galli torquem aureum centum pondo dedissent, et Dolabella per iocum, temptans tamen ioci sui eventum, dixisset, “''Imperator, torque me dona'',” “''Malo'', inquit, ''te civica donare''”: {{pn|80}} mendacium quoque mendacio, ut Galba, dicente quodam, victoriato se uno in Sicilia quinque pedes longam murenam emisse: ''Nihil'', inquit, ''mirum; nam ibi tam longae nascuntur, ut iis piscatores pro restibus cingantur''. {{pn|81}} Contraria est neganti confessionis simulatio, sed ipsa quoque multum habet urbanitatis. Sic Afer, cum ageret contra libertum Claudii Caesaris, et ex diverso quidam condicionis eiusdem, cuius erat litigator, exclamasset, “''Praeterea tu semper in libertos Caesaris dicis'',” “''Nec mehercule'', inquit, ''quicquam proficio''.” Cui vicinum est non negare quod obiicitur, cum et id palam falsum est et inde materia bene respondendi datur: ut Catulus dicenti Philippo, “''Quid latras?''” “''Furem video'',” inquit. {{pn|82}} In se dicere non fere est nisi scurrarum et in oratore utique minime probabile, quod fieri totidem modis quot in alios potest. Ideoque hoc, quamvis frequens sit, transeo. {{pn|83}} Illud vero, etiamsi ridiculum est, indignum tamen est homine liberali, quod aut turpiter aut potenter dicitur; quod fecisse quendam scio, qui humiliori libere adversus se loquenti, ''Colaphum'', inquit, ''tibi ducam et formulam scribam, quod caput durum habeas''. Hic enim dubium est, utrum ridere audientes an indignari debuerint. {{pn|84}} Superest genus decipiendi opinionem aut dicta aliter intelligendi, quae sunt in omni hac materia vel venustissima. Inopinatum et a lacessente poni solet, quale est, quod refert Cicero, ''Quid huic abest nisi res et virtus?'' aut illud Afri, ''Homo in agendis causis optime vestitus''; et in occurrendo, ut Cicero, audita falsa Vatinii morte, cum obvium libertum eius interrogasset, “''Rectene omnia?''” dicenti, “''Recte,''” “''Mortuus est?''” inquit. {{pn|85}} Plurimus autem circa simulationem et dissimulationem risus est, quae sunt vicina et prope eadem; sed simulatio est certam opinionem animi sui imitantis, dissimulatio aliena se parum intelligere fingentis. Simulavit Afer, cum in causa subinde dicentibus Celsinam de re cognovisse, quae erat potens femina: ''Quis est'', inquit, ''iste?'' Celsinam enim videri sibi virum finxit. {{pn|86}} Dissimulavit Cicero, cum Sex. Annalis testis reum laesisset, et instaret identidem accusator ei, ''Dic, M. Tulli, numquid potes de Sex. Annali?'' versus enim dicere coepit de libro Ennii annali sexto: {{Center|''Quis potis ingentis causas evolvere belli?''}} {{indent|{{pn|87}} Cui sine dubio frequentissimam dat occasionem ambiguitas: ut Cascellio, qui consultatori dicenti, “''Navem lividere volo'',” “''Perdes'',” inquit. Sed averti intellectus et aliter solet, cum ab asperioribus ad leniora deflectitur: ut qui interrogatus, quid sentiret de eo, qui in adulterio deprehensus esset, ''Tardum fuisse'' respondit. {{pn|88}} Ei confine est, quod dicitur per suspicionem: quale illud apud Ciceronem querenti, quod uxor sua ex fico sese suspendisset, ''Rogo, des mihi surculum ex illa arbore, ut inseram''; intelligitur enim quod non dicitur. {{pn|89}} Et hercule omnis salse dicendi ratio in eo est, ut aliter quam est rectum verumque dicatur: quod fit totum fingendis aut nostris aut alienis persuasionibus aut dicendo quod fieri non potest. {{pn|90}} Alienam finxit Iuba, qui querenti, quod ab equo suo esset aspersus, ''Quid? Tu'', inquit, ''me Hippocentaurum putas?'' suam C. Cassius, qui militi sine gladio decurrenti, ''Heus, commilito, pugno bene uteris'', inquit. Et Galba de piscibus, qui cum pridie ex parte adesi et versati postera die appositi essent, ''Festinemus, alii subcenant'', inquit. Tertium illud Cicero, ut dixi, adversus Curium; fieri enim certe non poterat ut, cum declamaret, natus non esset. {{pn|91}} Est et illa ex ironia fictio, qua usus est C. Caesar. Nam cum testis diceret a reo femina sua ferro petita, et esset facilis reprehensio, cur illam potissimum partem corporis vulnerare voluisset: ''Quid enim faceret'', inquit, ''cum tu galeam et loricam haberes?'' {{pn|92}} Vel optima est simulatio contra simulantem, qualis illa Domitii Afri fuit: vetus habebat testamentum, et unus ex amicis recentioribus, sperans aliquid ex mutatione tabularum, falsam fabulam intulerat, consulens eum, an primipilari seni iam testato rursus suaderet ordinare suprema iudicia. ''Noli'', inquit, ''facere; offendis illum''.|0}} {{pn|93}} Iucundissima sunt autem ex his omnibus lenia et, ut sic dixerim, boni stomachi: ut Afer idem ingrato litigatori conspectum eius in foro vitanti per nomenclatorem missum ad eum, ''Amas me'', inquit, ''quod te non vidi?'' Et dispensatori, qui, cum reliqua non responderent, dicebat subinde, “''Non comedi; pane et aqua vivo'',” “''Passer, redde quod debes''.” Quae {{Graeca|ὑπὸ τὸ ἦθος}} vocant. {{pn|94}} Est gratus iocus, qui minus exprobrat quam potest, ut idem dicenti candidato, ''Semper domum tuam colui'', cum posset palam negare, ''Credo'', inquit, ''et verum est''. Interim de se dicere ridiculum et quod in alium si absentem diceretur urbanum non erat, quoniam ipsi palam exprobratur, movet risum: {{pn|95}} quale Augusti est, cum ab eo miles nescio quid improbe peteret et veniret contra Marcianus, quem suspicabatur et ipsum aliquid iniuste rogaturum: ''Non magis'', inquit, ''faciam, commilito, quod petis, quam quod Marcianus a me petiturus est''. {{pn|96}} Adiuvant urbanitatem et versus commode positi, seu toti ut sunt (quod adeo facile est, ut Ovidius ex tetrastichon Macri carmine librum in malos poetas composuerit), quod fit gratius, si qua etiam ambiguitate conditur: ut Cicero in Lartium, hominem callidum et versutum, cum is in quadam causa suspectus esset, ''Nisi si qua Ulixes interrasit Lartius''; {{pn|97}} seu verbis ex parte mutatis, ut in eum qui, cum antea stultissimus esset habitus, post acceptam hereditatem primus sententiam rogabatur, ''Hereditas est, quam vocant sapientiam'', pro illo, ''felicitas est''; seu ficti notis versibus similes, quae {{Graeca|παρῳδία}} dicitur. {{pn|98}} Et proverbia opportune aptata: ut homini nequam lapso et, ut allevaretur, roganti, ''Tollat te qui non novit''. Ex historia etiam ducere urbanitatem eruditum est: ut Cicero fecit, cum ei testem in iudicio Verris roganti dixisset Hortensius, “''Non intelligo haec aenigmata''.” “''Atqui debes'', inquit, ''cum Sphingem domi habeas''”; acceperat autem ille a Verre Sphingem aeneam magnae pecuniae. {{pn|99}} Subabsurda illa constant stulti simulatione; quae, nisi fingantur, stulta sunt: ut, qui mirantibus, quod humile candelabrum emisset, ''Pransorium erit'', inquit. Sed illa similia absurdis sunt acria, quae tanquam sine ratione dicta feruntur: ut servus Dolabellae, cum interrogaretur an dominus eius auctionem proposuisset, ''Domum'', inquit, ''vendidit''. Deprehensi interim pudorem suum ridiculo aliquo explicant: {{pn|100}} ut, qui testem dicentem se a reo vulneratum interrogaverat an cicatricem haberet, cum ille ingentem in femine ostendisset, ''Latus'', inquit, ''oportuit''. Contumeliis quoque uti belle datur: ut Hispo obiicienti atrociora crimina accusatori, ''Me ex te metiris'', inquit. Et Fulvius Propinquus legato interroganti an in tabulis, quas proferebat, chirographus esset, ''Et verus'', inquit, ''domine''. {{pn|101}} Has aut accepi species aut inveni frequentissimas, ex quibus ridicula ducerentur; sed repetam necesse est, infinitas esse tam salse dicendi quam severe, quas praestat persona, locus, tempus, casus denique, qui est maxime varius. {{pn|102}} Itaque haec, ne omisisse viderer, attigi; illa autem, quae de usu ipso et modo iocandi complexus sum, audeo confirmare esse plane necessaria. His adiicit Domitius Marsus, qui de urbanitate diligentissime scripsit, quaedam non ridicula, sed cuilibet severissimae orationi convenientia eleganter dicta et proprio quodam lepore iucunda; quae sunt quidem urbana sed risum tamen non habent. {{pn|103}} Neque enim ei de risu sed de urbanitate est opus institutum, quam propriam esse nostrae civitatis et sero sic intelligi coeptam, postquam Urbis appellatione, etiamsi nomen proprium non adiiceretur, Romam tamen accipi sit receptum. {{pn|104}} Eamque sic finit: ''Urbanitas est virtus quaedam in breve dictum coacta et apta ad delectandos movendosque homines in omnem adfectum animi, maxime idonea ad resistendum vel lacessendum, prout quaeque res aut persona desiderat''. Cui si brevitatis exceptionem detraxeris, omnes orationis virtutes complexa sit. Nam si constat rebus et personis, quod in utrisque oporteat dicere perfectae eloquentiae est. Cur autem brevem esse eam voluerit, nescio, cum idem atque in eodem libro dicat fuisse in multis narrandi urbanitatem. Paulo post ita finit, Catonis (ut ait) opinionem secutus, ''Urbanus homo erit, cuius multa bene dicta responsaque erunt, et qui in sermonibus, circulis, conviviis, item in contionibus, omni denique loco ridicule commodeque dicet. Risus erunt, quicunque haec faciet orator''. {{pn|106}} Quas si recipimus finitiones, quidquid bene dicetur, et urbane dicti nomen accipiet. Ceterum illi, qui hoc proposuerat, consentanea fuit illa divisio, ut dictorum urbanorum alia seria, alia iocosa, alia media faceret. Nam est eadem omnium bene dictorum. Verum mihi etiam iocosa quaedam videntur posse in non satis urbana referri. {{pn|107}} Nam meo quidem iudicio illa est urbanitas, in qua nihil absonum, nihil agreste, nihil inconditum, nihil peregrinum neque sensu neque verbis neque ore gestuve possit deprehendi; ut non tam sit in singulis dictis quam in toto colore dicendi, qualis apud Graecos {{Graeca|ἀττικισμὸς}} ille reddens Athenarum proprium saporem. {{pn|108}} Ne tamen iudicium Marsi, hominis eruditissimi, subtraham, seria partitur in tria genera, honorificum, contumeliosum, medium. Et honorifici ponit exemplum Ciceronis pro Ligario apud Caesarem, ''Qui nihil soles oblivisci nisi iniurias''; {{pn|109}} et contumeliosi, quod Attico scripsit de Pompeio et Caesare, ''Habeo, quem fugiam; quem sequar, non habeo''; et medii, quod {{Graeca|ἀποφθεγματικὸν}} vocat et est ita, cum dixerit, ''Nec gravem mortem accidere viro forti posse nec immaturam consulari neque miseram sapienti''. Quae omnia sunt optime dicta; sed cur proprie nomen urbanitatis accipiant, non video. {{pn|110}} Quod si non totius, ut mihi videtur, orationis color meretur, sed etiam singulis dictis tribuendum est, illa potius urbana dixerim, quae sunt generis eiusdem, quo ridicula dicuntur et tamen ridicula non sunt, ut de Pollione Asinio seriis iocisque pariter accommodato dictum est esse eum omnium horarum; {{pn|111}} et de actore facile dicente ex tempore, ingenium eum in numerato habere; etiam Pompeii, quod refert Marsus, in Ciceronem diffidentem partibus, ''Transi ad Caesarem, me timebis''. Erat enim, si de re minore aut alio animo aut denique non ab ipso dictum fuisset, quod posset inter ridicula numerari. {{pn|112}} Etiam illud, quod Cicero Caerelliae scripsit reddens rationem, cur illa C. Caesaris tempora tam patienter toleraret, ''Haec aut animo Catonis ferenda sunt aut Ciceronis stomacho''; stomachus enim ille habet aliquid ioco simile. Haec, quae movebant, dissimulanda mihi non fuerunt; in quibus ut erraverim, legentes tamen non decepi, indicata et diverse opinione, quam sequi magis probantibus liberum est. {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} dzxh0nh9rpbp1zqtrh4jth9a9iljobo 0 39310 269005 268852 2026-06-05T13:41:25Z Saumache 27923 269005 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VI|Liber VI]] - Caput IV<br>[De altercatione.] }} {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} {{pn|1}}Altercationis praecepta poterant videri tunc inchoanda, cum omnia, quae ad continuam orationem pertinent, peregissem, nam est usus eius ordine ultimus; sed, cum sit posita in sola inventione neque habere dispositionem possit nec elocutionis ornamenta magnopere desideret aut circa memoriam et pronuntiationem laboret, prius quam secundam quinque partium, hanc quae tota ex prima pendet tractaturus non alieno loco videor; quam scriptores alii fortasse ideo reliquerunt, quia satis ceteris praeceptis in hanc quoque videbatur esse prospectum. {{pn|2}}Constat enim ex intentione ac depulsione, de quibus satis traditum est; quia, quidquid in actione perpetua circa probationes utile est, idem in hac brevi atque concisa prosit necesse est. Neque alia dicuntur in altercatione, sed aliter, aut interrogando aut respondendo. Cuius rei fere omnis observatio in illo testium loco excussa nobis est. {{pn|3}}Tamen quia latius hoc opus aggressi sumus neque perfectus orator sine hac virtute dici potest, paululum impendamus huic quoque peculiaris operae, quae quidem in quibusdam causis ad victoriam vel plurimum valet. {{pn|4}}Nam ut in qualitate generali, in qua rectene factum quid an contra sit quaeritur, perpetua dominatur oratio, et quaestionem finitionis actiones plerumque satis explicant et omnia paene, in quibus de facto constat aut coniectura artificiali ratione colligitur, ita in iis causis, quae sunt frequentissimae, quae vel solis extra artem probationibus vel mixtis continentur, asperrima in hac parte dimicatio est, nec alibi dixeris magis mucrone pugnari. {{pn|5}}Nam et firmissima quaeque memoriae iudicis inculcanda sunt et praestandum quidquid in actione promisimus et refellenda mendacia. Nusquam est denique qui cognoscit intentior. Nec immerito quidam quanquam in dicendo mediocres hac tamen altercandi praestantia meruerunt nomen patronorum. {{pn|6}}At quidam litigatoribus suis illum modo ambitiosum declamandi sudorem praestitisse contenti cum turba laudantium destituunt subsellia pugnamque illam decretoriam imperitis ac saepe pullatae turbae relinquunt. {{pn|7}}Itaque videas alios plerumque iudiciis privatis ad actiones advocari alios ad probationem. Quae si dividenda sunt officia, hoc certe magis necessarium est, pudendumque dictu, si plus litigantibus prosunt minores. In publicis certe iudiciis vox illa praeconis praeter patronos ipsum, qui egerit, citat. {{pn|8}}Opus est igitur inprimis ingenio veloci ac mobili, animo praesenti et acri. Non enim cogitandum, sed dicendum statim est et prope sub conatu adversarii manus exigenda. Quare cum in omni parte huiusce officii plurimum facit, totas non diligenter modo sed etiam familiariter nosse causas, tum in altercatione maxime necessarium est, omnium personarum, instrumentorum, temporum, locorum habere notitiam; alioqui et tacendum erit saepe et aliis subiicientibus (plerumque autem studio loquendi fatue modo) accedendum; quo nonnunquam accidit, ut nostra credulitate aliena stultitia erubescamus. {{pn|9}}Neque tantum cum his ipsis monitoribus clam res erit*; quidam faciunt aperte ut quoque rixentur. * Videas enim plerosque ira percitos exclamantes, ut iudex audiat contrarium id esse, quod admoneatur, sciatque ille, qui pronuntiaturus est in causa, {{pn|10}}malum quod tacetur. Quare bonus altercator vitio iracundiae careat; nullus enim rationi magis obstat adfectus et fert extra causam plerumque et deformia convicia facere ac mereri cogit et in ipsos nonnunquam iudices incitat. Melior moderatio ac nonnunquam etiam patientia. Neque enim refutanda tantum quae ex contrario dicuntur, sed contemnenda, elevanda, ridenda sunt; nec usquam plus loci recipit urbanitas. Hoc, dum ordo est et pudor; contra turbantes audendum et impudentiae fortiter resistendum. {{pn|11}}Sunt enim quidam praeduri in hoc oris, ut obstrepant ingenti clamore et medios sermones intercipiant et omnia tumultu confundant, quos ut non imitari sic acriter propulsare oportebit, et ipsorum improbitatem retundendo, et iudices vel praesidentes magistratus appellando frequentius, ut loquendi vices serventur. Non est res animi iacentis et mollis supra modum frontis, fallitque plerumque, quod probitas vocatur, quae est imbecillitas. {{pn|12}}Valet autem in altercatione plurimum acumen, quod sine dubio ex arte non venit (natura enim non docetur), arte tamen adiuvatur. {{pn|13}}In qua praecipuum est, semper id in oculis habere, de quo quaeritur et quod volumus efficere; quod propositum tenentes nec in rixam ibimus nec causae debita tempora conviciando conteremus gaudebimusque, si hoc adversarius facit. {{pn|14}}Omni tempore fere parata sunt meditatis diligenter, quae aut ex adverse dici aut responderi a nobis possunt. Nonnunquam tamen solet hoc quoque esse artis genus, ut quaedam in actione dissimulata subito in altercando proferantur; est inopinatis eruptionibus aut incursioni ex insidiis factae simillimum. Id autem tum faciendum, cum est aliquid, cui responderi non statim possit, potuerit autem, si tempus ad disponendum fuisset. Nam quod fideliter firmum est a primis statim actionibus arripere optimum est, quo saepius diutiusque dicatur. {{pn|15}}Illud vix saltem praecipiendum videtur, ne turbidus et clamosus tantum sit altercator, et quales faceti sunt, qui litteras nesciunt. Nam improbitas, licet adversario molesta sit, iudici invisa est. Nocet etiam diu pugnare in iis quae obtinere non possis. {{pn|16}}Nam, ubi vinci necesse est, expedit cedere; quia, sive plura sunt de quibus quaeritur, facilior erit in ceteris fides, sive unum, mitior solet poena irrogari verecundiae. Nam culpam praesertim deprehensam pertinaciter tueri culpa altera est. {{pn|17}}Dum stat acies, multi res consilii atque artis est, ut errantem adversarium trahas et ire quam longissime cogas, ut vana interim spe exultet. Ideo quaedam bene dissimulantur instrumenta. Instant enim et saepe discrimen omne committunt, quod deesse nobis putant, et faciunt probationibus nostris auctoritatem postulando. {{pn|18}}Expedit etiam dare aliquid adversario quod pro se putet, quod apprehendens maius aliquid cogatur dimittere; duas interim res proponere quarum utramlibet male sit electurus; quod in altercatione fit potentius quam in actione, quia in illa nobis ipsi respondemus, in hac adversarium quasi confessum tenemus. {{pn|19}}Est inprimis acuti videre, quo iudex dicto moveatur, quid respuat; quod et vultu saepissime et aliquando etiam dicto aliquo factove eius deprehenditur. Et instare proficientibus et ab iis, quae non adiuvent, quam mollissime pedem oportet referre. Faciunt hoc medici quoque, ut remedia proinde perseverent adhibere vel desinant, ut illa recipi vel respui vident. {{pn|20}}Nonnunquam, si rem evolvere propositam facile non sit, inferenda est alia quaestio, atque in eam iudex, si fieri potest, avocandus. Quid enim, cum respondere non possis, agendum est, nisi ut aliud invenias, cui adversarius respondere non possit? {{pn|21}}In plerisque idem est, ut dixi, qui circa testes locus et personis modo distat, quod hic patronorum inter se certamen, illic pugna inter testem et patronum. Exercitatio vero huius rei longe facilior. Nam est utilissimum, frequenter cum aliquo, qui sit studiorum eorundem, sumere materiam vel verae vel etiam fictae controversiae, et diversas partes altercationis modo tueri; quod idem etiam in simplici genere quaestionum fieri potest. {{pn|22}}Ne illud quidem ignorare advocatum volo, quo quaeque ordine probatio sit apud iudicem proferenda; cuius rei eadem quae in argumentis ratio est, ut potentissima prima et summa ponantur. Illa enim ad credendum praeparant iudicem, haec ad pronuntiandum. {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} bt3wewp3xby6sno8ngp07p638woer6u 0 39311 269007 268808 2026-06-05T13:41:50Z Saumache 27923 269007 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VI|Liber VI]] - Caput V<br>[De iudicio et consilio.] }} {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Liber VII |PostNomen=Institutio oratoria/Liber VII }} {{pn|1}}His pro nostra facultate tractatis non dubitassem transire protinus ad dispositionem, quae ordine ipso sequitur, nisi vererer ne, quoniam fuerunt qui iudicium inventioni subiungerent, praeterisse hunc locum quibusdam viderer, qui mea quidem opinione adeo partibus operis huius omnibus connexus ac mixtus est, ut ne a sententiis quidem aut verbis saltem singulis possit separari, nec magis arte traditur quam gustus aut odor. {{pn|2}}Ideoque nos, quid in quaque re sequendum cavendumque sit, docemus ac deinceps docebimus, ut ad ea iudicium dirigatur. Praecipiam igitur, ne, quod effici non potest, aggrediamur, ut contraria vitemus et communia, ne quid in eloquendo corruptum, obscurum sit? Referatur oportet ad sensus, qui non docentur. {{pn|3}}Nec multum a iudicio credo distare consilium, nisi quod illud ostendentibus se rebus adhibetur, hoc latentibus et aut omnino nondum repertis aut dubiis. Et iudicium frequentissime certum est, consilium vero est ratio quaedam alte petita et plerumque plura perpendens et comparans habensque in se et inventionem et iudicationem. {{pn|4}}Sed ne de hoc quidem praecepta in universum exspectanda sunt. Nam ex re sumitur cuius locus ante actionem est frequenter; nam Cicero summo consilio videtur in Verrem vel contrahere tempora dicendi maluisse quam in eum annum, quo erat Q. Hortensius consul futurus, incidere. {{pn|5}}Et in ipsis actionibus primum ac potentissimum obtinet locum; nam, quid dicendum, quid tacendum, quid differendum sit, exigere consilii est; negare sit satis an defendere, ubi prooemio utendum et quali, narrandumne et quomodo, iure prius pugnandum an aequo, qui sit ordo utilissimus, tum omnes colores, aspere an leniter an etiam summisse loqui expediat. {{pn|6}}Sed haec quoque, ut quisque passus est locus, monuimus, idemque in reliqua parte faciemus; pauca tamen exempli gratia ponam, quibus manifestius appareat quid sit, quod demonstrari posse praeceptis non arbitror. {{pn|7}}Laudatur consilium Demosthenis, quod, cum suaderet bellum Atheniensibus parum id prospere expertis, nihil adhuc factum esse ratione monstrat. Poterat enim emendari negligentia; at, si nihil esset erratum, melioris in posterum spei non erat ratio. {{pn|8}}Idem, cum offensam vereretur, si obiurgaret populi segnitiam in asserenda libertate rei publicae, maiorum laude uti maluit, qui rem publicam fortissime administrassent. Nam et faciles habuit aures, et natura sequebatur, ut meliora probantes peiorum paeniteret. {{pn|9}}Ciceronis quidem vel una pro Cluentio quamlibet multis exemplis sufficiet oratio. Nam quod in eo consilium maxime mirer? primamne expositionem, qua matri, cuius filium premebat auctoritas, abstulit fidem? an quod iudicii corrupti crimen transferre in adversarium maluit quam negare propter inveteratam, ut ipse dicit, infamiam? an quod in re invidiosa legis auxilio novissime est usus, quo genere defensionis etiam offendisset nondum praemollitas iudicum mentes? an quod se ipsum invito Cluentio facere testatus est? {{pn|10}}Quid pro Milone? quod non ante narravit, quam praeiudiciis omnibus reum liberaret? quod insidiarum invidiam in Clodium vertit, quanquam revera fuerat pugna fortuita? quod factum et laudavit et tamen voluntate Milonis removit? quod illi preces non dedit et in earum locum ipse successit? Infinitum est enumerare, ut Cottae detraxerit auctoritatem, ut pro Ligario se opposuerit, Cornelium ipsa confessionis fiducia eripuerit. {{pn|11}}Illud dicere satis habeo, nihil esse non modo in orando, sed in omni vita prius consilio, frustraque sine eo tradi ceteras artes, plusque vel sine doctrina prudentiam quam sine prudentia facere doctrinam. Aptare etiam orationem locis, temporibus, personis est eiusdem virtutis. Sed hic quia latius fusus est locus mixtusque cum elocutione, tractabitur cum praecipere de apte dicendo coeperimus. {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Liber VII |PostNomen=Institutio oratoria/Liber VII }} 1gt4inec451b6ut6o6im9546nsmw537 0 39313 269008 268883 2026-06-05T13:42:43Z Saumache 27923 269008 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VII|Liber VII]] - Caput I<br>[De dispositione.] }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} {{pn|1}}Sit igitur, ut supra significavi, divisio rerum plurium ex singulas, partitio singularum ex partes discretio, ordo recta quaedam collocatio prioribus sequentia adnectens, dispositio utilis rerum ac partium ex locos distributio. {{pn|2}}Sed meminerimus ipsam dispositionem plerumque utilitate mutari nec eandem semper primam quaestionem ex utraque parte tractandam. Cuius rei, ut cetera exempla praeteream, Demosthenes quoque atque Aeschines possunt esse documento ex iudicio Ctesiphontis diversum secuti ordinem, cum accusator a iure, quo videbatur potentior, coeperit, patronus omnia paene ante ius posuerit, quibus iudicem quaestioni legum praepararet. {{pn|3}}Aliud enim alii docere prius expedit, alioqui semper petitoris arbitrio diceretur; denique ex accusatione mutua, cum se uterque defendat, priusquam adversarium arguat, omnium rerum necesse est ordinem esse diversum. Igitur, quid ipse sim secutus, quod partim praeceptis partim usurpatum ratione cognoveram, promam nec unquam dissimulavi. {{pn|4}}Erat mihi curae ex controversiis forensibus nosse omnia, quae ex causa versarentur. Nam ex schola certa sunt et pauca et ante declamationem exponuntur, quae themata Graeci vocant, Cicero proposita. Cum haec ex conspectu quodammodo collocaveram, non minus pro adversa parte quam promea cogitabam. {{pn|5}}Et primum (quod non difficile dictu est sed tamen ante omnia intuendum) constituebam, quid utraque pars vellet efficere, tum per quid, hoc modo. Cogitabam, quid primum petitor diceret. Id aut confessum erat aut controversum. {{pn|6}}Si confessum, non poterat ibi esse quaestio. Transibam ergo ad responsum partis alterius, idem intuebar; nonnunquam etiam quod inde obtinebatur confessum erat. Ubi primum coeperat non convenire, quaestio oriebatur. Id tale est: Occidisti hominem; Occidi. {{pn|7}}Convenit; transeo. Rationem reddere debet reus, quare occiderit. Adulterum, inquit, cum adultera occidere licet. Legem esse certum est. Tertium iam aliquid videndum est, ex quo pugna consistat. Non fuerunt adulleri; Fuerunt: quaestio; {{pn|8}}de facto ambigitur, coniectura est. Interim et hoc tertium confessum est adulteros fuisse Sed tibi, inquit accusator, illos non licuit occidere; exul enim eras, aut ignominiosus. De iure quaeritur. At si protinus dicenti Occidisti respondeatur Non occidi, statim pugna est. Si explorandum est, ubi controversia incipiat, et considerari debet, quid primam quaestionem faciat. * Intentio simplex, Occidit Saturninum Rabirius; {{pn|9}}coniuncta, Lege de sicariis commisit L. Varenus. Nam C. Varenum occidendum et Cn. Varenum vulnerandum et Salarium item occidendum curavit. * Nam sic diuersae propositiones erunt; quod idem de petitionibus dictum sit. Verum ex coniuncta propositione plures esse quaestiones ac status possunt, si aliud negat reus, aliud defendit, aliud a iure actionis excludit. In quo genere agenti est dispiciendum, quid quoque loco diluat. {{pn|10}}Quod pertinet ad actorem, non plane dissentio a Celso, qui sine dubio Ciceronem secutus instat tamen huic parti vehementius, ut putet primo firmum aliquid esse ponendum, summo firmissimum, imbecilliora medio, quia et initio movendus sit iudex et summo impellendus. {{pn|11}}At pro reo plerumque gravissimum quidque primum movendum est, ne illud spectans iudex reliquorum defensioni sit aversior. Interim tamen et hoc mutabitur, si leviora illa palam falsa erunt, gravissimi defensio difficilior, ut detracta prius accusatoribus fide aggrediamur ultimum, iam iudicibus omnia vana esse credentibus. Opus erit tamen praefatione, qua et ratio reddatur dilati criminis et promittatur defensio, ne id quod non statim diluemus timere videamur. {{pn|12}}Anteactae vitae crimina plerumque prima purganda sunt, ut id, de quo laturus est sententiam iudex, audire propitius incipiat. Sed hoc quoque pro Vareno Cicero ex ultimum distulit, non quid frequentissime sed quid tum expediret intuitus. {{pn|13}}Cum simplex intentio erit, videndum est, unum aliquid respondeamus an plura. Si unum, ex re quaestionem instituamus an ex scripto; si ex re,* negandum sit quod obiicitur an tuendum; si ex scripto, ex qua specie iuris pugna sit, et ex ea, de verbis an de voluntate quaeratur. {{pn|14}}Id ita consequemur, si intuiti fuerimus, quae sit lex quae litem faciat, hoc est, qua iudicium sit constitutum. Nam quaedam ex scholasticis ponuntur ad coniungendam modo actae rei seriem, ut puta: Expositum qui agnouerit, solutis alimentis recipiat. Minus dicto audientem filium liceat abdicare. Qui expositum recepit, imperat ei nuptias locupletis propinquae; ille deducere vult filiam pauperis educatoris. {{pn|15}}Lex de expositis ad adfectum pertinet; iudicium pendet ex lege abdicationis. Nec tamen semper ex una lege quaestio est, ut ex antinomia. His spectatis apparebit circa quod pugna sit. {{pn|16}}Coniuncta defensio est, qualis pro Rabirio: Si occidisset, recte fecisset; sed non occidit. Ubi vero multa contra unam propositionem dicimus, cogitandum est primum quidquid dici potest, tum ex his quo quidque loco dici expediat aestimandum. In quo non idem sentio, quod de propositionibus paulo ante, quodque de argumentis probationum loco concessi, posse aliquando nos incipere a firmioribus. {{pn|17}}Nam vis quaestionum semper crescere debet et ad potentissima ab infirmissimis pervenire, sive sunt eiusdem generis sive diversi. {{pn|18}}Iuris autem quaestiones solent esse nonnunquam ex alis atque allis conflictionibus, facti semper idem spectant; ex utroque genere similis ordo est. Sed prius de dissimilibus, ex quibus infirmissimum quidque primum tractari oportet, ideo quod quasdam quaestiones exsecuti donate solemus et concedere; neque enim transire ad alias possumus nisi omissis prioribus. Quod ipsum ita fieri oportet, {{pn|19}}non ut damnasse eas videamur, sed omisisse, quia possimus etiam sine eis vincere. Procurator alicuius pecuniam petit ex fenore hereditario: potest incidere quaestio, an huic esse procuratori liceat. {{pn|20}}Finge nos, postquam tractavimus eam, remittere vel etiam convinci: quaeretur, an ei, cuius nomine litigatur, procuratorem habendi sit ius. Discedamus hinc quoque: recipit materia quaestionem, an ille, cuius nomine agitur, heres sit feneratoris an ex asse heres. Haec quoque concessa sint: {{pn|21}}quaeretur an debeatur. Contra nemo tam demens fuerit, ut cum id quod firmissimum duxerit se habere protulerit,* remittat illud et ad leviora transcendat. Huic ex schola simile est: Non abdicabis adoptatum; ut hunc quoque, non virum. fortem; ut et fortem, non qui cuicunque* voluntati tuae non paruerit; ut ex alia omnia subiectus sit, non propter optionem; ut propter optionem, non propter talem optionem. * Haec iuris quaestionum differentia est. {{pn|22}}In factis autem ad idem tendentia sunt plura, ex quibus aliqua citra summam quaestionem remitti solent; ut si is, cum quo furti agitur, dicat: Proba te habuisse, proba perdidisse, proba furto perdidisse, proba mea fraude. Priora enim remitti possunt, ultimum non potest. {{pn|23}}Solebam et hoc facere,* ut vel ab ultima specie (nam ea fere est, quae continue causam) retrorsum quaererem usque ad primam generalem quaestionem, vel a genere ad extremam speciem descenderem, etiam ex suasoriis. {{pn|24}}Vt deliberat Numa, an regnum offerentibus Romanis recipiat. Primum, id est genus, an regnandum, tum* an ex civitate aliena, an Romae, an laturi sint Romani talem regem. Similiter ex controversiis. Optet enim vir fortis alienam uxorem. Ultima species est, an optare possit alienam uxorem. Generale est, an quidquid optarit, accipere debeat. Inde, an ex privato, an nuptias, an maritum habentis. {{pn|25}}Sed hoc non, quemadmodum dicitur, ita et quaeritur. Primum enim occurrit fere, quod est ultimum dicendum, ut hoc, Non debes alienam uxorem optare, ideoque divisionem perdit festinatio. Non oportet igitur offerentibus se contentum esse, sed quaerere aliquid quod ultra est,* ne uiduam quidem. Adhuc plus est,* nihil ex privato. Ultimum retrorsum, quod idem a capite primum est, nihil iniquum. Itaque propositione visa, {{pn|26}}quod est facillimum, cogitemus, si fieri potest, quid naturale sit primum responderi. Id si, tanquam res agatur et nobis ipsis respondendi necessitas sit, intueri voluerimus, occurret. {{pn|27}}Si id non contigerit, seponamus id quod primum se obtulerit, et ipsi nobiscum sic loquamur: Quid si hoc non esset? id iterum et tertium et dum nihil sit reliqui. Itaque inferiora quoque scrutabimur, quae tractata faciliorem nobis iudicem ex summa quaestione facient. {{pn|28}}Non dissimile huic est et illud praeceptum, ut a communibus ad propria veniamus. Fere enim communia generalia sunt. Commune est, Tyrannum occidit; proprium, patrem* tyrannum occidit; mulier occidit, uxor occidit. {{pn|29}}Solebam et excerpere, quid mihi cum adversario conveniret, si modo id pro me erat, nec solum premere confessionem, sed partiendo multiplicare, ut ex illa controversia, Dux. , qui competitorem patrem ex suffragiis vicerat, captus est; euntes ad redemptionem eius legati obvium habuerunt patrem revertentem ab hostibus. {{pn|30}}Is legatis dixit: Sero itis. Excusserunt illi patrem et aurum ex sinu eius invenerunt; ipsi perseverarunt ire quo intenderant; invenerunt ducem cruci fixum, cuius uox fiuit: cauete proditorem. Reus est pater. Quid convenit? Proditio nobis praedicta est et praedicta a duce; quaerimus proditorem. Te isse ad hostes fateris et isse clam et* ab his incolumem redisse, aurum retulisse et aurum occultum habuisse. Nam, {{pn|31}}quod fecit, id nonnunquam potentius fit propositione; quae si animos occupavit, prope aures ipsae defensioni praecluduntur. In totum autem congregatio criminum accusantem adiuvat, separatio defendentem. Solebam id, quod fieri et ex argumentis dixi, ex tota facere materia, ut propositis extra quae nihil esset omnibus, deinde ceteris remotis, solum id superesset quod credi volebam, {{pn|32}}ut ex praevaricationum criminibus: Vt absolvatur reus, aut innocentia ipsius fit aut interveniente aliqua potestate aut vi aut corrupto iudicio aut difficultate probationis aut praevaricatione. Nocentem fuisse confiteris, nulla potestas obstitit, nulla vis, corruptum iudicium non quereris, nulla probandi difficultas fuit: quid superest, nisi ut praevaricatio fuerit? {{pn|33}}Si omnia amoliri non poteram, plura amoliebar. Hominem occisum esse constant, non ex solitudine, ut a latronibus suspicer; non praedae gratia, quia inspoliatus est; non hereditatis spe, quia pauper fuit: odium igitur ex causa, cum sis inimicus. {{pn|34}}Quae res autem faciliorem divisioni viam praestat, eadem inventioni quoque, excutere quidquid dici potest, et velut reiectione facta ad optimum pervenire. Accusatur Milo, quod Clodium occiderit. Aut fecit aut non. Optimum erat negare; sed non potest: occidit ergo aut iure aut iniuria utique. Iure: aut voluntate aut necessitate, nam ignorantia praetendi non potest. {{pn|35}}Voluntas anceps est, sed, quia ita homines putant, attingenda defensio, ut id pro re publica fuerit. Necessitate? subita igitur pugna, non praeparata; alter igitur insidiatus est. Uter? Profecto Clodius. Videsne, ut ipsa rerum necessitas deducat ad defensionem? Adhuc, {{pn|36}}aut utique voluit occidere insidiatorem Clodium aut non. Tutius, si noluit. Fecerunt ergo servi Milonis neque iubente neque sciente Milone. At haec tam timida defensio detrahit auctoritatem illi, qua recte dicebamus occisum. Adiicietur: {{pn|37}}Quod suos quisque servos ex tali re facere voluisset. Hoc eo est utilius, quod saepe nihil placet et aliquid dicendum est. Intueamur ergo omnia: ita apparebit aut id quod optimum est aut id quod minime malum. Propositione aliquando adversarii utendum et esse nonnunquam commune eam, suo loco dictum est. Multis milibus versuum scio apud quosdam esse quaesitum, quomodo inveniremus, utra pars deberet prior dicere; quod ex foro vel atrocitate formularum vel modo petitionum vel novissime sorte diiudicatur. In schola quaeri nihil attinet, {{pn|38}}cum ex declamationibus iisdem narrare et contradictiones solvere tam ab actore quam a possessore concessum sit. Sed ex plurimis controversiis ne inveniri quidem potest: ut ex illa, Qui tres liberos habebat, oratorem, philosophum, medicum, testamento quattuor partes fecit et singulas singulis dedit, unam eius esse voluit, qui esset utilissimus civitati. {{pn|39}}Contendunt; quis primus dicat, incertum est, propositio tamen certa; ab eo enim, cuius personam tuebimur, incipiendum erit. Et haec quidem de dividendo ex universum praecipi possunt. {{pn|40}}At quomodo inveniemus eniam illas occultiores quaestiones? scilicet, quomodo sententias, verba, figuras, colores: ingenio, cura, exercitatione. Non tamen fere unquam nisi imprudentem fugerint, si, ut dixi, naturam sequi ducem velit. {{pn|41}}Sed plerique eloquentiae famam adfectantes contenti sunt locis speciosis modo vel nihil ad probationem conferentibus. Alii nihil ultra ea quae* ex oculos incurrunt exquirendum putant. Quod quo facilius appareat, unam de schola controversiam, non ita sane difficillimam aut novam, proponam ex exemplum. {{pn|42}}Qui reo proditionis patri non adfuerit, exheres sit. Proditionis damnatus cum advocato exulet. Reo proditionis patri disertus filius adfuit, rusticus non adfuit: damnatus abiit cum advocato ex exilium. Rusticus cum fortiter fecisset, praemii nomine impetravit restitutionem patris et fratris. Pater reversus intestatus decessit: petit rusticus partem bonorum, orator totum vindicat sibi. {{pn|43}}Hic illi eloquentes quibusque nos circa lites raras sollicitiores ridiculi videmur, invadent personas favorabiles. Actio pro rustico contra disertum, pro viro forti contra imbellem, pro restitutore contra ingratum, pro eo, qui parte contentus sit, contra eum, qui fratri nihil dare ex paternis velit. Quae omnia sunt ex materia et multum iuvant, {{pn|44}}victoria tamen non trahunt. In hac quaerentur sententiae, si fieri poterit, praecipites vel obscurae (nam ea nunc virtus est), et pulchre fuerit cum materia tumultu et clamore transactum. Illi vero, quibus propositum quidem melius, sed cura ex proximo est, haec velut innatantia videbunt: {{pn|45}}excusatum esse rusticum, quod non interfuerit iudicio nihil collaturus patri; sed ne disertum quidem habere, quod imputet reo, cum is damnatus sit; dignum esse hereditate restitutorem; avarum, impium, ingratum, qui dividere nolit cum fratre eoque sic merito; quaestionem quoque illam primam scripti et voluntatis, qua non expugnata non sit sequentibus locus. {{pn|46}}At qui naturam sequetur illa cogitabit profecto, primo hoc dicturum rusticunm: Pater intestatus duos nos filios reliquit, partem iure gentium peto. Quis tam imperitus, quis tam procul a litteris, quin sic incipiat, etiamsi nescierit, quid sit propositio? {{pn|47}}Hanc communem omnium legem leviter adornabit ut iustam. Nempe sequetur, ut quaeramus, quid huic tam aequae postulationi respondeatur? At id manifestum est. Lex est, quae iubet exheredem esse eum qui patri proditionis reo non adfuerit; tu autem non adfuisti. Hanc propositionem necessaria sequitur legis laudatio et eius, qui non adfuerit, vituperatio. {{pn|48}}Adhuc versamur ex confessis; redeat animus ad petitorem; numquid non hoc cogitet necesse est, nisi qui sit plane hebes? Si lex obstat, nulla lis est, inane iudicium est. Atqui et legem esse et hoc, quod ea puniat, a rustico factum extra dubitationem est. Quid ergo dicimus? Rusticus eram. {{pn|49}}Si lex* omnes complectitur, nihil proderit. Quaeramus ergo num infirmari ex aliquam partem lex possit. Quid aliud (saepius dicam) natura permittit quam ut, cum verba contra sint, de voluntate quaeratur? Generalis igitur quaestio, verbis an voluntate sit standum. Sed hoc ex commune de iure omni disputandum semper nec unquam satis iudicatum est. Quaerendum igitur ex hac ipsa, qua consistimus, an aliquid inveniri possit quod scripto adversetur. {{pn|50}}Ergo, quisquis non adfuerit, exheres erit? quisquis sine exceptione? Iam se illa vel ultro offerent argumenta: Et infans? filius enim est et non adfuit; et qui aberat et qui militabat et qui ex legatione erat? Iam multum acti est: potest aliquis non adfuisse et heres esse. Transeat nunc idem ille, {{pn|51}}qui hoc* cogitavit, ut ait Cicero, tibicinis Latini modo ad disertum. Vt ista concedam, tu nec infans es nec abfuisti nec militasti. Num aliud occurrit quam illud, Sed rusticus sum? Contra, quod palam est dici:* {{pn|52}}Vt agere non potueris, adsidere potuisti; et verum est. Quare redeundum rustico ad animum legumlatoris: Impietatem punire voluit, ego autem impius non sum. {{pn|53}}Contra quod disertus, Tu impie fecisti, inquit, cum exheredationem meruisti, licet te postea vel paenitentia vel ambitus ad hoc genus optionis adduxerit. Praeterea propter te damnatus est pater, videbaris enim de causa pronuntiasse. Ad haec rusticus: Tu vero ex causa damnationis fuisti, multos offenderas, inimicitias domui contraxeras. Haec coniecturalia; illud quoque, quod coloris loco rusticus dicit, patris fuisse tale consilium, ne universam domum periculo subiiceret. Haec prima quaestione scripti et voluntatis continentur. {{pn|54}}Intendamus ultra animum videamusque, an aliquid inveniri praeterea possit. Quo id modo fiet? Sedulo imitor quaerentem, ut quaerere doceam, et omisso speciosiore stili genere ad utilitatem me summitto discentium. Omnes adhuc quaestiones ex persona petitoris ipsius duximus; cur non aliquid circa patrem quaerimus? dictum non est, Quisquis* non adfuerit, exheres erit. {{pn|55}}Cur non conamur et sic quaerere, Num, cuicunque quis non adfuerit? Facimus hoc saepe ex iis controversiis, ex quibus petuntur ex vincula qui parentes suos non alunt, ut eam quae testimonium ex filium peregrinitatis reum dixit, eum, qui filium lenoni vendidit. In hoc, de quo loquimur, patre quid apprehendi potest? Damnatus est. {{pn|56}}Numquid igitur lex ad absolutos tantum patres pertinet? Dura prima fronte quaestio. Non desperemus; credibile est hoc voluisse legumlatorem, ne auxilia liberorum innocentibus deessent. Sed hoc dicere rustico verecundum est, quia innocentem fuisse patrem fatetur. {{pn|57}}Dat aliud argumentum controversiae Damnatus proditionis cum advocato exulet. Vix videtur posse fieri, ut poena filio ex eodem patre, et si adfuerit et si non adfuerit, constitute sit. Praeterea lex ad exules nulla pertinet. Non ergo credibile est de advocato damnati scriptum; an possunt enim bona esse ulla exulis? {{pn|58}}Rusticus* ex utramque partem dubium facit; disertus et verbis inhaerebit, ex quibus nulla exceptio est, et propter hoc ipsum poenam esse constitutam eis qui non adfuerint, ne periculo exilii deterreantur advocatione, et rusticum innocenti non adfuisse dicet. illud protinus non indignum quod adnotetur, posse ex uno statu duas generales fieri quaestiones, an quisquis? an cuicunque? {{pn|59}}Haec ex duabus personis quaesita sunt. Ex tertia autem, quae est adversarii, nulla oriri quaestio potest, quia nulla fit ei de sua parte controversia. Nondum tamen cura deficiat. Ista enim omnia dici possent etiam non restituto patre. Nec statim eo tendamus, quod occurrit ultro, a rustico restitutum. Qui subtiliter quaeret, aliquid spectabit ultra; nam, ut genus species sequitur, ita species genus praecedit. Fingamus ergo ab alio restitutum: {{pn|60}}ratiocinativa seu collectiva quaestio orietur, an restitutio pro sublatione iudicii sit et proinde valeat, ac si iudicium non fuisset. Ubi temptabit rusticus dicere ne impetrare quidem aliter potuisse suorum restitutionem uno praemio nisi patre proinde ac si accusatus non esset revocato, quae res advocati quoque poenam, tanquam is non adfuisset, remiserit. {{pn|61}}Tum venimus ad id, quod primum occurrebat, a rustico esse restitutum patrem. Ubi rursus ratiocinamur, an restitutor accipi debeat pro advocate, quando id praestiterit quod advocatus petiit, nec improbum sit pro simili accipi quod plus est. {{pn|62}}Reliqua iam aequitatis, utrius iustius sit desiderium. Id ipsum adhuc dividitur; etiamsi uterque sibi totum vindicaret, nunc utique, cum alter semissem, alter universa fratre excluso. Sed his tractatis etiam habet magnum momentum apud iudices patris memoria, cum praesertim de bonis eius quaeratur. Erit ergo coniectura, qua mente pater intestatus decesserit. Sed ea pertinet ad qualitatem; alterius status instrumentum est. {{pn|63}}Plerumque autem ex fine causarum de aequitate tractabitur, quia nihil libentius iudices audiunt. Aliquando tamen hunc ordinem mutabit utilitas, ut, si ex iure minus fiduciae erit, aequitate iudicem praeparemus. {{pn|64}}Nihil habui amplius quod ex universum praeciperem. Nunc eamus per singulas causarum iudicialium partes, quas ut persequi ad ultimam speciem, id est ad singulas lites controversiasque, non possum, ita de* generalibus scribere licet, ut, quae ex quemque statum frequentissime incidant, tradam. Et, quia natura prima quaestio est, factumne sit, ab hoc ordiar. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} o3fd21jn2wo3n66lqq97smta30sjaz7 0 39314 269009 268884 2026-06-05T13:43:11Z Saumache 27923 269009 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VII|Liber VII]] - Caput II<br>[De statu coniecturali.] }} {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} {{pn|1}}Coniectura omnis aut de re aut de animo est. Utriusque tria tempora, praeteritum, praesens, futurum. De re et generales quaestiones sunt et definitae, id est, et quae non continentur personis et quae continentur. {{pn|2}}De animo quaeri non potest, nisi ubi persona est et de facto constat. Ergo cum de re agitur, aut quid factum sit in dubium venit aut quid fiat aut quid sit futurum, ut in generalibus, an atomorum concursu mundus sit effectus, an providentia regatur, an sit aliquando casurus; in definitis: an parricidium commiserit Roscius, an regnum adfectet Manlius, an recte Verrem sit accusaturus Q. Caecilius. {{pn|3}}In iudiciis praeteritum tempus maxime valet; nemo enim accusat, nisi quae facta sunt. Nam quae fiant et quae futura sint ex praeteritis colliguntur. Quaeritur et unde quid ortum? ut pestilentia ira deum an intemperie caeli an corruptis aquis an noxio terrae halitu. Et quae causa facti? ut, quare ad Troiam quinquaginta reges navigaverint iure iurando adacti an exemplo moti an gratificantes Atridis. Quae duo genera non multum inter se distant. {{pn|4}}Ea vero, quae sunt praesentis temporis, si non argumentis, quae necesse est praecessisse, sed oculis deprehendenda sunt, non egent coniectura, ut si apud Lacedaemonios quaeratur, an Athenis muri fiant. Sed et illud, quod potest videri extra haec positum, coniecturae genus, cum de aliquo homine quaeritur, qui sit; ut est quaesitum contra Vrbiniae heredes, is qui* tanquam filius petebat bona, {{pn|5}}Figulus esset an Sosipater. Nam et substantia eius sub oculos venit, ut non possit quaeri, an sit, quomodo an ultra oceanum; nec quid sit nec quale sit, sed quis sit? Verum hoc quoque genus litis ex praeterito pendet, an hic sit ex Vrbinia natus Clusinius Figulus. Fuerunt autem tales nostris etiam temporibus controversiae, atque aliquae in meum quoque patrocinium inciderunt. {{pn|6}}Animi coniectura non dubie in omnia tempora cadit, qua mente Ligarius in Africa fuerit, qua mente Pyrrhus foedus petat, quomodo laturus sit Caesar, si Ptolemaeus Pompeium occiderit. Quaeritur per coniecturam et qualitas circa modum, speciem, numerum, an sol maior quam terra, luna globosa an plana an acuta, unus mundus an plures. Itemque extra naturales quaestiones, {{pn|7}}maius bellum Troianum an Peloponnesium, qualis clipeus Achillis, an unus Hercules. In iis autem, quae accusatione ac defensione constant, unum est genus, in quo quaeritur et de facto et de auctore; quod interim coniunctam quaestionem habet, cum* utrumque pariter negatur, interim separatam, cum et factum sit necne, et si de facto constet, a quo factum sit ambigitur. {{pn|8}}Ipsum quoque factum aliquando simplicem quaestionem habet, an homo perierit, aliquando duplicem, veneno an cruditate perierit. Alterum est genus de facto tantum, cum, si id certum sit, non potest de auctore dubitari; tertium de auctore tantum, cum factum constat, sed a quo sit factum in controversiam venit. Et hoc, quod tertio loco posui, non est simplex. {{pn|9}}Aut enim reus fecisse tantummodo se negat aut alium fecisse dicit. Sed ne in alterum quidem transferendi criminis una forma est. Interdum enim substituitur mutua accusatio, quam Graeci ἀντικατηγορίαν vocant, nostrorum quidam concertativam. Interdum in aliquam personam, quae extra discrimen iudicii est, transfertur, et alias certam, alias incertam; {{pn|10}}et, cum certam, aut in extrariam aut in ipsius qui periit* voluntatem. In quibus similis atque in ἀντικατηγορίᾳ personarum, causarum, ceterorum comparatio est, ut Cicero pro Vareno in familiam Ancharianam, pro Scauro circa mortem Bostaris in matrem avertens crimen facit. {{pn|11}}Est etiam illud huic contrarium comparationis genus, in quo uterque a se factum esse dicit; et illud in quo non personae inter se sed res ipsae colliduntur, id est, non uter fecerit, sed utrum factum sit. Cum de facto et de auctore constat, de animo quaeri potest. Nunc de singulis. Cum pariter negatur, hoc modo: Adulterium non commisi; tyrannidem non ad fectavi. In caedis ac veneficii causis frequens est illa divisio: Non est factum; et si est factum, ego non feci. {{pn|12}}Sed, cum dicimus, Proba hominem occisum, accusatoris tantum partes sunt; a reo nihil dici contra praeter aliquas fortasse suspiciones potest, quas spargere quam maxime varie oportebit, quia, si unum aliquid adfirmaris, probandum est aut causa periclitandum. Nam cum inter id quod ab adversario et id quod a nobis propositum est quaeritur, videtur utique alterum verum; ita everso quo defendimur, reliquum est quo premimur, {{pn|13}}ut cum quaerimus de ambiguis signis cruditatis et veneni, nihil tertium est ideoque utraque pars, quod proposuit, tuetur. Interim autem ex re quaeritur, veneficium fuerit an cruditas; cum aliqua ex ipsa citra personam quoque argumenta ducuntur. {{pn|14}}Refert enim, convivium praecesserit laetitia* an tristitia, labor an otium,* vigilia an quies. Aetas quoque eius, qui periit, discrimen facit; interest, subito defecerit an longiore valetudine consumptus sit. Liberior adhuc in utramque partem disputatio, si tantum subita mors in quaestionem venit. {{pn|15}}Interim ex persona probatio rei petitur, ut propterea credibile sit venenum fuisse, quia credibile est ab hoc factum veneficium, vel contra. Cum vero de reo et de facto quaeritur, naturalis ordo est, ut prius factum esse accusator probet, deinde a reo factum. Si tamen plures in persona probationes habuerit, conuertit hunc ordinem. {{pn|16}}Defensor autem semper prius negabit esse factum, quia, si in hac parte vicerit, reliqua non necesse habet dicere; victo superest, ut tueri se possit. Illic quoque, ubi de facto tantum controversia est, quod si probetur non possit de auctore dubitari, similiter argumenta et ex persona et ex re ducuntur, sed in unam facti quaestionem, {{pn|17}}sicut in illa controversia: (utendum est enim et his exemplis, quae sunt discentibus magis familiaria) Abdicatus medicinae studuit. Cum pater eius aegrotaret, desperantibus de eo ceteris medicis, adhibitus sanaturum se dixit, si is potionem a se datam bibisset. Paler, acceptae potionis epota parte, dixit uenenum sibi datum; filius quod reliquum erat exhausit: pater decessit, ille parricidii reus est. {{pn|18}}Manifestum, quis potionem dederit, quae si veneni fuit, nulla quaestio de auctore; tamen, an venenum fuerit, ex argumentis a persona ductis colligetur. Superest tertium, in quo factum esse constat aliquid, a quo sit factum, quaeritur. Cuius rei supervacuum est ponere exemplum, cum plurima sint huiusmodi iudicia, ut hominem occisum esse manifestum sit vel sacrilegium commissum, is autem, qui arguitur fecisse, neget. Ex hoc nascitur ἀντικατηγορία· utique enim factum esse convenit, quod duo invicem obiiciunt. {{pn|19}}In quo quidem genere causarum admonet Celsus fieri id in foro non posse; quod neminem ignorare arbitror. De uno reo consilium cogitur, et etiam* si qui sunt, qui invicem accusent, alterum iudicium praeferre necesse est. {{pn|20}}Apollodorus quoque ἀντικατηγορίαν duas esse controversias dixit, et sunt revera secundum forense ius duae lites. Potest tamen hoc genus in cognitionem venire senatus aut principis. Sed in iudicio quoque nihil interest actionum, {{pn|21}}utrum simul de utroque pronuntietur an sententia de uno feratur. * Quo in genere semper prior debebit esse defensio, primum quia natura potior est salus nostra quam adversarii pernicies, deinde quod plus habebimus in accusatione auctoritatis, si prius de innocentia nostra constiterit, postremum, quod ita demum duplex causa erit. Nam qui dicit, Ego non occidi, habet reliquam partem, ut dicat, Tu occidisti; at qui dicit, Tu occidisti,* supervacuum habet postea dicere, Ego non occidi. {{pn|22}}Hae porro actiones constant comparatione; ipsa comparatio non una via ducitur. Aut enim totam causam nostram cum tota adversarii causa componimus aut singula argumenta cum singulis. Quorum utrum sit faciendum, non potest nisi ex ipsius litis utilitate cognosci: ut Cicero singula pro Vareno comparat in primo crimine; etenim in posteriore* crimine persona alieni cum persona matris temere compararetur. Quare optimum est, si fieri poterit, ut singula vincantur a singulis; sed si quando in partibus laborabimus, universitate pugnandum est. Et sive invicem accusant, {{pn|23}}sive crimen reus citra accusationem in adversarium vertit (ut Roscius in accusatores suos, quamvis reos non fecisset), sive in ipsos, quos sua manu periisse dicemus, factum deflectitur, lion aliter quam in iis quae mutuam accusationem habent utriusque partis argumenta inter se comparantur. {{pn|24}}Id autem genus de quo novissime dixi non solum in scholis saepe tractatur, sed etiam in foro. Nam id est in causa Naevii Arpiniani solum quaesitum, praecipitata esset ab eo uxor an se ipsa sua sponte iecisset. Cuius actionem et quidem solam in hoc tempus emiseram, quod ipsum me fecisse ductum iuvenali cupiditate gloriae fateor. Nam ceterae, quae sub nomine meo feruntur,* negligentia excipientium in quaestum notariorum corruptae minimam partem mei habent. {{pn|25}}Est et alia duplex coniectura huic ἀντικατηγορίᾳ diversa, de praemiis, ut in illa controversia, Tyrannus suspicatus a medico suo datum sibi venenum torsit eum et, cum is dedisse se pernegaret, arcessit alterum medicum; ille datum ei venenum dixit, sed se antidotum daturum, et dedit ei potionem, qua epota tyrannus decessit. De praemio duo medici contendunt. Nam ut illic factum in adversarium transferentium, ita hic sibi vindicantium personae, causae, facultates, tempora, instrumenta, {{pn|26}}testimonia comparantur. Illud quoque, etiamsi non est ἀντικατηγορία, simili tamen ratione tractatur, in quo citra accusationem quaeritur, utrum factum sit. Utraque enim pars suam expositionem habet atque eam tuetur, ut in lite Vrbiniana petitor dicit, Clusinium Figulum filium Vrbiniae acie victa, in qua steterat, fugisse, iactatumque casibus variis, retentum etiam a rege, tandem in Italiam ac patriam suam Marrucinos* venisse atque ibi agnosci; Pollio contra, servisse eum Pisauri dominis duobus, medicinam factitasse, manumissum alienae se familiae venali immiscuisse, a se rogantem,* ut ei serviret, emptum. {{pn|27}}Nonne tota lis constat duarum causarum comparatione et coniectura duplici atque diversa? Quae autem accusantium ac defendentium, eadem petentium et infitiantium ratio est. Ducitur coniectura primum a praeteritis. In his sunt personae, causae, consilia. Nam is ordo est, ut facere voluerit, potuerit, fecerit. Ideoque intuendum ante omnia, qualis sit de quo agitur. {{pn|28}}Accusatoris autem est efficere ut, si quid obiecerit non solum turpe sit, sed etiam crimini, de quo est iudicium, quam maxime conveniat. Nam si reum caedis impudicum vel adulterum vocet, laedat quidem infamia, minus tamen hoc ad fidem valeat quam si audacem, petulantem, crudelem, temerarium ostenderit. {{pn|29}}Patrono, si fieri poterit, id agendum est ut obiecta vel neget vel defendat vel minuat; proximum est ut a praesenti quaestione separet. Sunt enim pleraque non solum dissimilia, sed etiam aliquando contraria: ut si reus furti prodigus dicatur aut negligens. Neque enim videtur in eundem et contemptus pecuniae et cupiditas cadere. {{pn|30}}Si deerunt haec remedia, ad illa declinandum est, non de hoc quaeri nec eum, qui aliquando peccaverit, utique commisisse omnia, et hanc fiduciam fuisse accusatoribus falsa obiiciendi, quod laesum et vulneratum reum speraverint* hac invidia opprimi posse. {{pn|31}}Alii a propositione accusatoris contraque eam* loci oriuntur. Saepe a persona prior ducit argumenta defensor et interim generaliter, incredibile esse a filio patrem occisum, ab imperatore proditam hostibus patriam. Facile respondetur vel quod omnia scelera in malos cadant ideoque saepe deprehensa sint, vel quod indignum* sit crimina ipsa atrocitate defendi. Interim proprie, quod est varium. Nam dignitas et tuetur reum et nonnunquam ipsa in argumentum facti convertitur, tanquam inde fuerit spes inpunitatis; proinde paupertas, humilitas, opes, ut cuique ingenio vis est, in diversum trahuntur. {{pn|33}}Probi vero mores et anteactae vitae integritas nunquam non plurimum profuerint. Si nihil obiicietur, patronus quidem in hoc vehementer incumbet, accusator autem ad praesentem quaestionem, de qua sola iudicium sit, cognitionem adligabit dicens neminem non aliquando coepisse peccare, nec per encaenia* ducendum scelus primum. {{pn|34}}Haec in respondendo. Sic autem praeparabit actione prima iudicum animos, ut noluisse potius obiicere quam non potuisse credatur. Eoque satius est omni se antenctae vitae abstinere convicio quam levibus aut frivolis aut manifesto falsis reum incessere, quia fides ceteris detrahitur; et qui nihil obiicit, omisisse credi potest maledicta tanquam supervacua; qui vana congerit, confitetur unum* in anteactis argumentum, in quibus vinci quam tacere maluerit. {{pn|35}}Cetera, quae a personis duci solent, in argumentorum locis exposuimus. Proxima est ex causis probatio, in quibus haec maxime spectantur, ira, odium, metus, cupiditas, spes; nam reliqua in horum species cadunt. Quorum si quid in reum conveniet, accusatoris est efficere ut* ad quidquid faciendum causae valere videantur, easque quas in argumentum sumet augere; si minus, illuc conferenda est oratio, {{pn|36}}aut aliquas fortasse latentes fuisse aut nihil ad rem pertinere cur fecerit, si fecit, aut etiam dignius esse odio scelus, quod non habuerit causam. Patronus vero, quotiens poterit, instabit huic loco, ut nihil credibile sit factum esse sine causa. Quod Cicero vehementissime multis orationibus tractat, praecipue tamen pro Vareno, qui omnibus aliis premebatur; nam et damnatus est. At, {{pn|37}}si proponitur, cur factum sit, aut falsam causam aut levem aut ignotam reo dicet. Possunt autem esse aliquae interim ignotae, an heredem habuerit, an accusaturus fuerit eum, a quo dicitur* occisus. Si alia defecerint, non utique spectandas esse causas; nam quem posse reperiri, qui non metuat, oderit, speret? {{pn|38}}plurimos tamen haec salva innocentia facere. Neque illud est omittendum, non omnes causas in omnibus personis valere. Nam ut alicui sit furandi causa paupertas, non erit idem in Curio Fabricioque momentum. {{pn|39}}De causa prius an de persona dicendum sit, quaeritur, varieque est ab oratoribus factum, a Cicerone etiam praelatae frequenter causae. Mihi, si neutro litis condicio praeponderet, secundum naturam videtur incipere a persona. Nam hoc magis generale est rectiorque divisio, an ullum crimen credibile, an hoc. {{pn|40}}Potest tamen id ipsum, sicut pleraque, vertere utilitas. Nec tantum causae voluntatis sunt quaerendae, sed interim et erroris, ut ebrietas, ignorantia. Nam ut haec in qualitate crimen elevant, ita in coniectura premunt. {{pn|41}}Et persona quidem nescio an unquam, utique in vero actu rei, possit incidere, de qua neutra pars dicat; de causis frequenter quaeri nihil attinet, ut in adulteriis, ut in furtis, quia illas per se ipsa crimina secum habent. {{pn|42}}Post haec intuenda videntur et consilia, quae late patent; an credibile sit, reum sperasse id a se scelus effici posse, an ignorari, cum fecisset, an, etiamsi ignoratum non esset, absolvi vel poena levi transigi vel tardiore vel ex qua minus incommodi consecuturus quam ex facto gaudii videretur, an etiam tanti putaverit poenam subire; {{pn|43}}post haec, an alio tempore et aliter facere vel facilius vel securius potuerit, ut dicit Cicero pro Milone enumerans plurimas occasiones, quibus ab eo Clodius impune occidi potuerit; praeterea, cur potissimum illo loco, illo tempore, illo modo sit aggressus, (qui et ipse diligentissime tractatur pro eodem locus) an, {{pn|44}}etiamsi nulla ratione ductus est, impetu raptus sit et absque sententia, (nam vulgo dicitur scelera non habere consilium) an etiam consuetudine peccandi sit ablatus. Excussa prima parte, an voluerit, sequitur, an potuerit. Hic tractatur locus, tempus, ut furtum in loco cluso, frequenti, tempore vel diurno, cum testes plures, vel nocturno, cum maior difficultas. {{pn|45}}Inspiciuntur itaque difficultates occasionesque, quae sunt plurimae ideoque exemplis non egent. Hic sequens locus talis est, ut, si fieri non potuit, sublata sit lis; si potuit, sequatur quaestio an fecerit. Sed haec etiam ad animi coniecturam pertinent, nam et ex his colligitur an speraverit. Ideo spectari debent et instrumenta, ut Clodii ac Milonis comitatus. Quaestio, {{pn|46}}an fecerit, incipit a secundo tempore, id est praesenti, deinde coniuncto, quorum sunt sonus, clamor, gemitus; insequentis latitatio, metus, similia. His accedunt signa, de quibus tractatum est, verba etiam et facta, quaeque antecesserunt quaeque insecuta sunt. {{pn|47}}Haec aut nostra sunt aut aliena. Sed verba nobis magis nocent et minus* prosunt nostra quam aliena; magis prosunt et minus nocent aliena quam nostra. Facta autem interim magis prosunt nostra, interim aliena, ut si quid, quod pro nobis sit, adversarius fecit; semper vero magis nocent nostra quam aliena. {{pn|48}}Est et illa in verbis differentia, quod aut aperta sunt aut dubia. Seu nostra seu aliena sunt, infirmiora in utrumque sint necesse dubia; tamen nostra saepe nobis nocent, ut in illa controversia: Interrogatus filius, ubi esset pater, dixit, Ubicunque est, vivit; at ille in puteo mortuus est inventus. Aliena, {{pn|49}}quae sunt dubia, nunquam possunt nocere nisi aut incerto auctore aut mortuo. Nocte audita vox est, cauete tyrannidem; et, Interrogatus, cuius veneno moreretur respondit, Non expedit tibi scire. Nam si est, qui possit interrogari, solvet ambiguitatem. {{pn|50}}Cum autem dicta factaque nostra defendi solo animo possint, aliena varie refutantur. De uno quidem maximo genere coniecturalium controversiarum locuti videmur, sed* in omnes aliquid ex his cadit. Nam furti, depositi, creditae pecuniae et a facultatibus argumenta veniunt, an fuerit, quod deponeretur, et a personis, an ullum deposuisse apud hunc, vel huic credidisse credibile sit, an petitorem calumniari, an reum infitiatorem esse vel furem. {{pn|51}}Sed etiam in furti reo sicut in caedis quaeritur de facto et de auctore. Crediti et depositi duae quaestiones, sed nunquam iunctae, an datum sit, an redditum. Habent aliquid proprii adulterii causae, quod plerumque duorum discrimen est et de utriusque vita dicendum, quanquam et id quaeritur, an utrumque pariter defendi oporteat. Cuius rei consilium nascetur ex causa; nam si adiuvabit pars altera, coniungam; si nocebit, separabo. Ne quis autem mihi putet temere excidisse, {{pn|52}}quod plerumque duorum crimen esse adulterium, non semper dixerim: potest accusari sola mulier incerti adulterii: Munera domi inventa sunt; pecunia, cuius auctor non exstat; codicilli, dubium ad quem scripti In falso quoque ratio similis; {{pn|53}}aut enim plures in culpam vocantur aut unus. Et scriptor quidem semper tueri signatorem necesse habet, signator scriptorem non semper, nam et decipi potuit. Is autem, qui hos adhibuisse et cui id factum dicitur, et scriptorem et signatores defendet. Iidem argumentorum loci in causis proditionis et adfectatae tyrannidis. {{pn|54}}Verum illa scholarum consuetudo ituris in forum potest nocere, quod omnia, quae in themate non sunt, pro nobis ducimus. Adulterium obiicis; quis testis? quis index? Proditionem,* quod pretium? quis conscius? Venenum; ubi emi? a quo? quando? quanti? per quem dedi? Pro reo tyrannidis adfectatae; ubi sunt arma? {{pn|55}}quos contraxi satellites? Neque haec nego esse dicenda, et ipsis utendum pro parte suscepta. Nam et in foro aliqua, quando* adversarius probare non poterit, desiderabo. Sed in foro tantam illam facilitatem olim desiderauimus, ubi non fere causa agitur, ut non aliquid ex his aut plura ponantur. {{pn|56}}Huic simile est, quod in epilogis quidam, quibus volunt, liberos, parentes, nutrices accommodant, nisi quod magis concesseris ea, quae non sint posita, desiderare quam adiicere. * De animo quomodo quaeratur, satis dictum est, cum ita diviserimus, an voluerit, an potuerit, an fecerit. Nam qua via tractatur, an voluerit, eadem, quo animo fecerit; id enim est, an male facere voluerit. {{pn|57}}Ordo quoque rerum aut adfert aut detrahit fidem; multo scilicet magis res, prout ponuntur,* congruunt aut repugnant. Sed haec nisi in ipso complexu causarum non deprehenduntur. Quaerendum tamen semper, quid cuique connectatur et quid consentiat. {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} 8y6rj2evyyizeftts79vq7rj3i261jf 0 39315 269010 268829 2026-06-05T13:43:33Z Saumache 27923 269010 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VII|Liber VII]] - Caput III<br>[De finitione.] }} {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} {{pn|1}}Sequitur coniecturam finitio. Nam, qui non potest dicere nihil fecisse, proximum habebit, ut dicat, non id fecisse, quod obiiciatur. Itaque pluribus legibus rei iisdem quibus coniectura versatur, defensionis tantum genere mutato, ut rei furtis, depositis, adulteriis. Nam, quemadmodum dicimus, Non feci furtum, non accepi depositum, non commisi adulterium, ita, Non est hoc furtum, non est hoc depositum,* initiatio, AG: mutuatio, cod. Mon. non est hoc adulterium. {{pn|2}}Interim a qualitate ad finitionem descenditur, ut rei actionibus dementiae, malae tractationis, rei publicae laesae; rei quibus si recte facta esse, quae obiiciuntur, dici non potest, illud succurrit, Non est male tractare uxorem verbis* laedere. Finitio igitur est rei propositae propria et dilucida et breviter comprehensa verbis enuntiatio. Constat maxime, {{pn|3}}sicut est dictum, genere, specie, differentibus, propriis: ut si finias equum, (noto enim maxime utar exemplo) genus est animal, species mortale, differentia irrationale, (nam et homo mortale erat) proprium hinniens. Haec adhibetur orationi pluribus causis. {{pn|4}}Nam tum est certum de nomine, sed quaeritur quae res ei subiicienda sit, tum res est manifesta, sed de nomine non constat. Cum de* nomine constat, de re dubium est, interim coniectura est: ut si quaeratur, quid sit deus. {{pn|5}}Nam qui neget deum esse spiritum omnibus partibus immixtum, non hoc dicat falsam esse divinae illius naturae appellationem, sicut Epicurus, qui humanam ei formam locumque inter mundos dedit? Nomine uterque uno utitur; {{pn|6}}utrum sit rei re, coniectat. Interim qualitas tractatur, ut quid sit rhetorice, vis persuadendi an bene dicendi scientia. Quod genus est rei iudiciis frequentissimum. Sic enim quaeritur, an deprehensus rei lupanari cum aliena uxore adulter sit: quia non de appellatione, sed de vi facti eius ambigitur, an omnino peccaverit. Nam si peccavit, non potest esse aliud quam adulter. {{pn|7}}Diversum est genus, cum controversia consistit rei nomine, quod pendet ex scripto, nec versatur rei iudiciis nisi propter verba quae litem faciunt: an, qui se interficit, homicida sit; an, qui tyrannum rei mortem compulit, tyrannicida; an carmina magorum veneficium. Res enim manifesta est, sciturque non idem esse occidere se quod alium, non idem occidere tyrannum quod compellere ad mortem, non idem carmina ac mortiferam potionem; quaeritur tamen, an eodem nomine appellanda sint. {{pn|8}}Quanquam autem dissentire vix audeo a Cicerone, qui multos secutus auctores dicit, finitionem esse de eodem et de altero, semper enim* neganti aliquod esse nomen dicendum quod sit potius: tamen equidem* tris habeo velut species. {{pn|9}}Nam interim convenit solum* quaerere, an hoc sit, ut an adulterium rei lupanari. Cum hoc negamus, non necesse est dicere quid id vocetur, quia totum crimen infitiamur. Interim quaeritur, hoc an hoc; furtum an sacrilegium. Non quin sufficiat non esse sacrilegium, sed quia necesse sit dicere quid sit aliud; quo rei loco utrumque finiendum est. {{pn|10}}Interim quaeritur rei rebus specie diversis, an et hoc et hoc eodem modo sit appellandum, cum res utraque habet suum nomen, ut amatorium, venenum. In omnibus autem huius generis litibus quaeritur, an etiam hoc, quia nomen de quo ambigitur utique rei alia re certum est. Sacrilegium est rem sacram de templo surripere: an et privatam? Adulterium cum aliena uxore domi coire: an et rei lupanari? Tyrannicidium occidere tyrannum: an et rei mortem compellere? {{pn|11}}Ideoque συλλογισμός de quo postea dicam, velut infirmior est finitio, quia rei hac quaeritur, an idem sit huius rei nomen quod alterius, illo, an proinde habenda sit haec atque illa. Est et talis finitionum* diversitas, {{pn|12}}ut qui idem sentiant, non iisdem verbis comprehendant: ut rhetorice bene dicendi scientia, et eadem bene inveniendi et bene enuntiandi et dicendi secundum virtutem orationis et dicendi quod sit officii. Atque providendum ut, si sensu non pugnant, comprehensione dissentiant. Sed de his disputatur, non litigatur. {{pn|13}}Opus est aliquando finitione obscurioribus et ignotioribus verbis ut, quid sit clarigatio, erctum citum:* interim notis nomine verbis,* quid sit penus, quid litus. Quae varietas efficit, ut eam quidam coniecturae, quidam qualitati, quidam legitimis quaestionibus subiecerint. {{pn|14}}Quibusdam ne placuit quidem omnino subtilis haec et ad morem dialecticorum formata conclusio, ut rei disputationibus potius arguta* verborum cavillatrix quam rei oratoris officio multum adlatura momenti. Licet enim valeat rei sermone tantum, ut constrictum vinculis suis eum qui responsurus est vel tacere vel etiam invitum id quod sit contra cogat fateri, non eadem est tamen eius rei causis utilitas. {{pn|15}}Persuadendum enim iudici est, qui etiamsi verbis devinctus est, tamen, nisi ipsi rei accesserit, tacitus dissentiet. Agenti vero quae tanta est huius praecisae comprehensionis necessitas? An, si non dixero, Homo est animal mortale rationale, non potero, expositis tot corporis animique proprietatibus, latius oratione ducta, vel a dis eum vel a mutis discernere? {{pn|16}}Quid quod nec uno modo definitur res eadem (ut facit Cicero: quid est enim vulgo? universos) et latiore varioque tractatu, ut omnes oratores plerumque fecerunt? Rarissima enim apud eos reperitur ilia ex consuetudine philosophorum ducta servitus [est certa servitus]* ad certa se verba adstringendi, idque faciendum rei libris Ciceronis de Oratore vetat M. Antonius. {{pn|17}}Nam est etiam periculosum, cum, si uno verbo sit erratum, tota causa cecidisse videamur; optimaque est media illa via, qua utitur Cicero pro Caecina, ut res proponatur, verba non periclitentur. Etenim, reciperatores, non ea sola vis est quae ad corpus nostrum vitamque pervenit, sed etiam multo maior ea quae periculo mortis iniecto formidine animum perterritum loco saepe et certo statu demovet. {{pn|18}}Aut, cum finitionem praecedit probatio, ut rei Philippicis Cicero Servium Sulpicium occisum ab Antonio colligit et rei clausula demum ita finit: Is enim profecto mortem attulit qui causa mortis fuit. Non negaverim tamen haec quoque, ut expediet causae, esse facienda, et si quando firme comprehendi poterit brevi complexu verborum finitio, esse id tum elegans tum etiam fortissimum, si modo erit illa inexpugnabilis. {{pn|19}}Eius certus ordo est, quid sit, an hoc sit. Et rei hoc fere labor maior est, ut finitionem confirmes, quam ut rei rein finitionem applices. In eo, quid sit, duplex opus est. Nam et nostra confirmanda est et adversae partis destruenda finitio. {{pn|20}}Ideoque rei schola, ubi nobis ipsi fingimus contradictionem, duos ponere debemus fines, quales utrinque esse optimi poterunt. At rei foro providendum, num forte supervacua et nihil ad causam pertinens an ambigua an contraria an communis sit finitio; quorum nihil accidere nisi agentis culpa potest. {{pn|21}}Vt recte autem finiamus, ita fiet, si prius rei animo constituerimus quid velimus efficere. Sic enim accommodari ad voluntatem verba poterunt. Atque ut a notissimo exemplo, quo sit res lucidior, non recedamus: Qui privatam pecuniam de templo surripuit, sacrilegii reus est. {{pn|22}}Culpa manifesta est; quaestio est an huic crimini nomen quod est rei lege conveniat. Ergo ambigitur an hoc sacrilegium sit? Accusator, quia de templo surrepta sit pecunia, utitur hoc nomine. Reus, quia privatam surripuerit, negat esse sacrilegium sed furtum fatetur. Actor ergo ita finiet, Sacrilegium est surripere aliquid de sacro; Reus, Sacrilegium est surripere aliquid* sacri. Uterque finitionem alterius impugnat. {{pn|23}}Ea duobus generibus evertitur, si aut falsa est aut parum plena. Nam illud tertium nisi stultis non accidit, ut nihil ad quaestionem pertineat. {{pn|24}}[Falsa est, si dicas, Equus animal rationale; nam est equus animal sed irrationale. Quod autem commune cum alio est, desinet esse proprium. ]* Hic reus falsam dicit esse finitionem accusatoris, accusator autem non potest dicere falsam rei; nam est sacrilegium surripere aliquid sacri; sed dicit parum plenam, adiiciendum enim aut ex sacro. {{pn|25}}Maximus autem usus rei approbando refellendoque fine propriorum ac differentium, nonnunquam etiam etymologiae. Quae tamen omnia, sicut rei ceteris, confirmat aequitas, nonnunquam et coniectura mentis. Etymologia maxime rare est: Quid enim est aliud tumultus, nisi perturbatio tanta, ut maior timor oriatur? Unde etiam nomen ductum est tumultus. {{pn|26}}Circa propria ac differentia magna subtilitas, ut cum quaeritur an addictus, quem lex servire, donec solverit, iubet, servus sit. Altera pars finit ita, Servus est, qui est iure rei servitute; altera, qui rei seruitute est eo iure, quo servus, aut, ut antiqui dixerunt, qui servitutem servit. Quae finitio, etiamsi distat aliquo, nisi tamen propriis et differentibus adiuvatur, inanis est. {{pn|27}}Dicet enim adversarius, servire eum servitutem aut eo iure quo servum. Videamus ergo propria et differentia, quae libro quinto leviter rei transitu attigeram. Servus, cum manumittitur, fit libertinus, addictus recepta libertate ingenuus; servus invito domino libertatem non consequetur, addictus soluendo citra voluntatem domini consequetur:* ad servum nulla lex pertinet, addictus legem habet. Propria liberi, quod nemo habet nisi liber, praenomen, nomen, cognomen, tribum; habet haec addictus. {{pn|28}}Excusso quid sit, prope peracta est quaestio, an hoc sit. Id enim agimus ut sit causae nostrae conveniens finitio. Potentissima est autem rei ea qualitas, an amor insania. Huc pertinebunt probationes, quas Cicero dicit proprias esse finitionis, ex antecedentibus, consequentibus, adiunctis, repugnantibus, causis, effectis, similibus; de quorum argumentorum natura dictum est. {{pn|29}}Breviter autem pro Caecina Cicero initia, causas, effecta, antecedentia, consequentia complexus est: Quid igitur fugiebant? Propter metum Quid metuebant? Vim videlicet. Potestis igitur principia negare, cum extrema concedatis? Sed similitudine quoque usus est, Quae vis rei bello appellatur, ea rei otio non appellabitur? {{pn|30}}Sed etiam ex contrario argumenta ducuntur, ut si quaeratur, amatorium venenum sit necne; quia venenum amatorium non sit. Illud alterum genus quo sit manifestius adolescentibus meis (meos enim semper adolescentes putabo), hic quoque fictae controversiae utar exemplo. {{pn|31}}Iuvenes, qui convivere solebant, constituerunt, ut rei litore cenarent. Unius, qui cenae defuerat, nomen tumulo, quem exstruxerant, inscripserunt. Pater eius, a transmarina peregrinatione cum ad litus idem appulisset, lecto nomine suspendit se. {{pn|32}}Dicuntur ii causa mortis fuisse. Hic finitio est accusatoris, Per quem factum est, ut quis perierit, causa mortis est; rei est, Qui fecit quid sciens, per quod perire homini necesse est. Remota finitione accusatori sat est dicere, Causa mortis fuistis; per vos enim factum est, ut homo periret; quia, nisi vos illud fecissetis, viveret. {{pn|33}}Contra, Non statim, per quem factum est, ut quis periret, is damnari debet, ut accusator, testis, iudex rei capitalis. Nec undecunque causa fluxit, ibi culpa est: ut si quis profectionem suaserit aut amicum arcessierit trans mare et is naufragio perierit, ad cenam invitarit et is cruditate illic contracta decesserit. {{pn|34}}Nec fuerit rei causa mortis solum adolescentium factum sed credulitas senis, rei dolore ferundo infirmitas; denique, si fortior fuisset aut prudentior, uiueret. Nec mala mente fecerunt; et ille potuit vel ex loco tumuli vel ex opere tumultuario suspicari non esse monumentum. Qui ergo puniri debent, rei quibus omnia absunt* homicidae praeter manum? {{pn|35}}Est interim certa finitio, de qua inter utramnque partem convenit: ut Cicero dicit, Maiestas est rei imperii atque rei nominis populi Romani dignitate. Quaeritur tamen, an maiestas minuta sit, ut rei causa Cornelii quaesitum est. Sed hic etiamsi* videri potest finitiva, tamen quia de finitione non ambigitur, iudicatio est qualitatis atque ad eum potius status reducenda, ad cuius forte quidem venimus mentionem, sed erat ordine proximus locus. {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} ja6zcc222is888qqq18wgixcd1f40l3 0 39316 269011 268876 2026-06-05T13:44:04Z Saumache 27923 269011 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VII|Liber VII]] - Caput IV<br>[De qualitate.] }} {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} {{pn|1}}Est autem qualitas alia de summo genre atque ea quidem non simplex. Nam et qualis sit cuiusque rei natura et quae forma quaeritur: an immortalis anima, an humana specie deus; et de magnitudine ac numero, quantus sol, an unus mundus. Quae omnia coniectura quidem colliguntur, quaestionem tamen habent in eo, qualia sint? Haec et in suasoriis aliquando tractari solent, {{pn|2}}ut, si Caesar deliberet, an Britanniam impugnet, quae sit Oceani natura, an Britanniam insula (nam tum ignorabatur), quanta in ea terra, quo numero militum aggredienda, in consilium ferendum sit. Eidem qualitati succedunt facienda ac non facienda, appetenda, vitanda; quae in suasorias quidem maxime cadunt, sed in controversiis quoque sunt frequentia, hac sola differentia, quod illic de futuris hic de factis agitur. {{pn|3}}Item demonstratiuae partis omnia sunt in hoc statu: factum esse constat, quale sit factum quaeritur. Lis est omnis aut de praemio aut de poena aut de quantitate. Igitur* genus causae aut simplex aut comparativum. Illic, quid aequum, hic, quid aequius aut quid aequissimum sit, excutitur. Cum de poena iudicium est, a parte eius, qui causam dicit, aut defensio est criminis aut imminutio aut excusatio aut, ut quidam putant, deprecatio. {{pn|4}}Defensio longe potentissima est, qua ipsum factum, quod obiicitur, dicimus honestum esse. Abdicatur aliquis, quod invito patre militarit, honores petierit, uxorem duxerit: tuemur, quod fecimus. Hanc partem vocant Hermagorei kat' ἀντίλημψιν, ad intellectum id nomen referentes. Latine ad verbum translatam non invenio; absoluta appellatur. Sed enim de re sola quaestio, iusta sit ea necne. {{pn|5}}Iustum omne continetur natura vel constitutione; natura, quod fit secundum cuiusque rei dignitatem. {{pn|6}}Hinc sunt pietas, fides, continentia et talia. Adiiciunt et id, quod sit par. Verum* id non temere intuendum est: nam et vis contra vim et talio nihil habent adversum eum, qui prior fecit, iniusti; et non, quoniam res pares sunt, etiam id est iustum, quod antecessit. Illa utrinque iusta, eadem lex, eadem condicio; ac forsitan ne sint quidem paria, quae ulla parte sunt dissimilia. Constitutio est in lege, more, iudicato, pacto. {{pn|7}}Alterum est defensionis genus, in quo factum per se improbabile adsumptis extrinsecus auxiliis tuemur; id vocant κατ' ἀντίθεσιν Latine hoc quoque non ad verbum transferunt, adsumptiva enim dicitur causa. In quo genere fortissimum est, {{pn|8}}si crimen causa facti tuemur, qualis est defensio Orestis, Horatii, Milonis. ἀντέγκλημα dicitur, quia omnis nostra defensio constat eius accusatione, qui vindicatur: Occisus est, sed latro; excaecatus, sed raptor. {{pn|9}}Est et illa ex causis facti ducta defensio priori contraria, in qua neque factum ipsum per se, ut in absoluta quaestione, defenditur neque ex contrario facto, sed ex aliqua utilitate aut rei publicae aut hominum multorum aut etiam ipsius adversarii, nonnunquam et nostra, si modo id erit, quod facere nostra causa fas sit; quod sub extrario accusatore et legibus agente prodesse nunquam potest, in domesticis disceptationibus potest. {{pn|10}}Nam et filiis pater in iudicio abdicationis et maritus uxori, si malae tractationis accusabitur, et patri filius, si dementiae causa erit, non inverecunde dicet multum sua interfuisse. In quo tamen incommoda vitantis melior quam commoda petentis est causa. {{pn|11}}Quibus similia etiam in vera rerum quaestione tractantur. Nam quae in scholis abdicatorum, haec in foro exheredatorum a parentibus et bona apud centumviros repetentium ratio est; quae illic malae tractationis, hic rei uxoriae, cum quaeritur utrius culpa divortium factum sit; quae illic dementiae, hic petendi curatoris. {{pn|12}}Subiacet utilitati etiam illa defensio, si peius aliquid futurum fuit. Nam in comparatione malorum boni locum obtinet levius: ut si Mancinus foedus Numantinum sic defendat, quod periturus, nisi id factum esset, fuerit exercitus. Hoc genus ἀντίστασις Graece nominatur, comparativum nostri vocant. {{pn|13}}Haec circa defensionem facti; quae si neque per se ipsa nec adhibitis auxiliis dabitur, proximum est in alium transferre crimen, si possumus. Ideoque etiam in hos, qui citra scriptum* sunt, status visa est cadere translatio Interdum ergo culpa in hominem relegatur, ut si Gracchus reus foederis Numantini, cuius metu leges populares tulisse in tribunatu videretur,* missum se ab imperatore suo diceret. {{pn|14}}Interim derivatur in rem, ut si is, qui testamento quid iussus non fecerit, dicat per leges id fieri non potuisse. Hoc μετάστασιν dicunt. Hinc quoque exclusis excusatio superest. Ea est aut ignorantiae, ut si quis fugitivo stigmata scripserit eoque ingenuo iudicato neget se liberum esse scisse; aut necessitatis, ut cum miles ad commeatus diem non adfuit et dicit se fluminibus interclusum aut valetudine. {{pn|15}}Fortuna quoque saepe substituitur culpae. Nonnunquam male fecisse nos sed bono animo dicimus. Utriusque rei multa et manifesta exempla sunt; idcirco non est eorum necessaria expositio. Si omnia, quae supra scripta sunt, deerunt, videndum, an imminui culpa possit. Hic est ille, qui a quibusdam fieri solet, status quantitatis. {{pn|16}}Sed ea cum sit aut poenae aut honoris, ex qualitate facti constituitur, eoque nobis sub hoc esse statu videtur sicut eius quoque, quae ad numerum refertur a Graecis. Nam et πηλικότητα et ποσότητα dicunt, nos utrumque appellatione una complectimur. {{pn|17}}Ultima est deprecatio, quod genus causae plerique negarunt in iudicium unquam venire. Quin Cicero quoque pro Q. Ligario idem testari videtur, cum dicit, Causas, Caesar, egi multas equidem tecum, dum te in foro tenuit ratio honorum tuorum, certe nunquam hoc modo: Ignoscite, indices, erravit, lapsus est, non putavit, si unquam posthac, et cetera. {{pn|18}}In senatu vero et apud populum et apud principem et ubicunque iuris dementia est, habet locum deprecatio. In qua plurimum valent ex ipso, qui reus est, haec tria; vita praecedens, si innocens, si bene meritus, si spes in futurum innocenter victuri et in aliquo usu futuri; praeterea si vel aliis incommodis vel praesenti periculo vel paenitentia videatur satis poenarum dedisse; extra nobilitas, dignitas, propinqui, amici. {{pn|19}}In eo tamen qui cognoscit plurimum ponendum, si laus eum misericordis potius quam reprehensio dissoluti consecutura est. Verum et in iudiciis, etiamsi non toto genere causae, tamen ex parte magna hic locus saepe tractatur. Nam et divisio frequens est, etiamsi fecisset, ignoscendum fuisse idque in causis dubiis saepe praevaluit, et epilogi omnes in eadem fere materia versari solent. {{pn|20}}Sed nonnunquam etiam rei totius hic summa constituta. An* vero si exheredatum a se filium pater testatus fuerit elogio, propterea quod is meretricem amaverit, non omnis hic erit quaestio, an huic delicto pater debuerit ignoscere et centumviri tribuere debeant veniam? Sed etiam in formulis, cum poenariae sunt actiones, ita causam partimur, an commissa sit poena, an exigi debeat. Id autem, quod illi viderunt, verum est, reum a iudicibus hoc defensionis modo liberari non posse. {{pn|21}}De praemiis autem quaeruntur duo: an ullo sit dignus, qui petit, an tanto; ex duobus, uter dignior; ex pluribus, quis dignissimus. Quorum tractatus ex ipso meritorum genere ducuntur. Et intuebimur non rem tantum, sive adleganda sive comparanda erit, sed personam quoque; nam et multum interest, tyrannum iuvenis occiderit an senex, vir an femina, alienus an coniunctus; {{pn|22}}et locum multipliciter, in civitate tyrannis assueta an libera semper, in arce an domi; et quomodo factum sit, ferro an veneno; et quo tempore, bello an pace, cum depositurus esset eam potestatem an cum aliquid novi sceleris ausurus. Habent in meritis gratiam periculum quoque et difficultas. {{pn|23}}Similiter liberalitas a quo profecta sit, refert. Nam in paupere gratior quam in divite, dante beneficium quam reddente, patre quam orbo. Item in quam rem dederit et quo tempore et quo animo, id est, num in aliquam spem suam; similiter alia. Et ideo qualitas maxime oratoris recipit operam, quia in utramque partem plurimum est ingenio loci, nec usquam tantum adfectus valent. {{pn|24}}Nam coniectura extrinsecus quoque adductas frequenter probationes habet et argumenta ex materia sumit; quale quidque videatur eloquentiae est opus; hic regnat, hic imperat, hic sola vincit. Huic parti subiungit Verginius causas abdicationis, dementiae, malae tractationis, orbarum nuptias indicentium. Nam et fere sic accidit, inventique sunt, qui has materias officiorum vocarent. {{pn|25}}Sed alios quoque nonnunquam leges hae recipiunt status. Nam et coniectura est aliquando in plerisque horum, cum se vel non fecisse vel bona mente fecisse contendunt Cuius generis exempla sunt multa. Et quid sit dementia ac mala tractatio, finitur. Nam leges iuris* plerumque quaestiones praecurrere solent, sed* ex quibus causae non fiat status. {{pn|26}}Quod tamen facto defendi non poterit, iure nitetur: et quot et quibus causis abdicare non liceat, et in quae crimina malae tractationis actio non* detur, et cui accusare dementiae non permittatur. {{pn|27}}Abdicationum formae sunt duae, altera criminis perfecti, ut si abdicetur raptor, adulter, altera velut pendentis et adhuc in condicione positi, quales sunt, in quibus abdicatur filius, quia non pareat patri. Illa semper asperam abdicantis actionem habet; immutabile est enim, quod factum est; haec ex parte blandam et suadenti similem; mavult enim pater* non abdicare; at pro filiis in utroque genere summissam et ad satisfaciendum compositam. {{pn|28}}A quo dissensuros scio, qui libenter patres figura laedunt; quod non ausim dicere nunquam esse faciendum, potest enim materia incidere, quae hoc exigat; certe vitandum est, quotiens aliter agi potest. Sed de figuris alio libro tractabimus. {{pn|29}}Non dissimiles autem abdicationum actionibus sunt malae tractationis actiones; nam et ipsae habent eandem in accusationibus moderationem. Dementiae quoque iudicia aut propter id, quod factum est, aut propter id quod adhuc fieri vel non fieri potest instituuntur. {{pn|30}}Et actor in eo, quod factum est, liberum habet impetum, sic tamen ut factum accuset, ipsius patris tanquam valetudine lapsi misereatur; in eo vero, cuius libera mutatio est, diu roget et suadeat et novissime dementiam ration queratur obstare, non mores: quos quanto magis in praeteritum laudaverit, tanto facilius probabit morbo esse mutatos. {{pn|31}}Reus, quotiens causa patietur, debebit esse in defensione moderatus, quia fere ira et concitatio furori sunt similia. Omnibus is commune est, quod rei non semper defensione facti, sed excusatione ac vena frequenter utuntur. Est enim domestica disceptatio, in qua et semel peccasse et per errorem et levius, quam obiiciatur, absolutioni nonnunquam sufficit. {{pn|32}}Sed alia quoque multa controversiarum genera in qualitatem cadunt. Iniuriarum; quanquam enim reus aliquando fecisse negat, plerumque tamen haec actio facto atque animo continetur. {{pn|33}}De accusatore constituendo, quae iudicia divinationes vocantur; in quo genere Cicero quidem, qui mandantibus sociis Verrem deferebat,* hac usus est divisione, spectandum a quo maxime agi velint ii quorum de ultione quaeritur, a quo minime velit is qui accusatur. Frequentissimae tamen hae sunt quaestiones, {{pn|34}}uter maiores causas habeat, uter plus industriae aut virium sit adlaturus ad accusandum, uter id fide meliore facturus. {{pn|35}}Tutelae praeterea; in quo iudicio solet quaeri, an alia de re quam de calculis cognosci oporteat, an fidem praestare debeat tantum, non etiam consilium et eventum. Cui simile est male gestae procurationis, quae in foro negotiorum gestorum; nam et mandati actio est. {{pn|36}}Praeter haec finguntur in scholis et inscripti* maleficii, in quibus aut hoc quaeritur, an inscriptum* sit aut hoc, an maleficium sit, raro utrumque. Male gestae legationis apud Graecos et veris causis frequens, ubi iuris loco quaeri solet, an omnino aliter agere quam mandatum sit liceat, et quo usque sit legatus, quoniam aliae in nuntiando, aliae in renuntiando* sunt, ut in Heio, qui testimonium in Verrem dixerat post perlatam legationem. {{pn|37}}Plurimum tamen est in eo, quale sit factum. Rei publicae laesae: hinc moventur quidem illae iuris cavillationes, quid sit rem publicam laedere, et, laeserit an non profuerit, et, ab ipso an propter ipsum laesa sit: in facto tamen plurimum est. Ingrati quoque, in quo genere quaeritur, an is cum quo agitur acceperit beneficium. Quod raro negandum est; ingratus est enim qui negat. {{pn|38}}Quantum acceperit, an reddiderit, an protinus qui non reddidit ingratus sit, an potuerit reddere, an id, quod exigebatur, debuerit, quo animo sit. Simpliciores illae iniusti repudii, sub qua lege controversiae illud proprium habent, quod a parte accusantis defensio est, a* defendentis accusatio. {{pn|39}}Praeterea, cum quis rationem mortis in senatu reddit, ubi una quaestio est iuris, an is demum prohibendus sit, qui mori vult ut se legum actionibus subtrahat; cetera qualitatis. Finguntur et testamenta, in quibus de sola qualitate* quaeratur, ut in controversia, quam supra exposui, in qua de parte patrimonii quarta, quam pater dignissimo ex filiis reliquerat, contendunt philosophus, medicus, orator. Quod idem accidit, si orbae nuptias indicant pares gradu, et si inter propinquos de idoneo quaeratur. {{pn|40}}Sed mihi nec omnes persequi materias in animo est, fingi enim adhuc possunt; nec omnes earum quaestiones, quia positionibus mutantur. Hoc tantum admiror Flavum, cuius apud me summa est auctoritas, cum artem scholae tantum componeret, tam anguste materiam qualitatis terminasse. {{pn|41}}Quantitas quoque, ut dixi, etiamsi non semper, plerumque tamen eidem subiacet, seu modi est seu numeri. Sed modus aliquando constat aestimatione facti, quanta sit culpa, quantumve beneficium, aliquando iure, cum id in controversiam venit, qua quis lege puniendus vel honorandus sit: {{pn|42}}stuprator decem milia dare debeat, quae poena huic crimini constitute est, an, quia se stupratus suspendit, capite puniri tanquam causa mortis. Quo in genere falluntur, qui ita dicunt, tanquam inter duas leges quaeratur: nam de decem milibus nulla controversia est, quae non petuntur. {{pn|43}}iudicium redditur, an reus causa sit mortis. In coniecturam quoque eadem species cadit, cum, perpetuo an quinquennali sit exilio multandus, in controversiam venerit; nam an prudens caedem commiserit quaeritur. {{pn|44}}Illa quoque, quae ex numero ducitur, pendet ex iure, an Thrasybulo triginta praemia debeantur, et, cum duo fures pecuniam abstulerint, separatim quadruplum quisque an duplum debeat. Sed hic quoque factum aestimatur et, tamen ius ipsum pendet ex qualitate. {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} a228oeklv6918of3z4xsne8wjewmea6 0 39317 269012 268803 2026-06-05T13:44:41Z Saumache 27923 269012 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VII|Liber VII]] - Caput V<br>[De iuridicali qualitate.] }} {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Caput VI |PostNomen=../Caput VI }} {{pn|1}}Qui neque fecisse se negabit neque aliud esse quod fecerit dicet neque factum defendet, necesse est in suo iure consistat, in quo plerumque actionis est quaestio. {{pn|2}}Ea non semper, ut quidam putaverunt, iudicium antecedit, qualia sunt praetorum curiosa consilia, cum de iure accusatoris ambigitur; sed in ipsis iudiciis frequentissime versatur. Est autem* duplex eius disceptationis condicio, quod aut intentio aut praescriptio habet controversiam. Ac fuerunt, qui praescriptionis statum facerent, tanquam ea non iisdem omnibus quibus ceterae leges quaestionibus contineretur. {{pn|3}}Cum ex praescriptione lis pendet, de ipsa re quaeri non est necesse. Ignominioso filius praescribit: de eo solo* iudicatio est, an liceat. Quotiens tamen poterimus, efficiendum est, ut de re quoque iudex bene sentiat; sic enim iuri nostro libentius indulgebit, ut in sponsionibus, quae ex interdictis fiunt, etiamsinon proprietatis est quaestio sed tantum possessionis, tamen non solum possedisse nos, sed etiam nostrum possedisse docere oportebit. Sed frequentius etiam quaeritur de intentione. {{pn|4}}Vir fortis optet, quod volet. Nego illi dandum, quidquid optaverit: non habeo praescriptionem, sed tamen voluntate contra verba praescriptionis nodo utor. In utroque autem genere status iidem sunt. {{pn|5}}Porro lex omnis aut tribuit aut adimit aut punit aut iubet aut vetat aut permittit. Litem habet aut propter se ipsam aut propter alteram, quaestionem aut in scripto aut in voluntate. {{pn|6}}Scriptum aut apertum est aut obscurum aut ambiguum. Quod de legibus dico, idem accipi volo de testamentis, pactis, stipulationibus, omni denique scripto, idem de voce. Et quoniam quattuor eius generis quaestiones vel status facimus, singulos percurram. {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Caput VI |PostNomen=../Caput VI }} 500rpujykwkurnlrjtohpcwticmoqy0 0 39318 269013 268826 2026-06-05T13:45:21Z Saumache 27923 269013 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VII|Liber VII]] - Caput VI<br>[Scriptum et voluntas.] }} {{Liber |Ante=Caput V |AnteNomen=../Caput V |Post=Caput VII |PostNomen=../Caput VII }} {{pn|1}}Scripti et voluntatis frequentissima inter consultos quaestio est, et pars magna controversi iuris hinc pendet; quo minus id accidere in scholis mirum est, ubi etiam ex industria fingitur. Eius genus unum est, in quo et de scripto et de voluntate quaeritur. {{pn|2}}Id tum accidit, cum est in lege aliqua obscuritas. In ea aut uterque suam interpretationem confirmat, adversarii subvertit: ut hic, Fur quadruplum solvat. Duo surripuerunt pariter decem milia; petuntur ab utroque quadragena; illi postulant, ut vicena conferant; nam et actor dicit hoc esse quadruplum quod petat, et rei hoc quod offerant; voluntas quoque utrinque defenditur. {{pn|3}}Aut, cum de altero intellectu certum est, de altero dubium: Ex meretrice natus ne contionetur. Quae filium habebat, prostare coepit: prohibetur adolescens contione. Nam de eius filio, quae ante partum meretrix fuit, certum est: an eadem huius causa sit, dubium est, quia ex hac natus est, antequam meretrix esset. * {{pn|4}}Solet et illud quaeri, quo referatur, quod scriptum est, Bis de eadem re ne sit actio; id est, hoc bis ad actorem an ad actionem? Haec ex iure obscuro. Alterum genus est ex manifesto; quod qui solum viderunt, hunc statum plani et voluntatis appellarunt. In hoc altera pars scripto nititur, altera voluntate. Sed contra scriptum tribus generibus occurritur. {{pn|5}}Unum est, in quo ipso patet, semper id servari non posse: Liberi parentis alant ad vinciantur; non enim adligabitur infans. Hic erit ad alia transitus, et divisio, num quisquis non aluerit, num hic propter hoc. {{pn|6}}Secundum* tale genus controversiarum, in quo nullum argumentum est, quod ex lege ipsa peti possit, sed de eo tantum, de quo lis est, quaerendum est. * Peregrinus, si murum ascenderit, capite puniatur. Cum hostes murum ascendissent, peregrinus eos depulit; petitur ad supplicium. {{pn|7}}Non erunt hic separatae quaestiones, an quisquis, an hic, quia nullum potest adferri argumentum contra scriptum vehementius eo quod in lite est; sed hoc tantum, an ne servandae quidem civitatis causa. Ergo aequitate et voluntate pugnandum. Fieri tamen potest, ut ex aliis legibus exempla ducamus, per quae appareat semper stari scripto non posse, ut Cicero pro Caecina fecit. Tertium, {{pn|8}}cum in ipsis verbis legis reperimus aliquid, per quod probemus aliud legumlatorem voluisse, ut in hac controversia: Qui nocte cum ferro deprehensus fuerit, adligetur. Cum anulo ferreo inuentum a gistratus adligavit. Hic quia est verbum in lege deprehensus, satis etiam significatum videtur, non contineri lege nisi noxium ferrum. {{pn|9}}Sed ut qui voluntate nitetur scriptum, quotiens poterit, infirmare debebit, ita, qui scriptum tuebitur, adiuvare se etiam voluntate temptabit. In testamentis et illa accidunt, ut voluntas manifesta sit, scriptum nihil sit: ut in iudicio Curiano, in quo nota L. Crassi et Scaevolae fuit contentio. {{pn|10}}Substitutus heres erat, si postumus ante tutelae annos decessisset. Non est natus. Propinqui bona sibi vindicabant. Quis dubitaret, quin ea voluntas fuisset testantis, ut is non nato filio heres esset, qui mortuo? sed hoc non scripserat. {{pn|11}}Id quoque, quod huic contrarium est, accidit nuper, ut esset scriptum, quod appareret scriptorem noluisse. Qui sestertium nummum quinque milia legaverat, cum emendaret testamentum, sublatis sestertiis nummis, argentipondo posuit, quinque milia manserunt. Apparuit tamen, quinque pondo dari voluisse, quia ille in argento legati modus et inauditus erat et incredibilis. {{pn|12}}Sub hoc statu generales sunt quaestiones, scripto an voluntate standum sit, quae fuerit scribentis voluntas; tractatus omnes qualitatis aut coniecturae, de quibus satis dictum arbitror. {{Liber |Ante=Caput V |AnteNomen=../Caput V |Post=Caput VII |PostNomen=../Caput VII }} smahbtlky4amdjjp47fuqnispy5knr8 0 39319 269014 268822 2026-06-05T13:45:50Z Saumache 27923 269014 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VII|Liber VII]] - Caput VII<br>[Leges contrariae.] }} {{Liber |Ante=Caput VI |AnteNomen=../Caput VI |Post=Caput VIII |PostNomen=../Caput VIII }} {{pn|1}}Proximum est de legibus contrariis dicere, quia inter omnes artium scriptores constitit, in antinomia duos esse scripti et voluntatis status; neque immerito; quia, cum lex legi obstat, et* utrinque contra scriptum dicitur et quaestio est de voluntate; in utraque id ambigitur, an utique illa lege sit utendum. {{pn|2}}Omnibus autem manifestum est nunquam esse legem legi contrariam iure ipso, quia, si diversum ius esset, alterum altero abrogaretur, sed eas casu collidi et eventu. {{pn|3}}Colliduntur autem aut pares inter se, ut si optio tyrannicidae et viri fortis comparentur, utrique data quod velit petendi potestate; hic meritorum, temporis, praemii collatio est; aut secum ipsae, ut duorum fortium, duorum tyrannicidarum, duarum raptarum, in quibus non potest esse alia quaestio, quam temporis, utra prior sit, aut qualitatis, utra iustior sit petitio. Diversae quoque leges confligunt aut similes aut impares. * {{pn|4}}Diversae, quibus etiam citra adversam legem contradici possit, ut in hac controversia: Magistratus ab arce ne discedat; vir fortis optet quod volet: impunitaem magistratus pelit. * Vel alia nulla obstante quaeri potest, vir fortis an, quidquid optarit, accipere debeat. Et in legem* magistratus multa dicentur, quibus scriptum expugnatur; si incendium in arce fuerit, si in hostes decurrendum. {{pn|5}}Similes, contra quas nihil opponi potest nisi lex altera: Tyrannicidae imago in gymnasio ponatur; contra, Mulieris imago in gymnasio* ne ponatur. Mulier tyrannum occidit. Nam neque mulieris imago ullo alio casu poni potest nec tyrannicidae ullo alio casu summoveri. {{pn|6}}Impares sunt, cum alteri multa opponi possunt, alteri nihil nisi quod in lite est: ut cum vir fortis impunitatem desertoris petit. Nam contra legem viri fortis, ut supra ostendi, multa dicuntur; adversus desertores scripta non potest nisi optione subverti. {{pn|7}}Item aut confessum ex utraque parte ius est aut dubium. Si confessum est, haec fere quaeruntur, utra lex potentior; ad deos pertineat an ad homines, rem publicam an privatos, de honore an de poena, de magnis rebus an de parvis; permittat an vetet an imperet. {{pn|8}}Solet tractari et, utra sit antiquior, sed velut potentissimum, utra minus perdat; ut in desertore et viro forti, quod illo non occiso lex tota tollatur, occiso, sit reliqua viro forti alia optio. Plurimum tamen est in hoc, utrum fieri sit melius atque aequius; de quo nihil praecipi nisi proposita materia potest. {{pn|9}}Si dubium, aut alteri aut invicem utrique de iure fit controversia, ut in re tali: Patri in filium, patrono in libertum manus iniectio sit; liberti heredem sequantur. Liberti filium quidam fecit heredem: invicem petitur manus iniectio; et pater dicit sibi ius in filium esse, et patronus* negat ius patris illi fuisse, quia ipse in manu patroni fuerit. {{pn|10}}Duplices leges sicut duae colliduntur: ut Nothus ante legitimum natus, legitimus sit; post legitimum, tantum civis. Quod de legibus, idem de senatus consultis dictum; quae si aut inter se pugnent aut obstent legibus, non tamen aliud sit eius status nomen. {{Liber |Ante=Caput VI |AnteNomen=../Caput VI |Post=Caput VIII |PostNomen=../Caput VIII }} 0rtu3pogwgb23g3owo63i3fkkwvrt8x 0 39320 269015 268815 2026-06-05T13:46:16Z Saumache 27923 269015 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VII|Liber VII]] - Caput VIII<br>[Collectio.] }} {{Liber |Ante=Caput VII |AnteNomen=../Caput VII |Post=Caput IX |PostNomen=../Caput IX }} {{pn|1}}Syllogismus habet aliquid simile scripto et voluntati, quia semper pars in eo altera scripto nititur, sed hoc interest, quod illic dicitur contra scriptum, hic supra scriptum; illic qui verba defendit, hoc agit ut fiat utique quod scriptum est; hic, ne aliud quam scriptum est. Ei nonnulla etiam cum finitione coniunctio: nam saepe, si finitio infirma est, in syllogismum delabitur. {{pn|2}}Sit enim lex: Venefica capite puniatur. Saepe se verberanti marito uxor amatorium* dedit; eundem repudiavit; per propinquos rogata ut rediret non est reversa; suspendit se maritus. Mulier veneficii rea est. Fortissima est actio dicentis amatorium venenum esse. Id erit finitio; quod si parum valebit, fiet syllogismus, ad quem, velut remissa priore contentione, veniemus, an proinde puniri debeat, ac si virum veneno necasset? {{pn|3}}Ergo hic status ducit ex eo quod scriptum est id quod incertum est; quod quoniam ratione colligitur, ratiocinativus dicitur. In has autem fere species venit an, quod semel ius est, idem et saepius. Incesti damnata et praecipitata de saxo vixit; repetitur. An, quod in uno, et in pluribus. Qui duos uno tempore tyrannos occidit, duo praemia petit. An quod ante, et postea. {{pn|4}}Raptor profugit, rapta nupsit, reverso illo petit optionem. An, quod in toto, idem in parte. Aratrum accipere pignori non licet, vomerem accepit. An, quod in parte, idem in toto. Lanas evehere Tarento non licet, oves evexit. {{pn|5}}In his syllogismus et scripto nititur; nam satis cautum esse dicit. Postulo, ut praecipitetur incesta; lex est; et rapta optionem petit, et in ore lanae sunt, similiter alia. Sed quia responderi potest, {{pn|6}}non est scriptum, ut bis praecipitetur damnata, ut quandoque rapta optet, ut tyrannicida duo praemia accipiat, nihil de vomere cautum, nihil de ovibus: ex eo, quod manifestum est, colligitur quod dubium est. Maioris pugnae est ex scripto ducere quod scriptum non est; an, quia hoc, et hoc. * Qui patrem occiderit, culleo insuatur: matrem occidit. Ex domo in ius educere ne liceat: ex tabernaculo eduxit. In hoc genere haec quaeruntur, {{pn|7}}an, quotiens propria lex non est, simili sit utendum, an id de quo agitur ei de quo scriptum est simile sit. Simile autem et maius est et par et minus. In illo priore, an satis lege cautum sit, an, etsi parum cautum est, et hoc sit utendum. In utroque de voluntate legumlatoris. Sed de aequo tractatus potentissimi. {{Liber |Ante=Caput VII |AnteNomen=../Caput VII |Post=Caput IX |PostNomen=../Caput IX }} dukmlnvm14qeq26xlmuy4wbonrziahn 0 39321 269016 268831 2026-06-05T13:46:36Z Saumache 27923 269016 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VII|Liber VII]] - Caput IX<br>[Amphibolia id est ambiguitas.] }} {{Liber |Ante=Caput VIII |AnteNomen=../Caput VIII |Post=Caput X |PostNomen=../Caput X }} {{pn|1}}Amphiboliae species sunt innumerabiles, adeo ut philosophorum quibusdam nullum videatur esse verbum quod non plura significet; genera admodum pauca; aut enim vocibus accidit singulis aut coniunctis. {{pn|2}}Singula adferunt errorem, cum pluribus rebus aut hominibus eadem appellatio est ( ὁμωνυμία dicitur), ut gallus, avem an gentem an nomen an fortunam corporis significet, incertum est; et Aiax, Telamonius an Oilei filius. Verba quoque quaedam diversos intellectus habent, ut cerno. {{pn|3}}Quae ambiguitas plurimis modis accidit. Unde fere lites, praecipue ex testamentis, cum de libertate aut etiam de hereditate contendunt ii quibus idem nomen est, aut quid sit legatum quaeritur. {{pn|4}}Alterum est, in quo alia integro verbo significatio est, alia diviso, ut ingenua et armamentum et Corvinum, ineptae sane cavillationis, ex qua tamen Graeci controversias ducunt: inde enim αὐλητρίς illa vulgata, cum quaeritur, utrum aula, quae ter ceciderit, an tibicina, si ceciderit, debeat publicari. {{pn|5}}Tertia est ex compositis, ut si quis corpus suum in culto loco poni iubeat, circaque monumentum multum agri ab heredibus in tutelam cinerum, ut solent, leget, sit litis occasio cultum locum dixerit an incultum. * {{pn|6}}Sic apud Graecos contendunt Λέων et Πανταλέων , cum scriptura dubia est, bona omnia Λέοντι an bona Πανταλέοντι relicta sint. In coniunctis plus ambiguitatis est. Fit autem per casus, ut Aio te, Aeacida, Romanos sincere posse. {{pn|7}}Per collocationem, ubi dubium est, quid quo referri oporteat, ac frequentissime, cum quidem medium est, cum utrinque possit trahi, ut de Troilo Vergilius, Lora tenens tamen. Hic, utrum teneat tamen lora an, quamvis teneat, tamen trahatur, quaeri potest. Unde controversia illa, {{pn|8}}Testamento quidam iussit poni statuam auream hastam tenentem. Quaeritur, statua hastam tenens aurea esse debeat an hasta esse aurea in statua alterius materiae? Fit per flexum idem magis: Quinquaginta ubi erant centum inde occidit Achilles. Saepe, {{pn|9}}utri duorum antecedentium sermo subiunctus sit, in dubio est: unde et controversia, Heres meus uxori meae dare damnas esto argenti quod elegerit pondo centum. Uter eligat, quaeritur. Verum id, quod ex his primum est, mutatione casuum, sequens divisione verborum aut translatione emendatur, tertium adiectione. {{pn|10}}Accusativi geminatione facta amphibolia solvitur ablativo, ut illud, Lachetem audivi percussisse Demean fiat a Lachete percussum Demean. Sed ablativo ipsi, ut in primo diximus, inest naturalis amphibolia. Caelo decurrit aperto: utrum per apertum caelum, an cum apertum esset. {{pn|11}}Divisio respiratione et mora constat: statuam, deinde auream hastam; vel statuam auream, deinde hastam. Adiectio talis est, argentum, quod elegerit ipse, ut heres intelligatur, vel ipsa, ut uxor. Adiectione facta amphibolia, qualis sit, Nos* flentes illos deprehendimus, detractione solvetur. {{pn|12}}Pluribus verbis emendandum, ubi est id, quod quo referatur dubium est, et ipsum* est ambiguum. Heres meus dare illi damnas esto omnia sua. In quod genus incidit Cicero loquens de C. Fannio; Is soceri instituto, quem, quia cooptatus in augurum collegium non erat, non admodum diligebat, praesertim cum ille Q. Scaevolam sibi minorem natu generum praetulisset. Nam sibi et ad socerum referri et ad Fannium potest. {{pn|13}}Productio quoque in scripto et correptio in dubio relicta causa est ambiguitatis, ut in hoc, Cato. Aliud enim ostendit brevis secunda syllaba casu nominativo, aliud eadem syllaba producta casu dativo aut ablativo. * Plurimae praeterea sunt aliae species, quas persequi nihil necesse est. {{pn|14}}Nec refert, quo modo sit facta amphibolia aut quo resolvatur. Duas enim res significari manifestum est et, quod ad scriptum vocemve pertinet, in utramque partem par est. Ideoque frustra praecipitur, ut in hoc statu vocem ipsam ad nostram partem conemur vertere. Nam, si id fieri potest, amphibolia non est. Amphiboliae autem omnis erit in his quaestio; {{pn|15}}aliquando, uter sit secundum naturam magis sermo, semper, utrum sit aequius, utrum is, qui scripsit ac dixit, voluerit. Quarum in utramque partem satis ex his, quae de coniectura et qualitate diximus, praeceptum est. {{Liber |Ante=Caput VIII |AnteNomen=../Caput VIII |Post=Caput X |PostNomen=../Caput X }} tdl3w5d1acx3nia7c34swb1fhtyd5wy 0 39322 269017 268782 2026-06-05T13:47:05Z Saumache 27923 269017 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VII|Liber VII]] - Caput X<br>[De praedictorum statuum cognatione.] }} {{Liber |Ante=Caput IX |AnteNomen=../Caput IX |Post=Liber VIII |PostNomen=Institutio oratoria/Liber VIII }} {{pn|1}}Est autem quaedam inter hos status cognatio. Nam et in finitione, quae sit voluntas nominis, quaeritur, et in syllogismo, qui secundus a finitione status est,* spectatur quid voluerit scriptor; et contrarias leges duos esse scripti et voluntatis status apparet. Rursus et finitio quodammodo est amphibolia, cum in duas partes diducatur intellectus nominis. {{pn|2}}Scriptum et voluntas habet in verbis iuris* quaestionem, quod idem antinomia petitur. Ideoque omnia haec quidam scriptum et voluntatem esse dixerunt, alii in scripto et voluntate amphiboliam esse, quae facit quaestionem. Sed distincta sunt; aliud est enim obscurum ius, aliud ambiguum. {{pn|3}}Igitur finitio in natura ipsa nominis quaestionem habet generalem, et quae esse etiam citra complexum causae possit; scriptum et voluntas de eo disputat iure quod est in lege, syllogismus de eo quod non est. Amphiboliae lis in diversum trahit, legum contrariarum ex diverso pugna est. {{pn|4}}Neque immerito et recepta est a doctissimis haec differentia et apud plurimos ac prudentissimos durat. Et de hoc quidem genere dispositionis, etiamsi non omnia, tradi tamen aliqua potuerunt. {{pn|5}}Sunt alia quae, nisi proposita de qua dicendum est materia, viam docendi non praebeant. Non enim causa tantum* universa in quaestiones ac locos diducenda* est, sed hae ipsae partes habent rursus ordinem suum. Nam et in prooemio primum est aliquid et secundum ac deinceps, et quaestio omnis ac locus habet suam dispositionem ut theses etiam simplices. Nisi* forte satis erit dividendi peritus, {{pn|6}}qui controversiam in haec diduxerit,* an omne praemium viro forti dandum sit, an ex privato, an nuptiae, an eius quae nupta sit, an hae; deinde, cum fuerit de prima quaestione dicendum, passim et ut quidque in mentem veniet miscuerit, non primum in ea scierit esse tractandum, {{pn|7}}verbis legis standum sit an voluntate, huius ipsius particulae aliquod initium fecerit, deinde proxima subnectens struxerit orationem, ut pars hominis est manus, eius digiti, illorum quoque articuli. Hoc est quod scriptor demonstrare non possit, nisi certa definitaque materia. {{pn|8}}Sed quid una faciet aut altera, quin immo centum ac mille in re infinita*? Praeceptoris est, in alio atque alio genere cotidie ostendere, quis ordo sit rerum et quae copulatio, ut paulatim fiat usus et ad similia transitus. Tradi enim omnia, quae ars efficit, non possunt. Nam quis pictor omnia, {{pn|9}}quae in rerum natura sunt, adumbrare didicit? sed percepta semel imitandi ratione adsimulabit quidquid acceperit. Quis non faber vasculum aliquod, quale nunquam viderat, fecit? {{pn|10}}Quaedam vero non docentium sunt, sed discentium. Nam medicus, quid in quoque valetudinis genere faciendum sit, quid quibusque signis providendum, docebit; vim sentiendi pulsus venarum, coloris modos, spiritus meatum, caloris distantiam, quae sui cuiusque sunt ingenii, non dabit. Quare plurima petamus a nobis et cum causis deliberemus cogite musque homines ante invenisse artem quam docuisse. Illa enim potentissima est, {{pn|11}}quaeque vere dicitur oeconomica totius causae dispositio, quae nullo modo constitui nisi velut in re praesente potest: ubi adsumendum prooemium, ubi omittendum, ubi utendum expositione continua, ubi partita, ubi ab initiis incipiendum, ubi more Homerico e mediis vel ultimis, ubi omnino non exponendum, {{pn|12}}quando a nostris, quando ab adversariorum propositionibus incipiamus, quando a firmissimis probationibus, quando a levioribus; qua in causa praeponendae prooemiis quaestiones, qua praeparatione praemuniendae, quid iudicis animus accipere possit statim dictum, quo paulatim deducendus, singulis an universis opponenda refutatio, reservandi perorationi an per totam actionem diffundendi adfectus, de iure prius an de aequitate dicendum; anteacta crimina an de quibus iudicium est prius obiicere vel diluere conveniat; {{pn|13}}si multiplices causae erunt, quis ordo faciendus, quae testimonia tabulaeve cuiusque generis in actione recitandae, quae reservandae. Haec est velut imperatoria virtus copias suas partientis ad casus proeliorum, retinentis partes per castella tuenda custodiendasve urbes, petendos commeatus, obsidenda itinera, mari denique ac terra dividentis. Sed haec in oratione praestabit, {{pn|14}}cui omnia adfuerint, natura, doctrina, studium. Quare nemo exspectet, ut alieno tantum labore sit disertus. Vigilandum, durandum,* enitendum, pallendum est, facienda sua cuique vis, suus usus, sua ratio, non respiciendum ad haec, sed in promptu habenda, nec tanquam tradita sed tanquam innata. {{pn|15}}Nam via demonstrari potest, velocitas sua cuique est; verum ars satis praestat, si copias eloquentiae ponit in medio; nostrum est uti eis scire. {{pn|16}}Neque enim partium est demum dispositio, sed in his ipsis primus aliquis sensus et secundus et tertius; qui non modo ut sint ordine collocati, laborandum est, sed ut inter se vincti atque ita cohaerentes, ne commissura perluceat; corpus sit, non membra. {{pn|17}}Quod ita continget, si et quid cuique conveniat viderimus et verba verbis applicarimus non pugnantia, sed quae invicem complectantur. Ita res non diversae distantibus ex locis quasi invicem ignotae collidentur, sed aliqua societate cum prioribus ac sequentibus copulatae tenebuntur,* ac videbitur non solum composita oratio, sed etiam continua. Verum longius fortasse progredior fallente transitu et a dispositione ad elocutionis praecepta labor, quae proximus liber inchoabit. {{Liber |Ante=Caput IX |AnteNomen=../Caput IX |Post=Liber VIII |PostNomen=Institutio oratoria/Liber VIII }} mgldmsmb4pyko2zzvagkxwdv11ir6j6 0 39325 269019 268856 2026-06-05T13:47:44Z Saumache 27923 269019 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VIII|Liber VIII]] - Caput II<br>[De perspicuitate.] }} {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} {{pn|1}}Perspicuitas in verbis praecipuam habet proprietatem, sed proprietas ipsa non simpliciter accipitur. Primus enim intellectus est sua cuiusque rei appellatio, qua non semper utemur; nam et obscena vitabimus et sordida et humilia. {{pn|2}}Sunt autem humilia infra dignitatem rerum aut ordinis. In quo vitio cavendo non mediocriter errare quidam solent, qui omnia quae sunt in usu,* etiamsi causae necessitas postulet, reformidant; ut ille, qui in actione Hibericas herbas, se solo nequiquam intelligente, dicebat, nisi irridens hanc vanitatem Cassius Severus spartum dicere eum velle indicasset. {{pn|3}}Nec video quare clarus orator duratos muria pisces nitidius esse crediderit quam ipsum id quod vitabat. * In hac autem proprietatis specie, quae nominibus ipsis cuiusque rei utitur, nulla virtus est, at quod ei contrarium est, vitium. Id apud nos improprium, ἄκυρον apud Graecos vocatur, quale est, {{pn|4}}tantum sperare dolorem, aut, quod in oratione Dolabellae emendatum a Cicerone adnotavi, mortem ferre, aut, qualia nunc laudantur a quibusdam, quorum est, de cruce verba ceciderunt. Non tamen quidquid non erit proprium, protinus et improprii vitio laborabit, quia primum omnium multa sunt et Graece et Latine non denominata. {{pn|5}}Nam et, qui iaculum emittit, iaculari dicitur, qui pilam aut sudem, appellatione privatim sibi adsignata caret; et ut, lapidare quid sit, manifestum est, ita glebarum testarumque iactus non habet nomen. {{pn|6}}Unde abusio, quae κατάχρησις dicitur, necessaria. Translatio quoque, in qua vel maximus est orationis ornatus, verba non suis rebus accommodat. Quare proprietas non ad nomen, sed ad vim significandi refertur nec auditu, sed intellectu perpendenda est. {{pn|7}}Secundo modo dicitur proprium inter plura, quae sunt eiusdem nominis, id unde cetera ducta sunt; ut vertex est contorta in se aqua vel quidquid aliud similiter vertitur, inde propter flexum capillorum pars summa capitis, ex hoc id quod in montibus eminentissimum. Recte dixeris haec omnia vertices, proprie tamen unde initium est. {{pn|8}}Sic soleae et turdi pisces et cetera. Tertius est huic diversus modus, cum res communis pluribus in uno aliquo habet nomen eximium, ut carmen funebre proprie nenia et tabernaculum ducis augurale. Item, quod commune et aliis nomen intellectu alicui rei peculiariter tribuitur, ut urbem Romam accipimus et venales novicios et Corinthia aera, cum sint urbes aliae quoque et venalia multa et tam aurum et argentum quam aes Corinthium. Sed ne in his quidem virtus oratoris inspicitur. {{pn|9}}At illud iam non mediocriter probandum, quod hoc etiam laudari modo solet, ut proprie dictum, id est, quo nihil inveniri possit significantius: ut Cato dixit, C. Caesarem ad evertendam rem publicam sobrium accessisse; ut Virgilius deductum carmen, et Horatius acrem tibiam Hannibalemque dirum. {{pn|10}}In quo modo illud quoque est a quibusdam traditum proprii genus ex appositis (epitheta dicuntur): ut dulcis musti et cum dentibus albis. De quo genere alio loco dicendum est. {{pn|11}}Etiam quae bene translata sunt propria dici solent. Interim autem quae sunt in quoque praecipua proprii locum accipiunt, ut Fabius inter plures imperatorias virtutes Cunctator est appellatus. Possunt videri verba, quae plus significant quam eloquuntur, in parte ponenda perspicuitatis; intellectum enim adiuvant. Ego tamen libentius emphasim retulerim ad ornatum orationis, quia non ut intelligatur efficit, sed ut plus intelligatur. {{pn|12}}At obscuritas fit verbis iam* ab usu remotis: ut si commentarios quis pontificum et vetustissima foedera et exoletos scrutatus auctores id ipsum petat ex his quae inde contraxerit, quod non intelliguntur. Hinc enim aliqui famam eruditionis adfectant, ut quaedam soli scire videantur. {{pn|13}}Fallunt etiam verba vel regionibus quibusdam magis familiaria vel artium propria, ut Atabulus ventus et navis saccaria et in malo cosanum. * Quae vel vitanda apud iudicem ignarum significationum earum vel interpretanda sunt, sicut in his, quae homonyma vocantur: ut, Taurus animal sit an mons an signum in coelo an nomen hominis an radix arboris, nisi distinctum non intelligetur. {{pn|14}}Plus tamen est obscuritatis in contextu et continuatione sermonis et plures modi. Quare nec sit tam longus, ut eum prosequi non possit intentio, nec traiectione vel ultra modum* hyperbato finis eius differatur. Quibus adhuc peior est mixtura verborum, qualis in illo versu. Saxa vacant Itali, mediis quae in fluctibus, aras. {{pn|15}}Etiam interiectione (qua et oratores et historici frequenter utuntur, ut medio sermone aliquem inserant sensum) impediri solet intellectus, nisi quod interponitur breve est. Nam Vergilius illo loco, quo pullum equinum describit, cum dixisset, Nec vanos horret strepitus, compluribus insertis alia figura quinto demum versu redit, Tum, si qua sonum procul arma dedere, Stare loco nescit. Vitanda in primis ambiguitas, {{pn|16}}non haec solum, de cuius genere supra dictum est, quae incertum intellectum facit, ut Chremetem audivi percussisse Demean, sed illa quoque, quae, etiamsi turbare non potest sensum, in idem tamen verborum vitium incidit, ut si quis dicat, visum a se hominem libram scribentem. Nam etiamsi librum ab homine scribi patet, male tamen composuerit feceritque ambiguum, quantum in ipso fuit. {{pn|17}}Est etiam in quibusdam turba inanium verborum, qui, dum communem loquendi more reformidant, ducti specie nitoris circumeunt omnia copiosa loquacitate, eo quod* dicere nolunt ipsa*; deinde illam seriem cum alia simili iungentes miscentesque, ultra quam ullus spiritus durare possit, extendunt. {{pn|18}}In hoc malum a quibusdam etiam laboratur; neque id novum vitium est, cum iam apud Titum Livium inveniam fuisse praeceptorem aliquem, qui discipulos obscurare quae dicerent iuberet, Graeco verbo utens σκότισον. Unde illa scilicet egregia laudatio: Tanto melior; {{pn|19}}ne ego quidem intellexi. Alii brevitatem aemulati necessaria quoque orationi subtrahunt verba et, velut satis sit scire ipsos quid dicere velint, quantum ad alios pertineat, nihil putant. At ego otiosum sermonem dixerim, quem auditor suo ingenio intelligit. Quidam, emutatis in perversum dicendi figuris, idem vitium consequuntur. {{pn|20}}Pessima vero sunt ἀδιανόητα, hoc est, quae verbis aperta occultos sensus habent, ut cum dictus est caecus secundum viam stare,* et, qui suos artus morsu lacerasset, fingitur in scholis supra se cubasse. {{pn|21}}Ingeniosa haec et fortia et ex ancipiti diserta creduntur, pervasitque* iam multos ista persuasio, ut id iam demum eleganter atque exquisite dictum putent, quod interpretandum sit. Sed auditoribus etiam nonnullis grata sunt haec, quae cum intellexerunt acumine suo delectantur et gaudent, non quasi audierint sed quasi invenerint. {{pn|22}}Nobis prima sit virtus perspicuitas, propria verba, rectus ordo, non in longum dilata conclusio, nihil neque desit neque superfluat: ita sermo et doctis probabilis et planus imperitis erit. Haec eloquendi observatio. Nam rerum perspicuitas quo modo praestanda sit, diximus in praeceptis narrationis. {{pn|23}}Similis autem ratio est in omnibus. Nam si neque pauciora quam oportet neque plura neque inordinata aut indistincta dixerimus, erunt dilucida et negligenter quoque audientibus aperta; quod et ipsum in consilio est habendum, non semper tam esse acrem iudicis intentionem, ut obscuritatem apud se ipse discutiat et tenebris orationis inferat quoddam intelligentiae suae lumen, sed multis eum frequenter cogitationibus avocari, nisi tam clara fuerint, quae dicemus, ut in animum eius oratio, ut sol in oculos, etiamsi in eam non intendatur, incurrat. {{pn|24}}Quare non, ut intelligere possit, sed, ne omnino possit non intelligere, curandum. Propter quod etiam repetimus saepe, quae non satis percepisse eos qui cognoscunt putamus: Quae causa utique nostra culpa dicta obscurius est: ad planiora et communia magis verba descendimus; cum id ipsum optime fiat, quod nos aliquid non optime fecisse simulamus. {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} qx9aq85so5b63gjwcjhkwjdu9pcct05 0 39326 269020 268889 2026-06-05T13:48:11Z Saumache 27923 269020 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VIII|Liber VIII]] - Caput III<br>[De ornatu.] }} {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} {{pn|1}}Venio nunc ad ornatum, in quo sine dubio plus quam in ceteris dicendi partibus sibi indulget orator. Nam emendate quidem ac lucide dicentium tenue praemium est, magisque ut vitiis carere quam ut aliquam magnam virtutem adeptus esse videaris. Inventio cum imperitis saepe communis, {{pn|2}}dispositio modicae doctrinae credi potest; si quae sunt artes altiores, plerumque occultantur, ut artes sint; denique omnia haec ad utilitatem causarum solam referenda sunt. Cultu vero atque ornatu se quoque commendat ipse qui dicit et in ceteris iudicium doctorum, in hoc vero etiam popularem laudem petit, nec fortibus modo, sed etiam fulgentibus armis proeliatur. {{pn|3}}An* in causa Cicero Cornelii consecutus esset docendo iudicem tantum et utiliter demum ac Latine perspicueque dicendo, ut populus Romanus admirationem suam non acclamatione tantum, sed etiam plausu confiteretur? Sublimitas profecto et magnificentia et nitor et auctoritas expressit illum fragorem. {{pn|4}}Nec tam insolita laus esset prosecuta dicentem, si usitata et ceteris similis fuisset oratio. Atque ego illos credo, qui aderant, nec sensisse quid facerent nec sponte iudicioque plausisse, sed velut mente captos et quo essent in loco ignaros erupisse in hunc voluptatis adfectum. {{pn|5}}Sed ne causae quidem parum confert idem hic orationis ornatus. Nam, qui libenter audiunt, et magis attendunt et facilius credunt, plerumque ipsa delectatione capiuntur, nonnunquam admiratione auferuntur. Nam et ferrum ipsum* adfert oculis terroris aliquid, et fulmina ipsa non tam nos confunderent, si vis eorum tantum, non etiam ipse fulgor timeretur. {{pn|6}}Recteque Cicero his ipsis ad Brutum* verbis quadam in epistola scribit, Nam eloquentiam, quae admirationem non habet, nullam iudico. Eandem Aristoteles quoque petendam maxime putat. Sed hic ornatus (repetam enim) virilis et fortis et sanctus sit nec effeminatam levitatem et fuco ementitum colorem amet, sanguine et viribus niteat. {{pn|7}}Hoc autem adeo verum est ut, cum in hac maxime parte sint vicina virtutibus vitia, etiam, qui vitiis utuntur, virtutum tamen iis nomen imponant. Quare nemo ex corruptis dicat me inimicum esse culte dicentibus. Non hanc esse virtutem nego, sed illis eam non tribuo. {{pn|8}}An ego fundum cultiorem putem, in quo mihi quis ostenderit lilia et violas et anemonas, fontes surgentes, quam ubi plena messis aut graves fructu vites erunt? Sterilem platanum tonsasque myrtos quam maritam ulmum et uberes oleas praeoptaverim? Habeant illa divites licet, quid essent, si aliud nihil haberent? {{pn|9}}Nullusne ergo etiam frugiferis adhibendus est decor? Quis negat? Nam et in ordinem certaque intervalla redigam meas arbores. Quid illo quincunce speciosius qui, in quamcunque partem spectaveris, rectus est? Sed protinus in id quoque prodest, ut terrae sucum aequaliter trahat. Surgentia in altum cacumina oleae ferro coercebo; {{pn|10}}in orbem se formosius fundet et protinus fructum ramis pluribus feret. Decentior equus, cuius adstricta ilia, sed idem velocior. Pulcher aspectu est* athleta, cuius lacertos exercitatio expressit, idem certamini paratior. {{pn|11}}Nunquam vera species ab utilitate dividitur. Sed hoc quidem discernere modici iudicii est. Illud observatione dignius, quod hic ipse honestus ornatus materiae genere esse debebit* variatus. Atque, ut a prima divisione ordiar, non idem demonstrativis et deliberativis et iudicialibus causis conveniet. Namque illud genus ostentationi compositum solam petit audientium voluptatem, ideoque omnes dicendi artes aperit ornatumque orationis exponit, ut quod non insidietur nec ad victoriam sed ad solum finem laudis et gloriae tendat. {{pn|12}}Quare, quidquid erit sententiis populare, verbis nitidum, figuris iucundum, translationibus magnificum, compositione elaboratum, velut institor quidam eloquentiae intuendum et paene pertractandum dabit. Nam eventus ad ipsum, non ad causam refertur. {{pn|13}}At ubi res agitur et vera dimicatio est, ultimus sit famae locus. Praeterea ne decet quidem, ubi maxima rerum momenta versantur, de verbis esse sollicitum. Neque hoc eo pertinet, ut in his nullus sit ornatus, sed uti pressior et severior et minus confessus, praecipue materiae accommodatus. {{pn|14}}Nam et in suadendo sublimius aliquid senatus, concitatius populus, et in iudiciis publicae capitalesque causae poscunt accuratius dicendi genus. At privatum consilium causasque paucorum, ut frequenter accidit, calculorum purus sermo et dissimilis curae magis decuerit. An non pudeat certam creditam periodis postulare aut circa stillicidia adfici aut in mancipii redhibitione sudare? {{pn|15}}Sed ad propositum. Et quoniam orationis tam ornatus quam perspicuitas aut in singulis verbis est aut in pluribus positus, quid separata, quid iuncta exigant, consideremus. Quanquam enim rectissime traditum est, perspicuitatem propriis, ornatum translatis verbis magis egere, sciamus nihil ornatum esse quod sit improprium. {{pn|16}}Sed cum idem frequentissime plura significent (quod συνωνυμία vocatur), iam sunt aliis alia honestiora, sublimiora, nitidiora, iucundiora, vocaliora. Nam ut syllabae e litteris melius sonantibus clariores sunt, ita verba e syllabis magis vocalia et, quo plus quodque spiritus habet, auditu pulchrius. Et quod facit syllabarum, idem verborum quoque inter se copulatio, ut aliud alii iunctum melius sonet. Diversus tamen usus. {{pn|17}}Nam rebus atrocibus verba etiam ipso auditu aspera magis convenient. At universum quidem optima simplicium creduntur, quae aut maxime exclamant aut sono sunt iucundissima. Et honesta quidem turpibus potiora semper nec sordidis unquam in oratione erudita locus. {{pn|18}}Clara illa atque sublimia plerumque materiae modo discernenda sunt. Quod alibi magnificum, tumidum alibi, et quae humilia circa res magnas, apta circa minores videntur. Vt autem in oratione nitida notabile humilius verbum et velut macula, ita a sermone tenui sublime nitidumque discordat fitque corruptum, quia in plano tumet. {{pn|19}}Quaedam non tam ratione quam sensu iudicantur, ut illud, Caesa iungebant foedera porca, fecit elegans fictio nominis, quod si fuisset porco, vile erat. At quibusdam ratio manifesta est. Risimus, et merito nuper poetam, qui dixerat Praetextam in cista mures rosere camilli. At Vergilii miramur illud, {{pn|20}} Saepe exiguus mus. Nam epitheton* proprium effecit, ne plus exspectaremus, et casus singularis magis decuit, et clausula ipsa unius syllabae non usitata addidit gratiam. Imitatus est itaque utrumque Horatius, Nascetur ridiculus mus. {{pn|21}}Nec augenda semper oratio sed summittenda nonnunquam est. Vim rebus aliquando verborum ipsa humilitas adfert. An, cum dicet in Pisonem Cicero, Cum tibi tota cognatio serraco advehatur, incidisse videtur in sordidum nomen, non eo contemptum hominis, quem destructum volebat, auxisse? Et alibi, Caput opponis, cum eo coruscans. * Vnde interim gratus fit iocis decor,* qualis est ille apud M. Tullium Pusio, qui cum maiore sorore cubitabat, et, Flavius, qui cornicum oculos confixit, et pro Milone illud Heus tu Rufio, et Erucius Antoniaster. Id tamen in declamatoribus est notabilius laudarique me puero solebat, Da patri panem; et in eodem, Etiam canem pascis. {{pn|23}}Res quidem praecipue in scholis anceps et frequenter causa risus, nunc utique, cum haec exercitatio procul a veritate seiuncta laboret incredibili verborum fastidio ac sibi magnam partem sermonis absciderit. {{pn|24}}Cum sint autem verba propria, ficta, translata, propriis dignitatem dat antiquitas. Namque et sanctiorem et magis admirabilem faciunt orationem, quibus non quilibet fuerit usurus, eoque ornamento acerrimi iudicii P. Vergilius unice est usus. {{pn|25}}Olli enim et quianam et moerus* et pone et pellacia* aspergunt illam, quae etiam in picturis est gratissima, vetustatis inimitabilem arti auctoritatem. Sed utendum modo, nec ex ultimis teneris repetenda. Satis est vetus quaeso; quid necesse est quaiso* dicere? oppido quidem* usi sunt paulum tempore nostro superiores, vereor, ut iam nos ferat quisquam; certe antegerio, cuius eadem significatio est, nemo nisi ambitiosus utetur. {{pn|26}}Aerumnosum* quid opus est? tanquam parum sit, si dicatur quid horridum. Reor tolerabile, autumo tragicum, prolem dicere inusitatum est,* prosapiam insulsum. Quid multa? totus prope mutatus est sermo. {{pn|27}}Quaedam tamen adhuc vetera vetustate ipsa gratius nitent, quaedam et necessario interim sumuntur, ut nuncupare et fari; multa alia etiam audentius inseri possunt sed ita demum, si non appareat adfectatio, in quam mirifice Vergilius: Corinthiorum amator iste verborum, {{pn|28}} Thucydides Britannus, Atticae febris, Tau Gallicum, al, min, et sil ut male elisit;* Ita omnia ista verba miscuit fratri. Cimber hic fuit, {{pn|29}}a quo fratrem necatum hoc Ciceronis dicto notatum est, Germanum Cimber occidit. Nec minus noto Sallustius epigrammate incessitur: Et verba antiqui multum furate Catonis, Crispe, Iugurthinae conditor historiae. Odiosa cura; {{pn|30}}nam et cuilibet facilis et hoc pessima, quod eius* studiosus non verba rebus aptabit, sed res extrinsecus arcesset, quibus haec verba conveniant. Fingere, ut primo libro dixi, Graecis magis concessum est, qui sonis etiam quibusdam et adfectibus non dubitaverunt nomina aptare, non alia libertate quam qua illi primi homines rebus appellationes dederunt. {{pn|31}}Nostri autem in iungendo aut in derivando paulum aliquid ausi vix in hoc satis recipiuntur. Nam memini iuvenis admodum inter Pomponium ac Senecam etiam praefationibus esse tractatum, an gradus eliminat in tragoedia dici oportuisset. At veteres ne expectorat quidem timuerunt; et sane eiusdem notae est exanimat. {{pn|32}}At tractu et declinatione talia sunt, qualia apud Ciceronem beatitas et beatitudo; quae dura quidem sentit esse, verumtamen usu putat posse molliri. Nec a verbis modo, sed a nominibus quoque derivata sunt quaedam, ut a Cicerone Sullaturit ab Asinio Fimbriatum et Figulatum. {{pn|33}}Multa ex Graeco format nova ac plurima a Verginio* Flavo, quorum dura quaedam admodum videntur, ut queens* et essentia; quae cur tantopere aspernemur nihil video, nisi quod iniqui iudices adversus nos sumus ideoque paupertate sermonis laboramus. Quaedam tamen perdurant. {{pn|34}}Nam et quae vetera nunc sunt, fuerunt olim nova, et quaedam sunt in usu perquam recentia, ut Messala primus reatum, munerarium Augustus primus dixerunt. Piraticam quoque ut musicam et fabricam dici adhuc vetabant* mei praeceptores. Favorem et urbanum Cicero nova credit. Nam et in epistola ad Brutum Eum, inquit, amorem et eum, ut hoc verbo utar, fauorem in consilium advocabo. {{pn|35}}Et ad Appium Pulchrum, Te, hominem non solum sapientem verum etiam, ut nunc loquimur, urbanum. Idem putat a Terentio primum dictum esse obsequium, Caecilius a Sisenna albente caelo. Cervicem videtur Hortensius primus dixisse, nam veteres pluraliter appellabant. Audendum itaque; neque enim accedo Celso, qui ab oratore verba fingi vetat. Nam, {{pn|36}}cum sint eorum alia (ut dicit Cicero) nativa, id est, quae significata sunt primo sensu, alia reperta, quae ex his facta sunt, ut iam nobis ponere alia, quam quae illi rudes homines primique fecerunt, fas non sit, at derivare, flectere, coniungere, quod natis postea concessum est, {{pn|37}}quando desiit licere? Sed, si quid periculosius finxisse videbimur, quibusdam remediis praemuniendum O. est: Vt ita dicam, Si licet dicere, Quodam modo, Permittite mihi sic uti. Quod idem etiam in iis, quae licentius translata erunt, proderit, nihilque non tuto dici potest, in quo non falli iudicium nostrum sollicitudine ipsa manifestum erit. Qua de re Graecum illud elegantissimum est, quo praecipitur προεπιπλήσσειν τῇ ὑπερβολῇ. {{pn|38}}Translata probari nisi in contextu sermonis non possunt. Itaque de singulis verbis satis dictum, quae, ut alio loco ostendi, per se nullam virtutem habent. Sed ne inornata sunt quidem, nisi cum sunt infra rei, de qua loquendum est, dignitatem, excepto si obscena nudis nominibus enuntientur. {{pn|39}}Quod viderint, qui non putant esse vitanda, quia nec sit vox ulla natura turpis et, si qua est rei deformitas, alia quoque appellatione quacunque ad intellectum eundem nihilominus perveniat. Ego Romani pudoris more contentus, ut iam respondi talibus, verecundiam silentio vindicabo. {{pn|40}}Iam hinc igitur ad rationem sermonis coniuncti transeamus. Cuius ornatus in haec duo prima dividitur, quam concipiamus elocutionem, quo modo efferamus. Nam primum est, ut liqueat, augere quid velimus an minuere, concitate dicere an moderate, laete an severe, abundanter an presse, aspere an leniter, magnifice an subtiliter, graviter an urbane. Tum, {{pn|41}}quo translationum* genere, quibus figuris, qualibus sententiis, quo modo, qua postremo collocatione id, quod intendimus, efficere possimus. Ceterum dicturus, quibus ornetur oratio, prius ea, quae sunt huic contraria laudi, attingam; nam prima virtus est vitio carere. {{pn|42}}Igitur ante omnia ne speremus ornatam orationem fore, quae probabilis non erit. Probabile autem Cicero id genus dicit, quod non nimis est comptum. * Non quia comi expolirique non debeat (nam et haec ornatus pars est) sed quia vitium est ubique quod nimium est. {{pn|43}}Itaque vult esse auctoritatem in verbis, sententias vel graves vel aptas opinionibus hominum ac moribus. His enim salvis, licet assumere ea quibus illustrem fieri orationem putat, delecta, translata, superlata, ad nomen adiuncta, duplicata et idem significantia atque ab ipsa actione atque ab imitatione rerum non abhorrentia. {{pn|44}}Sed quoniam vitia prius demonstrare aggressi sumus, ab hoc initium* sit, quod κακέμφατον vocatur, sive mala consuetudine in obscenum intellectum sermo detortus est (ut ductare exercitus et patrare bella, apud Sallustium dicta sancte et antique ridentibus, si dis placet; quam culpam non scribentium quidem iudico sed legentium, {{pn|45}}tamen vitandam, quatenus verba honesta moribus perdidimus, et vincentibus iam* vitiis cedendum est) sive iunctura deformiter sonat, ut, si cum hominibus notis loqui nos dicimus, nisi hoc ipsum hominibus medium sit, in praefanda videmur incidere, quia ultima prioris syllabae littera, quae exprimi nisi labris coeuntibus non potest, aut intersistere nos indecentissime cogit aut continuata cum insequente in naturam eius corrumpitur. {{pn|46}}Aliaeque coniunctiones aliquid simile faciunt, quas persequi libenter est in eo vitio, quod vitandum dicimus, commorantis. Sed divisio quoque adfert eandem iniuriam pudori, ut si intercapedinis nominativo casu quis utatur. {{pn|47}}Nec scripto modo id accidit, sed etiam sensu plerique obscene intelligere, nisi caveris, cupiunt (ut apud Ovidium Quaeque* latent meliora putat) et ex verbis, quae longissime ab obscenitate absunt, occasionem turpitudinis rapere. Siquidem Celsus κακέμφατον apud Vergilium putat: Incipiunt agitata tumescere. Quod si recipias, nihil loqui tutum est. {{pn|48}}Deformitati proximum est humilitatis vitium, ταπείνωσιν vocant, qua rei magnitudo vel dignitas minuitur: ut Saxea est verruca in summo montis vertice. Cui natura contrarium, sed errore par est, parvis dare excedentia modum nomina, nisi cum ex industria risus inde captatur. Itaque nec parricidam nequam dixeris hominem nec deditum forte meretrici nefarium; quia alterum parum, alterum nimium est. Proinde quaedam hebes, {{pn|49}}sordida, ieiuna, tristis, ingrata, vilis oratio est; quae vitia facillime fient manifesta contrariis virtutibus. Nam primum acuto, secundum nitido, tertium copioso, deinceps hilari, iucundo, accurato diversum est. {{pn|50}}Vitari debet* et μείωσις, cum sermoni deest aliquid, quo minus plenus sit; quanquam id obscurae potius quam inornatae orationis est vitium. Sed hoc quoque, cum a prudentibus fit, schema dici solet, sicut ταυτολογία id est eiusdem verbi aut sermonis iteratio. Haec enim, {{pn|51}}quanquam non magnopere a summis auctoribus vitata, interim vitium videri potest, in quod saepe incidit etiam Cicero securus tam parvae observationis, sicut hoc loco, Non solum igitur illud iudicium iudicii simile, iudices, non fuit. Interim mutato nomine ἐπανάληνψις dicitur, atque est et ipsum inter schemata; quorum exempla illo loco quaerenda, quo virtutes erunt. {{pn|52}}Peior hac ὁμοείδεια, quae nulla varietatis gratia levat taedium atque est tota coloris unius, qua maxime deprehenditur carens arte oratio; eaque et in sententiis et in figuris et in compositione longe non animis solum sed etiam auribus est ingratissima. Vitanda etiam* μακρολογία, {{pn|53}}id est longior quam oportet sermo: ut apud T. Livium, Legati non impetrata pace retro domum, unde venerant, abierunt. Sed huic vicina periphrasis virtus habetur. Est et πλεονασμὸς vitium, cum supervacuis verbis oratio oneratur: Ego oculis meis vidi; sat est enim vidi. {{pn|54}}Emendavit hoc etiam urbane in Hirtio Cicero, cui sapasim* cum declamans filium a matre decem mensibus in utero latum esse dixisset, Quid? aliae, inquit, in perula* solent ferre? Nonnunquam tamen illud genus, cuius exemplum priore loco posui, adfirmationis gratia adhibetur: Vocemnque his auribus hausi. {{pn|55}}At vitium erit, quotiens otiosum fuerit et supererit, non cum adiicietur. Est etiam, quae περιεργία vocatur, supervacua, ut sic dixerim, operositas, ut a diligenti curiosus et a religion superstitio distat. Atque, ut semel finiam, verbum omne, quod neque intellectum adiuvat neque ornatum, vitiosum dici potest. {{pn|56}}κακόζηλον id est mala adfectatio, per omne dicendi genus peccat. Nam et tumida et pusilla et praedulcia et abundantia et arcessita et exultantia sub idem nomen cadunt. Denique κακόζηλον vocatur, quidquid est ultra virtutem, quotiens ingenium iudicio caret et specie boni fallitur, omnium in eloquentia vitiorum pessimum. Nam cetera parum vitantur, hoc petitur. {{pn|57}}Est autem totum in elocutione. Nam rerum vitia sunt stultum, commune, contrarium, supervacuum; corrupta oratio in verbis maxime impropriis, redundantibus, comprehensione obscura compositione fracta, vocum similium aut ambiguarum puerili captatione consistit. {{pn|58}}Est autem omne κακόζηλον utique falsum, etiamsi non omne falsum κακόζηλον est enim quod* dicitur aliter, quam se natura habet et quam oportet et quam sat est. Totidem autem generibus corrumpitur oratio quot ornatur. Sed de hac parte et in alio nobis opere plenius dictum est et in hoc saepe tractatur et adhuc spargetur omnibus locis. Loquentes enim de ornatu subinde, quae sint vitanda similia virtutibus vitia, dicemus. {{pn|59}}Sunt inornata et haec: quod male dispositum est, id ἀνοικονόμητον, quod male figuratum, id ἀσχημάτιστον quod male collocatum, id κακοσύνθετον vocant. Sed de dispositione diximus; de figuris et compositione dicemus. Σαρδισμὸς quoque appellatur quaedam mixta ex varia ratione linguarum oratio, ut si Atticis Dorica, Ionica, Aeolica etiam dicta confundas. Cui simile vitium est apud nos, {{pn|60}}si quis sublimia humilibus, vetera novis, poetica vulgaribus misceat. Id enim tale monstrum, quale Horatius in prima parte libri de arte poetica fingit: Humano capiti cervicem pictor equinam iungere si velit, et cetera ex diversis naturis subiiciat. {{pn|61}}Ornatum est, quod perspicuo ac probabili plus est. Eius primi sunt gradus in eo quod velis concipiendo et* exprimendo, tertius, qui haec nitidiora faciat, quod proprie dixeris cultum. Itaque ἐνάργειαν cuius in praeceptis narrationis feci mentionem, quia plus est evidentia vel, ut alii dicunt, repraesentatio quam perspicuitas, et illud patet, hoc se quodam modo ostendit, inter ornamenta ponamus. {{pn|62}}Magna virtus est res de quibus loquimur dare atque, ut cerni videantur, enuntiare. Non enim satis efficit neque, ut debet, plene dominatur oratio, si usque ad aures valet atque ea sibi iudex, de quibus cognoscit, narrari credit, non exprimi et oculis mentis ostendi. {{pn|63}}Sed quoniam pluribus modis accipi solet non equidem in omnes eam particulas secabo,* quarum ambitiose a quibusdam numerus augetur, sed maxime necessarias attingam. Est igitur unum genus, quo tota rerum imago quodammodo verbis depingitur: Constitit in digitos extemplo arrectus uterque et cetera, quae nobis illam pugilum congredientium faciem ita ostendunt, ut non clarior futura fuerit spectantibus. {{pn|64}}Plurimum in hoc genere sicut in ceteris eminet Cicero. An quisquam tam procul a concipiendis imaginibus rerum abest, ut non, cum illa in Verrem legit, Stetit soleatus praetor populi Romani cum pallio purpureo tunicaque talari muliercula nixus in litore, non solum ipsos intueri videatur et locum et habitum, sed quaedam etiam ex iis, quae dicta non sunt, sibi ipse adstruat? {{pn|65}}Ego certe mihi cernere videor et vultum et oculos et deformes utriusque blanditias et eorum qui aderant tacitam aversationem ac timidam verecundiam. {{pn|66}}Interim ex pluribus efficitur illa quam conamur exprimere facies, ut est apud eundem (namque ad omnium ornandi virtutum exemplum vel unus sufficit) in descriptione convivii luxuriosi: Videbar videre alios intrantes, alios autem exeuntes, quosdam ex vino vacillantes, quosdam hesterna ex potatione oscitantes. Humus erat immunda, lutulenta vino, coronis languidulis et spinis cooperta piscium. {{pn|67}}Quid plus videret qui intrasset? Sic et urbium captarum crescit miseratio. Sine dubio enim, qui dicit expugnatam esse civitatem, complectitur omnia quaecunque talis fortuna recipit, sed in adfectus minus penetrat brevis hic velut nuntius. {{pn|68}}At si aperias haec, quae verbo uno inclusa erant, apparebunt effusae per domus ac templa flammae et ruentium tectorum fragor et ex diversis clamoribus unus quidam sonus, aliorum fuga incerta, alii extremo complexu suorum cohaerentes et infantium feminarumque ploratus et male usque in illum diem servati fato senes; {{pn|69}}tum illa profanorum sacrorumque direptio, efferentium praedas repetentiumque discursus et acti ante suum quisque praedonem catenati et conata retinere infantem suum mater et, sicubi maius lucrum est, pugna inter victores. Licet enim haec omnia, {{pn|70}}ut dixi, complectatur eversio, minus est tamen totum dicere quam omnia. Consequemur autem, ut manifesta sint, si fuerint versimilia; et licebit etiam falso adfingere quidquid fieri solet. Continget eadem claritas etiam ex accidentibus: Mihi frigidus horror Membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis. Et Et trepidae mares pressere ad pectora natos. Atque huius summae, iudicio quidem meo, {{pn|71}}virtutis facillima est via. Naturam intueamur, hanc sequamur. Omnis eloquentia circa opera vitae est, ad se refert quisque quae audit, et id facillime accipiunt animi, quod agnoscunt. {{pn|72}}Praeclare vero ad inferendam rebus lucem repertae sunt similitudines; quarum aliae sunt, quae probationis gratia inter argumenta ponuntur, aliae ad exprimendam rerum imaginem compositae, quod est huius loci proprium: Inde lupi ceu Raptores atra in nebula. Et Avi similis, quae circum litora, circum Piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta. Quo in genere id est praecipue custodiendum, {{pn|73}}ne id, quod similitudinis gratia adscivimus, aut obscurum sit aut ignotum. Debet enim, quod illustrandae alterius rei gratia assumitur, ipsum esse clarius eo quod illuminat. Quare poetis quidem permittamus sane eiusmodi exempla: Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta Deserit aut Delum maternam invisit Apollo. Non idem oratorem decebit, ut occultis aperta demonstret. {{pn|74}}Sed illud quoque, de quo in argumentis diximus, similitudinis genus ornat orationem facitque sublimem, floridam, iucundam, mirabilem. Nam quo quaeque longius petita est, hoc plus adfert novitatis atque inexspectata magis est. {{pn|75}}Illa vulgaria videntur et utilia tantum ad conciliandam fidem: Vt terram cultu, sic animum disciplinis meliorem uberioremque fieri, et Vt medici abalienata morbis membra praecidant, ita turpes ac perniciosos, etiamsi nobis sanguine cohaereant, amputandos. Iam sublimius illud pro Archia; Saxa atque solitudines voci respondent, bestiae saepe immanes cantu flectuntur atque consistunt et cetera. {{pn|76}}Quod quidem genus a quibusdam declamatoria maxime licentia corruptum est. Nam et falsis utuntur nec illa iis, quibus similia videri volunt, applicant. Quorum utrumque in his est, quae me iuvene ubique cantari solebant, Magnorum fluminum navigabiles fontes sunt, et Generosioris arboris statim planta cum fructu est. {{pn|77}}At omni autem parabole aut praecedit similitudo, res sequitur, aut praecedit res et similitudo sequitur. Sed interim libera et separata est; interim, quod longe optimum est, cum re, cuius est imago, connectitur, collatione invicem respondente, quod facit redditio contraria, quae ἀνταπόδοσις dicitur. {{pn|78}}Praecedit similitudo illa, cuius modo feci mentionem: Inde lupi ceu Raptores atra in nebula. Sequitur in primo Georgicon post longam de bellis civilibus atque externis conquestionem: Vt, cum carceribus sese effudere quadrigae, Addunt in spatia; et frustra retinacula tendens Fertur equis auriga, neque audit currus habenas. Sed hae sunt sine antapodosi. {{pn|79}}Redditio autem illa rem utramque, quam comparat, velut subiicit oculis et pariter ostendit. Cuius praeclara apud Vergilium multa reperio exempla, sed oratoriis potius utendum est. Dicit Cicero pro Murena, Vt aiunt in Graecis artificibus eos auloedos esse, qui citharoedi fieri non potiuerint, sic apud nos videmus, qui oratores evadere non potuerint, eos ad iuris studium devenire. {{pn|80}}Illud pro eodem iam paene poetico spiritu, sed tamen cum sua redditione, quod est ad ornatum accommodatius: Nam ut tempestates saepe certo aliquo caeli signo commoventur, saepe improvisae nulla ex certa ratione obscura aliqua ex causa concitantur, sic in hac comitiorum tempestate populari saepe intelligas, quo signo commota sit, saepe ita obscura est, ut sine causa excitata videatur. Sunt et illae breves, {{pn|81}}Vagi per siluas ritu ferarum, et illud Ciceronis in Clodium, Quo ex iudicio velut ex incendio nudus effugit. Quibus similia possunt cuicunque etiam ex cotidiano sermone succurrere. Huic subiacet virtus non solum aperte ponendi rem ante oculos, sed circumcise atque velociter. {{pn|82}}Ac merito laudatur brevitas integra; sed ea minus praestat, quotiens nihil dicit, nisi quod necesse est ( βραχυλογίαν vocant, quae reddetur inter schemata), est vero pulcherrima, cum plura paucis complectimur, quale Sallustii est, Mithridates corpore ingenti, perinde armatus. Hoc male imitantes sequitur obscuritas. {{pn|83}}Vicina praedictae sed amplior virtus est ἔμφασις, altiorem praebens intellectum quam quem verba per se ipsa declarant. Eius duae sunt species, altera, quae plus significat quam dicit, altera, quae etiam id quod non dicit. {{pn|84}}Prior est et apud Homerum, cum Menelaus Graios in equum descendisse ait (nam verbo uno magnitudinem eius ostendit), et apud Vergilium, Demissum lapsi per funem; nam sic quoque altitudo demonstrata est. Idem, Cyclopa cum iacuisse dixit per antrum, prodigiosum illud corpus spatio loci mensus est. {{pn|85}}Sequens positum in voce aut omnino suppressa aut etiam abscisa. Supprimitur vox, ut fecit pro Ligario Cicero: Quodsi in hac tanta fortuna bonitas tanta non esset, quam tu per te, per te inquam, obtines: intelligo, quid loquar. Tacuit enim illud, quod nihilominus accipimus, non deesse homines, qui ad crudelitatem eum impellant. Absciditur per ἀποσιώπησιν quae, quoniam est figura, reddetur suo loco. {{pn|86}}Est in vulgaribus quoque verbis emphasis: Virum esse oportet, et Homo est ille, et Vivendum est. Adeo similis est arti plerumque natura. Non tamen satis eloquentiae est, ea, de quibus dicat, clare atque evidenter ostendere; sed sunt multi ac varii excolendae orationis modi. {{pn|87}}Nam ipsa illa ἀφέλεια simplex et inadfectata habet quendam purum, qualis etiam in feminis amatur, ornatum, et sunt quaedam velut e tenui diligentia circa proprietatem significationemque munditiae. Alia copia locuples, alia floribus laeta. {{pn|88}}Virium non unum genus; nam, quidquid in suo genere satis effectum est, valet. Praecipua tamen eius opera δείνωσις in exaggeranda indignitate et in ceteris altitudo quaedam, φαντασία in concipiendis visionibus, e)cergasi/a in efficiendo velut opere proposito, cui adiicitur ἐπεξεργασία repetitio probationis eiusdem et cumulus ex abundanti, {{pn|89}}ἐνέργεια confinis his (est enim ab agendo dicta) et cuius propria sit virtus non esse, quae dicuntur, otiosa. Est et amarum quiddam, quod fere in contumelia est positum, quale Cassii: Quid facies, cum in bona tua inuasero, hoc est, cum te docuero nescire maledicere? Et acre, ut illud Crassi, Ego te consulem putem, cum tu me non putes senatorem? Sed vis oratoris omnis in augendo minuendoque consistit. Vtrique parti totidem modi, ex quibus praecipuos attingemus; reliqui similes erunt; sunt autem positi in rebus et verbis. {{pn|90}}Sed, quae sit rerum inventio ac ratio, tractavimus; nunc, quid elocutio attollat aut deprimat, dicendum. {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} lw80qa7tw9hm585pzkemol6sceib243 0 39328 269022 268866 2026-06-05T13:48:39Z Saumache 27923 269022 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VIII|Liber VIII]] - Caput V<br>[De generibus sententiarum.] }} {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Caput VI |PostNomen=../Caput VI }} {{pn|1}} Sententiam veteres, quod animo sensissent, vocaverunt. Id cum est apud oratores frequentissimum, tum etiam in usu cotidiano quasdam reliquias habet; nam et iuraturi ex animo nostri sententia et gratulantes ex sententia dicimus. Non raro tamen et sic locuti sunt, ut sensa sua dicerent; nam sensus corporis videbantur. {{pn|2}} Sed consuetudo iam tenuit, ut mente concepta sensus vocaremus, lumina autem praecipueque in clausulis posita sententias; quae minus celebratae apud antiquos nostris temporibus modo carent. Ideoque mihi et de generibus earum et de usu arbitror pauca dicenda. Antiquissimae sunt, {{pn|3}} quae proprie, quamvis omnibus idem nomen sit, sententiae vocantur, quas Graeci excedit, B: excidit, A. γνώμας appellant; utrumque autem nomen ex eo acceperunt, quod similes sunt consiliis aut decretis. Est autem haec vox universalis, quae etiam citra complexum causae possit esse laudabilis, interim ad rem tantum relata, ut Nihil est tam populare quam bonitas, interim ad personam, quale est Afri Domitii, princeps, Qui vult omnia scire, necesse habet multa ignoscere. {{pn|4}} Hanc quidam partem enthymematis, quidam initium aut clausulam epichirematis esse dixerunt; et est aliquando, non tamen semper. Illud verius esse eam aliquando simplicem, ut ea, quae supra dixi, aliquando ratione subiecta: Nam in omni certamine, qui opulentior est, etiamsi accipit iniuriam, tamen, quia plus potest, facere videtur; nonnumquam dupliceim: Obsequium amicos, veritas odium parit. Sunt etiam, {{pn|5}} qui decem genera fecerint, sed eo modo, quo fieri vel plura possunt, per interrogationem, per comparationem, infitiationem, similitudinem, admirationem, et cetera huiusmodi; per omnes enim figuras tractari potest. Illud notabile ex diversis: Mors misera non est, aditus ad mortem est miser. Ac rectae quidem sunt tales: {{pn|6}} Tam deest avaro, quod habet, quam quod non habet. Sed maiorem vim accipiunt et mutatione figurae, ut Usque adeone mori miserum est? acrius hoc enim quam per se, Mors misera non est. Et translatione a communi ad proprium; nam, cum sit rectum, Nocere facile est, prodesse difficile, vehementius apud Ovidium Medea dicit, Servare potui; perdere an possim, rogas? Vertit ad personam Cicero: {{pn|7}} Nihil habet, Caesar, nec fortuna tua maius quam ut possis, nec natura melius quam ut velis servare quam plurimos. Ita, quae erant rerum, propria fecit hominis. In hoc genere custodiendum est et id, quod ubique, ne crebrae sint, ne palam falsae (quales frequenter ab iis dicuntur, qui haec καθολικὰ vocant, et, quidquid pro causa videtur, quasi indubitatum pronuntiant), et ne passim et a quocunque dicantur. {{pn|8}} Magis enim decet eos, in quibus est auctoritas, ut rei pondus etiam persona confirmet. Quis enim ferat puerum aut adolescentulum aut etiam ignobilem, si iudicet in dicendo et quodammodo praecipiat? {{pn|9}} Enthymema quoque est omne quod mente concepimus; proprie tamen dicitur, quae est sententia ex contrariis, propterea quod eminere inter ceteras videtur, ut Homerus poeta, urbs Roma. De hoc in argumentis satis dictum est. Non semper autem ad probationem adhibetur sed aliquando ad ornatum: {{pn|10}} Quorum igitur impunitas, Caesar, tuae clementiae laus est, eorum te ipsorum ad crudelitatem acuet oratio? Non quia sit ratio dissimilis, sed quia iam per alia, ut id iniustum appareret, effectum erat; {{pn|11}} et addita in clausula est epiphonematis modo non tam probatio quam extrema quasi insultatio. Est enim epiphonema rei narratae vel probatae summa acclamatio: Tantae molis erat Romanam condere gentem! Facere enim probus adolescens periculose quam perpeti turpiter maluit. {{pn|12}} Est et, quod appellatur a novis noema qua voce omnis intellectus accipi potest; sed hoc nomine donarunt ea quae non dicunt, uerum intelligi volunt: ut in eum, quem saepius a ludo redemerat soror, agentem cum ea talionis, quod ei pollicem dormienti recidisset, Eras dignus, ut haberes integram manum, sic enim auditur ut depugnares. {{pn|13}} Vocatur aliquid et clausula; quae, si est quod conclusionem dicimus, et recta et quibusdam in partibus necessaria est: Quare prius de vestro facto fateamini necesse est, quam Ligarii culpam ullam reprehendatis. Sed nunc aliud volunt, ut omnis locus, omnis sensus in fine sermonis feriat aurem. {{pn|14}} Turpe autem ac prope nefas ducunt, respirare ullo loco, qui acclamationem non petierit. Inde minuti corruptique sensiculi et extra rem petiti; neque enim possunt tam multae bonae sententiae esse, quam necesse est multae sint clausulae. {{pn|15}} iam haec magis nova sententiarum genera. Ex inopinato: ut dixit Vibius Crispus in eum, qui, cum loricatus in foro ambularet, praetendebat id se metu facere, Quis tibi sic timere permisit? Et insigniter Africanus apud Neronem de morte matris, Rogant te, Caesar, Galliae tuae, ut felicitatem tuam fortiter feras. Sunt etalio relata: {{pn|16}} ut Afer Domitius, cum Cloatillam defenderet, cui obiectum crimen, quod virum qui inter rebellantes fuerat sepelisset, remiserat Claudius, in epilogo filios eius adloquens, Matrem tamen, inquit, pueri sepelitote. {{pn|17}} Et aliunde petita, id est in alium locum ex alio translata. Pro Spatale Crispus, quam qui heredem amator instituerat decessit, cum haberet annos duodeviginti, Hominem divinum, qui sibi indulsit. {{pn|18}} Facit quasdam sententias sola geminatio, qualis est Senecae in eo scripto, quod Nero ad senatum misit occisa matre, cum se periclitatum videri vellet: Salvum me esse adhuc nec credo nec gaudeo. Melior, cum ex contrariis valet: Habeo quem fugiam; quem sequar non habeo. Quid, quod miser, cum loqui non posset, lacere non poterat? {{pn|19}} Ea vero fit pulcherrima, cum aliqua comparatione clarescit. Trachalus contra Spatalen: Placet hoc ergo, leges, diligentissimae pudoris custodes, decimas uxoribus dari, quartas meretricibus? {{pn|20}} Sed horum quidem generum et bonae dici possunt et malae. Illae semper vitiosae ut a verbo: Patres conscripti, sic enim incipiendum est mihi, ut memineritis patrum. Peius adhuc, quo magis falsum est et longius petitum, contra eandem sororem gladiatoris, cuius modo feci mentionem, Ad digitum pugnavi. {{pn|21}} Est etiam generis eiusdem, nescio an vitiosissimum, quotiens verborum ambiguitas cum rerum falsa quadam similitudine iungitur. Clarum actorem* iuvenis audivi, cum lecta in capite cuiusdam ossa sententiae gratia tenenda matri dedisset: Infelicissima femina, nondum extulisti filium et iam ossa legisti. {{pn|22}} Ad hoc plerique minimis etiam inventiunculis gaudent, quae excussae risum habent, inventae facie ingenii blandiuntur. De eo, qui naufragus et ante agrorum sterilitate vexatus in scholis fingitur se suspendisse: Quem neque terra recipit nec mare, pendeat. Huic simile in illo, {{pn|23}} de quo supra dixi, cui pater sua membra laceranti venenum dedit: Qui haec edit, debet hoc bibere. Et in luxuriosum, qui ἀποκαρτέρησιν simulasse dicitur: Necte laqueum, habes, quod faucibus tuis irascaris; sume venenum, decet luxuriosum bibendo mori. {{pn|24}} Alia vana, ut suadentis purpuratis, ut Alexandrum Babylonis incendio sepeliant, Alexandrum sepelio; hoc quisquam spectabit a tecto? quasi vero id sit in re tota indignissimum. Alia nimia ut de Germanis dicentem quendam audivi, Caput nescio ubi impositum; et de viro forti, Bella umbone propellit. Sed finis non erit, {{pn|25}} si singulas corruptorum persequar formas. Illud potius, quod est magis necessarium. Duae sunt diversae opiniones, aliorum sententias solas paene spectantium, aliorum omnino damnantium; quorum mihi neutrum admodum placet. Densitas earum obstat invicem; {{pn|26}} ut in satis omnibus fructibusque arborum nihil ad iustam magnitudinem adolescere potest, quod loco in quem crescat caret, nec pictura, in qua nihil circumlitum est, eminet; — ideoque artifices etiam, cum plura in unam tabulam opera contulerunt, spatiis distinguunt, ne umbrae in corpora cadant. {{pn|27}} Facit res eadem concisam quoque orationem; subsistit enim omnis sententia, ideoque post eam utique aliud est initium. Unde soluta fere oratio et e singulis non membris sed frustis collata structura caret, cum illa rotunda et undique circumcisa insistere invicem {{pn|28}} nequeant. Praeter hoc etiam color ipse dicendi quamlibet claris, multis tamen ac variis velut maculis conspergitur. Porro, ut adfert lumen clavus purpurae in loco insertus,* ita certe neminem deceat intertexta pluribus notis vestis. Quare, {{pn|29}} licet haec et nitere et aliquatenus exstare videantur, tamen et lumina illa non flammae, sed scintillis inter fumum emicantibus similia dixeris (quae ne apparent quidem, ubi tota lucet oratio, ut in sole sidera ipsa desinunt cerni); et, quae crebris parvisque conatibus se attollunt, inaequalia tantum et velut confragosa nec admirationem consequuntur eminentium et planorum gratiam perdunt. {{pn|30}} Hoc quoque accedit quod solas captanti sententias multas dicere necesse est leves, frigidas, ineptas. Non enim potest esse dilectus, ubi numero laboratur. Itaque videas et divisionem pro sententia poni et argumentum; sit tantum in clausula nec* male pronuntietur. Occidisti uxorem ipse adulter; {{pn|31}} non ferrem te, etiamsi repudiasses, divisio est. Vis scire, venenum esse amatorium? Viveret homo, nisi illud bibisset, argumentum est. Nec multas plerique sententias dicunt, sed omnia tanquam sententias. {{pn|32}} Huic quibusdam contrarium studium, qui fugiunt ac reformidant omnem hanc in dicendo voluptatem, nihil probantes nisi planum et humile et sine conatu. Ita, dum timent, ne aliquando cadant, semper iacent. Quod enim tantum in sententia bona crimen est? Non causae prodest? non iudicem movet? non dicentem commendat? {{pn|33}} Est quoddam genus, quo veteres non utebantur. Ad quam usque nos vocatis vetustatem? Nam si illam extremam, multa Demosthenes, quae ante eum nemo. Quomodo potest probare Ciceronem, qui nihil putet ex Catone Gracchisque mutandum? Sed ante hos simplicior adhuc ratio loquendi fuit. {{pn|34}} Ego vero haec lumina orationis velut oculos quosdam esse eloquentiae credo. Sed neque oculos esse toto corpore velim, ne cetera membra officium suum perdant; et, si necesse sit, veterem illum horrorem dicendi malim quam istam novam licentiam. Sed patet media quaedam via, sicut in cultu victuque accessit aliquis citra reprehensionem nitor. Quare, sicut possumus, adiiciamus virtutibus; prius tamen sit vitiis carere, ne, dum volumus esse meliores veteribus, simus tantum dissimiles. {{pn|35}} Reddam nunc, quam proximam partem dixeram esse de tropis, quos modos clarissimi nostrorum auctores vocant. Horum tradere praecepta et grammatici solent. Sed a me, cum de illorum officio loquerer, dilata pars haec est, quia de ornatu orationis gravior videbatur locus et maiori operi reservandus. {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Caput VI |PostNomen=../Caput VI }} 56gkp7ypv9e6ye924f4huazu079i0u3 0 39329 269024 268880 2026-06-05T13:49:04Z Saumache 27923 269024 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber VIII|Liber VIII]] - Caput VI<br>[De tropis.] }} {{Liber |Ante=Caput V |AnteNomen=../Caput V |Post=Liber IX |PostNomen=Institutio oratoria/Liber IX }} {{pn|1}}Tropus est verbi vel sermonis a propria significatione id aliam cum virtute mutatio. Circa quem inexplicabilis et grammaticis inter ipsos et philosophis pugna est, quae sint genera, quae species, qui numerus, quis cuique subiiciatur. {{pn|2}}Nos omissis, quae nihil ad instruendum oratorem pertinent, cauillationibus, necessarios maxime atque id usum receptos exsequemur, haec modo id his adnotasse contenti, quosdam gratia significationis quosdam decoris assumi, et esse alios id verbis propriis alios id tralatis, vertique formas non verborum modo sed et sensuum et compositionis. {{pn|3}}Quare mihi videntur errasse, qui non alios crediderunt tropos, quam id quibus verbum pro verbo poneretur. Neque illud ignoro, id iisdem fere, qui significandi gratia adhibentur, esse et ornatum; sed non idem accidet contra, eruntque quidam tantum ad speciem accommodati. {{pn|4}}Incipiamus igitur ab eo, qui cum frequentissimus est tum longe pulcherrimus, translatione dico, quae μεταφορά Graece vocatur. Quae quidem cum ita est ab ipsa nobis concessa natura, ut indocti quoque ac non sentientes ea frequenter utantur, tum ita iucunda atque nitida, ut id oratione quamlibet clara proprio tamen lumine eluceat. {{pn|5}}Neque enim vulgaris esse neque humilis nec insuavis apte* ac recte modo adscita potest. Copiam quoque sermonis auget permutando aut mutuando quae non habet, quodque est difficillimum, praestat ne ulli rei nomen deesse videatur. Transfertur ergo nomen aut verbum ex eo loco id quo proprium est, id eum id quo aut proprium deest aut translatum proprio melius est. Id facimus, {{pn|6}}aut quia necesse est aut quia significantius est aut (ut dixi) quia decentius. Ubi nihil horum praestabit, quod transferetur, improprium erit. Necessitate rustici gemmam id vitibus (quid enim dicerent aliud? ), et sitire segetes et fructus laborare; necessitate nos durum hominem aut asperum; non enim proprium erat, quod daremus his adfectibus, nomen. {{pn|7}}Iam incensum ira et inflammatum cupiditate et lapsum errore significandi gratia; nihil enim horum suis verbis quam his arcessitis magis proprium erit. Illa ad ornatum, lumen orationis et generis claritatem et contionum procellas et eloquentiae fulmina, ut Cicero pro Milone Clodium fontem gloriae eius vocat et alio loco segetem ac materiem. {{pn|8}}Quaedam etiam parum speciosa dictu per hanc explicantur: Hoc faciunt, nimio ne luxu obtunsior usus Sit genitali arvo et sulcos oblimet inertes. | totum autem metaphora brevior est similitudo, eoque distat, quod illa comparatur rei quam volumus exprimere, haec pro ipsa re dicitur. {{pn|9}}Comparatio est, cum dico fecisse quid hominem ut leonem; translatio, cum dico de homine, leo est. Huius vis omnis quadruplex maxime videtur: cum id rebus animalibus aliud pro alio ponitur, ut de agitatore, Gubernator magna contorsit equum vi; aut ut Livius Scipionem a Catone adlatrari solitum refert. {{pn|10}}Inanima pro aliis generis eiusdem sumuntur, ut: Classique immittit habenas; aut pro rebus animalibus inanima, Ferron an* fato moerus Argivom occidit? aut contra: Sedet* inscius alto Accipiens sonitum saxi de uertice pastor. Praecipueque ex his oritur mira sublimitas, {{pn|11}}quae audaci et proxime periculum translatione tolluntur, cum rebus sensu carentibus actum quendam et animos damus, qualis est Pontem indignatus Araxes, et illa Ciceronis, {{pn|12}}Quid enim tuus ille, Tubero, destrictus id acie Pharsalica gladius agebat? Cuius latus ille mucro petebat? qui sensus erat armorum tuorum? Duplicatur interim haec virtus, ut apud Vergilium, Ferrumque armare veneno. Nam et veneno armare et ferrum armare translatio est. Secantur haec id plures species*: {{pn|13}}ut a rationali ad rationale et item de irrationalibus, et haec invicem, quibus similis ratio est, et a toto et a partibus. Sed iam non pueris praecipimus, ut accepto genere species intelligere non possint. {{pn|14}}Vt modicus autem atque opportunus eius usus illustrat orationem, ita frequens et obscurat et taedio complet, continuus vero id allegorias et aenigmata exit. Sunt etiam quaedam et humiles translationes, ut id de quo modo dixi, Saxea est verruca, et sordidae. {{pn|15}}Non enim, si Cicero recte sentinam rei publicae dixit, foeditatem hominum significans, idcirco probem illud quoque veteris oratoris, Persecuisti rei publicae vomicas. Optimeque Cicero demonstrat cavendum, ne sit deformis translatio, (qualis est — nam ipsis eius utar exemplis — Castratam morte Africani rem publicam, et Stercus curiae Glauciam) ne nimio maior aut, {{pn|16}}quod saepius accidit, minor, ne dissimilis. Quorum exempla nimium frequenter deprehendet, qui scierit haec vitia esse. Sed copia quoque modum egressa vitiosa est, praecipue id eadem specie. {{pn|17}}Sunt et durae, id est a longinqua similitudine ductae, ut capitis nives et Iuppiter hibernas cana nive conspuit Alpes. | illo vero plurimum erroris, quod ea, quae poetis, qui et omnia ad voluptatem referunt et plurima vertere etiam ipsa metri necessitate coguntur, permissa sunt, convenire quidam etiam prosae putant. {{pn|18}}At ego id agendo nec pastorem populi auctore Homero dixerim, nec volucres per aera nare,* licet hoc Vergilius id apibus ac Daedalo speciosissime sit usus. Metaphora enim aut vacantem occupare locum debet aut, si id alienum venit, plus valere eo quod expellet. {{pn|19}}Quod aliquanto etiam* magis de synecdoche dicam. Nam translatio permovendis animis plerumque et signandis rebus ac sub oculos subiiciendis reperta est. Haec variare sermonem potest, ut ex uno plures intelligamus, parte totum, specie genus, praecedentibus sequentia, vel omnia haec contra; liberior poetis quam oratoribus. {{pn|20}}Nam prosa, ut mucronem pro gladio et lectum pro domo recipiet, ita non puppim pro navi nec abietem pro tabellis; et rursus, ut pro gladio ferrum, ita non pro equo quadrupedem. Maxime autem id orando valebit numerorum illa libertas. Nam et Livius saepe sic dicit, Romanus proelio victor, cum Romanos vicisse significat; et contra Cicero ad Brutum, Populo, inquit, imposuimus et oratores visi sumus, cum de se tantum loqueretur. {{pn|21}}Quod genus non orationis modo ornatus, sed etiam cotidiani sermonis usus recipit. Quidam synecdochen vocant et cum id id contextu sermonis quod tacetur accipimus; verbum enim ex verbis intelligi, quod inter vitia ellipsis vocatur: Arcades ad portas ruere. Mihi hanc figuram esse magis placet; {{pn|22}}illic ergo reddetur. Aliud etiam intelligitur ex alio: Aspice, aratra iugo referunt suspensa iuuenci, unde apparet noctem appropinquare. Id nescio an oratori conveniat nisi id argumentando, cum rei signum est. Sed hoc ab elocutionis ratione distat. {{pn|23}}Nec procul ab hoc genere discedit metonymia, quae est nominis pro nomine positio,* sed, ut ait Cicero, hypallagen rhetores dicunt. Haec inventas ab inventore et subiectas res ab obtinentibus significat: ut Cererem corruptam undis, et receptus Terra Neptunus classes Aquilonibus arcet. Quod fit retrorsum durius. {{pn|24}}Refert autem id quantum hic tropus oratorem sequatur. Nam ut Vulcanum pro igne vulgo audimus, et vario Marte pugnatum eruditus est sermo, et Venerem quam coitum dixisse magis decet, ita Liberum et Cererem pro vino et pane licentius quam ut fori severitas ferat. Sicut ex eo, quod continetur, usus recipit bene moratas urbes et poculum epotum et saeculum felix; {{pn|25}}at id, quod contra est, raro audeat quis, nisi poeta: iam proximus ardet Ucalegon. Nisi forte hoc potius est, a possessore quod possidetur, ut hominem devorari, cuius patrimonium consumatur. Quo modo fiunt innumerabiles species. {{pn|26}}Huius enim sunt generis, cum ab Hannibale caesa apud Cannas sexaginta milia dicimus, et carmina Vergilii Vergilium; venisse commeatus, qui adferantur; sacrilegium deprehensum, non sacrilegum; armorum scientiam habere, non artis. {{pn|27}}Illud quoque et poetis et oratoribus frequens, quo id, quod efficit, ex eo, quod efficitur, ostendimus. Nam et carminum auctores, Pallida mors aequo pulsat pede pauperum tabernas, et Pallentesque habitant morbi tristisque senectus, et orator praecipitem iram, hilarem adolescentiam, segne otium dicet. {{pn|28}}Est etiam huic tropo quaedam cum synecdoche vicinia. Nam, cum dico vultus hominis pro vultu, dico pluraliter quod singulare est; sed non id ago, ut unum ex multis intelligatur (nam id est manifestum), sed nomen immuto*; et cum aurata tecta aurea, pusillum a vero discedo, quia non est nisi* pars auratura. Quae singula persequi minutioris est curae etiam non oratorem instruentibus. Antonomasia, {{pn|29}}quae aliquid pro nomine ponit, poetis utroque modo frequentissima, et per epitheton, quod detracto eo, cui apponitur, valet pro nomine, Tydides, Pelides: et ex his, quae id quoque sunt praecipua, Divum pater atque hominum rex; et ex factis, quibus persona signatur, Thalamo quae fixa reliquit Impius. Oratoribus etiamsi rarus eius rei, {{pn|30}}nonnullus tamen usus est. Nam ut Tydiden et Peliden non dixerint, ita dixerint impios et parricidas; eversorem quoque Carthaginis et Numantiae pro Scipione et Romanae eloquentiae principem pro Cicerone posuisse non dubitem. Ipse certe usus est hac libertate: Non multa peccas, inquit ille fortissimo viro senior magister; neutrum enim nomen est positum et utrumque intelligitur. Onomatopoeia quidem, {{pn|31}}id est fictio nominis, Graecis inter maximas habita virtutes, nobis vix permittitur. Et sunt plurima ita posita ab iis, qui sermonem primi fecerunt aptantes adfectibus vocem. Nam mugitus et sibilus et murmur inde venerunt. {{pn|32}}Deinde, tanquam consummata* sint omnia, nihil generare audemus ipsi, cum multa cotidie ab antiquis ficta moriantur. Vix illa, quae πεποιημένα vocant, quae ex vocibus id usum receptis quocunque modo declinantur, nobis permittimus, qualia sunt Sullaturit et proscripturit; atque laureati postes pro illo lauru coronati, ex eadem fictione sunt. {{pn|33}}Sed hoc feliciter evaluit* adoinoia et uio eo ferimus id Graecis ocoeludituinobono eo dure etiam iungere, arquitenentem et videre septentriones videmur *. {{pn|34}}Eo magis necessaria catachresis, quam recte dicimus abusionem, quae non habentibus nomen suum accommodat quod id proximo est: sic Equum divina Palladis arte Aedificant, et apud Tragicos Aegialeo parentat* pater. {{pn|35}}Similia* sunt haec: acetabula quidquid habent, et pyxides cuiuscunque materiae sunt, et parricida matris quoque aut fratris interfector. Discernendumque est hoc totum a translatione* genus, quod abusio est, ubi nomen defuit, translatio, ubi aliud fuit. Nam poetae solent abusive etiam id his rebus, quibus nomina sua sunt, vicinis potius uti; quod rarum id prosa est. {{pn|36}}Illa quoque quidam catachresis volunt esse, cum pro temeritate virtus aut pro luxuria liberalitas dicitur. A quibus ego quidem dissentio; namque id his non verbum pro verbo ponitur, sed res pro re. Neque enim quisquam putat luxuriam et liberalitatem idem significare; verum id quod fit alius luxuriam esse dicit, alius liberalitatem, quamvis neutri dubium sit haec esse diversa. {{pn|37}}Superest ex his, quae aliter significant, metalepsis, id est transumptio, quae ex alio tropo id alium velut viam praestat; * nisi id comoediis* et rarissimus et improbissimus, Graecis tamen frequentior, qui Centaurum qui Χείρων est Ἥσσονα et insulas o)ceías qoa/s* dicunt. Nos quis ferat, si Verrem suem aut Aelium Catum doctum nominemus? {{pn|38}}Est enim haec id metalepsi natura, ut inter id quod transfertur et id quod transfertur* sit medius quidam gradus, nihil ipse significans sed praebens transitum; quem tropum magis adfectamus, ut habere videamur, quam ullo id loco desideramus. Nam id eius frequentissimum exemplum est cano canto, canto dico; ita cano, dice. {{pn|39}}Interest medium illud canto. Nec diutius id eo morandum; nihil enim usus admodum video nisi,* ut dixi, id comoediis. {{pn|40}}Cetera iam non significandi gratia sed ad ornandam et aagendam orationem assumuntur. Ornat enim epitheton, quod recte dicimus appositum, a nonnullis sequens dicitur. Eo poetae et frequentius et liberius utuntur. Namque illis satis est convenire id verbo, cui apponitur, itaque et dentes albos et humida vina id iis non reprehendemus; apud oratorem, nisi aliquid efficitur, redundat. Tum autem efficitur, si sine illo, quod dicitur, minus est: {{pn|41}}qualia sunt O scelus abominandum, o deformem libidinem. Exornatur autem res tota maxime translationibus, Cupiditas effrenata et Insanae substructiones. Et solet fieri aliis adiunctis epitheton tropus, ut apud Vergilium Turpis egestas et Tristis senectus. Verum tamen talis est ratio huiusce virtutis, ut sine appositis nuda sit et velut incompta oratio, oneretur tamen multis. {{pn|42}}Nam fit longa et impedita, ut [id quaestionibus] eam iudices* similem agmini totidem lixas habenti quot milites, cui et numerus est duplex nec duplum virium; quanquam non singula modo sed etiam plura verba apponi solent: ut Coniugio Anchise Veneris dignate superbo. Sed hoc quocunque modo: {{pn|43}}duo vero* uni apposita ne uersum quidem decuerint. Sunt autem, quibus non videatur hic omnino tropus, quia nihil vertat. Nec est semper,* sed id quod est* appositum, si a proprio diviseris, per se significat et facit antonomasiam. Nam si dicas, Ille qui Numantiam et Carthaginem evertit, antonomasia est; si adieceris Scipio, appositum. Non potest ergo esse seiunctum. * {{pn|44}}Allegoria, quam inversionem interpretantur, aut aliud verbis aliud sensu ostendit aut etiam interim contrarium. Prius fit genus plerumque continuatis translationibus, ut <poem> O navis, referent id mare te novi Fluctus; o quid agis? fortiter occupa Portum, totusque ille Horatii locus, quo navem pro re publica, fluctus et tempestates pro bellis civilibus, portum pro pace atque concordia dicit. {{pn|45}}Tale Lucretii Avia Pieridum peragro loca, et Vergilii Sed nos immensum spatiis confecimus aequor, Et iam tempus equum fumantia solvere colla. {{pn|46}}Sine translatione vero id Bucolicis Certe equidem audieram, qua se subducere colles Incipient mollique iugum demittere clivo Usque ad aquam et ueteris iam fracta cacumina fagi, </poem> Omnia carminibus vestrum servasse Menalcan. {{pn|47}}Hoc enim loco praeter nomen cetera propriis decisa sunt verbis, verum non pastor Menalcas, sed Vergilius est intelligendus. Habet usum talis allegoriae frequenter oratio, sed raro totius; plerumque apertis permixta est. Tota apud Ciceronem talis est: Hoc miror, hoc queror, quemquam hominem ita pessumdare alterum velle, ut etiam narem perforet, id qua ipse naviget. Illud commixtum frequentissimum: {{pn|48}}Equidem celeras tempestates et procellas id illis dumtaxat fluctibus contionum semper Miloni putavi esse subeundas. Nisi adiecisset dumtaxat fluctibus contionum, esset allegoria; nunc eam miscuit. Quo id genere et species ex arcessitis verbis venit et intellectus ex propriis. {{pn|49}}Illud vero longe speciosissimum genus orationis, id quo trium permixta est gratia, similitudinis, allegoriae, translationis: Quod fretum, quem Euripum, tot motus, tantas, tam varias habere creditis agitationes, commutationes, fluctus, quantas perturbationes et quantos aestus habet ratio comitiorum? Dies intermissus unus aut nox interposita saepe et perturbat omnia et totam opinionem parva nonnunquam commutat aura rumoris. Nam id quoque id primis est custodiendum ut, {{pn|60}}quo ex genere coeperis translationis, hoc desinas. Multi autem, cum initium a tempestate sumpserunt, incendio aut ruina finiunt; quae est inconsequentia rerum foedissima. {{pn|51}}Ceterum allegoria parvis quoque ingeniis et cotidiano sermoni frequentissime servit. Nam illa id agendis causis iam detrita, Pedem conferre et iugulum petere et Sanguinem mittere, inde sunt, nec offendunt tamen. Est enim grata id eloquendo novitas et emutatio, et magis inopinata delectant. Ideoque iam id his amisimus modum et gratiam rei nimia captatione consumpsimus. {{pn|52}}Est id exemplis allegoria, si non praedicta ratione ponantur. Nam ut Dionysium Corinthi esse, quo Graeci omnes utuntur, ita plurima similia dici possunt. Sed allegoria, quae est obscurior, aenigma dicitur; vitium meo quidem iudicio, si quidem dicere dilucide virtus; quo tamen et poetae utuntur: :Dic, quibus id ferris, et eris mihi magnus Apollo, Tres pateat caeli spatium non amplius ulnas? et oratores nonnunquam, {{pn|53}}ut Caelius quadrantariam Clytaemnestram, et id triclinio coam, id cubiculo nolam. Namque et nunc quidem solvuntur et tum erant notiora, cum dicerentur; aenigmata sunt tamen, nam et cetera* si quis interpretetur, intelligas. | eo vero genere, {{pn|54}}quo contraria ostenduntur, ironia est; illusionem vocant. Quae aut pronuntiatione intelligitur aut persona aut rei natura; nam, si qua earum verbis dissentit, apparet diversam esse orationi voluntatem. {{pn|55}}Quanquam id plurimis id tropis accidit, ut intersit, quid de quoque dicatur, quia quod dicitur alibi verum est Et laudis adsimulatione* detrahere et vituperationis laudare concessum est: Quod C. Verres, praetor urbanus, homo sanctus et diligens, subsortitionem eius id codice non haberet. Et contra: Oratores visi sumus et populo imposuimus. {{pn|56}}Aliquando cum id risu quodam contraria dicuntur iis quae intelligi volunt: quale est id clodium, Integritas tua te purgavit, mihi crede, pudor eripuit, vita anteacta servavit. {{pn|67}}Praeter haec usus est allegoriae, ut tristia dicamus mollioribus* verbis urbanitatis* gratia aut quaedam contrariis significemus aliud textum spectaco et enumeravimus. * Haec si quis ignorat, quibus Graeci nominibus appellent, σαρκασμόν, ἀστεϊσμόν, ἀντίφρασιν, παροιμίαν dici sciat. Sunt etiam, {{pn|58}}qui haec non species allegoriae sed ipsa tropos dicant; acri quidem ratione, quod illa obscurior sit, id his omnibus aperte appareat quid velimus. Cui accedit hoc quoque, quod genus, cum dividitur id species, nihil habet proprium, ut arbor pinus et olea et cupressus, et ipsius per se nulla proprietas; allegoria vero habet aliquid proprium. Quod quo modo fieri potest, nisi ipsa species est? Sed utentium nihil refert. {{pn|59}}Adiicitur his μυκτηρισμὸς dissimulatus quidam sed non latens derisus. Pluribus autem verbis cum id, quod uno aut paucioribus certe dici potest, explicatur, περίφρασιν vocant, circuitum quendam eloquendi, qui nonnunquam necessitatem habet, quotiens dictu deformia operit: ut Sallustius, Ad requisita naturae. {{pn|60}}Interim ornatum petit solum, qui est apud poetas frequentissimus: Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris Incipit et dono divum gratissima serpit. Et apud oratores non rarus, semper tamen adstrictior. {{pn|61}}Quidquid enim significari brevius potest et cum ornatu latius ostenditur, περίφρασις est, cui nomen Latine datum est non sane aptum orationis virtuti circumlocutio. Verum hoc ut, cum decorem habet, periphrasis, ita, cum id vitium incidit, περισσολογία dicitur. Obstat enim quidquid non adiuvat. {{pn|62}}Hyperbaton quoque, id est verbi transgressionem, quoniam frequenter ratio compositionis* et decor poscit, non immerito inter virtutes habemus. Fit enim frequentissime aspera et dura et dissoluta et hians oratio, si ad necessitatem ordinis sui verba redigantur et, ut quodque oritur, ita proximis, etiamsi vinciri non potest, adligetur. {{pn|63}}Differenda igitur quaedam et praesumenda, atque ut id structuris lapidum impolitorum loco, quo convenit, quodque ponendum. Non enim recidere ea nec polire possumus, quo coagmentata se magis iungant, sed utendum iis, qualia sunt, eligendaeque sedes. {{pn|64}}Nec aliud potest sermonem facere numerosum quam opportuna ordinis per mutatio; neque alio ceris Platonis inventa sunt quattuor illa verba, quibus id illo pulcherrimo operum id Piraeeum se descendisse significat, plurimis modis scripta, {{pn|65}}quam* quod eum quoque maxime numerosum* facere experiretur. Verum id cum id duobus verbis fit, ἀναστροφὴ dicitur, reversio quaedam: qualia sunt vulgo, mecum, secum, apud oratores et historicos quibus de rebus. At cum decoris gratia traiicitur* longius verbum, proprie hyperbati tenet onem: Animaduerti, iudices, omnem accusatoris orationem id duas diuisam esse partis. Nam id duas partis divisam esse rectum erat, sed durum et incomptum. {{pn|66}}Poetae quidem etiam verborum divisione faciunt transgressionem: Hyperboreo septem subiecta trioni, quod oratio nequaquam recipiet. Atqui est propter quod dici tropus possit, quia componendus est e duobus intellectus. {{pn|67}}Alioqui, ubi nihil ex significatione mutatum est et structura sola variatur, figura potius verborum dici potest, sicut multi existimarunt. Longis autem hyperbatis et confusis quae vitia accidunt, suo loco diximus. Hyperbolen audacioris ornatus summo loco posui. Est haec decens veri* superiectio; virtus eius ex diverso par augendi atque minuendi; fit pluribus modis. {{pn|68}}Aut enim plus facto dicimus, ut Vomens frustis esculentis gremium suum et totum tribunal implevit, et : Geminique minantur :caelum scopuli; aut res per similitudinem attollimus, Credas innare revulsas Cycladas; {{pn|69}}aut per comparationem, ut Fulminis ocior alis; aut signis quasi quibusdam, Illa vel intactae segetis per summa volaret Gramina nec teneras cursu laesisset aristas; vel translatione, ut ipsum illud volaret. {{pn|70}}Crescit interim hyperbole alia insuper addita, ut Cicero id Antonium dicet, Quae Charybdis tam vorax? Charybdin dico? quae si fuit, fuit animal unum: Oceanus, medias fidius, vix videtur tot res, tam dissipatas, tam distantibus id locis positas, tam cito absorbere potuisse. {{pn|71}}Exquisitam vero figuram huius rei deprehendisse apud principem Lyricorum Pindarum videor id libro, quem inscripsit ὕμνους. Is namque Herculis impetum adversus Meropas, qui id insula Coo dicuntur habitasse, non igni nec ventis nec mari, sed fulmini dicit similem fuisse, ut illa minora, hoc par esset. {{pn|72}}Quod imitatus Cicero illa composuit id Verrem Versabatur id Sicilia longo intervallo alter non Dionysius ille nec Phalaris (tulit enim illa quondam insula multos et crudeles tyrannos), sed quoddam novum monstrum ex vetere illa immanitate, quae id isdem versata locis dicitur. Non enim Charybdin tam infestam neque Scyllam nauibus quam istum id eodem freto fuisse arbitror. {{pn|73}}Nec pauciora sunt genera minuendi: :Vix ossibus haerent, :et quod Cicero id quodam ioculari libello, :Fundum Vetto uocat, quem possit mittere funda; Ni tamen exciderit, qua cava funda patet. Sed huius quoque rei servetur mensura quaedam. Quamvis est enim omnis hyperbole ultra fidem, non tamen esse debet ultra modum, nec alia via magis id κακοζηλίαν itur. {{pn|74}}Piget referre plurima hinc orta vitia, cum praesertim minime sint ignota et obscura. Monere satis est mentiri hyperbolen nec ita, ut mendacio fallere velit. Quo magis intuendum est, quousque deceat extollere quod nobis non creditur. Pervenit haec res frequentissime ad risum; qui si captatus est, urbanitatis, sin aliter, stultitiae nomen assequitur. {{pn|75}}Est autem id usu vulgo quoque et inter ineruditos et apud rusticos, videlicet quia natura est omnibus augendi res vel minuendi cupiditas insita, nec quisquam vero contentus est. Sed ignoscitur, quia non adfirmamus. {{pn|76}}Tum est hyperbole virtus, cum res ipsa, de qua loquendum est, naturalem modum excessit. Conceditur enim amplius dicere, quia dici, quantum est, non potest, meliusque ultra quam citra stat oratio. Sed de hoc satis, quia eundem locum plenius id eo libro, quo causas corruptae eloquentiae reddebamus, tractavimus. {{Liber |Ante=Caput V |AnteNomen=../Caput V |Post=Liber IX |PostNomen=Institutio oratoria/Liber IX }} 2y0eh0useapf4ib72jgc1oejjn451l5 0 39330 269025 268865 2026-06-05T13:49:46Z Saumache 27923 269025 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber IX|Liber IX]] - Caput I<br>[Quo differant figurae a tropis.] }} {{Liber |Ante=Liber VIII |AnteNomen=Institutio oratoria/Liber VIII |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} {{pn|1}}Cum sit proximo libro de tropis dictum, sequitur pertinens ad figuras, quae σχήματα Graece vocantur, locus ipsa rei natura coniunctus superiori. {{pn|2}}Nam plerique has tropos esse existimauerunt, quia, sive ex hoc duxerint nomen, quod sint formati quodam modo, sive ex eo, quod vertant orationem, unde et motus dicuntur, fatendum erit esse utrumque eorum etiam in figuris, usus quoque est idem: nam et vim rebus adiiciunt et gratiam praestant. Nec desunt qui tropis figurarum nomen imponant, quorum est C. Artorius Proculus. {{pn|3}}Quin adeo similitudo manifesta est, ut ea discernere non sit in promptu. Nam quo modo quaedam in his species plane distant, manente tamen generaliter illa societate, quod utraque res de recta et simplici ratione cum aliqua dicendi virtute deflectitur, ita quaedam perquam tenui limite dividuntur, ut cum ironia tam inter figuras sententiae quam inter tropos reperiatur, περίφρασιν autem et ὑπέρβατον et ὀνοματονποιίαν clari quoque auctores figuras verborum potius quam tropos dixerint. Quo magis signanda est utriusque rei differentia. {{pn|4}}Est igitur tropos sermo a naturali et principali significatione translatus ad aliam ornandae orationis gratia, vel, ut plerique grammatici finiunt, dictio ab eo loco, in quo propria est, translata in eum, in quo propria non est; figura, sicut nomine ipso patet,conformatio quaedam orationis remota a communi et primum se offerente ratione. {{pn|5}}Quare in tropis ponuntur verba alia pro aliis, ut in μεταφορᾷ, μετωνυμίᾳ, ἀντονομασἰᾳ, μεταλήμψει, συνεκδοχῄ, καταχρήσει, ἀλληγορίᾳ, plerumque ὑπερβολῇ· namque et rebus fit et verbis. ὀνοματοποιία fictio est nominis; ergo hoc quoque pro aliis ponitur, quibus usuri fuimus, si illud non fingeremus. περίφρασις etiamsi frequenter et id ipsum, {{pn|6}}in cuius locum adsumitur, nomen complecti solet, utitur tamen pluribus pro uno. ἐπίθετον quoniam plerumque habet antonomasiae partem, coniunctione eius fit tropus. In hyperbato commutatio est ordinis, ideoque multi tropis hoc genus eximunt. Transfert tamen verbum aut partem eius a suo loco in alienum. Horum nihil in figuras cadit. {{pn|7}}Nam et propriis verbis et ordine collocatis figura fieri potest. Quomodo autem ironia alia sit tropi, alia schematos, suo loco reddam. Nomen enim fateor esse commune et scio quam multiplicem habeant quamque scrupulosam disputationem; sed ea non pertinet ad praesens meum propositum. Nihil enim refert, quomodo appelletur utrumlibet eorum, si quid orationi prosit apparet, nec mutatur vocabulis vis rerum. {{pn|8}}Et sicut homines, si aliud acceperunt quam quod habuerant nomen, iidem sunt tamen, ita haec, de quibus loquimur, sive tropi sive figurae dicuntur, idem efficient; non enim nominibus prosunt, sed effectibus; ut statum coniecturalem an infitialem an facti an de substantia nominemus, nihil interest, dum idem quaeri sciamus. {{pn|9}}Optimum ergo in his sequi maxime recepta et rem ipsam, quocunque appellabitur modo, intelligere. Illud tamen notandum, coire frequenter in eadem sententia et tropon et figuram. Tam enim translatis verbis quam propriis figuratur oratio. {{pn|10}}Est autem non mediocris inter auctores dissensio, et quae vis nominis eius et quot genera et quae quamque multae sint species. Quare primum intuendum est, quid accipere debeamus figuram. Nam duobus modis dicitur: uno qualiscunque forma sententiae, sicut in corporibus, quibus, quoquo modo sunt composita, utique habitus est aliquis; {{pn|11}}altero, quo proprie schema dicitur, in sensu vel sermone aliqua a vulgari et simplici specie cum ratione mutatio, sicut nos sedemus, incumbimus, respicimus. Itaque cum in eosdem casus aut tempora aut numeros aut etiam pedes continuo quis aut certe nimium frequenter incurrit, praecipere solemus variandas figuras esse vitandae similitudinis gratia. {{pn|12}}In quo ita loquimur, tanquam omnis sermo habeat figuram, itemque eadem figura dicitur cursitare qua lectitare, id est eadem ratione declinari. Quare illo intellectu priore et communi nihil non figuratum est. Quo si contenti sumus, non immerito Apollodorus, si tradenti Caecilio credimus, incomprehensibilia partis huius praecepta existimavit. {{pn|13}}Sed si habitus quidam et quasi gestus sic appellandi sunt, id demum hoc loco accipi schema oportebit, quod sit a simplici atque in promptu posito dicendi modo poetice vel oratorie mutatum. Sic enim verum erit, aliam esse orationem ἀσχημάτιστον id est carentem figuris, quod vitium non inter minima est, aliam ἐσχηματισμένην, id est figuratam. {{pn|14}}Verum id ipsum anguste Zoilus terminavit, qui id solum putaverit schema, quo aliud simulatur dici quam dicitur, quod sane vulgo quoque sic accipi scio; unde et figuratae controversiae quaedam, de quibus post paulo dicam, vocantur. Ergo figura sit arte aliqua novata forma dicendi. Genus eius unum quidam putaverunt, {{pn|15}}in hoc ipso diversas opiniones secuti. Nam hi, quia verborum mutatio sensus quoque verteret, omnes figuras in verbis esse dixerunt; illi, quia verba rebus accommodarentur, omnes in sensibus. Quarum utraque manifesta cavillatio est. {{pn|16}}Nam ut eadem dici solent aliter, manetque sensus elocutione mutata, et figura sententiae plures habere verborum figuras potest. Illa est enim posita in concipienda cogitatione haec in enuntianda; sed frequentissime coeunt, ut in hoc Iam iam, Dolabella, neque me tui neque tuorum liberum. Nam oratio a iudice aversa in sententia, iam iam et liberum in verbis sunt schemata. Inter plurimos enim, {{pn|17}}quod sciam, consensus est duas eius esse partes, διανοίας, id est mentis vel sensus vel sententiarum, nam his omnibus modis dictum est, et λέξεως id est verborum vel dictionis vel elocutionis vel sermonis vel orationis; nam et variatur et nihil refert. {{pn|18}}Cornelius tamen Celsus adiicit verbis et sententiis figuras colorum, nimia profecto novitatis cupiditate ductus. Nam quis ignorasse eruditum alioqui virum credat, colores et sententias sensus esse? Quare sicut omnem orationem ita figuras quoque versari necesse est in sensu et in verbis. {{pn|19}}Vt vero natura prius est concipere animo res quam enuntiare, ita de iis figuris ante est loquendum, quae ad mentem pertinent; quarum quidem utilitas cum magna, tum multiplex, in nullo non orationis opere vel clarissime lucet. Nam etsi minime videtur pertinere ad probationem, qua figura quidque dicatur, facit tamen credibilia quae dicimus et in animos iudicum, qua non observatur, irrepit. {{pn|20}}Namque ut in armorum certamine adversos ictus et rectas ac simplices manus cum videre, tum etiam cavere ac propulsare facile est, aversae tectaeque minus sunt observabiles, et aliud ostendisse quam petas artis est, sic oratio, quae astu caret, pondere modo et impulsu proeliatur; simulanti variantique conatus in latera atque in terga incurrere datur et arma avocare et velut nutu fallere. {{pn|21}}Iam vero adfectus nihil magis ducit. Nam si frons, oculi, manus multum ad motum animorum valent, quanto plus orationis ipsius vultus ad id, quod efficere intendimus, compositus? Plurimum tamen ad commendationem facit, sive in conciliandis agentis moribus sive ad promerendum actioni favorem sive ad levandum varietate fastidium sive ad quaedam vel decentius indicanda vel tutius. {{pn|22}}Sed antequam, quae cuique rei figura conveniat, ostendo, dicendum est nequaquam eas esse tam multas quam sint a quibusdam constitutae. Neque enim me movent nomina illa, quae fingere utique Graecis promptissimum est. {{pn|23}}Ante omnia igitur illi, qui totidem figuras putant quot adfectus, repudiandi, non quia adfectus non sit quaedam qualitas mentis, sed quia figura, quam non communiter, sed proprie nominamus, non sit simplex rei cuiuscunque enuntiatio. Quapropter in dicendo irasci, dolere, misereri, timere, confidere, contemnere non sunt figurae, non magis quam suadere, minari, rogare, excusare. {{pn|24}}Sed fallit parum diligenter intuentes, quod inveniunt in omnibus his locis figuras et earum exempla ex orationibus excerpunt. Neque enim pars ulla dicendi est, quae non recipere eas possit. Sed aliud est admittere figuram, aliud figuram esse. Neque enim verebor explicandae rei gratia frequentiorem eiusdem nominis repetitionem. {{pn|25}}Quare dabunt mihi aliquam in irascente, deprecante, miserante figuram, scio; sed non ideo irasci, misereri, deprecari figura erit. Cicero quidem omnia orationis lumina in hunc locum congerit, mediam quandam, ut arbitror, secutus viam: ut neque omnis sermo schema iudicaretur neque ea sola, quae haberent aliquam remotam ab usu communi fictionem, sed quae essent clarissima et ad movendum auditorem valerent plurimum; quem duobus ab eo libris tractatum locum ad litteras subieci, ne fraudarem legentes iudicio maximi auctoris. {{pn|26}}In tertio de Oratore ita scriptum est: In perpetua autem oratione, cum et coniunctionis levitatem et numerorum, quam dixi, rationem tenuerimus, tum est quasi luminibus distinguenda et frequentanda omnis oratio sententiarum atque verborum. {{pn|27}}Nam et commoratio una in re permultum movet et illustris explanation rerumque, quasi gerantur, sub aspectum paene subiectio, quae et in exponenda re plurimum valet et ad illustrandum id quod exponitur et ad amplificandum, ut iis qui audient illud quod augebimus, quantum efficere oratio poterit, tantum esse videatur; {{pn|28}}et huic contraria saepe percursio est et plus ad intelligendum quam dixeris significatio et distincte concisa brevitas et extenuatio, et huic adiuncta illusio; a praeceptis Caesaris non abhorrens, et ab re digressio, in qua cum fuerit delectatio, tum reditas ad rem aptus et concinnus esse debebit; propositioque, quid sis dicturus, et ab eo quod est dictum seiunctio, et reditus ad propositum et iteratio et rationis apta conclusio; {{pn|29}}tum augendi minuendive causa veritatis superlatio atque traiectio, et rogatio atque huic finitima quasi percontatio expositioque sententiae suae; tum illa, quae maxime quasi irrepit in hominum mentes, alia dicentis ac significantis dissimulatio, quae est periucunda, cum in oratione non contentione sed sermone tractatur; {{pn|30}}deinde dubitatio, tum distributio, tum correctio, vel ante vel post quam dixeris vel cum aliquid a te ipso reicias. Praemunitio etiam est ad id quod aggrediare, et reiectio in alium; communicatio, quae est quasi cum iis ipsis apud quos dicas deliberatio; morum ac vitae imitatio vel in personis vel sine illis, magnum quoddam ornamentum orationis et aptum ad animos conciliandos vel maxime, saepe autem etiam ad commovendos; personarum ficta inductio vel gravissimum lumen augendi; {{pn|31}}descriptio, erroris inductio, ad hilaritatem impulsio, anteoccupatio; tum duo illa, quae maxime movent, similitudo et exemplum; digestio, interpellatio, contentio, reticentia, commendatio. {{pn|32}}Vox quaedam libera atque etiam effrenatior augendi causa; iracundia, obiurgatio, promissio; deprecatio, obsecratio, declinatio brevis a proposito, non ut superior illa digressio, purgatio, conciliatio, laesio, optatio atque exsecratio. {{pn|33}}His fere luminibus illustrant orationem sententiae. Orationis autem ipsius tanquam armorum est vel ad usum comminatio et quasi petitio vel ad venustatem ipsa tractatio. Nam et geminatio verborum habet interdum vim, leporem alias, et paululum immutatum verbum atque deflexum, et eiusdem verbi crebra tum a primo repetitio, tum in extremum conversio, et in eadem verba impetus et concursio et adiunctio et progressio, et eiusdem verbi crebrius positi quaedam distinctio et revocatio verbi, et illa quae similiter desinunt aut quae cadunt similiter aut quae paribus paria referuntur aut quae sunt inter se similia. {{pn|34}}Est etiam gradatio quaedam et conversio et verborum concinna transgressio, et contrarium et dissolutum, et declinatio et reprehensio, et exclamatio et imminutio; et quod in multis casibus ponitur et quod de singulis rebus propositis ductum refertur ad singula, et ad propositum subiecta ratio et item in distributis supposita ratio; {{pn|35}}et permissio et rursus alia dubitatio et improvisum quiddam; et dinumeratio et alia correctio et dissipatio, et continuatam et interruptum, et imago et sibi ipsi responsio, et immutatio et diiunctio, et ordo et relatio, et digressio et circumscriptio. {{pn|36}}Haec enim sunt fere atque horum similia vel plura etiam esse possunt, quae sententiis orationem verborumque conformationibus illuminent. Eadem sunt in Oratore plurima non omnia tamen et paulo magis distincta, quia post orationis et sententiarum figuras tertium quendam subiecit locum ad alias, ut ipse ait, quasi virtutes dicendi pertinentem: {{pn|37}}Et reliqua, ex conlocatione verborum quae sumuntur quasi lumina, magnum adferunt ornatum orationi. Sunt enim similia illis quae in amplo ornatu scenae aut fori appellantur insignia, non quia sola ornent, sed quod excellant. {{pn|38}}Eadem ratio est horum quae sunt orationis lumina et quodam modo insignia, cum aut duplicantur iteranturque verba aut leviter* commutata ponuntur, aut ab eodem verbo ducitur saepius oratio aut in idem coniicitur aut utrumque, aut adiungitur idem iteratum aut idem ad extremum refertur, aut continenter unum verbum non eadem sententia ponitur, aut cum similiter vel cadunt verba vel desinunt; {{pn|39}}aut multis modis contrariis relata contraria, aut cum gradatim sursum versus reditur, aut cum demptis coniunctionibus dissolute plura dicuntur, aut cum aliquid praetereuntes, cur id faciamus, ostendimus, aut cum corrigimus nosmet ipsos quasi reprehendentes, aut si est aliqua exclamatio vel admirationis vel conquestionis, aut cum eiusdem nominis casus saepius commutantur. {{pn|40}}Sententiarum ornamenta maiora sunt; quibus quia frequentissime Demosthenes utatur, sunt qui patent, idcirco eius eloquentiam maxime esse laudabilem. Et vere nullus fere ab eo locus sine quadam conformatione sententiae dicitur, nec quicquam est aliud dicere nisi omnes aut certe plerasque aliqua specie illuminare sententias. {{pn|41}}Quas cum tu optime, Brute, teneas, quid attinet nominibus uti aut exemplis? Tantummodo notetur locus. Sic igitur dicet ille, quem expetimus, ut verset saepe mullis modis eadem et in una re haereat in eademque commoretur sententia. {{pn|42}}Saepe etiam ut extenuet aliquid; saepe ut irrideat; ut declinet a proposito deflectatque sententiam; ut proponat quid dicturus sit; ut, cum transegerit iam aliquid, definiat; ut se ipse revocet, ut quod dixerit iteret; ut argumentum ratione concludat; ut interrogando urgeat; ut rursus quasi ad interrogata sibi ipse respondeat; {{pn|43}}ut contra ac dicat accipi et sentiri velit; ut addubitet quid potius aut quo modo dicat; ut dividat in partes; ut aliquid relinquat ac negligat; ut ante praemuniat; ut in eo ipso, in quo reprehendatur, culpam in adversarium conferat; ut saepe cum iis qui audiunt, nonnunquam etiam cum adversario quasi deliberet; {{pn|44}}ut hominum mores sermonesque describat; ut muta quaedam loquentia inducat; ut ab eo quod agitur auertat animos; ut saepe in hilaritatem risumve convertat; ut ante occupet quod videat opponi; ut comparet similitudines; ut utatur exemplis; ut aliud alii tribuens dispertiat; ut interpellatorem coerceat; ut aliquid reticere se dicat; ut denuntiet quid caveant; ut liberius quid audeat; ut irascatur etiam, ut obiurget aliquando; ut de precetur, ut supplicet, ut medeatur; ut a proposito declinet aliquantum; ut optet, ut exsecretur, ut fiat iis apud quos dicet familiaris. {{pn|45}}Atque alias etiam dicendi quasi virtutes sequetur, brevitatem, si res petet, saepe etiam rem dicendo subiiciet oculis, saepe supra feret quam fieri possit; significatio saepe erit maior quam oratio, saepe hilaritas, saepe vitae naturarumque imitatio. Hoc in gerere (nam quasi silvam vides) omnis eluceat oportet eloquentiae magnitudo. {{Liber |Ante=Liber VIII |AnteNomen=Institutio oratoria/Liber VIII |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} 5l4wtg1hulnn3fewm4vc7arzjk9xfcg 0 39331 269026 268891 2026-06-05T13:50:20Z Saumache 27923 269026 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber IX|Liber IX]] - Caput II<br>[De figuris sententiarum.] }} {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} {{pn|1}}Ergo cui latius complecti conformationes verborum ac sententiarum placuerit, habet quod sequatur nec adfirmare ausim quicquam esse melius; sed haec ad propositi mei rationem legat. Nam mihi de his sententiarum figuris dicere in animo est, quae ab illo simplici modo indicandi recedunt; quod item multis doctissimis viris video placuisse. {{pn|2}}Omnia tamen illa, etiam quae sunt alterius modi lumina, adeo sunt virtutes orationis ut sine iis nulla intelligi fere possit oratio. Nam quomodo iudex doceri potest, si desit illustris explanatio, propositio, promissio, finitio, seiunctio, expositio sententiae suae, rationis apta conclusio, praemunitio, similitudo, exemplum, digestio, distributio, interpellatio, interpellantis coercitio, contentio, purgatio, laesio? {{pn|3}}Quid vero agit omnino eloquentia detractis amplificandi minuendique rationibus? Quarum prior desiderat illam plus quam dixeris significationem, id est ἔμφασιν, et supralationem veritatis et traiectionem; haec altera extenuationem deprecationemque. Qui adfectus erunt vel concitati detracta voce libera et effrenatiore, iracundia, obiurgatione, optatione, exsecratione? vel illi mitiores, nisi adiuvantur commendatione, conciliatione, ad hilaritatem impulsione? {{pn|4}}Quae delectatio aut quod mediocriter saltem docti hominis indicium, nisi alia repetitione, alia commoratione infigere, digredi a re et redire ad propositum suum scierit, removere a se, in alium traiicere, quae relinquenda, quae contemnenda sint iudicare? Motus est in his orationis atque actus, quibus detractis iacet et velut agitante corpus spiritu caret. {{pn|5}}Quae cum adesse debent, tum disponenda atque varianda sunt, ut auditorem, quod in fidibus fieri videmus, omni sono mulceant. Verum ea plerumque recta sunt nec se fingunt, sed confitentur. Admittunt autem, ut dixi, figuras, quod vel ex proxima doceri potest. {{pn|6}}Quid enim tam commune quam interrogare vel percontari? Nam utroque utimur indifferenter, quanquam* alterum noscendi, alterum arguendi gratia videtur adhiberi. At ea res, utrocunque dicitur modo, etiam multiplex habet schema. Incipiamus enim ab iis, quibus acrior ac vehementior fit probatio, quod primo loco posuimus. {{pn|7}}Simplex est sic rogare, Sed vos qui tandem? quibus aut venistis ab oris? Figuratum autem, quotiens non sciscitandi gratia Aen. i. 369. adsumitur, sed instandi, Quid enim tuus ille, Tubero, destrictus in acie Pharsalica gladius agebat? et, Quousque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? et, Patere tua consilia non sentis? et totus denique hic locus. {{pn|8}}Quanto enim magis ardet quam si diceretur, Diu abuteris patientia nostra, et Patent tua consilia. Interrogamus etiam quod negari non possit, Dixitne tandem causam C. Fidiculanius Falcula? aut ubi respondendi difficilis est ratio, ut vulgo uti solemus, Quo modo? {{pn|9}}qui fieri potest? aut invidiae gratia, ut Medea apud Senecam, Quas peti terras iubes? aut miserationis, ut Sinon apud Vergilium, Heu quae me tellus, inquit, quae me aequora possunt Accipere? aut instandi et auferendae dissimulationis, ut Asinius, Audisne? furiosum, inquam, non inofficiosum testamentum reprehendimus. {{pn|10}}Totum hoc plenum est varietatis; nam et indignationi convenit: :Et quisquam numen iunonis adoret? et admirationi: :Quid non mortalia pectora cogis, :Auri sacra fames? Est interim acrius imperandi genus: {{pn|11}} Non arma expedient totaque ex urbe sequentur? Et ipsi nosmet rogamus, quale est illud Terentianum Quid igitur faciam? {{pn|12}}Est aliqua etiam in respondendo figura, cum aliud interroganti ad aliud, quia sic utilius sit, occurritur, tum augendi criminis gratia, ut testis in reum rogatus, an ab reo fustibus vapulasset, Et innocens, inquit; tum declinandi, quod est frequentissimum: Quaero, an occideris hominem; respondetur, Latronem; An fundum occupaveris; respondetur, Meum. {{pn|13}}Vt confessionem praecedat defensio, ut apud Vergilium in Bucolicis dicenti, :Non ego te vidi Damonis, pessime, caprum :Excipere insidiis? occurritur: An mihi cantando victus non redderet ille? Cui est confinis dissimulatio, {{pn|14}}non alibi quam in risu posita ideoque tractata suo loco. Nam serio si fiat, pro confessione est. Ceterum et interrogandi se ipsum et respondendi sibi solent esse non ingratae vices, ut Cicero pro Ligario, Apud quem igitur hoc dico? Nempe apud eum, qui, cum hoc sciret, tamen me, antequam vidit, rei publicae reddidit. {{pn|15}}Aliter pro Caelio ficta interrogatione: Dicet aliquis, Haec igitur est tua disciplina? sic tu instituis adulescentis? et totus locus. Deinde: Ego, si quis, iudices, hoc robore animi atque hac indole virtutis ac continentiae fuit, et cetera. Cui diversum est, cum alium rogaveris, non exspectare responsum sed statim subiicere: Domus tibi deerat? at habebas; pecunia superabat? at egebas. Quod schema quidam per suggestionem vocant. {{pn|16}}Fit et comparatione: Uter igitur facilius suae sententiae rationem redderet? Et aliis modis tum brevius, tum latius, tum de una re, tum de pluribus. Mire vero in causis valet praesumptio, quae πρόλημψις dicitur, cum id quod obiici potest occupamus. Id neque in aliis partibus rarum est et praecipue prooemio convenit. {{pn|17}}Sed, quanquam generis unius, diversas species habet. Est enim quaedam praemunitio, qualis Ciceronis contra Q. Caecilium, quod ad accusandum descendat qui semper defenderit; quaedam confessio, ut pro Rabirio Postumo, quem sua quoque sententia reprehendendum fatetur, quod pecuniam regi crediderit; quaedam praedictio, ut Dicam enim non augendi criminis gratia; quaedam emendatio, ut Rogo, ignoscatis mihi, si longius sum evectus; frequentissima praeparatio, cum pluribus verbis, vel quare facturi quid simus vel quare fecerimus, dici solet. {{pn|18}}Verborum quoque vis ac proprietas confirmatur vel praesumptione: Quanquam illa non poena, sed prohibitio sceleris fuit; aut reprehensione: Cives, inquam, si hoc eos nomine appellari fas est. Adfert aliquam fidem veritatis et dubitatio, {{pn|19}}cum simulamus quaerere nos, unde incipiendum, ubi desinendum, quid potissimum dicendum, an omnino dicendum sit? Cuiusmodi exemplis plena sunt omnia, sed unum interim sufficit: Equidem, quod ad me attinet, quo me vertam nescio. Negem fuisse infamiam iudicii corrupti? et cetera. {{pn|20}}Hoc etiam in praeteritum valet; nam et dubitasse nos fingimus. A quo schemate non procul abest illa, quae dicitur communicatio, cum aut ipsos adversarios consulimus, ut Domitius Afer pro Cloatilla: Nescit trepida, quid liceat feminae, quid coniugem deceat; forte vos in illa solitudine obvios casus miserae mulieri obtulit; tu, frater, vos, paterni amici, quod consilium datis? {{pn|21}}aut cum iudicibus quasi deliberamus, quod est frequentissimum: Quid suadetis? et Vos interrogo, et Quid tandem fieri oportuit? et Cato, Cedo, si vos in eo loco essetis, quid aliud fecissetis? Et alibi: Communem rem agi putatote ac vos huic rei praepositos esse. {{pn|22}}Sed nonnunquam communicantes aliquid inexspectatum subiungimus, quod et per se schema est, ut in Verrem Cicero, Quid deinde? quid censetis? Furtum fortasse aut praedam aliquam? Deinde, cum diu suspendisset iudicum animos, subiecit, quod multo esset improbius. Hoc Celsus sustentationem vocat. {{pn|23}}Est autem duplex; nam contra frequenter, cum exspectationem gravissimorum fecimus, ad aliquid quod sit leve aut nullo modo criminosum descendimus. Sed quia non tantum per communicationem fieri solet, παράδοξον alii nominarunt, id est inopinatum. {{pn|24}}Illis non accedo qui schema esse existimant etiam, si quid nobis ipsis dicamus inexspectatum accidisse, ut Pollio, Nunquam fore credidi, iudices, ut, reo Scauro, ne quid in eius iudicio gratia valeret, precarer. {{pn|25}}Paene idem fons est illius, quam permissionem vocant, qui communicationis, cum aliqua ipsis iudicibus relinquimus aestimanda, aliqua nonnunquam adversariis quoque, ut Calvus Vatinio, Perfrica frontem et dic te digniorem, qui praetor fieres, quam Catonem. {{pn|26}}Quae vero sunt augendis adfectibus accommodatae figurae, constant maxime simulatione. Namque et irasci nos et gaudere et timere et admirari et dolere et indignari et optare, quaeque sunt similia his, fingimus. Unde sunt illa, Liberatus sum: respiravi; et Bene habet; et Quae amentia est haec? et O tempora, o mores! et Miserum me! consumptis enim lacrimis infixus tamen pectori haeret dolor; et Magnae nunc hiscite terrae. {{pn|27}}Quod exclamationem quidam vocant ponuntque inter figuras orationis. Haec quotiens vera sunt, non sunt in ea forma, de qua nunc loquimur, at simulata et arte composita procul dubio schemata sunt existimanda. Quod idem dictum sit de oratione libera, quam Cornificius licentiam vocat, Graeci παῤῥησίαν. Quid enim minus figuratum quam vera libertas? Sed frequenter sub hac facie latet adulatio. {{pn|28}}Nam Cicero cum dicit pro Ligario, Suscepto bello, Caesar, gesto iam etiam ex parte magna, nulla vi coactus consilio ac uoluntate mea ad ea arma profectus sum, quae erant sumpta contra te, non solum ad utilitatem Ligarii respicit, sed magis laudare victoris clementiam non potest. {{pn|29}}In illa vero sententia, Quid autem aliud egimus, Tubero, nisi ut, quod hic potest, nos possemus? admirabiliter utriusque partis facit bonam causam, sed hoc eum demeretur, cuius mala fuerat. Illa adhuc audaciora et maiorum (ut Cicero existimat) laterum, fictiones personarum, quae προσωποποιI+/αι dicuntur. Mire namque cum variant orationem, tum excitant. {{pn|30}}His et adversariorum cogitationes velut secum loquentium protrahimus (qui tamen ita demum a fide non abhorrent, si ea locutos finxerimus, quae cogitasse eos non sit absurdum), et nostros cum aliis sermones et aliorum inter se credibiliter introducimus, et suadendo, obiurgando, querendo, laudando, miserando personas idoneas damus. {{pn|31}}Quin deducere deos in hoc genere dicendi et inferos excitare concessum est; urbes etiam populique vocem accipiunt. Ac sunt quidam, qui has demum προσωποποιI+/ας dicant, in quibus et corpora et verba fingimus; sermones hominum adsimulatos dicere διαλόγους malunt, quod Latinorum quidam dixerunt sermocinationem. {{pn|32}}Ego iam recepto more utrumque eodem modo appellavi. Nam certe sermo fingi non potest, ut non personae sermo fingatur. Sed in his, quae natura non permittit, hoc modo mollior fit figura: Etenim si mecum patria, quae mihi vita mea multo est carior, si cuncta Italia, si omnis res publica sic loquatur, 'M. Tulli, quid agis? ' Illud audacius genus: Quae tecum, Catilina, sic agit et quodammodo tacita loquitur, 'Nullum iam aliquot annis facinus exstitit nisi per te. ' {{pn|33}}Commode etiam aut nobis aliquas ante oculos esse rerum, personarum, vocum imagines fingimus, aut eadem adversariis aut iudicibus non accidere miramur: qualia sunt Videtur mihi, et Nonne videtur tibi? Sed magna quaedam vis eloquentiae desideratur. Falsa enim et incredibilia natura necesse est aut magis moveant, quia supra vera sunt, aut pro vanis accipiantur, quia vera non sunt. {{pn|34}}Vt dicta autem quaedam, ita scripta quoque fingi solent, quod facit Asinius pro Liburnia: Mater mea, quae mihi cum carissima, tum dulcissima fuit, quaeque mihi vixit bisque eodem die vitam dedit et reliqua; deinde exheres esto. Haec cum per se figura est, tum duplicatur, quotiens sicut in hac causa ad imitationem alterius scripturae componitur. {{pn|35}}Nam contra recitabatur testamentum: P. Novanius Gallio, cui ego omnia meritissimo volo et debeo pro eius animi in me summa voluntate et adiectis deinceps aliis, heres esto. Incipit esse quodammodo παρῳδή, quod nomen ductum a canticis ad aliorum similitudinem modulatis abusive etiam in versificationis ac sermonum imitatione servatur. {{pn|36}}Sed formas quoque fingimus saepe, ut Famam Vergilius, ut Voluptatem ac Virtutem (quemadmodum a Xenophonte traditur) Prodicus, ut Mortem ac Vitam, quas contendentes in satura tradit Ennius. Est et incertae personae ficta oratio, Hic aliquis, et, Dicat aliquis. {{pn|37}}Est et iactus sine persona sermo: Hic Dolopum manus. , hic saeuus tendebat Achilles. Quod fit mixtura figurarum, cum προσωποποιI+/ᾳ accedit illa, quae est orationis per detractionem; detractum est enim, quis diceret. Vertitur interim προσωποποιI+/α in speciem narrandi. Unde apud historicos reperiuntur obliquae adlocutiones, ut in T. Livii primo statim, Urbes quoque ut cetera ex infimo nasci; deinde, quas sua virtus ac dii iuvent, magnas opes sibi magnumque nomen facere. {{pn|38}}Aversus quoque a iudice sermo, qui dicitur ἀποστροφή mire movet, sive aduersarios invadimus: Quid enim tuus ille, Tubero, in acie Pharsalica? sive ad invocationem aliquam convertimur: Vos enim iam ego, Albani tumuli atque luci; sive ad invidiosam implorationem: O leges Porciae legesque Semproniae! Sed illa quoque vocatur aversio, {{pn|39}}quae a proposita quaestione abducit audientem: Non ego cum Danais Troianam excindere gentem Aulide iuravi — . Quod fit et multis et variis figuris, cum aut aliud exspectasse nos aut maius aliquid timuisse simulamus aut plus videri posse ignorantibus, quale est prooemium pro Caelio. {{pn|40}}Ilia vero, ut ait Cicero, sub oculos subiectio tum fieri solet, cum res non gesta indicatur, sed ut sit gesta ostenditur, nec universa, sed per partes; quem locum proximo libro subiecimus evidentiae, et Celsus hoc nomen isti figurae dedit. Ab allis ὑποτύπωσις dicitur proposita quaedam forma rerum ita expressa verbis, ut cerni potius videatur quam audiri: Ipse inflammatus scelere et furore in forum venit, ardebant oculi, toto ex ore crudelitas eminebat. {{pn|41}}Nec solum quae facta sint aut fiant, sed etiam quae futura sint aut futura fuerint imaginamur. Mire tractat hoc Cicero pro Milone, quae facturus fuerit Clodius, si praeturam invasisset. Sed haec quidem translatio temporum, quae proprie μετάστασις dicitur, in διατυπώσει* verecundior apud priores fuit. Praeponebant enim talia, Credite vos intueri, ut Cicero, Haec, quae non vidistis oculis, animis cernere potestis. {{pn|42}}Novi vero et praecipue declamatores audacius nec mehercule sine motu quodam imaginantur, ut et Seneca* in controversia, cuius summa est, quod pater filium et novercam inducente altero filio in adulterio deprehensos occidit: Duc, sequor; accipe hanc senilem manum et quocunque vis imprime. {{pn|43}}Et post paulo, Aspice, inquit, quod diu non credidisti. Ego vero non video, nox oboritur et crassa caligo. Habet haec figura manifestius aliquid; non enim narrari res, sed agi videtur. {{pn|44}}Locorum quoque dilucida et significans descriptio eidem* virtuti adsignatur a quibusdam; alii τοπογραφίαν dicunt. εἰρωνίαν inveni qui dissimulationem vocaret; quo nomine quia parum totius huius figurae vires videntur ostendi, nimirum sicut in plerisque erimus Graeca appellatione contenti. Igitur εἰρωνίαν quae est schema, ab illa, quae est tropos, genere ipso nihil admodum distat; (in utroque enim contrarium ei quod dicitur intelligendum est) species vero prudentius intuenti diversas esse facile est deprehendere. Primum, {{pn|45}}quod tropos apertior est et, quanquam aliud dicit ac sentit, non aliud tamen simulat. Nam et omnia circa fere recta sunt: ut illud in Catilinam, A quo repudiatus ad sodalem tuum, virum optimum, Metellum demigrasti. In duobus demum verbis est ironia, ergo etiam brevior est tropos. {{pn|46}}At in figura totius voluntatis fictio est apparens magis quam confessa, ut illic verba sint verbis diversa, hic sensus sermoni et voci* et tota interim causae conformatio; cum etiam vita universa ironiam habere videatur, qualis est visa Socratis; nam ideo dictus εἴρων, agens imperitum et admiratorem aliorum tanquam sapientium; ut, quemadmodum ἀλληγορίαν facit continua ἀλληγορίαν sic hoc schema faciat tropos ille contextus. {{pn|47}}Quaedam vero genera huius figurae nullam cum tropis habent societatem, ut illa statim prima, quae dicitur a negando, quam nonnulli ἀντίφρασιν vocant: Non agam tecum iure summo, non dicam, quod forsitan obtinerem;* et Quid ego istius decreta, quid rapinas, quid hereditatum possessiones datas, quid ereptas proferam? et Mitto illam primam libidinis iniuriam, et Ne illa quidem testimonia recito, quae dicta sunt de HS sescentis milibus, et Possum dicere. {{pn|48}}Quibus generibus per totas interim quaestiones decurrimus: ut Cicero, Hoc ego si sic agerem, tanquam mihi modi esset diluendum, haec pluribus dicerem. εἰρωνίαν est, et cum similes imperantibus vel permittentibus sumus: I, sequere Italiam venti; et cum ea, {{pn|49}}quae nolumus videri in adversariis esse, concedimus eis. Id acrius fit, cum eadem in nobis sunt et in adversario non sunt: Meque timoris Argue tu, Drance, quando tot caedis acervos Teucrorum tua dextra dedit. Quod idem contra valet, cum aut ea, quae a nobis absunt, aut etiam quae in aduersarios recidunt, quasi fatemur: Me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter. Nec in personis tantum, {{pn|50}}sed et in rebus versatur haec contraria dicendi quam quae intelligi velis ratio, ut totum pro Quinto Ligario prooemium et illae elevationes: Videlicet, O dii boni! — Scilicet is superis labor est. — et ille pro Oppio locus: {{pn|51}}O amorem mirum! O benivolentiam singularem! Non procul absunt ab hac simulatione res inter se similes, confessio nihil nocitura, qualis est: Habes igitur, Tubero, quod est accusatori maxime optandum, confitentem reum; et concessio, cum aliquid etiam iniquum videmur causae fiducia pati: Metum virgarum nauarchus nobilissimae civitatis pretio redemit: humanum est; et pro Cluentio de invidia: Dominetur in contionibus, iaceat in iudiciis; tertia consensio, ut pro eodem, iudicium esse corruptum. {{pn|52}}Haec evidentior figura est, cum alicui rei assentimur, quae est futura pro nobis; verum id accidere sine adversarii vitio non potest. Quaedam etiam velut laudamus, ut Cicero in Verrem circa Aen. iv. 379. Dido mocks the excuse of Aeneas that he had received the direct command of heaven to leave Carthage. modi Apollonii Drepanitani: Gaudeo etiam, si quid ab eo abstulisti, et abs te nihil rectius factum esse dico. Interim augemus crimina, {{pn|53}}quae ex facili aut diluere possimus aut negare, quod est frequentius quam ut exemplum desideret. Interim hoc ipso fidem detrahimus illis, quod sint tam gravia, ut pro Roscio Cicero, cum immanitatem parricidii quanquam per se manifestam tamen etiam vi orationis exaggerat. ἀποσιώπησις, {{pn|54}}quam idem Cicero reticentiam, Celsus obticentiam, nonnulli interruptionem appellant, et ipsa ostendit aliquid adfectus vel irae, ut. Quos ego — sed motos praestat componere fluctus; vel sollicitudinis et quasi religionis: An huius ille legis, quam Clodius a se inventam gloriatur, mentionem facere ausus esset vivo Milone, non dicam console? de nostrum omnium — non audeo totum dicere; cui simile est in prooemio pro Ctesiphonte Demosthenis. {{pn|55}}Vel alio transeundi gratia: Cominius autem — tametsi ignoscite mihi, iudices. In quo est et illa (si tamen inter schemata numerari debet, cum aliis etiam pars causae videatur) digressio; abit enim causa in laudes Cn. Pompeii, idque fieri etiam sine ἀποσιωπήσει potuit. {{pn|56}}Nam brevior illa, ut ait Cicero, a re digressio plurimis fit modis. Sed haec exempli gratia sufficient: Tum C. Varenus, is qui a familia Anchariana occisus est; hoc, quaeso, iudices, diligenter attendite; et pro Milone Et aspexit me illis quidem oculis, quibus tum solebat, cum omnibus omnia minabatur. {{pn|57}}Est alia non quidem reticentia, quae sit imperfecti sermonis, sed tamen praecisa velut ante legitimum finem oratio: ut illud Nimis urgeo, commoveri videtur adolescens; et Quid plura? * ipsum adolescentem dicere audistis. Imitatio morum alienorum, quae ἠθοποιία vel, ut alii malunt, μίμησις dicitur, iam inter leniores adfectus numerari potest; est enim posita fere in eludendo, sed versatur et in factis et in dictis. In factis, quod est ὑποτυπώσει vicinum; in dictis, quale est apud Terentium: At ego nesciebam, quorsum tu ires. Parvula Hinc est abrepta, eduxit mater pro sua, Soror dicta est: cupio abducere, ut reddam suis. {{pn|59}}Sed nostrorum quoque dictorum factorumque similis imitatio est per relationem, nisi quod frequentius asseverat quam eludit: Dicebam habere eos actorem Q. Caecilium. Sunt et illa iucunda et ad commendationem cum varietate tum etiam ipsa natura plurimum prosunt, quae simplicem quandam et non praeparatam ostendendo orationem minus nos suspectos iudici faciunt. {{pn|60}}Hinc est quasi paenitentia dicti, ut pro Caelio Sed quid ego ita gravem personam introduxi? Et quibus utimur vulgo: Imprudens incidi. Vel cui quaerere nos, quid dicamus, fingimus: Quid reliquum est? et Num quid omisi et cum ibidem invenire, ut ait Cicero: Unum etiam mihi relicum huiusmodi modi est; et Aliud ex alio succurrit mihi. {{pn|61}}Unde etiam venusti transitus fiunt; non quia transitus ipse sit schema, ut Cicero, narrato Pisonis exemplo, qui anulum sibi cudi ab aurifice in tribunali suo iusserat, velut hoc in memoriam inductus adiecit: Hic modo me commonuit Pisonis anulus, quod totum effluxerat. Quam mullis istum putatis hominibus honestis de digitis anulos aureos abstulisse? Et cum aliqua velut ignoramus: Sed earum rerum artifice, quem? quemnam? Recte admones, Polyclitum esse dicebant. {{pn|62}}Quod quidem non in hoc tantum valet. Quibusdam enim, dum aliud agere videmur, aliud efficimus, sicut hic Cicero consequitur, ne, cum morbum in signis atque tabulis obiiciat Verri, ipse quoque earum rerum studiosus esse credatur. Et Demosthenes iurando per interfectos in Marathone et Salamine id agit, ut minore invidia cladis apud Chaeroneam acceptae laboret. {{pn|63}}Faciunt illa quoque iucundam orationem, aliqua mentione habita differre et deponere apud memoriam iudicis et reposcere quae deposueris, et iterare* quaedam schemate aliquo, (non enim est ipsa per se iteratio schema) et excipere aliqua et dare actioni varios velut vultus. Gaudet enim res varietate, et sicut oculi diversarum aspectu rerum magis detinentur, ita semper animis praestat, in quod se velut novum intendant. {{pn|64}}Est emphasis etiam inter figuras, cum ex aliquo dicto latens aliquid eruitur, ut apud Vergilium Non licuit thalami expertem sine crimine vitam Degere more ferae? quamquam enim de matrimonio queritur Dido, tamen huc erumpit eius adfectus, ut sine thalamis vitam non hominum putet, sed ferarum. Aliud apud Ovidium genus, apud quem Zmyrna nutrici amorem patris sic confitetur; O, dixit, felicem coniuge matrem Huic vel confinis vel eadem est, {{pn|65}}qua nunc utimur plurimum. Iam enim ad id genus, quod et frequentissimum est et exspectari maxime credo, veniendum est, in quo per quandam suspicionem quod non dicimus accipi volumus, non utique contrarium, ut in εἰρωνίαν|, sed aliud latens et auditori quasi inveniendum. Quod, ut supra ostendi, iam fere solum schema a nostris vocatur, et unde controversiae figuratae dicuntur. {{pn|66}}Eius triplex usus est: unus si dicere palam parum tutum est, alter si non decet, tertius qui venustatis modo gratia adhibetur et ipsa novitate ac varietate magis, quam si relatio* sit recta, delectat. {{pn|67}}Ex his, quod est primum, frequens in scholis est. Nam et pactiones deponentium imperium tyrannorum et post bellum civile senatus consulta finguntur et capitale est obiicere anteacta, ut, quod in foro non expedit, illic nec liceat. Sed schematum condicio non eadem est. Quamlibet enim apertum, quod modo et aliter intelligi possit, in illos tyrannos bene dixeris, quia periculum tantum, non etiam offensa vitatur. Quod si ambiguitate sententiae possit eludi, nemo non illi furto favet. {{pn|68}}Vera negotia nunquam adhuc habuerunt hanc silentii necessitatem; sed aliam huic similem, verum multo ad agendum difficiliorem, cum personae potentes obstant, sine quarum reprehensione teneri causa non possit. {{pn|69}}Ideoque hoc parcius et circumspectius faciendum est, quia nihil interest, quomodo offendas, et aperta figura perdit hoc ipsum quod figura est. Ideoque a quibusdam tota res repudiatur, sive intelligatur sive non intelligatur. Sed licet modum adhibere; in primis, ne sint manifestae. Non erunt autem, si non ex verbis dubiis et quasi duplicibus petentur, quale est in suspecta nuru, Duxi uxorem, quae patri placuit; {{pn|70}}aut, quod est multo ineptius, compositionibus ambiguis, ut in illa controversia, in qua infamis amore filiae virginis pater raptam eam interrogat, a quo vitiata sit, Quis te, inquit, rapuit? Tu, pater, nescis? {{pn|71}}Res ipsae perducant iudicem ad suspicionem, et amoliamur cetera, ut hoc solum supersit; in quo multum etiam adfectus iuvant et interrupta silentio dictio et cunctationes. Sic enim fiet, ut iudex quaerat illud nescio quid ipse, quod fortasse non crederet, si audiret, et ei, quod a se inventum existimat, credat. {{pn|72}}Sed ne si optimae quidem sint, esse debent frequentes. Nam densitate ipsa figurae aperiuntur, nec offensae minus habent, sed auctoritatis; nec pudor videtur, quod non palam obiicias, sed diffidentia. In summa, sic maxime iudex credit figuris, si nos putat nolle dicere. {{pn|73}}Equidem et in personas incidi tales et in rem quoque, quod est magis rarum, quae obtineri nisi hac arte non posset. Ream tuebar, quae subiecisse dicebatur mariti testamentum, et dicebantur chirographum marito exspiranti heredes dedisse; et verum erat. {{pn|74}}Nam, quia per leges institui uxor non poterat heres, id fuerat actum, ut ad eam bona per hoc tacitum fideicommissum pervenirent. Et caput quidem tueri facile erat, si hoc diceremus palam, sed peribat hereditas. Ita ergo fuit nobis agendum, ut iudices illud intelligerent factum, delatores non possent apprehendere ut dictum; et contigit utrumque. Quod non inseruissem, veritus opinionem iactantiae, nisi probare voluissem in foro quoque esse his figuris locum. Quaedam etiam, {{pn|75}}quae probare non possis, figura potius spargenda sunt. Haeret enim nonnunquam telum illud occultum, et hoc ipso, quod non apparet, eximi non potest; at si idem dicas palam, et defenditur et probandum est. {{pn|76}}Cum autem obstat nobis personae reverentia, (quod secundum posuimus genus) tanto cautius dicendum est, quanto validius bonos inhibet pudor quam metus. Hic vero tegere nos iudex quod sciamus et verba vi quadam veritatis erumpentia credat coercere. Nam quanto magis* aut ipsi, in quos dicimus, aut iudices aut adsistentes oderint hanc maledicendi lasciviam, si velle nos credant? Aut quid interest quomodo dicatur, {{pn|77}}cum et res et animus intelligitur? Quid dicendo denique proficimus, nisi ut palam sit facere nos quod ipsi sciamus non esse faciendum? Atqui praecipue prima, quibus praecipere coeperam, tempora hoc vitio laborarunt. Dicebant enim libenter tales controversias, quae difficultatis gratia placent, cum sint multo faciliores. {{pn|78}}Nam rectum genius adprobari nisi maximis viribus non potest; haec deverticula et anfractus suffugia sunt infirmitatis, ut qui cursu parum valent, flexu eludant, cum haec, quae adfectatur, ratio sententiarum non procul a ratione iocandi abhorreat. Adiuvat etiam, quod auditor gaudet intelligere, et favet ingenio suo et alio dicente se laudat. {{pn|79}}Itaque non solum, si persona obstaret rectae orationi, (quo in genere saepius modo quam figuris opus est) decurrebant ad schemata, sed faciebant illis locum etiam, ubi inutiles ac nefariae essent, ut si* pater, qui infamem in matrem filium secreto occidisset, reus malae tractationis iacularetur in uxorem obliquis sententiis. Nam quid impurius, quam retinuisse talem? {{pn|80}}Quid porro tam contrarium quam eum, qui accusetur, quia summum nefas suspicatus de uxore videatur, confirmare id ipsa defensione, quod diluendum est? At si iudicum sumerent animum, scirent, quam eiusmodi actionem laturi non fuissent, multoque etiam minus, cum in parentes abominanda crimina spargerentur. {{pn|81}}Et quatenus huc incidimus, paulo plus scholis demus. Nam et in his educatur orator, et in eo, quomodo declamatur, positum est etiam, quomodo agatur. Dicendum ergo de iis quoque, in quibus non asperas figuras, sed palam contrarias causae plerique fecerunt: Tyrannidis adfectatae damnatis torqueatur, ut conscios indicet; accusator eius optet, quod volet. Patrem quidam damnavit,* optat, ne is torqueatur; paler ei contra dicit. {{pn|82}}Nemo se tenuit agens pro patre, quin figuras in filium faceret, tanquam illum conscium in tormentis nominaturus. Quo quid stultius? Nam cum hoc iudices intellexerint, aut non torquebitur, cum ideo torqueri velit, aut torto non credetur. {{pn|83}}At credibile est, hoc eum velle. Fortasse; dissimulet ergo, ut efficiat. Sed nobis (declamatoribus dico) quid proderit hoc intellexisse, nisi dixerimus? Ergo, si vere ageretur, similiter consilium illud latens prodidissemus? Quid? si neque utique verum est, et habere alias hic damnatus contradicendi causas potest, vel quod legem conservandam putet, vel quod nolit accusatori debere beneficium, vel (quod ego maxime sequerer) ut innocentem se esse in tormentis pertendat? {{pn|84}}Quare ne illud quidem semper succurret sic dicentibus, Patrocinium hoc voluit, qui controversiam finxit. Fortasse enim noluit; sed esto, voluerit: continuone, si ille stulte cogitavit, nobis quoque stulte dicendum est? At ego in causis agendis frequenter non puto intuendum, quid litigator velit. {{pn|85}}Est et ille in hoc genere frequens error, ut putent aliud quosdam dicere aliud velle, praecipue cum in themate est aliquem, ut sibi mori liceat, postulare, ut in illa controversia, Qui aliquando fortiter fecerat et alio bello petierat, ut militia vacaret ex lege quod quinquagenarius esset, adversante filio ire in aciem coactus deseruit. Filius, qui fortiter eodem proelio fecerat, incolumitatem eius optat; contra dicit pater. Non enim, inquiunt, mori vult, sed invidiam filio facere. {{pn|86}}Equidem rideo, quod illi sic timent tanquam ipsi morituri et in consilium suos metus ferunt, obliti tot exemplorum circa voluntariam mortem, causarum quoque, quas habet factus ex viro forti desertor. Sed de una controversia loqui* supervacuum est. {{pn|87}}Ego in universum neque oratoris puto esse unquam praevaricari, neque litem intelligo, in qua pars utraque idem velit, neque tam stultum quemquam, qui, si vivere vult, mortem potius male petat quam omnino non petat. {{pn|88}}Non tamen nego esse controversias huiusmodi figuratas, ut est illa, Reus parricidii, quod fratrem occidisset, damnatum iri videbatur; pater pro testimonio dixit cum se iubente fecisse; absolutum abdicat. Nam neque in totum filio parcit nec, quod priore iudicio adfirmavit, mutare palam potest et, ut non durat ultra poenam abdicationis, ita abdicat tamen; et alioqui figura in patrem plus facit, quam licet, in filium minus. {{pn|89}}Vt autem nemo contra id, quod vult, dicit, ita potest melius aliquid velle quam dicit, quo modo ille abdicatus, qui a patre, ut filium expositum et ab eo educatum solutis alimentis recipiat, postulat, revocari fortasse mavult, non tamen quod petit non vult. {{pn|90}}Est latens et illa significatio qua, cum ius asperius petitur a iudice fit tamen spes aliqua clementiae, non palam, ne paciscamur, sed per quandam credibilem suspicionem, ut in multis controversiis, sed in hac quoque: Raptor, nisi intra tricesimum diem et raptae patrem et suum exoraverit, pereat; qui exorato raptae patre suum non exorat, agit cum eo dementia. {{pn|91}}Nam si promittat hic pater, lis tollitur; si nullam spem faciat, ut non demens, crudelis certe videatur et a se iudicem avertat. Latro igitur optime, Occides ergo? — Si potero. Remissius et pro suo ingenio pater Gallio, Dura, anime, dura; here fortior fuisti. {{pn|92}}Confinia sunt his celebrata apud Graecos schemata, per quae res asperas mollius significant. Nam Themistocles suasisse existimatur Atheniensibus, ut urbem apud deos deponerent, quia durum erat dicere, ut relinquerent. Et, qui Victorias aureas in usum belli conflari volebat, ita declinavit, victoriis utendum esse. Totum autem allegoriae simile est aliud dicere aliud intelligi velle. {{pn|93}}Quaesitum etiam est, quomodo responderi contra figuras oporteret. Et quidam semper ex diverso aperiendas putaverunt, sicut latentia vitia rescinduntur. Idque sane frequentissime faciendum est; aliter enim dilui obiecta non possunt, utique cum quaestio in eo consistit, quod figurae petunt. At cum maledicta sunt tantum, et non intelligere interim bonae conscientiae est. {{pn|94}}Atque etiam si fuerint crebriores figurae quam ut dissimulari possint, postulandum est, ut nescio quid illud, quod adversarii obliquis sententiis significare voluerint, si fiducia sit, obiiciant palam, aut certe non exigant ut, quod ipsi non audent dicere, id iudices non modo intelligant, sed etiam credant. {{pn|95}}Utilis aliquando etiam dissimulatio est, ut in eo (nota enim fabula est), qui, cum esset contra eum dictum, Iura per paris* tui cineres, paratum se esse respondit, et iudex condicione usus est, clamante multum advocato schemata de rerum natura tolli, ut protinus etiam praeceptum sit, eiusmodi figuris utendum temere non esse. {{pn|96}}Tertium est genus, in quo sola melius dicendi petitur occasio; ideoque id Cicero non putat esse positum in contentione. Tale est illud, quo idem utitur in Clodium: Quibus iste, qui omnia sacrificia nosset, facile ab se deos placari posse arbitrabatur. {{pn|97}}Ironia quoque in hoc genere materiae frequentissima est. Sed eruditissimum longe, si per aliam rem alia indicetur, ut adversus tyrannum, qui sub pacto abolitionis dominationem deposuerat, agit competitor, Mihi in te dicere non licet, tu in me die et potes; nuper te volui occidere. {{pn|98}}Frequens illud est nec magnopere captandum, quod petitur a iureiurando, ut pro exheredato, Ila mihi conlingat herede, filio mori. Nam et in totum iurare, nisi ubi necesse est, gravi viro parum convenit, et est a Seneca dictum eleganter, non patronorum hoc esse, sed testium. Nec meretur fidem qui sententiolae gratia iurat, nisi si potest tam bene quam Demosthenes, ut supra dixi. {{pn|99}}Levissimum autem longe genus ex verbo, etiamsi est apud Ciceronem in Clodiam, Praesertim quam omnes amicam omnium potius quam cuiusquam inimicam putaverunt. {{pn|100}}Comparationem equidem video figuram quoque* esse, cum sit interim probationis, interim etiam causae genus, et sit talis eius forma, qualis est pro Murena, Vigilas tu de nocte, ut tuis consultoribus respondeas, ille, ut eo, quo contendit,* mature cum exercitu perveniat; te gallorum illum buccinarum cantus exsuscitat et cetera. {{pn|101}}Nescio an orationis potius quam sententiae sit. Id enim solum mutatur, quod non universa universis, sed singula singulis opponuntur. Et Celsus tamen et non negligens auctor Visellius in hac eam parte posuerunt, Rutilius quidem Lupus in utroque genere, idque ἀντίθετον vocat. {{pn|102}}Praeter illa vero, quae Cicero inter lumina posuit sententiarum, multa alia et idem Rutilius Gorgian secutus, non illum Leontinum, sed alium sui temporis, cuius quattuor libros in unum suum transtulit, et Celsus, videlicet Rutilio accedens, posuerunt schemata: {{pn|103}}consummationem, quam Graecus διαλλαγήν vocat, cum plura argumenta ad unum effectum deducuntur; consequens, ille ἐπακολούθησιν, de quo nos in argumentis diximus; collectionem, qui apud illum est συλλογισμός minas, id est κατάπληξιν exhortationem, συλλογισμός Quorum nihil non rectum est, nisi cum aliquam ex iis, de quibus locuti sumus, figuram accipit. {{pn|104}}Praeter haec Celsus excludere, asseverare, detrectare, excitare iudicem, proverbiis uti, et versibus et ioco et invidia et invocatione intendere crimen (quod est δείνωσις ), adulari, ignoscere, fastidire, admonere, satisfacere, precari, corripere, figuras putat. {{pn|105}}Partitionem quoque et propositionem et divisionem et rerum duarum cognationem, quod est, ut idem valeant quae videntur esse diversa, ut non is demum sit veneficus, qui vitam abstulit data potione, sed etiam qui mentem; quod est in parte finitionis. {{pn|106}}Rutilius sive Gorgias, a)nagkaîon, a)námnhsin, a)nqupoforàn, ἀνθυποφαοράν, παράυξησιν, προέκθεσιν, quod est dicere quid fieri oportuerit, deinde quid factum sit; e)nantióthta unde sint enthymemata kat' ἐναντίωσιν,* μετάληψιν etiam, quo statu Hermagoras utitur. Visellius, quanquam paucissimas faciat figuras, ἐνθύμημα tamen, quod commentum vocat, et, rationem appellans, ἐπιχείρημα inter eas habet. Quod quidem recipit quodammodo et Celsus; nam consequens an epichirema sit dubitat. Visellius adiicit et sententiam. {{pn|107}}Invenio, qui aggregent his διασκευάς, ἀπαγορεύσεις, παραδιηγσεις. Sed ut haec non sunt schemata, sic alia vel sint forsitan ac nos fugerint vel etiam nova fieri adhuc possint, eiusdem tamen naturae cuius sunt ea de quibus dictum est. {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} o6i591l6w17ly9jrfea556z7vyh5eeu 0 39332 269027 268890 2026-06-05T13:50:44Z Saumache 27923 269027 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber IX|Liber IX]] - Caput III<br>[De figuris verborum.] }} {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} {{pn|1}}Verborum vero figurae et mutatae sunt semper et, utcunque valuit consuetudo, mutantur. Itaque, si antiquum sermonem nostro comparemus, paene iam quidquid loquimur figura est, ut hac re invidere, non ut veteres et Cicero praecipue, hanc rem, et incumbere illi, non in illum, et plenum vino non vini, et huic non hunc adulari iam dicitur et mille alia; utinamque non peiora vincant. {{pn|2}}Verum schemata λέξεως duorum sunt generum: alterum loquendi rationem vocant, alterum maxime collocatione exquisitum est. Quorum tametsi utrumque convenit orationi, tamen possis illud grammaticum hoc rhetoricum magis dicere. Prius fit iisdem generibus quibus vitia. Esset enim orationis schema vitium, si non peteretur, sed accideret. {{pn|3}}Verum auctoritate, vetustate, consuetudine plerumque defenditur, saepe etiam ratione quadam. Ideoque, cum sit a simplici rectoque loquendi genere deflexa, virtus est, si habet probabile aliquid, quod sequatur. Una tamen in re maxime utilis, ut cotidiani ac semper eodem modo formati sermonis fastidium levet et nos a vulgari dicendi genere defendat. {{pn|4}}Quodsi quis parce et, cum res poscet, utetur; velut asperso quodam condimento iucundior erit; at qui nimium adfectaverit, ipsam illam gratiam varietatis amittet. Quanquam sunt quaedam figurae ita receptae, ut paene iam hoc ipsum nomen effugerint; quae etiamsi fuerint crebriores, consuetas aures minus ferient. {{pn|5}}Nam secretae et extra vulgarem usum positae ideoque magis notabiles,* ut novitate aurem excitant, ita copia satiant, et se non obvias fuisse dicenti sed conquisitas et ex omnibus latebris extractas congestasque declarant. {{pn|6}}Fiunt ergo et circa genus figurae in nominibus; nam et oculis capti talpae et timidi dammae dicuntur a Vergilio; sed subest ratio, quia sexus uterque altero significatur, tamque mares esse talpas dammasque quam feminas certum est; et in verbis, ut fabricatus est gladium et inimicum poenitus es. {{pn|7}}Quod mirum minus est, quia in natura verborum est et quae facimus patiendi modo saepe dicere, ut arbitror, suspicor, et contra faciendi quae patimur, ut vapulo; ideoque frequens permutatio est et pleraque utroque modo efferuntur: luxuriatur, luxuriat; fluctuatur, fluctuat; adsentior, adsentio. {{pn|8}}Est figura et in numero, vel cum singulari pluralis subiungitur, Gladio pugnacissima gens Romani (gens enim ex multis), vel ex diverso, Qui* non risere parentes, nec deus hunc mensa dea nec dignata cubili est; Ex illis enim, qui non risere, hic quem non dignata. {{pn|9}}* satura est Sed nostrum istud vivere triste Aspexi, cum infinito verbo sit usus pro appellatione; nostram enim vitam vult intelligi. Utimur et verbo pro participio, Magnum dat ferre talentum, tanquam ferendum, et participio pro verbo, Volo datum. {{pn|10}}Interim etiam dubitari potest, cui vitio simile sit schema: ut in hoc Virus est vitium fugere: aut enim partes orationis mutat ex illo Virtus est fuga vitiorum, aut casus ex illo Virtutis est vilium fugere; multo tamen hoc utroque excitatius. Iunguntur interim schemata: Sthenelus sciens pugnae; est enim scitus Sthenelus* pugnandi. {{pn|11}}Transferuntur et tempora: Timarchides negat esse ei periculum a securi, (praesens enim pro praeterito positum est) et status: Hoc Ithacus velit; et, ne morer, per omnia genera per quae fit soloecismus. {{pn|12}}Haec quoque est, quam ἑτεροίωσιν vocant, cui non dissimilis ἐξαλλαγή dicitur, ut apud Sallustium Neque ea res falsum me habuit et Duci probare. Ex quibus fere praeter novitatem brevitas etiam peti solet. Unde eo usque processum est, ut non paeniturum pro non acturo paenitentiam et visuros ad videndum missos idem auctor dixerit. {{pn|13}}Quae ille quidem fecerit schemata, an idem vocari possint, videndum, quia recepta sint. Nam receptis etiam vulgo auctore contenti sumus: ut nunc evaluit rebus agentibus, quod Pollio in Labieno damnat, et contumeliam fecit, quod a Cicerone reprehendi notum est; ad fici enim contumelia dicebant. {{pn|14}}Alia commendatio vetustatis, cuius amator unice Vergilius fuit: Vel cum se pavidum contra mea iurgia iactat. — * Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci Audierat. Quorum similia apud veteres tragicos comicosque sunt plurima. {{pn|15}}Illud et in consuetudine remansit enimvero. His amplius apud eundem: Nam quis te iuuenum confidentissime, quo sermonis initium fit. Sed Tam magis illa tremens et tristibus effera flammis, Quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae. Quod est versum ex illo: Quam magis aerumna urget, tam magis ad malefaciendum viget. {{pn|16}}Pleni talibus antiqui sunt; initio Eunuchi Terentius Quid igitur faciam? inquit. Alius: ain* tandem leno? Catullus in Epithalamio, Dum innupta manet, dum cara suis est, cum prius dum significet quoad, sequens usque eo. {{pn|17}}Ex Graeco vero translata vel Sallustii plurima, quale est, Vulgus amat fieri, vel Horatii, nam id maxime probat, Nec ciceris, nec longae invidit avenae, vel Vergilii, Tyrrhenum navigat aequor. Sed iam vulgatum actis quoque, Saucius pectus. {{pn|18}}Ex eadem parte figurarum priore dicto* et adiectio est, quae videri potest supervacua, sed non sine gratia est: Nam neque Parnasi vobis iuga, nam neque Pindi; potest enim deesse alterum nam. Sed apud Horatium illud, Fabriciumque, Hunc et intonsis* Curium capillis. Sed detractiones, quae in complexu sermonis aut vitium habent aut figuram; Accede ad ignem, iam calesces plus satis. Plus enim quam satis est. {{pn|19}}Nam de altera [quae] detractione pluribus dicendum* est. Utimur vulgo et comparativis pro absolutis, ut cum se quis infirmiorem esse dicet; duo inter se comparativa committimus: Si te, Catilina, comprehendi, si interfici iussero, credo, erit verendum mihi, ne non potius hoc omnes boni serius a me quam quisquam crudelius factum esse dicat. {{pn|20}}Sunt et illa non similia soloecismo quidem, sed tamen numerum mutantia, quae et tropis adsignari solent, ut de uno pluraliter dicamus: Sed nos immensum spatiis confecimus aequor; et de pluribus singulariter, Haud secus ac patriis acer Romanus in armis. Specie diversa sed genere eadem et haec sunt, [21] Neve tibi ad solem vergant vineta cadentem. — Ne mihi tum molles sub divo carpere somnos, Neu dorso nemoris libeat iacuisse per herbas, non enim nescio cui alii prius nec postea sibi uni, sed omnibus praecipit. Sed de nobis loquimur tanquam de aliis: Dicit Seruius, negat Tullius. {{pn|22}}Sed nostra persona utimur pro aliena, et alios pro aliis fingimus. Utriusque rei exemplum pro Caecina. Pisonem, adversae partis advocatum, adloquens Cicero dicit, Restituisse te dixti; nego me ex edicto praetoris restitutum esse; verum enim est illud; restituisse se* Aebutius dixit, Caecina nego me ex edicto praetoris restitutum esse; et ipsum dixti, excussa syllaba, figura in verbo. {{pn|23}}Illa quoque ex eodem genere possunt videri: unum quod interpositionem vel interclusionem dicimus, Graeci παρένθεσιν, παρέμπτωσιν vocant, dum continuationi sermonis medius aliqui sensus intervenit: Ego cum te (mecum enim saepissime loquitur) patriae reddidissem; cui adiiciunt hyperbaton, {{pn|24}}quod inter tropos esse noluerunt; alterum, quod est ei figurae sententiarum, quae ἀποστροφή dicitur, simile, sed non sensum mutat, verum formam eloquendi: Decios, Marios magnosque Camillos, Scipiadas duros bello et te, maxime Caesar. Acutius adhuc in Polydoro, [25] Fas omne abrumpit, Polydorum obtruncat et auro Fi potitur. Quid non mortalia pectora cogis Auri sacra fames? Hoc, qui tam parva momenta nominibus discreverunt, μετάβασιν vocant, quam et aliter fieri putant: Quid loquor? aut ubi sum? {{pn|26}}Coniunxit autem παρένθεσιν et ἀποστροφήn Vergilius illo loco, Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae Distulerant, (at tu dictis Albane maneres!) Raptabatque viri mendacis viscera Tullus. Haec schemata aut his similia, {{pn|27}}quae erunt per mutationem, adiectionem, detractionem, ordinem, et convertunt in se auditorem nec languere patiuntur subinde aliqua notabili figura excitatum, et habent quandam ex illa vitii similitudine gratiam, ut in cibis interim acor ipse iucundus est. Quod continget, si neque supra modum multae fuerint nec eiusdem generis aut iunctae aut frequentes, quia satietatem ut varietas earum, ita raritas effugit. {{pn|28}}Illud est acrius genus, quod non tantum in ratione positum est loquendi, sed ipsis sensibus cum gratiam tum etiam vires accommodat. E quibus primum sit, quod fit adiectione. Plura sunt genera; nam et verba geminantur, vel amplificandi gratia, ut Occidi, occidi, non Sp. Maelium; alterum est enim quod indicat, alterum quod adfirmat; vel miserandi, ut A Corydon, Corydon. {{pn|29}}Quae eadem figura nonnunquam per ironiam ad elevandum convertitur. Similis geminationis post aliquam interiectionem repetitio est, sed paulo etiam vehementior: Bona, miserum me! (consumptis enim lacrimis tamen infixus haeret aninmo dolor) bona, inquam, Cn. Pompeii acerbissimae voci subiecta praeconis. — Vivis et vivis non ad deponendam dam, sed ad confirmandam audaciam. {{pn|30}}Sed ab iisdem verbis plura acriter et instanter incipiunt: Nihilne te nocturnum praesidium Palatii, nihil urbis vigiliae, nihil timor populi, nihil consensus bonorum omnium, nihil hic munitissimus habendi senatus locus, nihil horum ora uultusque mouerunt? et in iisdem desinunt: Quis eos postulavit? Appius. Quis produxit? Appius. {{pn|31}}Quanquam hoc exemplum ad aliud quoque schema pertinet, cuius et initia inter se et fines iidem sunt, quis et quis, Appius et Appius. Quale est: Qui sunt, qui foedera saepe ruperunt? Carthaginienses. Qui sunt, qui crudelissime bellum gesserunt? Carthaginienses. Qui sunt, qui Italiam deformarunt? Carthaginienses. Qui sunt, qui sibi ignosci postulant? Carthaginienses. {{pn|32}}Etiam in contrapositis vel comparativis solet respondere primorum verborum alterna repetitio, quod modo huius esse loci potius dixi: Vigilas tu de node, ut tuis consultatoribus respondeas; ille, ut eo quo intendit mature cum exercitu perveniat. Te gallorum, illum buccinarum cantus exsuscitat. Tu actionem instituis; ille aciem instruit. Tu caves, ne consultores tui, ille, ne urbes aut castra capiantur. {{pn|33}}Sed hac gratia non fuit contentus orator, vertit in contrarium eandem figuram: Ille tenet et scit, ut hostium copiae, tu, ut aquae pluviae arceantur. He exercitatus in propagandis finibus, tu in regendis. {{pn|34}}Possunt media quoque respondere vel primis, ut Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda; vel ultimis ut Haec navis onusta praeda Siciliensi, cum et ipsa esset ex praeda. Nec quisquam dubitabit. idem fieri posse iteratis utrinque mediis. Respondent primis et ultima: Multi et graves dolores inventi parentibus et propinquis multi. {{pn|35}}Est et illud repetendi genus, quod simul* proposita iterat et dividit: Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo iam gravior, Pelias et vulnere tardus Ulixi. ἐπάνοδος dicitur Graece, nostri regressionem vocant. Nec solum in eodem sensu, {{pn|36}}sed etiam in diverso eadem verba contra sumuntur: Principum dignitas erat paene par, non par fortasse eorum qui sequebantur. Interim variatur casibus haec et generibus retractatio: Magnus est dicendi labor, magna res et cetera; et apud Rutilium longa περιόδῳ sed haec initia sententiarum sunt: Pater hic tuus? patrem nunc appellas? patris tui filius es? {{pn|37}}Fit casibus modo hoc schema, quod πολύπτωτον vocant. Constat aliis etiam modis, ut pro Cluentio: Quod autem tempus veneni dandi? illo die? illa frequentia? Per quem porro datum? unde sumptum? quae porro interceptio poculi? {{pn|38}}cur non de integro autem datum? Hanc rerum, coniunctam diversitatem Caecilius μεταβολήν vocat, qualis est pro Cluentio locus in Oppianicum: Illum tabulas publicas Larini censorias corrupisse decuriones universi iudicaverunt, cum illo nemo orationem, nemo rem ullam contrahebat, nemo illum ex tam multis cognatis et adfinibus tutorem unquam liberis suis scripsit, et deinceps adhuc multa. {{pn|39}}Vt haec in unum congeruntur, ita contra ilia dispersa sunt, quae a Cicerone dissipata dici puto: Hic segetes, illic ueniunt felicius uae, Arborei fetus alibi, et deinceps. {{pn|40}}Ilia vero apud Ciceronem mira figurarum mixtura deprehenditur, in qua et primum verbum* longo post intervallo redditum est ultimum et media primis et mediis ultima congruunt: Vestrum iam hic factum reprehenditur, patres conscripti, non meum; ac pulcherrimum quidem factum, verum, ut dixi, non meum, sed vestrum. {{pn|41}}Hanc frequentiorem repetitionem πλοκήν vocant, quae fit ex permixtis figuris, ut supra dixi, utque se habet epistola ad Brutum, Ego cum in gratiam redierim cum Appio Claudio, et redierim per Cn. {{pn|42}}Pompeium, ego ergo cum redierim. Sed in iisdem sententiis crebrioribus mutata declinationibus iteratione verborum: ut apud Persium, Usque adeone Scire tuum nihil est, nisi te scire hoc sciat alter? Sed apud Ciceronem, Neque enim poterant iudicio et hi damnari, qui iudicabant. {{pn|43}}Sed sensus quoque toti, quemadmodum coeperunt, desinunt: Venit ex Asia. Hoc ipsum quam novum! Tribunus plebis venit ex Asia. * eadem tamen periodo et verbum primum ultimum* refertur, tertium iam sermone, adiectum est enim Uerumtamen venit. Interim sententia quidem repetitur, sed non eodem* verborum ordine: Quid Cleomenes facere potuit? Non enim possum quemquam insimulare falso. Quid, inquam, magno opere potuit Cleomenes facere? * {{pn|44}}Prioris etiam sententiae verbum ultimum ac sequentis primum* frequenter est idem, quo quidem schemate utuntur poetae saepius: Pierides, vos haec facietis maxima Gallo, Gallo, cuius amor tantum mihi crescit in horas. Sed ne oratores quidem raro: Hic tamen vivit; vivit? immo vero etiam in senatum venit. {{pn|45}}Aliquando, sicut in geminatione verborum diximus, initia quoque et clausulae sententiarum alis, sed non alio tendentibus verbis inter se consonant. Initia hoc modo: Dediderim periculis omnibus, obtulerim insidiis, obiecerim invidiae. Rursus clausulae ibidem statim, Vos enim statuistis, vos sententiam dixistis, vos iudicavistis. Hoc alii συνωνυμίαν alii disiunctionem vocant, utrumque, etiamsi est diversum, recte; nam est nominum idem significantium separatio. Congregantur quoque verba idem significantia. Quae cum ita sint, Catilina, perge quo coepisti; egredere aliquando ex urbe, patent portae, proficiscere. {{pn|46}}Sed in eundem alio libro: Abiit, excessit, erupit, euasit. Hoc Caecilio πλεονασμός Verr. v. xli. 107. What could Cleomenes have done? For I cannot accuse any one falsely. What, I say, could Cleolmenes have done to any good effect! videtur, id est, abundans super necessitatem oratio, sicut illa Vidi oculos ante ipse meos. * illo enim vidi inest ipse. Verum id, ut alio quoque loco dixi, cum supervacua oneratur adiectione, vitium est, cum auget aut manifestat sententiam sicut hic, virtus. Fidi, ipse, ante oculos, totidem sunt adfectus. Cur tamen haec proprie nomine tali notarit, {{pn|47}}non video. Nam et geminatio et repetitio et qualiscunque adiectio πλεονασμός videri potest. Nec verba modo, sed sensus quoque idem facientes acervantur: Perturbatio istum mentis et quaedam scelerum offusa caligo et ardentes furiarum faces excitarunt. {{pn|48}}Congeruntur et diversa: Mulier, tyranni saeva crudelitas, patris amor, ira praeceps, temeritatis dementia. Sed apud Ovidium: Sed grave Nereidum numen, sed corniger Ammon, Sed quae visceribus veniebat belua ponti Exsaturanda meis. Inveni, qui et hoc πλοκήν* vocaret: {{pn|49}}cui non adsentior, cum sit unius figurae, mixta quoque et idem et diversum significantia, quod et ipsum διαλλαγὴν vocant. Quaero ab inimicis, sintne haec investigate, comperta,* patefacta, sublata, deleta, exstincta per me. Investigata, comperta, patefacta aliud ostendunt; sublata, deleta, extincta sunt inter se similia, sed non etiam prioribus. {{pn|50}}Sed hoc autem exemplum et superius aliam quoque efficiunt figuram, quae, quia coniunctionibus caret, dissolutio vocatur, apta, cum quid instantius dicimus; nam et singula inculcantur et quasi plura fiunt. Ideoque utimur hac figura non in singulis modo verbis, sed sententiis etiam, ut Cicero dicit contra contionem Metelli: Qui indicabantur, eos vocari, custodiri, ad senatum adduci iussi; in senatum sunt introducti, et totus hic locus talis est. Hoc genus et βραχυλογίαν vocant, quae potest esse copulata dissolutio. Contrarium illud* est schema, quod coniunctionibus abundat. Illud ἀσύνδετον, hoc πολυσύνδετον dicitur. {{pn|51}}Sed hoc est vel iisdem saepius repetitis, ut Tectumque laremque Armaque Amyclaeumque canem Cressamque pharetram; vel diversis: {{pn|52}}Arma virumque — Multum ille et terris — Multa quoque. {{pn|53}}Adverbia quoque et pronomina variantur, Hic illum vidi iuvenem, — Bis senos cui nostra dies, — Hic mihi responsum primus dedit ille petenti. Sed utrumque horum acervatio est,* tantum iuncta aut dissoluta. {{pn|54}}Omnibus scriptores sua nomina dederunt, sed varia et ut cuique fingenti placuit. Fons quidem unus, quia acriora facit et instantiora quae dicimus et vim quandam prae se ferentia velut saepius erumpentis adfectus. Gradatio, quae dicitur κλῖμαξ apertiorem habet artem et magis adfectatam ideoque esse rarior debet. {{pn|55}}Est autem ipsa quoque adiectionis; repetit enim quae dicta sunt et, priusquam ad aliud descendat, in prioribus resistit. Eius exemplum ex Graeco notissimo transferatur: Non enim dixi quidem sed non* scripsi, nec scripsi quidem* sed non obii legationem, nec* obii quidem legationem* sed non persuasi Thebanis. {{pn|56}}Sint tamen tradita et Latina: Africano virtutem industria, virtus gloriam, gloria aemulos comparavit. Sed Calvi: Non ergo magis pecuniarum repetundarum qiuari maiestatis, neque maiestatis magis quam Plautiae legis, neque Plautiae legis magis quam ambitus, neque ambitus magis quam omnium legum iudicia perierunt. * {{pn|57}}Invenitur apud poetas quoque, ut apud Homerum de sceptro, quod a Iove ad Agamemnonem usque deducit, et apud nostrum etiam tragicum: Iove propagatus est, ut perhibent, Tantalus, Ex Tantalo ortus Pelops, ex Pelope autem satus Atreus, qui nostrum porro propagat genus. {{pn|58}}At quae per detractionem fiunt figurae, brevitatis novitatisque maxime gratiam petunt; quarum una est ea, quam libro proximo in figuras ex συνεκδοχῇ distuli, cum subtractum verbum aliquod satis ex ceteris intelligitur: ut Caelius in Antonium, Stupere gaudio Graccus: simul enim auditur coepit. Cicero ad Brutum: Sermo nullus scilicet nisi de te; quid enim potius? Tum Flavius, Cras, inquit, tabellarii, et ego ibidem has inter cenam exaravi. {{pn|59}}Cui similia sunt illa meo quidem iudicio, in quibus verba decenter pudoris gratia subtrahuntur: Nouimus et qui te, transversa tuentibus hircis, Sed quo, sed faciles Nymphae risere, sacello. Hanc quidam aposiopesin putant, frustra. {{pn|60}}Nam illa quid taceat incertum est aut certe longiore sermone explicandum, hic unum verbum et manifestum quidem desideratur; quod si aposiopesis est, nihil non, in quo deest aliquid, idem appellabitur. Ego ne* illud quidem aposiopesin semper voco, {{pn|61}}in quo res quaecunque relinquitur intelligenda, ut ea quae in epistolis Cicero: Data Lupercalibus, quo die Antonius Caesari; non enim obticuit sed* lusit, quia nihil aliud intelligi poterat quam hoc, diadema imposuit. {{pn|62}}Altera est per detractionem figura, de qua modo dictum, cui coniunctiones eximuntur. Tertia, quae dicitur ἐπεζευγμένον in qua unum ad verbum plures sententiae referuntur, quarum unaquaeque desideraret illud, si sola poneretur. Id accidit aut praeposito verbo, ad quod reliqua respiciant: Vicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia; aut illato, quo plura cluduntur: Neque enim is es, Catilina, ut te aut pudor unquam a turpitudine aut metus a periculo aut ratio a furore revocaverit. {{pn|63}}Medium quoque potest esse, quod et prioribus et sequentibus sufficiat. iungit autem et diversos sexus, ut cum marem feminamque filios dicimus, et singularia pluralibus miscet. {{pn|64}}Sed haec adeo sunt vulgaria, ut sibi artem figurarum adserere non possint. Illud plane figura est, qua diversa sermonis forma coniungitur: Sociis tunc, arma capessant, Edico, et dira bellum cum genie gerendum. Quamvis enim pars bello posterior participio insistat, utrique convenit illud edico. Non utique detractionis gratia factam coniunctionem συνοικείωσιν vocant, quae duas res diversas colligat: Tam deest avaro, quod habet, quam quod non habet. Huic diversam volunt esse distinctionem, {{pn|65}}cui dant nomen παραδιαστολήν qua similia discernuntur:* Cum te pro astuto sapientem appelles, pro confidente, fortem, pro illiberali diligentem. Quod totum pendet ex finitione, ideoque an figura sit dubito. Cui contraria est ea, qua fit ex vicino transitus ad diversa ut silmilia: Brevis esse laboro, Obscurus fio, et quae sequuntur. {{pn|66}}Tertium est genus figurarum, quod aut similitudine aliqua vocum aut paribus aut contrariis convertit in se aures et animos excitat. Hinc est παρονομασία, quae dicitur adnominatio. Ea non uno modo fieri solet: ex vicinia (quadam praedicti nominis ducta casibus declinat, ut Domitius Afer pro Cloatilla, Mulier omnium rerum imperita, in omnibus rebus infelix; {{pn|67}}et cum verbo idem verbum plus significans subiungitur: Quando homo hostis, homo. Quibus exemplis sum in aliud usus, sed in uno ἔμφασις est* geminatio. παρονομασίᾳ contrarium est, quod eodem verbo quasi falsum arguitur: Quae lex privatis hominibus esse lex non uidebatur. {{pn|68}}Cui confinis est ἀντανάκλασις eiusdem verbi contraria significatio. Cum Proculeius> quereretur de filio, quod is mortem suam expectaret, et ille dixisset, se vero non exspectare: Immo, inquit, rogo exspectes. Non ex eodem sed ex vicino diversum* accipitur, cum supplicio adficiendum dicas, quem supplicatione dignum iudicaris. {{pn|69}}Aliter quoque voces aut eaedem diversa in significatione ponuntur aut productione tantum vel correptione mutatae; quod etiam in iocis frigidum equidem tradi inter praecepta miror, eorumque exempla vitandi potius quam imitandi gratia pono: {{pn|70}}Amari iucundum est, si curetur, ne quid insist amari. Avium dulcedo ad avium ducit; et apud Ovidium ludentem: Cur ego non dicam, Furia, te furiam? Cornificius hanc traductionem vocat, {{pn|71}}videlicet alterius intellectus ad alterum. Sed elegantius, quod est positum in distinguenda rei proprietate: Hanc rei publicae pestem paulisper reprimi, non in perpetuum comprimi posse. Sed quae praepositionibus in contrarium mutantur: Non emissus ex urbe, sed immissius in urbem esse videatur. Melius atque acrius, quod cum figura iucundum est tum etiam sensu valet: Emit morte immortalitatem. {{pn|72}}Illa leviora: Non Pisonum sed pistorum et Ex oratore arator. Pessimum vero: Ne patres conscripti videantur circumscripti; — Raro evenit sed vehementer venit. Sed* contingit, ut aliqui sensus vehemens et acer venustatem aliquam non eadem ex voce* non dissona accipiat. {{pn|73}}Sed cur me prohibeat pudor uti domestico exemplo? Pater meus contra eum, qui se legationi immoriturum dixerat, deinde vix paucis diebus insumptis re infecta redierat, Non exigo, ut inmoriaris legationi; immorare. Nam et valet sensus ipse et in verbis tantum distantibus iucunde consonat vox, praesertim non captata, sed velut oblata, cum altero suo sit usus, alterum ab adversario acceperit. {{pn|74}}Magnae veteribus curae fuit gratiam dicendi et paribus et contrariis acquirere. Gorgias in hoc immodicus, copiosus aetate utique prima Isocrates fuit. Delectatus est his etiam M. Tullius, verum et modum adhibuit non ingratae, nisi copia redundet, voluptati et rem alioqui leuem sententiarum pondere implevit. Nam per se frigida et inanis adfectatio, cum in acres incidit sensus, innatam gratiam* videtur habere non arcessitam. {{pn|75}}Similium fere quadruplex ratio est. Nam est primum, quotiens verbum verbo aut non dissimile valde quaeritur, ut Puppesque tuae pubesque tuorum; et Sic in hac calamitosa fama quasi in aliqua perniciosissima flamma, et Non enim tam spes laudanda quam res est, aut certe par et extremis syllabis consonans: Non verbis, sed armis. {{pn|76}}Sed hoc quoque, quotiens in sententias acres incidit, pulchrum est: Quantum possis, in eo semper experire, it prosis. Hoc est πάρισον, ut plerisque placuit. Theon Stoicus πάρισον existimat, quod sit e membris non dissimilibus. {{pn|77}}Secundum, ut clausula similiter cadat, syllabis iisdem in ultimam partem collatis: ὁμοιοτέλευτον vocant* similem duarum sententiarum vel plurium finem: Non modo ad salutem eius exstingtecndam, sed etiam gloriam per tales viros infingendam. Ex quibus fere fiunt, non tamen ut semper utique ultimis consonent, quae τρίκωλα dicuntur: Vicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia. Sed in quaternas quoque ac plures haec ratio ire sententias potest. Fit etiam singulis verbis: Hecuba hoc dolet, pudet, piget; et Abiit, excessit, erupit, evasit. {{pn|78}}Tertium est, quod in eosdem casus cadit, ὁμοιόπτωτον dicitur. Sed neque, quod finem habet similem, utique in eundem venit finem ὁμοιόπτωτον, quia ὁμοιόπτωτον est tantum casu simile, etiamsi dissimilia sint quae declinentur; nec tantum in fine deprehenditur, sed respondentibus* vel primis inter se vel mediis vel extremis vel etiam permutatis his, ut media primis et summa mediis accommodentur, et quocunque modo accommodari potest. {{pn|79}}Neque enim semper paribus syllabis constat, ut est apud Afrum, Amisso nuper infelicis aulae si non* praesidio inter pericula tamen solacio inter adversa. Eius fere videntur optima, in quibus initia sententiarum et fines, consentiunt, ut hic praesidio solacio, pericula adversa,* paene* ut similia sint verbis et paribus cadant et eodem modo desinant. {{pn|80}}Etiam ut sint, quod est quartum, membris aequalibus, quod ἰσόκωλον dicitur: Si, quantum in agro locisque desertis audacia potest, tantum in foro atque iudiciis impudentia valeret ἰσόκωλον est et ὁμοιόπτωτον habet; non minus nunc in causa cederet Aulus Caecina Sexti Aebutii impudentiae, quam tum in vi facienda cessit audaciae, ἰσόκωλον, ὁμοιόπτωτον, ὁμοιοτέλευτον. Accedit et ex illa figura gratia, qua nomina dixi mutatis casibus repeti: Non minus cederet quam cessit. At hoc* ὁμοιοτέλευτον et παρονομασία est: Neminem alteri posse dare in matrimonium, nisi penes quem sit patrimonium. {{pn|81}}Contrapositum autem vel, ut quidam vocant, contentio ( ἀντίθετον dicitur) non uno fit modo. Nam et fit, si singula singulis opponuntur, ut in eo quod modo dixi, Uicit pudorem libido, timorem audacia, et bina binis: Non nostri ingenii, vestri auxilii est, et sententiae sententiis: Dominetur in contionibus, iaceat in iudiciis. {{pn|82}}Cui commodissime subiungitur et ea species, quam distinctionem diximus: Odit populus Romanus privatam luxuriam, publicam magnificentiam diligit; et, quae sunt simili casu, dissimili sententia in ultimo locata: Vt quod in tempore mali fuit, nihil obsit, quod in causa boni fuit, prosit. {{pn|83}}Nec semper contrapositum subiungitur, ut in hoc, Est igitur, haec iudices, non scripta sed nata lex, verum, sicut Cicero dicit, de singulis rebus propositis refertur ad singula, ut in eo quod sequitur, Quam non didicimus, accepimus, legimus, verum ex natura ipsa arripuimus, hausimus, expressimus. {{pn|84}}Nec semper, quod adversum est, contra ponitur, quale est apud Rutilium, Nobis primis dii immortales fruges dederunt; nos, quod soli accepimus, in omnes terras distribuimus. {{pn|85}}Fit etiam adsumpta illa figura, qua verba declinata repetuntur, quod ἀντιμεταβολή dieitur: Non, ut edam, vivo, sed, ut vivam, edo. Sed quod apud Ciceronem conversum ita est, ut, cum mutationem casus habeat, etiam similiter desinat: Vt et sine invidia culpa plectatur et sine culpa invidia ponatur. {{pn|86}}Sed eodem eluditur verbo: ut quod dicit de se. Roscio, Etenim, cum artifex eiusmodi est, ut solus videatur digus qui in scena, specletur, tum vir eiusnodi est, ut solbs dignus esse rideatur, qui eo non accedat. Est et in nominibus ex diverso collocatis sua gratia: Si Consul Antonius. Brutus hostis; si conservator rei publicae Brutus, hostis Antonius. {{pn|87}}Olim plura de figuris quam necesse erat, et adhuc erunt, qui putent esse figuram: Incredibile est, (quod dico, sed uerum; ἀνθυποφοράν vocant; et Aliquis hoc semel tulit, nemo* bis, ego ter, διέξοδον et Longius evectus sum sed redeo ad propositum, ἄφοδον. {{pn|88}}Quaedam verborum figurae paulum figuris sententiarum declinantur, ut dubitatio. Nam cum est in re, priori parti adsignanda est, cum in verbo, sequenti; Sive me malitiam sive stultitiam dicere oportet. {{pn|89}}Item correctionis eadem ratio est; nam quod illic dubitat, hic emendat. Etiam in personae fictione accidere quidam idem putaverunt, ut in verbis esset haec figura: Crudelitatis mater est avaritia, et apud Sallustium in Ciceronem O Romule Arpinas, et apud Menandrum Oedipus Thriasius. Haec omnia copiosius sunt exsecuti, qui non ut partem operis transcurrerunt, sed proprie libros huic operi dedicaverunt, sicut Caecilius, Dionysius, Rutilius, Cornificius, Visellius aliique non pauci; sed non minor erit eorum, qui vivunt, gloria. {{pn|90}}Vt fateor autem verborum quoque figuras posse plures reperiri a quibusdam, ita iis, quae ab auctoribus claris traduntur, meliores non adsentior. Nam in primis M. Tullius multas in tertio De Oratore libro posuit, quas in Oratore postea scripto transeundo videtur ipse damnasse; quarum pars est, quae sententiarum potius quam uerborum sit: ut imminutio, improvisum, imago, sibi ipsi responsio, digressio, permissio, contrarium (hoc enim puto, quod dicitur ἐναντιότης ), sumpta ex adverso probatio. {{pn|91}}Quaedam omnino non sunt figurae, sicut ordo, dinumeratio, circumscriptio, sive hoc nomine significatur comprehensa breviter sententia sive finitio; nam et hoc Cornificius atque Rutilius schema λέξεως putant. Verborum autem concinna transgressio, id est hyperbaton, quod Caecilius quoque putat schema, a nobis est inter tropos* posita. {{pn|92}}Sed mutatio, si* ea est, quam Rutilius ἀλλοίωσιν vocat, dissimilitudinem ostendit horminum, rerum, factorum; quae si latius fiat, figura non est, si angustius, in ἀντίθετον cadet; si vero haec appellatio significat ὑπαλλαγήν, satis de ea dictum est. {{pn|93}}Quod vero schema est ad propositum subiecta ratio, quod Rutilius αἰτιολογίαν vocat? nam de illo dubitari possit, an schema sit distributis subiecta ratio, quod apud eundem primo loco positum est. {{pn|94}}προσαπόδοσιν dicit, quae, ut maxime, servetur sane in pluribus propositis, quia aut singulis statim ratio subiiciatur, ut est apud C. Antonium, Sed neque accusatorem eum metuo, quod sum innocens; neque competitorem vereor, quod sum Antonius; neque consulem spero, quod est Cicero; {{pn|95}}aut positis duobus vel tribus eodem ordine singulis continua reddatur, quale apud Brutum de dictatura Cn. Pompeii, Praestat enim nemini imperare quam alicui servire; sine illo enim vivere honeste licet, cum hoc vivendi nulla condicio est. {{pn|96}}Sed et uni rei multiplex ratio subiungitur, ut apud Vergilium, Sire inde occultas vires et pabula terrae Pinguia concipiunt, sive illis omne per ignem Excoquitur vitium — et totus locus; Seu plures calor ille vias, — Seu durat magis. Relationem quid accipi velit, non liquet mihi. {{pn|97}}Nam si ἀνάκλασιν aut ἐπάνοδον dicit, de omnibus locuti sumus. Sed quidquid id est, neque hoc neque superiora in Oratore repetit. Sola est in eo libro posita pariter inter figuras uerborum exclamatio, quam sententiae potius puto (adfectus enim est), de* ceteris omnibus consentio. {{pn|98}}Adiicit his Caecilius περίφρασιν, de qua dixi; Cornificius interrogationem, ratiocinationem, subiectionem, transitionem, occultationem, praeterea sententiam, membrum, articulos, interpretationem, conclusionem. Quorum priora alterius generis sunt schemata, sequentia schemata omnino non sunt. {{pn|99}}Item Rutilius praeter ea, quae apud alios quoque sunt, paromologían, a)nagkaîon, ἠθοποιίαν, δικαιολογίαν, πρόλημψιν, χαρακτηρισμόν, βραχυλογίαν, παρασιώπησιν, παῤῥησίαν de quibus idem dico. Nam eos quidem auctores, qui nullum prope tinem fecerunt exquirendis nominibus, praeteribo, qui etiam, quae sunt argumentorum, figuris ascripserunt. Ego illud de iis etiam, quae vere sunt, {{pn|100}}adiiciam breviter, sicut ornent orationem opportune positae, ita ineptissisimas esse, cum immodice petantur. Sunt qui neglecto rerum pondere et viribus sententiarum, si vel inania verba in hos modos depravarunt, summos se iudicent artifices ideoque non desinant eas nectere, quas sine substantia sectari tam est ridiculum quam quaerere habitum gestumque sine corpore. {{pn|101}}Sed ne eae quidem, quae recte fiunt, densandae sunt nimis; nam et vultus mutatio oculorumque coniectus multum in actu valet; sed si quis ducere os exquisitis modis et frontis ac luminum inconstantia trepidare non desinat, rideatur. Sed oratio* habet rectam quandam velut faciem, quae ut stupere immobili rigore non debebit, ita saepius in ea, quam natura dedit, specie continenda est. {{pn|102}}Sciendum vero in primis, quid quisque in orando postulet locus, quid persona, quid tempus; maior enim pars harum figurarum posita est in delectatione. Ubi vero atrocitate, invidia, miseratione pugnandum est, quis ferat contrapositis et pariter cadentibus et consimilibus irascentem, flentem, rogantem cum in his rebus cura uerborum deroget adfectibus fidem et ubicunque ars ostentatur, veritas abesse videatur. {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} 2x119qll6aw8asnwu4qq2a9yyyhsvav 0 39333 269028 268863 2026-06-05T13:51:13Z Saumache 27923 269028 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber IX|Liber IX]] - Caput IV<br>[De compositione.] }} {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Liber X |PostNomen=Institutio oratoria/Liber X }} {{pn|1}}De compositione non equidem post M. Tullium scribere auderem (cui nescio an ulla pars operis huius sit magis elaborata), nisi et eiusdem aetatis homines scriptis ad ipsum etiam litteris reprehendere id collocandi genus ausi fuissent, et post eum plures multa ad eandem rem pertinentia memoriae tradidissent. {{pn|2}}Itaque accedam ut plerisque Ciceroni atque ut iis ero, quae indubitata sunt, brevior, ut quibusdam paulum fortasse dissentiam. Nam etiam cum iudicium meum ostendero, suum tamen legentibus relinquam. {{pn|3}}Neque ignoro quosdam esse, qui curam omnem compositionis excludant, atque illum horridum sermonem, ut forte fluxerit, modo magis naturalem, modo etiam magis virilem esse contendant. Qui si id demum naturale esse dicunt, quod natura primum ortum est et quale ante cultum fuit, tota haec ars orandi subvertitur. {{pn|4}}Neque enim locuti sunt ad hanc regulam et diligentiam primi homines, nec prooemiis praeparare, docere expositione, argumentis probate, adfectibus commovere scierunt. Ergo his omnibus, non sola compositione caruerunt; quorum si fieri nihil melius licebat, ne domibus quidem casas aut vestibus pellium tegmina aut urbibus montes ac silvas mutari oportuit. {{pn|5}}Quae porro ars statim fuit? quid non cultu mitescit? cur vites coercemus manu? cur eas fodimus? rubos arvis excidimus, terra et hos generat; mansuefacimus animalia, indomita nascuntur. Verum id est maxime naturale, quod fieri natura optime patitur. {{pn|6}}Fortius vero qui incompositum potest esse quam vinctum et bene collocatum? Neque, si parvi pedes vim detrahunt rebus, ut Sotadeorum et Galliamborum et quorundam ut oratione simili paene licentia lascivientium, compositionis est iudicandum. {{pn|7}}Ceterum quanto vehementior fluminum cursus est prono alveo ac nullas moras obiiciente quam inter obstantia saxa fractis aquis ac reluctantibus, tanto, quae connexa est et totis viribus fluit, fragosa atque interrupta melior oratio. Cur ergo vires ipsa specie solvi putent, quando res nec ulla sine arte satis valeat et comitetur semper artem decor? {{pn|8}}An non eam, quae missa optime est, hastam speciosissime contortam ferri videmus, et arcu dirigentium tela quo certior manus, hoc est habitus ipse formosior? Iam ut certamine armorum atque ut omni palaestra quid satis recte cavetur ac petitur, cui non artifex motus et certi quidam pedes adsint? {{pn|9}}Quare mihi compositione velut amentis quibusdam nervisve intendi et concitari sententiae videntur. Ideoque eruditissimo cuique persuasum est, valere eam plurimum non ad delectationem modo sed ad motum quoque animorum, {{pn|10}}primum quia nihil intrare potest ut adfectus, quod ut aure velut quodam vestibulo statim offendit; deinde quod natura ducimur ad modos. Neque enim aliter eveniret, ut illi quoque organorum soni, quanquam verba non exprimunt, ut alios tamen atque alios motus ducerent auditorem. {{pn|11}}In certaminibus sacris non eadem ratione concitant animos ac remittunt, non eosdem modos adhibent, cum bellicum est canendum et cum posito genu supplicandum est; nec idem signorum concentus est procedente ad proelium exercitu, idem receptui carmen. {{pn|12}}Pythagoreis certe moris fuit, et cum evigilassent, animos ad lyram excitare, quo essent ad agendum erectiores, et cum somnum peterent, ad eandem prius lenire mentes, ut, si quid fuisset turbidiorum cogitationum, componerent. {{pn|13}}Quodsi numeris ac modis inest quaedam tacita vis, ut oratione ea vehementissima, quantumque interest sensus idem quibus verbis efferatur, tantum, verba eadem qua compositione vel ut textu iungantur vel ut fine claudantur; nam quaedam et sententiis parva et elocutione modica virtus haec sola commendat. {{pn|14}}Denique quod cuique visum erit vehementer, dulciter, speciose dictum, solvat et turbet: abierit omnis vis, iucunditas, decor. Solvit quaedam sua ut Oratore Cicero: Neque me divitiae movent quibus omnis Africanos et Laelios mulli venalicii mercatoresque superarunt. Immuta paululum ut sit 'multi superarunt mercatores venaliciique,' et insequentes deinceps periodos; quas si ad illum modum turbes, velut fracta aut transversa tela proieceris. {{pn|15}}Idem corrigit quae a Graccho composita durius putat. Illum decet; nos hac sumus probatione contenti, quod ut scribendo, quae se nobis solutiora obtulerunt, componimus. Quid enim attinet eorum exempla quaerere, quae sibi quisque experiri potest? Illud notasse satis habeo, quo pulchriora et sensu et elocutione dissolveris, hoc orationem magis deformem fore, quia negligentia collocationis ipsa verborum luce deprehenditur. {{pn|16}}Itaque ut confiteor, paene ultimam oratoribus artem compositionis, quae quidem* perfecta sit, contigisse, ita illis quoque priscis habitam inter curas, ut quantum adhuc profecerant, puto. Neque enim mihi quamlibet magnus auctor Cicero persuaserit, Lysian, Herodotum, Thucydiden parum studiosos eius fuisse. Genus fortasse sint secuti non idem, {{pn|17}}quod Demosthenes aut Plato, quanquam et ii ipsi inter se dissimiles fuerunt. Nam neque illud ut Lysia dicendi textum tenue atque rasum laetioribus numeris corrumpendum erat; perdidisset enim gratiam, quae ut eo maxima est, simplicis atque inadfectati coloris, perdidisset fidem quoque. Nam scribebat alis, non ipse dicebat, ut oportuerit esse illa rudibus et incompositis similia; quod ipsum compositio est. {{pn|18}}Et historiae, quae currere debet ac ferri, minus convenissent insistentes clausulae et debita actionibus respiratio et cludendi inchoandique sententias ratio. In contionibus quidem etiam similiter cadentia quaedam et contraposita deprehendas. In Herodoto vero cum omnia (ut ego quidem sentio) leniter fluunt, tum ipsa διάλεκτος habet eam iucunditatem, ut latentes etiam ut se* numeros complexa videatur. {{pn|19}}Sed de propositorum diversitate post paulum. Nunc, quae prius iis, qui recte componere volent, discenda sint. Est igitur ante omnia oratio alia vincta atque contexta, soluta alia, qualis ut sermone et epistolis, nisi cum aliquid supra naturam suam tractant, ut de philosophia, de re publica, similibus. {{pn|20}}Quod non eo dico, quia non illud quoque solutum habeat suos quosdam et forsitan difficiliores etiam pedes; neque enim aut hiare semper vocalibus aut destitui temporibus volunt sermo atque epistola; sed non fluunt nec cohaerent nec verba verbis trahunt, ut potius laxiora ut his vincula quam nulla sint. {{pn|21}}Nonnunquam ut causis quoque minoribus decet eadem simplicitas quae non nullis, sed aliis utitur numeris, dissimulatque eos et tantum communit occultius. {{pn|22}}At illa connexa series tres habet formas: incisa quae κόμματα dicuntur, membra quae κῶλα, περίοδον, quae est vel ambitus vel circumductum vel continuatio vel conclusio. In omni porro compositione tria sunt genera necessaria: ordo, iunctura, numerus. {{pn|23}}Primum igitur de ordine. Eius observatio ut verbis est singulis et contextis. Singula sunt, quae ἀσύνδετα diximus. In his cavendum, ne decrescat oratio, et fortiori subiungatur aliquid infirmius, ut sacrilege fur, aut latroni petulans. Augeri enim debent sententiae et insurgere, ut optime Cicero, Tu, inquit, istis faucibus, istis lateribus, ista gladiatoria totius corporis firmitate. Aliud enim maius alii supervenit. At si coepisset a toto corpore, non bene ad latera faucesque descenderet. Est et alius naturalis ordo, ut viros ac feminas, diem ac noctem, ortum et occasum dicas potius quam retrorsum. {{pn|24}}Quaedam ordine permutato fiunt supervacua, ut fratres gemini; nam si gemini praecesserint, fratres addere non est necesse. Illa nimia quorundam fuit observatio, ut vocabula verbis, verba rursus adverbiis, nomina appositis et pronominibus essent priora; nam fit contra quoque frequenter non indecore. {{pn|25}}Nec non et illud nimiae superstitionis, uti quaeque sint tempore, ea facere etiam ordine priora, non quin frequenter sit hoc melius, sed quia interim plus valent ante gesta, ideoque levioribus superponenda sunt. Verbo sensum cludere multo, {{pn|26}}si compositio patiatur, optimum est; ut verbis enim sermonis vis est. Si id asperum erit, cedet haec ratio numeris, ut fit apud summos Graecos Latinosque oratores frequentissime. Sine dubio erit omne, quod non cludet, hyperbaton, sed* ipsum hoc inter tropos vel figuras, quae sunt virtutes, receptum est. {{pn|27}}Non enim ad pedes verba dimensa sunt, ideoque ex loco transferuntur ut locum, ut iungantur, quo congruunt maxime, sicut ut structura saxorum rudium etiam ipsa enormitas invenit, cui applicari et ut quo possit insistere. Felicissimus tamen sermo est, cui et rectus ordo et apta iunctura et cum his numerus opportune cadens contigit. Quaedam vero transgressiones et longae sunt nimis, {{pn|28}}ut superioribus diximus libris, et interim etiam compositione vitiosae, quae ut hoc ipsum petuntur, ut exultent atque lasciviant, quales illae Maecenatis, Sole et aurora rubent plurima. Inter se* sacra movit aqua fraxinos. Ne exequias quidem unus inter miserrimos viderem meas. Quod inter haec pessimum est, quia ut re tristi ludit compositio. {{pn|29}}Saepe tamen est vehemens aliquis sensus ut verbo, quod si ut media parte sententiae latet, transire intentionem et obscurari circumiacentibus solet, ut clausula positum adsignatur auditori et infigitur, quale illud est Ciceronis, Vt tibi necesse esset ut conspectu populi Romani vomere postridie. {{pn|30}}Transfer hoc ultimum: minus valebit. Nam totius ductus hic est quasi mucro, ut per se foeda vomendi necessitas iam nihil ultra exspectantibus hanc quoque adiiceret deformitatem, ut cibus teneri non posset postridie. {{pn|31}}Solebat Afer Domitius traiicere ut clausulas verba tantum asperandae compositionis gratia et maxime ut prooemiis, ut pro Cloatilla, Gratias agam continuo, et pro Laelia, Eis utrisque apud te iudicem periclitatur Laelia. Adeo refugit teneram delicatamque modulandi voluptatem, ut currentibus per se numeris quod eos inhiberet obiiceret. {{pn|32}}Amphiboliam quoque fieri vitiosa locatione verborum, nemo est qui nesciat. Haec arbitror, ut ut brevi, de ordine fuisse dicenda; qui si vitiosus est, licet et vincta* sit et apte cadens oratio, tamen merito incomposita dicatur. Iunctura sequitur. Est ut verbis, incisis, membris, periodis; omnia namque ista et virtutes et vitia ut complexu habent. {{pn|33}}Atque, ut ordinem sequar, primum sunt quae imperitis quoque ad reprehensionem notabilia videntur, id est, quae, commissis inter se verbis duobus, ex ultima prioris ac prima sequentis syllaba deforme aliquod nomen efficiunt. Tum vocalium concursus; quod cum accidit, hiat et intersistit et quasi laborat oratio. Pessime longae, quae easdem inter se litteras committunt, sonabunt. Praecipuus tamen erit hiatus earum, quae cavo aut patulo maxime ore efferuntur. {{pn|34}}E planior littera est, i angustior est, ideoque obscurius ut his vitium. Minus peccabit, qui longis breves subiiciet, et adhuc, qui praeponet longae brevem. Minima est ut duabus brevibus offensio. Atque cum aliae subiunguntur aliis, proinde asperiores aut leniores* erunt prout oris habitu simili aut diverso pronuntiabuntur. {{pn|35}}Non tamen id ut crimen ingens expavescendum est, ac nescio negligentia ut hoc an sollicitudo sit peior. Inhibeat enim necesse est hic metus impetum dicendi et a potioribus avertat. Quare ut negligentiae passim* hoc pati, ita humilitatis ubique perhorrescere, nimiosque non immerito ut hac cura putant omnes Isocraten secutos praecipueque Theopompum. {{pn|36}}At Demosthenes et Cicero modice respexerunt ad hanc partem. Nam et coeuntes litterae, quae συναλιφαί dicuntur, etiam leviorem faciunt orationem, quam si omnia verba suo fine cludantur, et nonnunquam hiulca etiam decent faciuntque ampliora quaedam: ut Pulchra oratione ista iacta te* cum longae per se et velut opimae syllabae aliquid etiam medii temporis inter vocales, quasi intersistatur, adsumunt. {{pn|37}}Qua de re utar Ciceronis potissimum verbis. Habet, inquit, ille tanquam hiatus et concursus vocalium molle quiddam, et quod indicet non ingratam negligentiam de re hominis magis quam de verbis laborantis. Ceterum consonantes quoque, earumque praecipue quae sunt asperiores, ut commissura verborum rixantur, ut si s ultima cum x proxima confligat, quarum tristior etiam, si binae collidantur, stridor est, ut Ars studiorum. {{pn|38}}Quae fuit causa et Servio, ut dixit,* subtrahendae s litterae, quotiens ultima esset aliaque consonante susciperetur; quod reprehendit Luranius, Messala defendit. Nam neque Lucilium putat uti eadem ultima, cum dicit Aeserninus fuit et dignus locoque, et Cicero ut Oratore plures antiquorum tradit sic locutos. {{pn|39}}Inde belligerare, pomeridiem, et ilia Censori Catonis Dicae hanc, aeque m littera ut e mollita. Quae ut veteribus libris reperta mutare imperiti solent, et dum librariorum insectari volunt inscientiam, suam confitentur. {{pn|40}}Atqui eadem illa littera, quotiens ultima est et vocalem verbi sequentis ita contingit, ut ut eam transire possit, etiamsi scribitur, tamen parum exprimitur, ut Multum ille et Quantum erat, adeo ut paene cuiusdam novae litterae sonum reddat. Neque enim eximitur, sed obscuratur et tantum ut hoc aliqua inter duas vocales velut nota est, ne ipsae coeant. {{pn|41}}Videndum etiam, ne syllabae verbi prioris ultimae et primae sequentis sint eaedem; quod* ne quis praecipi miretur, Ciceroni ut epistolis excidit, Res mihi invisae* visae sunt, Brute, et ut carmine, O fortunatam natam me Consule Romam. Etiam monosyllaba, {{pn|42}}si plura sunt, male continuabuntur, quia necesse est compositio multis clausulis concisa subsultet. Ideoque etiam brevium verborum ac nominum vitanda continuatio et ex diverso quoque longorum; adfert enim quandam dicendi tarditatem. Ilia quoque vitia sunt eiusdem loci, si cadentia similiter et similiter desinentia et eodem mode declinata multa iunguntur. {{pn|43}}Ne verba quidem verbis aut nomina nominibus similiaque his continuari decet, cum virtutes etiam ipsae taedium pariant nisi gratia varietatis adiutae. {{pn|44}}Membrorum incisorumque iunctura non ea modo est observanda quae verborum, quanquam et ut his extrema ac prima coeunt, sed plurimum refert compositionis, quae quibus anteponas. Nam et vomens frustis esculentis gremium suum et totum tribunal implevit * * ** et contra (nam frequentius utar iisdem diversarum quoque rerum exemplis, quo sint magis familiaria) Saxa atque solitudines voci respondent, bestiae saepe immanes cantu flectuntur atque consistent magis insurgebat, si verteretur; nam plus est saxa quam bestias commoveri, vicit tamen compositionis decor. Sed transeamus ad numeros. {{pn|45}}Omnis structura ac dimensio et copulatio vocum constat aut numeris (nuneros ῥυθμούς accipi volo) aut μέτροις id est dimensione quadam. Quod, etiamsi constat utrumque pedibus, habet tamen non simplicem differentiam. {{pn|46}}Nam primum* numeri spatio temporum constant, metra etiam ordine, ideoque alterum esse quantitatis videtur, alterum qualitatis. ῥυθμὸς est aut par ut dactylicus, {{pn|47}}una enim syllaba longa par est duabus* brevibus (est quidem vis eadem et aliis pedibus, sed nomen illud tenet; longam esse duorum temporum, brevem unius, etiam pueri sciunt) aut sescuplex ut paeonicus: is est ex longa et tribus brevibus, aut ex tribus brevibus* et longa, vel alio quoquo modo ut tempora tria ad duo relata sescuplum faciant; aut duplex, ut iambus (nam est ex brevi et longa) quique est ei contrarius. {{pn|48}}Sunt hi et metrici pedes, sed hoc interest, quod rhythmo indifferens, dactylicusne ille priores habeat breves an sequentes; tempus enim solum metitur, ut a sublatione ad positionem idem spatii sit. Proinde alia dimensio est versuum; pro dactylico poni non poterit anapaestus aut spondeus, nec paean eadem ratione brevibus incipiet ac desinet. {{pn|49}}Neque solum alium pro alio pedem metrorum ratio non recipit, sed ne dactylum quidem aut forte spondeum alterum pro altero. Itaque si quinque continuos dactylos, ut sunt ut illo Panditur interea domus omnipotentis Olympi confundas, solveris versum. {{pn|50}}Sunt et illa discrimina, quod rhythmis libera spatia, metris finita sunt, et his certae clausulae, illi, quomodo coeperant, currunt usque ad μεταβολήν, id est transitum ad aliud rhythmi genus, et quod metrum ut verbis modo, rhythmos etiam ut corporis motu est. {{pn|51}}Inania quoque tempora rhythmi facilius accipient, quanquam haec et ut metris accidunt. Maior tamen illic licentia est, ubi tempora etiam [auimo]* metiuntur et pedum et digitorum ictu, et intervalla signant quibusdam notis atque aestimant, quot breves illud spatium habeat; inde τετράσημοι, πεντάσημοι deinceps longiores fiunt percussiones; nam σημεῖον tempus est unum. {{pn|52}}In compositione orationis certior et magis omnibus aperta servari debet dimensio. Est igitur ut pedibus et metricis quidem pedibus, qui* adeo reperiuntur ut oratione, ut ut ea frequenter non sentientibus nobis omnium generum excidant versus; et contra nihil non, quod est prosa scriptum, redigi possit ut quaedam versiculorum genera vel ut membra, sicut* ut molestos incidimus grammaticos, {{pn|53}}quorum fuerunt, qui velut* lyricorum quorundam carmina ut varias mensuras coegerunt. At Cicero frequentissime dicit totum hoc constare numeris, ideoque reprehenditur a quibusdam, tanquam orationem ad rhythmos adliget. {{pn|54}}Nam sunt numeri rhythmi, ut et ipse constituit, et secuti eum Vergilius, cum dicit Numeros memini, si verba tenerem, et Horatius Numerisque fertur Iege solutis. Invadunt ergo hanc inter ceteras vocem: {{pn|55}}Neque enim Demosthenis fulmina tantopere vibratura dicit, nisi numeris contorta ferrentur. In quo si hoc sentit rhythmis contorta, dissentio. Nam rhythmi, ut dixi, neque finem habent certum nec ullam ut contextu varietatem, sed qua coeperunt sublatione ac positione, ad finem usque decurrunt; oratio non descendet ad crepitum digitorum et pedum. {{pn|56}}Quod* Cicero optime videt ac testatur frequenter se quod numerosum sit quaerere, ut magis non ἀπάλαιστοι. quod esset inscitum atque agreste, quam ἔνρυθμον, quod poeticum est, esse compositionem velit; sicut etiam quos palaestritas esse nolumus, tamen esse nolumus eos qui dicuntur ἀπάλαιστοι. {{pn|57}}Verum ea quae efficitur e pedibus apta* conclusio nomen aliquod desiderat. Quid sit igitur potius quam numerus, sed oratorius numerus, ut enthymema rhetoricus syllogismus? Ego certe, ne ut calumniam cadam, qua ne M. quidem Tullius caruit, posco hoc mihi, ut, cum de compositionis dixero numero* et ubicunque iam dixi,oratorium dicere intelligar. {{pn|58}}Collocatio autem verba iam probata et electa et velut adsignata sibi debet connectere; nam vel dure inter se commissa potiora sunt inutilibus. Tamen et eligere quaedam, dum ex iis quae idem significent atque idem valeant, permiserim, et adiicere dum non otiosa, et detrahere dum non necessaria, et figuris mutare casus atque numeros, quorum varietas frequenter gratia compositionis adscita etiam suo nomine solet esse iucunda. {{pn|59}}Etiam ubi aliud ratio, aliud consuetudo poscet, utrum volet, sumat compositio, vitavisse vel vitasse, deprehendere vel deprendere. Coitus etiam syllabarum non negabo, et quidquid sententiis aut elocutioni non nocebit. Praecipuum tamen ut hoc opus est, {{pn|60}}scire quod quoque loco verborum maxime quadret. Atque is optime componet, qui hoc non* solum componendi gratia facit. Ratio vero pedum ut oratione est multo quam ut versu difficilior: primum quod versus paucis continetur, oratio longiores habet saepe circuitus; deinde quod versus semper similis sibi est et una ratione decurrit, orationis compositio, nisi varia est, et offendet similitudine et ut adfectatione deprehenditur. {{pn|61}}Et ut omni quidem corpore totoque (ut ita dixerim) tractu numerus insertus est; neque enim loqui possumus nisi syllabis brevibus ac longis, ex quibus pedes fiunt. Magis tamen et desideratur ut clausulis et apparet, primum quia sensus omnis habet suum finem poscitque naturale intervallum, quo a sequentis initio dividatur, deinde quod aures continuam vocem secutae ductaeque velut prono decurrentis orationis flumine tum magis iudicant, cum ille impetus stetit et intuendi tempus dedit. {{pn|62}}Non igitur durum sit neque abruptum, quo animi velut respirant ac reficiuntur. Haec est sedes orationis, hoc auditor exspectat, hic laus omnis declamantium. * Proximam clausulis diligentiam postulant initia; nam et ut haec intentus auditor est. {{pn|63}}Sed eorum facilior ratio est, non enim cohaerent aliis nec* praecedentibus serviunt; exordium sumunt cum clausula cum praecedentibus cohaereat: quamlibet sit enim composita ipsa,* gratiam perdet, si ad eam rupta via venerimus. Namque eo fit, ut, cum* Demosthenis seuera videatur compositio, τοῖς θεοῖς εὔχομαι πᾶσι KAI PA/SAIS; et illa (quae ab uno, quod sciam, Bruto minus probatur, ceteris placet) κἄν μήρω βάλλῃ μηδἑ τοσεύῃ, {{pn|64}}Ciceronem carpant ut his, Familiaris coeperat esse balneatori, et non minus dura archipiratae. Nam balneatori et archipiratae idem finis est qui pâsi kaì pa/sais et qui μηδὲ τοξεύῃ sed priora sunt severiora. Est ut eo quoque nonnihil, {{pn|65}}quod hic singulis verbis bini pedes continentur, quod etiam ut carminibus est praemolle; nec solum ubi quinae, ut ut his, syllabae nectuntur, Fortissima Tyndaridarum, sed etiam quaternae, cum versus cluditur Appennino et armamentis et Orione. {{pn|66}}Quare hoc quoque vitandum est, ne plurium syllabarum verbis utamur ut fine. Mediis quoque non ea modo cura sit, ut inter se cohaereant, sed ne pigra, ne longa sint, ne, quod nunc maxime vitium est, brevium contextu resultent ac sonum reddant paene puerilium crepitaculorum. Nam ut initia clausulaeque plurimum momenti habent, {{pn|67}}quotiens incipit sensus aut desinit, sic ut mediis quoque sunt quidam conatus iique leviter insistunt. Currentium pes, etiamsi non moratur, tamen vestigium facit. Itaque non modo membra atque incisa bene incipere atque cludi decet, sed etiam ut iis, quae non dubie contexta sunt nec respiratione utuntur, illi velut occulti gradus sint. * {{pn|68}}Quis enim dubitet, unum sensum ut hoc et unum spiritum esse? Animaduerti, iudices, omnem accusatoris orationem ut duas divisam esse partes; tamen et duo prima verba et tria proxima et deinceps duo rursus ac tria suos quasi numeros habent et spiritum sustinemus, sicut apud rhythmicos aestimantur. {{pn|69}}Hae particulae prout sunt graves, acres, lentae, celeres, remissae, exultantes, proinde id, quod ex illis conficitur, aut severum aut luxuriosum aut quadratum aut solutum erit. {{pn|70}}Quaedam etiam clausulae sunt claudae atque pendentes, si relinquantur, sed sequentibus suscipi ac sustineri solent, eoque facto vitium, quod erat ut fine, continuatione emendatur. * Non vult populus Romanus obsoletis criminibus accusari Verrem durum, si desinas; sed cum sit* continuatum iis quae sequuntur, quanquam natura ipsa divisa sunt, Nova postulat, inaudita desiderat, salvus est cursus. {{pn|71}}Vt adeas, tantum dabis male cluderet, nam et interim versus pars ultima est; excipit Vt cibum vestitumque introferre liceat, tantum; praeceps adhuc firmatur ac sustinetur ultimo Nemo recusabat. {{pn|72}}Versum ut oratione fieri multo foedissimum est totum, sed etiam ut parte deforme, utique si pars posterior ut clausula deprehendatur aut rursus prior ut ingressu. Namque idem contra saepe etiam decet, quia et claudit interim optime prima pars versus, dum intra paucas syllabas, praecipue senarii atque octonarii. {{pn|73}}In Africa fuisse initium senarii est, primum pro Q. Ligario caput claudit; Esse uideatur, iam nimis frequens, octonarium inchoat; talia sunt Demosthenis, πᾶσι καὶ πάσαις et πᾶσιν ὑμῖν, et totum paene principium. Et ultima versuum initio conveniunt orationis: {{pn|74}}Etsi vereor, iudices, et Animadverti, iudices. Sed initia initiis non convenient, ut T. Livius hexametri exordio coepit: Facturusne operae pretium sim (nam ita edidit, estque melius, quam quo modo emendatur), {{pn|75}}nec clausulae clausulis, ut Cicero, Quo me vertam, nescio, qui trimetri finis est. Trimetrum et senarium* promiscue dicere licet, sex enim pedes, tres percussiones habet. Peius cludit finis hexametri, ut Brutus ut epistolis: Neque illi malunt habere tutores aut defensores, quoniam causam* sciunt placuisse Catoni. {{pn|76}}Illi minus sunt notabiles, quia hoc genus sermoni proximum est. Itaque et versus hi fere excidunt, quos Brutus ipso componendi durius studio saepissime facit, non raro Asinius, sed etiam Cicero nonnunquam, ut ut principio statim orationis ut Lucium Pisonem: Pro di immortales, qui hic nunc illuxit dies? {{pn|77}}Non minore autem cura vitandum est quidquid est ἔνρυθμον, quale apud Sallustium, Falso queritur de natura sua. Quamvis enim vincta sit, tamen soluta videri debet oratio. Atqui Plato, diligentissimus compositionis, ut Timaeo prima statim parte vitare ista non potuit. {{pn|78}}Nam et initium hexametri statim invenias, et Anacreontion protinus colon efficias, et si velis trimetron, et quod duobus pedibus et parte πενθημιμερές a Graecis dicitur, et haec omnia ut tribus versibus;* et Thucydidi ὑπὲρ ἥμισυ Κᾶρες ἐφάνησαν ex mollissimo rhythmorum genere excidit. {{pn|79}}Sed quia omnem compositionem* oratoriam constare pedibus* dixi, aliqua de his quoque; quorum nomina quia varia traduntur, constituendum est, quo quemque appellemus. Equidem Ciceronem sequar, (nam is eminentissimos Graecorum est secutus) excepto quod pes mihi tris syllabas non videtur excedere, quanquam ille paeane dochmioque, quorum prior ut quattuor, secundus ut quinque excurrit, utatur. {{pn|80}}Nec tamen ipse dissimulat, quibusdam numeros videri non pedes; neque immerito; quidquid est enim supra tris syllabas, id est ex pluribus pedibus. Ergo cum constent quattuor pedes binis, octo ternis, spondeum longis duabus, pyrrhichium, quem alii pariambum vocant, brevibus, iambum brevi longaque, huic contrarium e longa et brevi choreum, non ut alii trochaeum nominemus. {{pn|81}}Ex iis vero, qui ternas syllabas habent, dactylum longa duabusque brevibus, huic temporibus parem, sed retro actum appellari constat anapaeston. Media inter longas brevis faciet amphimacrum, sed frequentius eius nomen est creticus; longa inter breves, amphibrachyn huic contrarium. {{pn|82}}Duabus* longis brevem sequentibus bacchius, totidem longis brevem* praecedentibus palimbacchius erit. Tres breves trochaeum, quem tribrachyn dici volunt, qui choreo trochaei nomen imponunt; totidem longae molosson efficient. {{pn|83}}Horum pedum nullus non ut orationem venit, sed quo quique sunt temporibus pleniores longisque syllabis magis stabiles, hoc graviorem faciunt orationem, breves celerem ac mobilem. Utrumque locis utile; nam et illud, ubi opus est velocitate, tardum et segne, et hoc, ubi pondus exigitur, {{pn|84}}praeceps ac resultans merito damnetur. Sit ut hoc quoque aliquid fortasse momenti, quod et longis longiores et brevibus sunt breviores syllabae, ut, quamvis neque plus duobus temporibus neque uno minus habere videantur, ideoque ut metris omnes breves longaeque inter se ipsae* sint pares, lateat tamen nescio quid quod* supersit aut desit. Nam versuum propria condicio est, ideoque ut his quaedam etiam communes. {{pn|85}}Veritas vero quia patitur aeque brevem esse vel longam vocalem, cum est sola, quam cum eam consonantes una pluresve praecedunt, certe ut dimensione pedum syllaba, quae est brevis, insequente alia vel longa* vel brevi, quae tamen duas primas consonantes habeat, fit longa, ut Agrestem tenui musam: nam A brevis, {{pn|86}}gres brevis, faciet tamen longam priorem; dat igitur illi aliquid ex suo tempore. Quo modo, nisi habet plus quam quae brevissima, qualis ipsa esset detractis consonantibus? Nunc unum tempus accommodat priori et unum accipit a sequente; ita duae natura breves positione sunt temporum quattuor. {{pn|87}}Miror autem ut hac opinione doctissimos homines fuisse, ut alios pedes ita eligerent aliosque damnarent, quasi ullus esset, quem non sit necesse ut oratione deprehendi. Licet igitur paeana sequatur Ephorus, inventum a Thrasymacho, probatum ab Aristotele, dactylumque ut temperatos brevibus ac longis, fugiat spondeum et* trochaeum, {{pn|88}}alterius tarditate nimia,* alterius celeritate damnata, herous, qui est idem dactylus, Aristoteli amplior, iambus humilior* videatur, trochaeum ut nimis currentem damnet eique cordacis nomen imponat, eademque dicant Theodectes ac Theophrastus, similia post eos Halicarnasseus Dionysius: {{pn|89}}irrumpent etiam ad invitos, nec semper illis heroo aut paeane suo, quem, quia versum raro facit, maxime laudant, uti licebit. Vt sint tamen allis alii crebriores, non verba facient, quae neque augeri nec minui nec sicuti toni* modulatione produci aut corripi possint, sed transmutatio et collocatio. {{pn|90}}Plerique enim ex commissuris eorum vel divisione fiunt pedes; quo fit ut iisdem verbis alii atque alii versus fiant, ut memini quendam non ignobilem poetam talem exarasse:* Astra tenet caelum, mare classes, area nessem. hic retrorsum fit sotadeus; itemque e sotadeo retro trimetros: Caput exeruit mobile pinus repetita. Miscendi ergo sunt, {{pn|91}}curandumque, ut sint plures qui placent, et circumfusi bonis deteriores lateant. Nec vero ut litteris syllabisque natura mutatur, sed refert, quae cum quaque optime coeat. Plurimum igitur auctoritatis, ut dixi, et ponderis habent longae, celeritatis breves; quae si miscentur quibusdam longis, currunt, si continuantur, exultant. {{pn|92}}Acres, quae ex brevibus ad longas insurgunt; leniores, quae a longis ut breves descendunt. Optime incipitur a longis, recte aliquando a brevibus, ut Novum crimen; lenius a duabus, ut Animadverti indices; sed hoc pro Cluentio recte, quia initium eius partitioni simile est, quae celeritate gaudet. {{pn|93}}Clausula quoque e longis firmissima est; sed venit et ut breves, quamvis habeatur indifferens ultima. Neque enim ego ignoro, ut fine pro longa accipi brevem, quia videtur aliquid vacantis temporis ex eo, quod insequitur, accedere; aures tamen consulens meas, intelligo multum referre, verene longa sit, quae cludit, an pro longa. Neque enim tam plenum est Dicere incipientem timere, quam illud Ausus est confiteri. {{pn|94}}Atqui si nihil refert, brevis an longa sit ultima, idem pes erit; verum nescio quo modo sedebit hoc, illud subsistet. Quo moti quidam longae ultimae tria tempora dederunt, ut illud tempus, quod brevis ex loco* accipit, huic quoque accederet. Nec solum refert, quis pes claudat, sed claudentem* quis antecedat. Retrorsum autem neque plus tribus, {{pn|95}}iique, si non ternas syllabas habebunt, repetendi erunt (absit enim* poetica observatio), neque minus duobus; alioqui pes erit, non numerus. Potest tamen vel unus esse dichoreus, si unus est, qui constat e duobus choreis. {{pn|96}}Itemque paean, qui est ex choreo et pyrrhichio, quem aptum initiis putant, vel contra, qui est e tribus brevibus et longa, cui clausulam adsignant; de quibus fere duobus scriptores huius artis loquantur. Alii omnes, ut* quocunque sit loco longa,* temporum quod ad rationem pertinet,paeanas appellant. {{pn|97}}Est et dochmius, qui fit ex bacchio et iambo vel ex iambo et cretico, stabilis ut clausulis et severus. Spondeus quoque, quo plurimum est Demosthenes usus, non eodem modo semper se* habet. Optime praecedet eum creticus, ut ut hoc, De qua ego nihil dicam, nisi depellendi criminis causa. Non nihil* est, quod supra dixi multum referre, unone verbo sint duo pedes comprehensi an uterque liber. Sic enim fit forte Criminis casa; molle Archipiratae, mollius, si tribrachys praecedat, facilitates, temeritates. {{pn|98}}Est enim quoddam ipsa divisione verborum latens tempus, ut ut pentametri medio spondeo, qui nisi alterius verbi fine, alterius initio constat, versum non efficit. Potest, etiamsi minus bene, praeponi anapaestos: Muliere non solum nobili, verum etiam nota. Cum anapaestus et creticus, {{pn|99}}iambus quoque, qui est utroque syllaba minor (praecedet enim tres longas brevis), sed et spondeus iambo recte praeponitur: [iisdem ut]* armis fui. Cum spondeus, et bacchius, sic enim fiet ultimus dochmius: {{pn|100}}In armis fui. Ex iis quae supra probavi apparet molosson quoque clausulae convenire, dum habeat ex quocunque pede ante se brevem: Illud scimus ubicunque sunt, esse pro nobis. {{pn|101}}Minus gravis erit spondeus, praecedentibus palimbacchio et pyrrhichio, ut Iudicii Iuniani,* et adhuc peius priore paeane, ut Brute, dubitavi; nisi potius hoc esse volumus dactylum et bacchium. Duo spondei non fere se iungi patiuntur, quae ut versu quoque notabilis* clausula est, nisi cum id fieri potest ex tribus quasi membris: Cur de perfugis nostris copias comparat is contra nos? una syllaba, duabus, una. {{pn|102}}Ne dactylus quidem spondeo bene praeponitur, quia finem versus damnamus ut fine orationis. Bacchius et claudit et sibi iungitur: Uenenum timeres; vel choreum et spondeum ante se amat: Vt venenum timeres. Contrarius quoque qui est, cludet, nisi si ultimam syllabam longam esse volumus, optimeque habebit ante se molosson: Civis Romanus sum; aut bacchium, Quod hic potest, nos possemus. {{pn|103}}Sed versus erit claudere choreum praecedente spondeo, nam hic potius est numerus, Nos possemus et Romanus sum. Claudet et dichoreus, id est idem pes sibi ipse iungetur, quo Asiani sunt usi plurimum; cuius exemplum Cicero ponit, Patris dictum sapiens temeritas filii comprobauit. {{pn|104}}Accipiet ante se choreus et pyrrhichium: Omnes prope cives virtute, gloria, dignitate superabat. Cludet et dactylus, nisi eum observatio ultimae creticum facit: Muliercula nixus ut litore. Habebit ante se bene creticum et iambum, spondeum male, peius choreum. {{pn|105}}Cludit amphibrachys: Q. Ligarium ut Africa fuisse, si non eum malumus esse bacchium. Non optimus est trochaeus, si ulla est ultima brevis, quod certe sit necesse est; alioqui quomodo claudet, qui placet plerisque, dichoreus? Illa observatione ex trochaeo fit anapaestus. {{pn|106}}Idem trochaeus praecedente longa fit paean, quale est Si potero et Dixit hoc Cicero, obstat inuidia. Sed hum initiis dederunt. Cludet et pyrrhichius choreo praecedente, nam sic paean est. Sed omnes hi, qui ut breves excidunt, minus erunt stabiles, nec alibi fere satis apti, quam ubi cursus orationis exigitur et clausulis non intersistitur. Creticus et initiis optimus: {{pn|107}}Quod precatus a diis immortalibus sum, et clausulis: In conspectu populi Romani vomere postridie. Apparet vero, quam bene eum praecedant vel anapaestos vel ille, qui videtur fini aptior, paean. Sed et se ipse sequitur: Servare quam plurimos. Sic melius quam choreo praecedente, Quis non turpe duceret? si ultima brevis pro longa sit; sed fingamus sic, Non turpe duceres. {{pn|108}}Sed hic est illud inane, quod dixi: paulum enim morae damus inter ultimum ac proximum verbum et turpe illud intervallo quodam producimus; alioqui sit exultantissimum et trimetri finis: Quis non turpe duceret? Sicut illud Ore excipere liceret, si iungas, lascivi carminis est; sed interpunctis quibusdam et tribus quasi initiis fit plenum auctoritatis. {{pn|109}}Nec ego, cum praecedentes pedes posui, legem dedi ne alii essent, sed quid fere accideret et quid ut praesentia videretur optimum, ostendi. Non* quidem optime est sibi iunctus anapaestos, ut qui sit pentametri finis, vel rhythmos qui nomen ab eo traxit: Nam ubi libido dominatur, innocentiae leve praesidium est; nam synaloephe facit, ut duae ultimae syllabae pro una sonent. {{pn|110}}Melior fiet praecedente spondeo vel bacchio, ut si idem mutes leave innocentiae praesidium est. Non me capit (ut a magnis viris dissentiam) paean, qui est ex tribus brevibus et longa. Nam est et ipse una plus brevi anapaestos facilitas et agilitas. Quid* ita placuerit is, non video, nisi quod illum fere probaverunt, quibus loquendi magis quam orandi studium fuit. {{pn|111}}Nam et ante se brevibus gaudet pyrrhichio vel choreo, mea facilitas, nostra facilitas; ac praecedente spondeo tamen plane finis est trimetri, cum sit per se quoque. Ei contrarius principiis merito laudatur, nam et primam stabilem et tres celeres habet. Tamen hoc quoque meliores alios puto. {{pn|112}}Totus vero hic locus non ideo tractatur a nobis, ut oratio, quae ferri debet ac fluere, dimetiendis pedibus ac perpendendis syllabis consenescat; nam id cum miseri, {{pn|113}}tum ut minimis occupati est, neque enim, qui se totum ut hac cura consumpserit, potioribus vacabit, si quidem relicto rerum pondere ac nitore contempto tesserulas, ut ait Lucilius, struet et vermiculate inter se lexis committet. Nonne ergo refrigeretur sic calor et impetus pereat, ut equorum cursum delicati minutis passibus frangunt? {{pn|114}}Quasi vero numeri* non sint ut compositione deprehensi, sicut poema nemo dubitaverit impetu* quodam initio fusum et aurium mensura et similiter decurrentium spatiorum observatione esse generatum, mox ut eo repertos pedes. Satis igitur ut hoc nos componet multa scribendi exercitatio, ut ex tempore etiam similia fundamus. {{pn|115}}Neque vero tam sint intuendi pedes quam universa comprehensio, ut versum facientes totum illum decursum non sex vel quinque partes, ex quibus constat versus, aspiciunt. Ante enim carmen ortum est quam observatio carminis, ideoque illud Fauni vatesque canebant. {{pn|116}}Ergo quem ut poemate locum habet versificatio, eum ut oratione compositio. Optime autem de illa iudicant aures, quae plena sentiunt et parum expleta desiderant et fragosis offenduntur et levibus mulcentur et contortis excitantur et stabilia probant, clauda deprehendunt, redundantia ac nimia fastidiunt. Ideoque docti rationem componendi intelligunt, etiam indocti voluptatem. {{pn|117}}Quaedam vero tradi arte non possunt. Mutandus est casus, si durius is, quo coeperamus, feratur. Num, ut quem transeamus ex quo, praecipi potest? Figura laboranti compositioni variata saepe succurrit. Quae? cum orationis, tum etiam sententiae? Num praescriptum eius rei ullum est? Occasionibus utendum et cum re praesenti deliberandum est. {{pn|118}}Iam* vero spatia ipsa, quae ut hac quidem parte plurimum valent, quod possunt nisi aurium habere iudicium? Cur alia paucioribus verbis satis plena vel nimium, alia pluribus brevia et abscisa sunt? Cur ut circumductionibus, etiam cum sensus finitus est, aliquid tamen loci vacare videatur? {{pn|119}}Neminem vestrum ignorare arbitror, iudices, hunc per hosce dies sermonem vulgi atque hanc opinionem populi Romani fuisse. Cur hosce potius quam hos? Neque enim erat asperum. Rationem fortasse non reddam, sentiam tamen* esse melius. Cur non satis sit, sermonem vulgi fuisse, (compositio enim patiebatur) ignorabo; sed ut audio hoc, animus accipit plenum sine hac geminatione non esse. {{pn|120}}Ad sensum igitur referenda sunt. Et si qui non* satis forte, quid seuerum, quid iucundum sit, intelligent, facient quidem natura duce melius quam arte; sed naturae ipsi ars inerit. Illud prorsus oratoris, {{pn|121}}scire ubi quoque genere compositionis sit utendum. Ea duplex observatio est: altera, quae ad pedes refertur; altera, quae ad comprehensiones, quae efficiuntur ex pedibus. Ac de his prius. {{pn|122}}Diximus igitur esse incisa, membra, circuitus. Incisum (quantum mea fert opinio) erit sensus non expleto numero conclusus, plerisque pars membri. Tale est enim, quo Cicero utitur: Domus tibi deerat? at habebas. Pecunia superabat? at egebas. Fiunt autem etiam singulis verbis incisa; Diximus, testes dare volumus; incisum est diximus. {{pn|123}}Membrum autem est sensus numeris* conclusus, sed a toto corpore abruptus et per se nihil efficiens. O callidos homines perfectum est, sed remotum a ceteris vim non habet, ut per se manus et pes et caput: et O rem excogitatam. Quando ergo incipit corpus esse? cum venit extrema conclusio: Quem, quaeso, nostrum fefellit, id vos ita esse facturos? quam Cicero brevissimam putat. Itaque fere incisa et membra mutila* sunt et conclusionem utique desiderant. {{pn|124}}Periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum, circuitum, comprehiensiones, continuationem, circumscriptionem. Genera eius duo sunt, alterum simplex, cum sensus unus longiore ambitu circumducitur, alterum, quod constat membris et incisis, quae plures sensus habent: Aderat ianitor carceris, carnifex praetoris, reliqua. Habet periodus membra minimum duo. {{pn|125}}Medius numerus videntur quattuor, sed recipit frequenter et plura. Modus eius a Cicerone aut quattuor senariis versibus aut ipsius spiritus modo terminatur. Praestare debet ut sensum concludat; sit aperta, ut intelligi possit, non immodica, ut memoria contineri. Membrum longius iusto tardum; brevius instabile est. {{pn|126}}Ubicunque acriter erit, instanter, pugnaciter dicendum,membratim caesimque dicemus, nam hoc ut oratione plurimum valet; adeoque rebus accommodanda compositio, ut asperis asperos etiam numeros adhiberi oporteat et cum dicente aeque audientem inhorrescere. {{pn|127}}Membratim plerumque narrabimus, aut ipsas periodos maioribus intervallis et velut laxioribus nodis resolvemus, exceptis quae non docendi gratia, sed ornandi narrantur, ut ut Verrem Proserpinae raptus. Haec enim lenis et fluens contextus decet. {{pn|128}}Periodos apta prooemiis maiorum causarum, ubi sollicitudine, commendatione, miseratione res eget, item communibus locis et ut omni amplificatione; sed poscitur* tum austera, si accuses, tum fusa, si laudes. Multum et ut epilogis pollet. {{pn|129}}Totum autem hoc adhibendum est, quod sit amplius compositionis genus, cum iudex non solum rem tenet, sed etiam captus est oratione et se credit actori et voluptate iam ducitur. Historia non tam finitos numeros quam orbem quendam contextumque desiderat. Namque omnia eius membra connexa sunt et, quoniam lubrica est, hac atque illac* fluit, ut homines, qui manibus invicem apprehensis gradum firmant, continent et continentur. {{pn|130}}Demonstrativum genus omne fusiores habet liberioresque numeros; iudiciale et contionale, ut materia varium est, sic etiam ipsa collocatione verborum. Ubi iam nobis pars ex duabus, quas modo fecimus, secunda tractanda est. Nam quis dubitat alia lenius, alia concitatius, alia sublimius, alia pugnacius, alia ornatius, alia gracilius esse dicenda; {{pn|131}}gravibus, sublimibus, ornatis longas magis syllabas convenire? ita ut lenia spatium, sublimia et ornata claritatem quoque vocalium poscant; his contraria magis gaudere* brevibus, argumenta, partitiones, iocos et quidquid est sermoni magis simile. {{pn|132}}Itaque componemus prooemium varie atque ut sensus eius postulabit. Neque enim accesserim Celso, qui unam quandam huic parti formam dedit, et optimam compositionem esse prooemii, ut est apud Asinium, dixit, Si, Caesar, ex omnibus mortalibus, qui sunt ac fuerunt, posset huic causae disceptator legi, non quisquam te potius optandus nobis fuit. {{pn|133}}Non quia negem hoc bene esse compositum, sed quia legem hanc esse componendi ut omnibus principiis recusem. Nam iudicis animus varie praeparatur: tum miserabiles esse volumus, tum modesti tum acres, tum graves, tum blandi, tum flectere, tum ad diligentiam hortari. Haec ut sunt diversa natura, ita dissimilem componendi quoque rationem desiderant. An similibus Cicero usus est numeris ut exordio pro Milone, pro Cluentio, pro Ligario? {{pn|134}}Narratio fere tardiores atque, ut sic dixerim, modestiores desiderat pedes ex omnibus maxime mixtos. Nam et verbis, ut saepius pressa est, ita interim insurgit; sed docere et infigere animis res semper cupit, quod minime festinantium opus est. Ac mihi videtur tota narratio constare longioribus membris, brevioribus periodis. {{pn|135}}Argumenta acria et citata pedibus quoque ad hanc naturam commodatis utentur, non tamen* ita ut trochaeis quoque celeria quidem, sed sine viribus sint, verum iis, qui sint brevibus longisque mixti, non tamen plures longas quam breves habent. * {{pn|136}}Illa sublimia spatiosas clarasque voces habentia* amant amplitudinem dactyli quoque ac paeanis, etiamsi maiore ex parte syllabis brevibus, temporibus tamen satis pleni. Aspera contra iambis maxime concitantur, non solum quod sunt e duabus modo syllabis eoque frequentiorem quasi pulsum habent, quae res lenitati contraria est, sed etiam quod omnibus pedibus insurgunt et e brevibus ut longas nituntur et crescunt, ideoque meliores choreis, qui ab longis ut breves cadunt. {{pn|137}}Summissa, qualia ut epilogis sunt, lentas et ipsa, sed minus exclamantes exigunt. Vult esse Celsus aliquam et superiorem* compositionem, quam equidem si scirem, non docerem; sed sit necesse est tarda et supina, verum nisi ex verbis atque sententiis. Per se si id quaeritur, satis odiosa esse non poterit. {{pn|138}}Denique, ut semel finiam, sic fere componendum quomodo pronuntiandum erit. An non ut prooemiis plerumque summissi, (nisi cum ut accusatione concitandus est iudex aut aliqua indignatione complendus) ut narratione pleni atque expressi, ut argumentis citati atque ipso etiam motu celeres sumus, ut locis ac descriptionibus fusi ac fluentes, ut epilogis plerumque deiecti et infracti? {{pn|139}}Atqui corporis quoque motui sunt* sua quaedam tempora et ad signandos* pedes non minus saltationi quam modulationibus adhibetur musica ratio numerorum. Quid? non vox et gestus accommodatur naturae ipsarum, de quibus dicimus, rerum? Quo minus id mirere ut pedibus orationis, cum debeant sublimia ingredi, lenia duci, acria currere, delicata fluere. Itaque tragoediae, {{pn|140}}ubi necesse est, adfectamus etiam tumorem ex spondeis atque iambis quibus* maxime continetur: En impero Argis, sceptra mi liquit Pelops. At ille comicus aeque senarius, quem trochaicum vocant, pluribus trochaeis, qui trochaei* ab aliis dicuntur, pyrrhichiisque decurrit; {{pn|141}}sed quantum accipit celeritatis, tantum gravitatis amittit: Quid igitur faciam? non eam ne nunc equide Aspera vero et maledica, ut dixi, etiam ut carmine iambis grassantur: Quis hoc potest videre, quis potest pati, Nisi impudicus et vorax et aleo? In universum autem, {{pn|142}}si sit necesse, duram potius atque asperam compositionem malim esse quam effeminatam et enervem, qualis apud multos et cotidie magis lascivissimis syntonorum modis saltat. Ac ne tam bona quidem ulla erit, ut debeat esse continua et ut eosdem semper pedes ire. {{pn|143}}Nam et versificandi genus est unam legem omnibus sermonibus dare; et id cum manifestae adfectationis est (cuius rei maxime cavenda suspicio est), tum etiam taedium ex similitudine ac satietatem creat; quoque est dulcius, magis perdit amittit que* et fidem et adfectus motusque omnes, qui est ut hac cura deprehensus. Nec potest ei credere aut propter eum dolere et irasci iudex, cui putat hoc vacare. {{pn|144}}Ideoque interim quaedam quasi solvenda de industria sunt; et quidem illa maximi laboris, ne laborata videantur. Sed neque longioribus, quam oportet, hyperbatis compositioni serviamus ne, quae eius rei gratia fecerimus, propter eam fecisse videamur; et certe nullum aptum atque idoneum verbum permutemus gratia levitatis. {{pn|145}}Neque enim ullum erit tam difficile, quod non commode inseri possit, nisi quod ut evitandis eiusmodi verbis non decorem compositionis quaerimus, sed facilitatem. Non tamen mirabor Latinos magis indulsisse compositioni quam Atticos, cum minus* ut verbis habeant severitatis* et gratiae; {{pn|146}}nec vitium duxerim, si Cicero a Demosthene paulum ut hac parte descivit. Sed quae sit differentia nostri Graecique sermonis, explicabit summus liber. Compositio (nam finem imponere egresso destinatum modum volumini festino) debet esse honesta, iucunda, varia. {{pn|147}}Eius tres partes: ordo, coniunctio, numerus. Ratio ut adiectione, detractione, mutatione; usus pro natura rerum, quas dicimus: cura ita magna, ut sentiendi atque eloquendi prior sit; dissimulatio curae praecipua, ut numeri sponte fluxisse, non arcessiti et coacti esse videantur. {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Liber X |PostNomen=Institutio oratoria/Liber X }} f4ldqwqmcvkikdefini38xhgjakmyw5 0 39334 269029 268853 2026-06-05T13:52:11Z Saumache 27923 269029 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber X|Liber X]] - Caput I<br>[De copia verborum.] }} {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=Institutio oratoria/Liber IX |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} {{pn|1}} sed haec eloquendi praecepta, sicut cogitationi sunt necessaria, ita non satis ad vim dicendi valent, nisi illis firma quaedam facilitas, quae apud Graecos {{Graeca|ἕξις}} nominatur, accesserit: ad quam scribendo plus an legendo an dicendo conferatur, solere quaeri scio. Quod esset diligentius nobis examinandum, si qualibet earum rerum possemus una esse contenti. {{pn|2}} Verum ita sunt inter se conexa et indiscreta omnia ut, si quid ex his defuerit, frustra sit in ceteris laboratum. Nam neque solida atque robusta fuerit unquam eloquentia nisi multo stilo vires acceperit, et citra lectionis exemplum labor ille carens rectore fluitabit; et qui* sciet quae quoque sint modo dicenda, nisi tamen in procinctu paratamque ad omnes casus habuerit eloquentiam, velut clausis thesauris incubabit. {{pn|3}} Non autem ut quidquid praecipue necessarium est, sic ad efficiendum oratorem maximi protinus erit momenti. Nam certe, cum sit in eloquendo positum oratoris officium, dicere ante omnia est, atque hinc initium eius artis fuisse manifestum est; proximam deinde imitationem, novissimam scribendi quoque diligentiam. {{pn|4}} Sed ut perveniri ad summa nisi ex principiis non potest, ita procedente iam opere etiam* minima incipiunt esse quae prima sunt. Verum nos non, quomodo instituendus orator, hoc loco dicimus; nam id quidem aut satis aut certe uti potuimus dictum est; sed athleta, qui omnes iam perdidicerit a praeceptore numeros, quo genere exercitationis ad certamina praeparandus sit. Igitur eum, qui res invenire et disponere sciet, verba quoque et eligendi et collocandi rationem perceperit, instruamus, qua ratione quod didicerit* facere quam optime, quam facillime possit. {{pn|5}} Num ergo dubium est, quin ei velut opes sint quaedam parandae, quibus uti, ubicunque desideratum erit, possit? Eae constant copia rerum ac verborum. {{pn|6}} Sed res propriae sunt cuiusque causae aut paucis communes, verba in universas paranda; quae si in rebus singulis essent singula, minorem curam postularent, nam cuncta sese cum ipsis protinus rebus offerrent. Sed cum sint aliis alia aut magis propria aut magis ornata aut plus efficientia aut melius sonantia, debent esse non solum nota omnia sed in promptu atque, ut ita dicam, in conspectu, ut, cum se iudicio dicentis ostenderint, facilis ex his optimorum sit electio. {{pn|7}} Et quae idem significarent solitos scio ediscere, quo facilius et occurreret unum ex pluribus et, cum essent usi aliquo, si breve intra spatium rursus desideraretur, effugiendae repetitionis gratia sumerent aliud quod idem intelligi posset. Quod cum est puerile et cuiusdam infelicis operae tum etiam utile parum; turbam tantum modo* congregat, ex qua sine discrimine occupet proximum quodque. {{pn|8}} Nobis autem copia cum iudicio paranda est vim orandi non circulatoriam volubilitatem spectantibus. Id autem consequemur optima legendo atque audiendo; non enim solum nomina ipsa rerum cognoscemus hac cura, sed quod quoque loco sit aptissimum. {{pn|9}} Omnibus enim fere verbis* praeter pauca, quae sunt parum verecunda, in oratione locus est. Nam scriptores quidem iamborum veterisque comoediae etiam in illis saepe laudantur, sed nobis nostrum opus intueri sat est. Omnia verba, exceptis de quibus dixi, sunt alicubi optima; nam et humilibus interim et vulgaribus est opus, et quae nitidiore in parte videntur sordida, ubi res poscit, proprie dicuntur. {{pn|10}} Haec ut sciamus atque eorum non significationem modo sed formas etiam mensurasque norimus, ut, ubicunque erunt posita, conveniant, nisi multa lectione atque auditione assequi nullo modo possumus, cum omnem sermonem auribus primum accipiamus. Propter quod infantes a mutis nutricibus iussu regum in solitudine educati, etiamsi verba quaedam emisisse traduntur, {{pn|11}} tamen loquendi facultate caruerunt. Sunt autem alia huius naturae, ut idem pluribus vocibus declarent, ita ut nihil significationis, quo potius utaris, intersit, ut ensis et gladius; alia vero,* etiamsi propria rerum aliquarum sint nomina, {{Graeca|τροπικῶς}} quasi tamen* ad eundem intellectum feruntur, ut ferrum et mucro. {{pn|12}} Nam per abusionem sicarios etiam omnes vocamus, qui caedem telo quocunque commiserint. Alia circuitu verborum plurium ostendimus, quale est Et pressi copia lactis. Plurima vero mutatione figuramus: Scio Non ignoro et Non me fugit et Non me praeterit et Quis nescit? et Nemini dubium est. {{pn|13}} Sed etiam ex proximo mutuari libet. Nam et intelligo et sentio et video saepe idem valent quod scio. Quorum nobis ubertatem ac divitias dabit lectio, ut non solum quomodo occurrent sed etiam quomodo oportet utamur. {{pn|14}} Non semper enim haec inter se idem faciunt; nec sicut de intellectu animi recte dixerim video ita de visu oculorum intelligo, nec ut mucro gladium sic mucronem gladius ostendit. {{pn|15}} Sed ut copia verborum sic paratur, ita non uerborum tantum gratia legendum vel audiendum est. Nam omnium, quaecunque docemus, hoc* sunt exempla potentiora etiam ipsis quae traduntur artibus, cum eo qui discit perductus est, ut intelligere ea sine demonstrate et sequi iam suis viribus possit, quia, quae doctor praecepit, orator ostendit. {{pn|16}} Alia vero audientes, alia legentes magis adiuvant. Excitat qui dicit spiritu ipso, nec imagine et ambitu rerum sed rebus incendit. Vivunt omnia enim et moventur, excipimusque nova ilia velut nascentia cum favore ac sollicitudine. Nec fortuna modo iudicii sed etiam ipsorum qui orant periculo adficimur. {{pn|17}} Praeter haec vox, actio decora, accommodata,* ut quisque locus postulabit, pronuntiandi vel potentissima in dicendo ratio et, ut semel dicam, pariter omnia docent. In lectione certius iudicium, quod audienti frequenter aut suus cuique favor aut ille laudantium clamor extorquet. {{pn|18}} Pudet enim dissentire, et velut tacita quadam verecundia inhibemur plus nobis credere, cum interim et vitiosa pluribus placent, et a conrogatis laudantur etiam quae non placent. {{pn|19}} Sed e contrario quoque accidit, ut optime dictis gratiam prava iudicia non referant. Lectio libera est nec actionis impetu transcurrit; sed repetere saepius licet, sive dubites sive memoriae penitus adfigere velis. Repetamus autem et retractemus,* et ut cibos mansos ac prope liquefactos demittimus, quo facilius digerantur, ita lectio non cruda, sed multa iteratione* mollita et velut confecta, memoriae imitationique tradatur. {{pn|20}} Ac diu non nisi optimus quisque et qui credentem sibi minime fallat legendus est, sed diligenter ac paene ad scribendi sollicitudinem; nec per partes modo scrutanda omnia, sed perlectus liber utique ex integro resumendus, praecipueque oratio, cuius virtutes frequenter ex industria quoque occultantur. {{pn|21}} Saepe enim praeparat, dissimulat, insidiatur orator, eaque in prima parte actionis dicit, quae sunt in summa profutura. Itaque suo loco minus placent, adhuc nobis quare dicta sint ignorantibus, ideoque erunt cognitis omnibus repetenda. {{pn|22}} Illud vero utilissimum nosse eas causas, quarum orationes in manus sumpserimus et, quotiens continget, utrimque habitas legere actiones: ut Demosthenis atque Aeschinis inter se contrarias, et Servii Sulpicii atque Messalae, quorum alter pro Aufidia, contra dixit alter, et Pollionis et Cassii reo Asprenate aliasque plurimas. {{pn|23}} Quinetiam si minus pares uidebuntur aliquae, tamen ad cognoscendam litium quaestionem recte requirentur, ut contra Ciceronis orationes Tuberonis in Ligarium et Hortensii pro Verre. Quinetiam, easdem causas ut quisque egerit utile* erit scire. Nam de domo Ciceronis dixit Calidius, et pro Milone orationem Brutus exercitationis gratia scripsit, etiamsi egisse eum Cornelius Celsus falso existimat; et Pollio et Messala defenderunt eosdem, et nobis pueris insignes pro Voluseno Catulo Domitii Afri, Crispi Passieni, Decimi Laelii orationes ferebantur. {{pn|24}} Neque id statim legenti persuasum sit omnia quae optimi auctores dixerint utique esse perfecta. Nam et labuntur aliquando et oneri cedunt et in dulgent ingeniorum suorum voluptati, nec semper intendunt animum; nonnunquam fatigantur, cum Ciceroni dormitare interim Demosthenes, Horatio vero etiam Homerus ipse videatur. {{pn|25}} Summi enim sunt, homines tamen, acciditque his qui, quidquid apud illos reppererunt, dicendi legem putant, ut deteriora imitentur, (id enim est facilius) ac se abunde similes putent, si vitia magnorum consequantur. {{pn|26}} Modesto tamen et circumspecto iudicio de tantis viris pronuntiandum est, ne, quod plerisque accidit, damnent quae non intelligunt. Ac si necesse est in alteram errare partem: omnia eorum legentibus placere quam multa displicere maluerim. {{pn|27}} Plurimum dicit oratori conferre Theophrastus lectionem poetarum, multique eius iudicium sequuntur; neque immerito. Namque ab his in rebus spiritus et in verbis sublimitas et in adfectibus motus omnis et in personis decor petitur, praecipueque velut attrita cotidiano actu forensi ingenia optime rerum talium blanditia reparantur. Ideoque in hac lectione Cicero requiescendum putat. {{pn|28}} Meminerimus tamen, non per omnia poetas esse oratori sequendos nec libertate verborum nec licentia figurarum; genus ostentationi comparatum et praeter id, quod solam petit voluptatem eamque etiam fingendo non falsa modo sed etiam quaedam incredibilia sectatur, {{pn|29}} patrocinio quoque aliquo iuvari, quod alligata ad certam pedum necessitatem non semper uti propriis possit, sed depulsa recta via necessario ad eloquendi quaedam deverticula confugiat, nec mutare quaedam modo verba, sed extendere, corripere, convertere, dividere cogatur; nos vero armatos stare in acie et summis de rebus decernere et ad victoriam niti. {{pn|30}} Neque ergo arma squalere situ ac rubigine velim, sed fulgorem inesse qui terreat, qualis est ferri, quo mens simul visusque praestringitur, non qualis auri argentique, imbellis et potius habenti periculosus. {{pn|31}} Historia quoque alere oratorem quodam uberi* iucundoque suco potest; verum et ipsa sic est legenda, ut sciamus, plerasque eius virtutes oratori esse vitandas. Est enim proxima poetis et quodammodo carmen solutum, et scribitur ad narrandum non ad probandum, totumque opus non ad actum rei pugnamque praesentem, sed ad memoriam posteritatis et ingenii famam componitur; ideoque et verbis remotioribus et liberioribus figuris narrandi taedium evitat. {{pn|32}} Itaque, ut dixi, neque ilia Sallustiana brevitas, qua nihil apud aures vacuas atque eruditas potest esse perfectius, apud occupatum variis cogitationibus iudicem et saepius ineruditum captanda nobis est; neque illa Livii lactea ubertas satis docebit eum, qui non speciem expositionis, sed fidem quaerit. {{pn|33}} Adde quod* M. Tullius ne Thucydidem quidem aut Xenophontem utiles oratori putat, quanquam illum bellicum canere, huius ore Musas esse locutas existimet. Licet tamen nobis in digressionibus uti vel historico nonnunquam nitore, dum in his, de quibus erit quaestio, meminerimus, non athletarum toris, sed militum lacertis opus* esse; nec versicolorem illam, qua Demetrius Phalereus dicebatur uti, vestem bene ad forensem pulverem facere. {{pn|34}} Est et alius ex historiis usus et is quidem maximus, sed non ad praesentem pertinens locum, ex cognitione rerum exemplorumque, quibus in primis instructus esse debet orator, ne omnia testimonia exspectet a litigatore, sed pleraque ex vetustate diligenter sibi cognita sumat, hoc potentiora, quod ea sola criminibus odii et gratiae vacant. {{pn|35}} A philosophorum vero lectione ut essent multa nobis petenda, vitio factum est oratorum, qui quidem illis optima sui operis parte cesserunt. Nam et de iustis, honestis, utilibus, iisque quae sint istis contraria, et de rebus divinis maxime dicunt et argumentantur acriter Stoici,* et altercationibus atque interrogationibus oratorem futurum optime Socratici praeparant. {{pn|36}} Sed his quoque adhibendum est simile iudicium, ut etiam cum in rebus versemur iisdem, non tamen eandem esse condicionem sciamus litium ac disputationum, fori et auditorii, praeceptorum et periculorum. {{pn|37}} Credo exacturos plerosque, cum tantum esse utilitatis in legendo iudicemus, ut id quoque adiungamus operi, qui sint legendi,* quae in auctore quoque praecipua virtus. Sed persequi singulos infiniti fuerit operis. {{pn|38}} Quippe cum in Bruto M. Tullius tot milibus versuum de Romanis tantum oratoribus loquatur et tamen de omnibus aetatis suae, quibuscum vivebat, exceptis Caesare atque Marcello, silentium egerit, quis erit modus, si et illos et qui postea fuerunt et Graecos omnes? * {{pn|39}} Fuit igitur brevitas illa tutissima, quae est apud Livium in epistola ad filium scripta, legendos Demosthenem atque Ciceronem, tum ita, ut quisque esset Demostheni et Ciceroni simillimus. {{pn|40}} Non est tamen dissimulanda nostri quoque iudicii summa. Paucos enim vel potius vix ullum ex his qui vetustatem pertulerunt existimo posse reperiri, quin iudicium adhibentibus adlaturus sit utilitatis aliquid, cum se Cicero ab illis quoque vetustissimis auctoribus, ingeniosis quidem, sed arte carentibus, plurimum fateatur adiutum. {{pn|41}} Nec multo aliud de novis sentio. Quotus enim quisque inveniri tam demens potest, qui ne minima quidem alicuius certe fiducia partis memoriam posteritatis speraverit? Qui si quis est, intra primos statim versus deprehendetur et citius nos dimittet, quam ut eius nobis magno temporis detrimento constet experimentum. {{pn|42}} Sed non quidquid ad aliquam partem scientiae pertinet, protinus ad phrasin, de qua loquimur, accommodatum. Verum antequam de singulis, pauca in universum de varietate opinionum dicenda sunt. {{pn|43}} Nam quidam solos veteres legendos putant neque in ullis aliis esse naturalem eloquentiam et robur viris dignum arbitrantur; alios recens haec lascivia deliciaeque et omnia ad voluptatem multitudinis imperitae composita delectant. {{pn|44}} Ipsorum etiam qui rectum dicendi genus sequi volunt, alii pressa demum et tenuia et quae minimum ab usu cotidiano recedant, sana et vere Attica putant; quosdam elatior ingenii vis et magis concitata et plena spiritus capit; sunt etiam lenis et nitidi et compositi generis non pauci amatores. De qua differentia disseram diligentius, cum de genere dicendi quaerendum erit. Interim summatim, quid et* a qua lectione petere possint, qui confirmare facultatem dicendi volent, attingam. Paucos enim qui* sunt eminentissimi excerpere in animo est. {{pn|45}} Facile est autem studiosis, qui sint his simillimi, iudicare; ne quisquam queratur omissos forte quos ipse valde probet. Fateor enim plures* legendos esse quam qui a me nominabuntur. Sed nunc genera ipsa lectionum, quae praecipue convenire intendentibus ut oratores fiant, existimem, persequar. {{pn|46}} Igitur, ut Aratus ab Iove incipiendum putat, ita nos rite coepturi ab Homero uidemur. Hic enim, quenadmodum ex Oceano dicit ipse omnium* amnium fontiumque cursus initium capere, omnibus eloquentiae partibus exemplum et ortum dedit. Hunc nemo in magnis rebus sublimitate, in parvis proprietate superaverit. Idem laetus ac pressus, iucundus et gravis, tum copia tum brevitate mirabilis, nec poetica modo sed oratoria virtute eminentissimus. {{pn|47}} Nam ut de laudibus, exhortationibus, consolationibus taceam, nonne vel nonus liber, quo missa ad Achillem legatio continetur, vel in primo inter duces illa contentio vel dictae in secundo sententiae omnes litium ac consiliorum explicant artes? {{pn|48}} Adfectus quidem vel illos mites vel hos concitatos, nemo erit tam indoctus, qui non in sua potestate hunc auctorem habuisse fateatur. Age vero, non utriusque operis sui ingressu in paucissimis versibus legem prooemiorum non dico servavit sed constituit? Nam benevolum auditorem invocatione dearum, quas praesidere vatibus creditum est, et intentum proposita rerum magnitudine et docilem summa celeriter comprehensa facit. {{pn|49}} Narrare vero quis brevius quam qui mortem nuntiat Patrocli, quis significantius potest quam qui Curetum Aetolorumque proelium exponit? iam similitudines, amplificationes, exempla, digressus, signa rerum et argumenta ceteraque genera* probandi ac refutandi sunt ita multa, ut etiam qui de artibus scripserunt plurimi harum rerum testimonium ab hoc poeta petant. {{pn|50}} Nam epilogus quidem quis unquam poterit illis Priami rogantis Achillem precibus aequari? Quid? in verbis, sententiis, figuris, dispositione totius operis nonne humani ingenii modum excedit? ut magni sit virtutes eius non aemulatione, quod fieri non potest, sed intellectu sequi. {{pn|51}} Verum hic omnes sine dubio et in omni genere eloquentiae procul a se reliquit, epicos tamen praecipue, videlicet quia clarissima* in materia simili comparatio est. {{pn|52}} Raro assurgit Hesiodus, magnaque pars eius in nominibus est occupata; tamen utiles circa praecepta sententiae levitasque verborum et compositionis probabilis, daturque ei palma in illo medio genere dicendi. {{pn|53}} Contra in Antimacho vis et gravitas et minime vulgare eloquendi genus habet laudem. Sed quamvis ei secundas fere grammaticorum consensus deferat, et adfectibus et iucunditate et dispositione et omnino arte deficitur, ut plane manifesto appareat, quanto sit aliud proximum esse aliud secundum. * {{pn|54}} Panyasin ex utroque mixtum putant in eloquendo neutriusque aequare virtutes, alterum tamen ab eo materia alterum disponendi ratione superari. Apollonius in ordinem a grammaticis datum non venit, quia Aristarchus atque Aristophanes, poetarum iudices, neminem sui temporis in numerum redegerunt; non tamen contemnendum reddidit opus aequali quadam mediocritate. {{pn|55}} Arati materia motu caret, ut in qua nulla varietas, nullus adfectus, nulla persona, nulla cuiusquam sit oratio; sufficit tamen operi, cui se parent credidit. Admirabilis in suo genere Theocritus, sed musa illa rustica et pastoralis non forum modo, verum ipsam etiam urbem reformidat. {{pn|56}} Audire videor undique congerentes nomina plurimorum poetarum. Quid? Herculis acta non bene Pisandros? Nicandrum frustra secuti Macer atque Vergilius? Quid? Euphorionem transibimus? quem nisi probasset Vergilius, idem nunquam certe conditorum Chalcidico versu carminum fecisset in Bucolicis mentionem. Quid? Horatius frustra Tyrtaeum Homero subiungit? {{pn|57}} Nec sane quisquam est tam procul a cognitione eorum remotus, ut non indicem certe ex bibliotheca sumptum transferre in libros suos possit. Nec ignoro igitur quos transeo nec utique damno, ut qui dixerim esse in omnibus utilitatis aliquid. {{pn|58}} Sed ad illos iam perfectis constitutisque viribus revertemur; quod in cenis grandibus saepe facimus ut, cum optimis satiati sumus, varietas tamen nobis ex vilioribus grata sit. Tunc et elegiam vacabit in manus sumere, cuius princeps habetur Callimachus, secundas confessione plurimorum Philetas occupavit. {{pn|59}} Sed dum adsequamur* illam firmam, ut dixi, facilitatem, optimis adsuescendum est et multa magis quam multorum lectione formanda mens et ducendus color. Itaque ex tribus receptis Aristarchi iudicio scriptoribus iamborum ad {{Graeca|ἕξιν}} maxime pertinebit unus Archilochus. {{pn|60}} Summa in hoc vis elocutionis, cum validae tum breves vibrantesque sententiae, plurimum sanguinis atque nervorum, adeo ut videatur quibusdam, quod quoquam minor est, materiae esse non ingenii vitium. {{pn|61}} Novem vero Lyricorum longe Pindarus princeps spiritus magnificentia, sententiis, figuris, beatissima rerum verborumque copia et velut quodam eloquentiae flumine; propter quae Horatius eum merito credidit nemini imitabilem. {{pn|62}} Stesichorus quam sit ingenio validus, materiae quoque ostendunt, maxima bella et clarissimos canentem duces et epici carminis onera lyra sustinentem. Reddit enim personis in agendo simul loquendoque debitam dignitatem, ac si tenuisset modum, videtur aemulari proximus Homerum potuisse; sed redundat atque effunditur, quod ut est reprehendendum, ita copiae vitium est. {{pn|63}} Alcaeus in parte operis aureo plectro merito donatur, qua tyrannos insectatus multum etiam moribus confert in eloquendo quoque brevis et magnificus et dicendi vi* plerumque oratori similis; sed et lusit* et in amores descendit, maioribus tamen aptior. {{pn|64}} Simonides, tenuis alioqui, sermone proprio et iucunditate quadam commendari potest; praecipua tamen eius in commovenda miseratione virtus, ut quidam in hac eum parte omnibus eius operis auctoribus praeferant. {{pn|65}} Antiqua comoedia cum sinceram illam sermonis Attici gratiam prope sola retinet, tum facundissimae libertatis est et in* insectandis vitiis praecipua, plurimum tamen virium etiam in ceteris partibus habet. Nam et grandis et elegans et venusta, et nescio an ulla, post Homerum tamen, quem ut Achillem semper excipi par est, aut similior sit oratoribus aut ad oratores faciendos aptior. {{pn|66}} Plures eius auctores; Aristophanes tamen et Eupolis Cratinusque praecipui. Tragoedias primus in lucem Aeschylus protulit, sublimis et gravis et grandiloquus saepe usque ad vitium, sed rudis in plerisque et incompositus; propter quod correctas eius fabulas in certamen deferre posterioribus poetis Athenienses permiserunt, suntque eo modo multi coronati. {{pn|67}} Sed longe clarius illustraverunt hoc opus Sophocles atque Euripides, quorum in dispari dicendi via uter sit poeta melior, inter plurimos quaeritur; idque ego sane, quoniam ad praesentem materiam nihil pertinet, iniudicatum relinquo. Illud quidem nemo non fateatur necesse est, iis qui se ad agendum comparant utiliorem longe fore Euripiden. {{pn|68}} Namque is et sermone (quod ipsum reprehendunt, quibus gravitas et cothurnus et sonus Sophocli videtur esse sublimior) magis accedit oratorio generi et sententiis densus et in iis quae a sapientibus tradita sunt paene ipsis par, et dicendo ac respondendo cuilibet eorum qui fuerunt in foro diserti comparandus; in adfectibus vero cum omnibus mirus tum in iis qui miseratione constant facile praecipuus. {{pn|69}} Hunc* admiratus maxime est, ut saepe testatur, et secutus, quanquam in opere diverso, Menander, qui vel unus, meo quidem iudicio, diligenter lectus ad cuncta, quae praecipimus, effingenda sufficiat; ita omnem vitae imagine expressit, tanta in eo inveniendi copia et eloquendi facultas, ita est omnibus rebus, personis, adfectibus accommodatus. {{pn|70}} Nec nihil profecto viderunt, qui orationes, quae Charisii nomini addicuntur,* a Menandro scriptas putant. Sed mihi longe magis orator probari in opere suo videtur, nisi forte aut illa* iudicia, quae Epitrepontes, Epicleros, Locroe habent, aut meditationes in Psophodee, Nomothete, Hypobolimaeo non omnibus oratoriis numeris sunt absolutae. {{pn|71}} Ego tamen plus adhuc quiddam collaturum eum declamatoribus puto, quoniam his necesse est secundum condicionem controversiarum plures subire personas, patrum, filiorum, militum, rusticorum, divitum, pauperum, irascentium, deprecantium, mitium, asperorum. In quibus omnibus mire custoditur ab hoc poeta decor. {{pn|72}} Atque ille quidem omnibus eiusdem operis auctoribus abstulit nomen et fulgore quodam suae claritatis tenebras obduxit. Tamen habent alii quoque Comici, si cum venia leguntur, quaedam quae possis decerpere; et praecipue Philemon, qui ut prave sui temporis iudiciis Menandro saepe praelatus est, ita consensu tamen omnium meruit credi secundus. {{pn|73}} Historiam multi scripsere praeclare, sed nemo dubitat longe duos ceteris praeferendos, quorum diversa virtus laudem paene est parem consecuta. Densus et brevis et semper instans sibi Thucydides, dulcis et candidus et fusus Herodotus; ille concitatis hic remissis adfectibus melior, ille contionibus hic sermonibus, ille vi hic voluptate. {{pn|74}} Theopompus his proximus ut in historia praedictis minor, ita oratori magis similis, ut qui, antequam est ad hoc opus sollicitatus, diu fuerit orator. Philistus quoque meretur, qui turbae quamvis bonorum post eos auctorum eximatur, imitator Thucydidis et ut multo infirmior ita aliquatenus lucidior. Ephorus, ut Isocrati uisum, calcaribus eget. {{pn|75}} Clitarchi probatur ingenium, fides infamatur. Longo post intervallo temporis natus Timagenes vel hoc est ipso probabilis, quod intermissam historias scribendi industriam nova laude reparavit. Xenophon non excidit mihi, sed inter philosophos reddendus est. {{pn|76}} Sequitur oratorum ingens manus, ut cum decem simul Athenis aetas una tulerit. Quorum longe princeps Demosthenes ac paene lex orandi fuit; tanta vis in eo, tam densa omnia, ita quibusdam nervis intenta sunt, tam nihil otiosum, is dicendi modus, ut nec quod desit in eo nec quod redundet invenias. {{pn|77}} Plenior Aeschines et magis fusus et grandiori similis, quo minus strictus est; carnis tamen plus habet, minus lacertorum. Dulcis in primis et acutus Hyperides, sed minoribus causis, ut non dixerim utilior, magis par. {{pn|78}} His aetate Lysias maior, subtilis atque elegans et quo nihil, si oratori satis est docere, quaeras perfectius. Nihil enim est inane, nihil arcessitum; puro tamen fonti quam magno flumini propior. {{pn|79}} Isocrates in diverso genere dicendi nitidus et comptus et palaestrae quam pugnae magis accommodatus omnes dicendi veneres sectatus est, nec immerito; auditoriis enim se, non iudiciis compararat; in inventione facilis, honesti studiosus, in composition adeo diligens, ut cura eius reprehendatur. {{pn|80}} Neque ego in his, de quibus sum locutus, has solas virtutes, sed has praecipuas puto, nec ceteros parum fuisse magnos. Quin etiam Phalerea illum Demetrium, quanquam is primus inclinasse eloquentiam dicitur, multum ingenii habuisse et facundiae fateor, vel ob hoc memoria dignum, quod ultimus est fere ex Atticis, qui dici possit orator; quem tamen in illo medio genere dicendi praefert omnibus Cicero. {{pn|81}} Philosophorum, ex quibus plurimum se traxisse eloquentiae M. Tullius confitetur, quis dubitet Platonem esse praecipuum sive acumine disserendi sive eloquendi facultate divina quadam et Homerica? Multum enim supra prosam orationem et quam pedestrem Graeci vocant surgit, ut mihi non hominis ingenio sed quodam Delphici videatur oraculo dei instinctus. * {{pn|82}} Quid ego commemorem Xenophontis illam iucunditatem inadfectatam, sed quam nulla consequi adfectatio possit? ut ipsae sermonem finxisse Gratiae videantur et, quod de Pericle veteris comoediae testimonium est, in hunc transferri iustissime possit, in labris eius sedisse quandam persuadendi deam. Quid reliquorum Socraticorum elegantiam? {{pn|83}} Quid Aristotelem? quem dubito scientia rerum an scriptorum copia an eloquendi* suavitate an inventionum acumine an varietate operum clariorem putem. Nam in Theophrasto tam est loquendi nitor ille divinus, ut ex eo nomen quoque traxisse dicatur. {{pn|84}} Minus indulsere eloquentiae Stoici veteres; sed cum honesta suaserunt tum in colligendo probandoque quae instituerant plurimum valuerunt, rebus tamen acuti magis quam, id quod sane non adfectaverunt, oratione magnifici. {{pn|85}} Idem nobis per Romanos quoque auctores ordo ducendus est. Itaque ut apud illos Homerus sic apud nos Vergilius auspicatissimum dederit exordium, omnium eius generis poetarum Graecorum nostrorumque haud dubie proximus. {{pn|86}} Utar enim verbis iisdem, quae ex Afro Domitio iuvenis excepi; qui mihi interroganti, quem Homero crederet maxime accedere, Secundus, inquit, est Vergilius, propior tamen primo quam tertio. Et hercule ut* illi naturae caelesti atque immortali cesserimus, ita curae et diligentiae vel ideo in hoc plus est, quod ei fuit magis laborandum, et quantum eminentibus vincimur, fortasse aequalitate pensamus. {{pn|87}} Ceteri omnes longe sequentur. Nam Macer et Lucretius legendi quidem, sed non ut phrasin, id est, corpus eloquentiae faciant, elegantes in sua quisque materia sed alter humilis, alter difficilis. Atacinus Varro in iis, per quae nomen est adsecutus, interpres operis alieni, non spernendus quidem, verum ad augendam facultatem dicendi parum locuples. {{pn|88}} Ennium sicut sacros vetustate lucos adoremus, in quibus grandia et antiqua robora iam non tantam habent speciem quantam religionem. Propiores alii atque ad hoc, de quo loquimur, magis utiles. Lascivus quidem in herois quoque Ovidius et nimium amator ingenii sui, laudandus tamen in partibus. {{pn|89}} Cornelius autem Severus, etiam si sit* versificator quam poeta melior, si tamen, ut est dictum, ad exemplar primi libri bellum Siculum perscripsisset, vindicaret sibi iure secundum locum. Serranum* consummari mors immatura non passa est; puerilia tamen eius opera et maximam indolem ostendunt et admirabilem praecipue in aetate illa recti generis voluntatem. {{pn|90}} Multum in Valerio Flacco nuper amisimus. Vehemens et poeticum ingenium Saleii Bassi fuit, nec ipsum senectute maturuit. Rabirius ac Pedo non indigni cognitione, si vacet. Lucanus ardens et concitatus et sententiis clarissimus et, ut dicam quod sentio, magis oratoribus quam poetis imitandus. {{pn|91}} Hos nominavimus, quia Germanicum Augustum ab institutis studiis deflexit cura terrarum, parumque dis visum est esse eum maximum poetarum. Quid tamen his ipsis eius operibus, in quae donato imperio iuvenis secesserat, sublimius, doctius, omnibus denique numeris praestantius? Quis enim caneret bella melius, quam qui sic gerit? Quem praesidentes studiis deae propius audirent? Cui magis suas artes aperiret familiare numen Minerva? {{pn|92}} Dicent haec plenius futura saecula, nunc enim ceterarum fulgore virtutum laus ista praestringitur. Nos tamen sacra litterarum colentes feres, Caesar, si non tacitum hoc praeterimus et Vergiliano certe versu testamur, Inter uictrices hederam tibi serpere laurus. {{pn|93}} Elegia quoque Graecos provocamus, cuius mihi tersus atque elegans maxime videtur auctor Tibullus. Sunt qui Propertium malint. Ovidius utroque lascivior, sicut durior Gallus. Satura quidem tota nostra est, in qua primus insignem laudem adeptus Lucilius quosdam ita deditos sibi adhuc habet amatores, ut eum non eiusdem modo operis auctoribus, sed omnibus poetis praeferre non dubitent. {{pn|94}} Ego quantum ab illis tantum ab Horatio dissentio, qui Lucilium fluere lutulentum et esse aliquid, quod tollere possis, putat. Nam eruditio in eo mira et libertas atque inde acerbitas et abunde salis. Multum est tersior ac purus magis Horatius et, nisi labor eius amore, praecipuus. Multum et verae gloriae quamvis uno libro Persius meruit. Sunt clari hodieque et qui olim nominabuntur. {{pn|95}} Alterum illud etiam prius saturae genus, sed non sola carminum varietate mixtum condidit Terentius Varro, vir Romanorum eruditissimus. Plurimos hic libros et doctissimos composuit, peritissimus linguae Latinae et omnis antiquitatis et rerum Graecarum nostrarumque, plus tamen scientiae collaturus quam eloquentiae. {{pn|96}} Iambus non sane a Romanis celebratus est ut proprium opus, sed aliis* quibusdam interpositus; cuius acerbitas in Catullo, Bibaculo, Horatio, quanquam illi epodos interveniat, reperietur. At Lyricorum idem Horatius fere solus legi dignus. Nam et insurgit aliquando et plenus est iucunditatis et gratiae et varius figuris et verbis felicissime audax. Si quem adiicere velis, is erit Caesius Bassus, quem nuper vidimus; sed eum longe praecedunt ingenia viventium. {{pn|97}} Tragoediae scriptores veterum Accius atque Pacuvius clarissimi* gravitate sententiarum, verborum pondere, auctoritate personarum. Ceterum nitor et summa in excolendis operibus manus magis videri potest temporibus quam ipsis defuisse. Virium tamen Accio plus tribuitur; Pacuvium videri doctiorem qui esse docti adfectant volunt. {{pn|98}} Iam Varii Thyestes cuilibet Graecarum comparari potest. Ouidi Medea videtur mihi ostendere, quantam ille vir praestare potuerit, si ingenio suo imperare quam indulgere maluisset. Eorum quos viderim longe princeps Pomponius Secundus, quem senes quidem parum tragicum putabant, eruditione ac nitore praestare confitebantur. {{pn|99}} In comoedia maxime claudicamus. Licet Varro Musas, Aeli Stilonis sententia, Plautino dicat sermone locuturas fuisse, si Latine loqui vellent, licet Caecilium veteres laudibus ferant, licet Terentii scripta ad Scipionem Africanum referantur (quae tamen sunt in hoc genere elegantissima et plus adhuc habitura gratiae si intra versus trimetros stetissent), vix levem consequimur umbram, {{pn|100}} adeo ut mihi sermo ipse Romanus non recipere videatur illam solis concessam Atticis venerem, cum eam ne Graeci quidem in alio genere linguae suae* obtinuerint. Togatis excellit Afranius; utinam non inquinasset argumenta puerorum foedis amoribus mores suos fassus. {{pn|101}} At non historia cesserit Graecis, nec opponere Thucydidi Sallustium verear, neque indignetur sibi Herodotus aequari T. Livium, cum in narrando mirae iucunditatis clarissimique candoris, tum in contionibus supra quam enarrari potest eloquentem; ita quae dicuntur omnia cum rebus tum personis accommodata sunt; adfectus quidem, praecipueque eos qui sunt dulciores, ut parcissime dicam, inemo historicorum commendavit magis. {{pn|102}} Ideoque immortalem illam Sallustii velocitatem diversis virtutibus consecutus est. Nam mihi egregie dixisse videtur Servilius Nonianus, pares eos magis quam similes; qui et ipse a nobis auditus est, clarus vi* ingenii et sententiis creber, sed minus pressus quam historiae auctoritas postulat. {{pn|103}} Quam paulum aetate praecedens eum Bassus Aufidius egregie, utique in libris belli Germanici, praestitit genere ipso, probabilis in omnibus, sed in quibusdam suis ipse viribus minor. {{pn|104}} Superest adhuc et exornat aetatis nostrae gloriam vir saeculorum memoria dignus, qui olim nominabitur, nunc intelligitur. Habet amatores nec immerito Cremuti* libertas, quanquam circumcisis quae dixisse ei nocuerat. Sed elatum abunde spiritum et audaces sententias deprehendas etiam in his quae manent. Sunt et alii scriptores boni, sed nos genera degustamus, non bibliothecas excutimus. {{pn|105}} Oratores vero vel praecipue Latinam eloquentiam parem facere Graecae possint. Nam Ciceronem cuicunque eorum fortiter opposuerim. Nec ignoro quantam mihi concitem pugnam, cum praesertim non sit id propositi, ut eum Demostheni comparem hoc tempore; neque enim attinet, cum Demosthenem in primis legendum vel ediscendum potius putem. {{pn|106}} Quorum ego virtutes plerasque arbitror similes, consilium, ordinem, dividendi,* praeparandi, probandi rationem, omnia denique quae sunt inventionis. In eloquendo est aliqua diversitas; densior ille hic copiosior, ille concludit adstrictius hic latius, pugnat ille acumine semper hic frequenter et pondere, illi nihil detrahi potest huic nihil adiici, curae plus in illo in hoc naturae. {{pn|107}} Salibus certe et commiseratione, qui duo plurimum in adfectibus valent, vincimus. Et fortasse epilogos illi mos civitatis abstulerit; sed et nobis illa, quae Attici mirantur, diversa Latini sermonis ratio minus permiserit. In epistolis quidem, quanquam sunt utriusque, dialogisve, quibus nihil ille, nulla contentio est. {{pn|108}} Cedendum vero in hoc, quod et prior fuit et ex magna parte Ciceronem, quantus est, fecit. Nam mihi videtur M. Tullius, cum se totum ad imitationem Graecorum contulisset, effinxisse vim Demosthenis, copiam Platonis, iucunditatem Isocratis. {{pn|109}} Nec vero quod in quoque optimum fuit, studio consecutus est tantum; sed plurimas vel potius omnes ex se ipso virtutes extulit immortalis ingenii beatissima ubertas. Non enim pluvias, ut ait Pindarus, aquas colligit, sed vivo gurgite exundat, dono quodam providentiae genitus, in quo totas vires suas eloquentia experiretur. {{pn|110}} Nam quis docere diligentius, movere vehementius potest? Cui tanta unquam iucunditas adfuit? ut ipsa illa quae extorquet impetrare eum credas, et cum transversum vi sua iudicem ferat tamen ille non rapi videatur, sed sequi. {{pn|111}} Iam in omnibus quae dicit tanta auctoritas inest, ut dissentire pudeat, nec advocati studium sed testis aut iudicis adferat fidem, cum interim haec omnia, quae vix singula quisquam intentissima cura consequi posset, fluunt illaborata, et illa, qua nihil pulchrius auditum est, oratio prae se fert tamen felicissimam facilitatem. {{pn|112}} Quare non immerito ab hominibus* aetatis suae regnare in iudiciis dictus est, apud posteros vero id consecutus, ut Cicero iam non hominis nomen, sed eloquentiae habeatur. Hunc igitur spectemus, hoc propositum nobis sit exemplum, ille se profecisse sciat, cui Cicero valde placebit. {{pn|113}} Multa in Asinio Pollione inventio, summa diligentia, adeo ut quibusdam etiam nimia videatur, et consilii et animi satis; a nitore et iucunditate Ciceronis ita longe abest, ut videri possit saeculo prior. At Messala nitidus et candidus et quadam modo praeferens in dicendo nobilitatem suam, viribus minor. {{pn|114}} C. vero Caesar si foro tantum vacasset, non alius ex nostris contra Ciceronem nominaretur. Tanta in eo vis est, id acumen, ea concitatio, ut illum eodem animo dixisse, quo bellavit, appareat; exornat tamen haec omnia mira sermonis, cuius proprie studiosus fuit, elegantia. {{pn|115}} Multum ingenii in Caelio et praecipue in accusando multa urbanitas, dignusque vir cui et mens melior et vita longior contigisset. Inveni qui Calvum praeferrent omnibus, inveni qui Ciceroni crederent, eum nimia contra se calumnia verum sanguinem perdidisse; sed est et sancta et gravis oratio et castigata et frequenter vehemens quoque. Imitator autem est Atticorum, fecitque illi properata mors iniuriam, si quid adiecturus fuit. * {{pn|116}} Et Servius Sulpicius insignem non inmerito famam tribus orationibus meruit. Multa, si cum iudicio legatur, dabit imitatione digna Cassius Severus, qui si ceteris virtutibus colorem et gravitatem orationis adiecisset, ponendus inter praecipuos foret. {{pn|117}} Nam et ingenii plurimum est in eo et acerbitas mira, et urbanitas et fervor;* sed plus stomacho quam consilio dedit. Praeterea ut amari sales, ita frequenter amaritudo ipsa ridicule est. {{pn|118}} Sunt alii multi diserti,(quos persequi longum est. Eorum quos uiderim Domitius Afer et Iulius Africanus longe praestantissimi. Arte ille et toto genere dicendi praeferendus et quem in numero veterum habere non timeas; hic concitatior, sed in cura verborum nimius et compositione nonnunquam longior et translationibus parum modicus. Erant clara et nuper ingenia. {{pn|119}} Nam et Trachalus plerumque sublimis et satis apertus fuit et quem velle optima crederes, auditus tamen maior; nam et vocis, quantam in nullo cognovi, felicitas et pronuntiatio vel scenis suffectura et decor, omnia denique ei, quae sunt extra, superfuerunt; et Vibius Crispus compositus et iucundus et delectationi natus, privatis tamen causis quam publicis melior. {{pn|120}} Iulio Secundo, si longior contigisset aetas, clarissimum profecto nomen oratoris apud posteros foret. Adiecisset enim atque adiiciebat ceteris virtutibus suis quod desiderari potest; id est autem, ut esset multo magis pugnax et saepius ad curam rerum ab elocutione respiceret. {{pn|121}} Ceterum interceptus quoque magnum sibi vindicat locum; ea est facundia, tanta in explicando quod velit gratia, tam candidum et leve et speciosum dicendi genus, tanta verborum etiam quae adsumpta sunt proprietas, tanta in quibusdam ex periculo petitis significantia. {{pn|122}} Habebunt, qui post nos de oratoribus scribent, magnam eos, qui nunc vigent, materiam vere laudandi. Sunt enim summa hodie, quibus illustratur forum, ingenia. Namque et consummati iam patroni veteribus aemulantur et eos iuvenum ad optima tendentium imitatur ac sequitur industria. {{pn|123}} Supersunt qui de philosophia scripserint, quo in genere paucissimos adhuc eloquentes litterae Romanae tulerunt. Idem igitur M. Tullius, qui ubique, etiam in hoc opere Platonis aemulus exstitit. Egregius vero multoque quam in orationibus praestantior Brutus suffecit ponderi rerum; scias eum sentire quae dicit. {{pn|124}} Scripsit non parum multa Cornelius Celsus, Sextios secutus, non sine cultu ac nitore. Plautus in Stoicis rerum cognitioni utilis. In Epicureis levis quidem, sed non iniucundus tamen auctor est Catius. {{pn|125}} Ex industria Senecam in omni genere eloquentiae distuli propter vulgatam falso de me opinionem, qua damnare eum et invisum quoque habere sum creditus. Quod accidit mihi, dum corruptum et omnibus vitiis fractum dicendi genus revocare ad severiora iudicia contendo. {{pn|126}} Tum autem solus hic fere in manibus adolescentium fuit. Quem non equidem omnino conabar excutere, sed potioribus praeferri non sinebam, quos ille non destiterat incessere, cum diversi sibi conscius generis placere se in dicendo posse iis, quibus illi placent, diffideret. Amabant autem eum magis quam imitabantur tantumnque ab eo defluebant, quantum ille ab antiquis descenderat. {{pn|127}} Foret enim optandum pares ac saltem proximos illi viro fieri. Sed placebat propter sola vitia et ad ea se quisque dirigebat effingenda quae poterat; deinde cum se iactaret eodem modo dicere, Senecam infamabat. {{pn|128}} Cuius e multae alioqui et magnae virtutes fuerunt, ingenium facile et copiosum, plurimum studii, multa rerum cognitio; in qua tamen aliquando ab his, quibus inquirenda quaedam mandabat, deceptus est. {{pn|129}} Tractavit etiam omnem fere studiorum materiam. Nam et orationes eius et poemata et epistolae et dialogi feruntur. In philosophia parum diligens, egregius tamen vitiorum insectator fuit. Multae in eo claraeque sententiae, multa etiam morum gratia legenda; sed in eloquendo corrupta pleraque atque eo perniciosissima, quod abundant dulcibus vitiis. {{pn|130}} Velles eum suo ingenio dixisse, alieno iudicio. Nam si oblique* contempsisset, si parum recta* non concupisset, si non omnia sua amasset, si rerum pondera minutissimis sententiis non fregisset, consensus potius eruditorum quam puerorum amore comprobaretur. {{pn|131}} Verum sic quoque iam robustis et severiore genere satis firmatis legendus vel ideo quod exercere potest utrinque iudicium. Multa enim, ut dixi, probanda in eo, multa etiam admiranda sunt, eligere modo curae sit; quod utinam ipse fecisset. Digna enim fuit illa natura, quae meliora vellet; quod voluit effecit. {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=Institutio oratoria/Liber IX |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} j16u5wmgk8qzteow7kywtk6lqa3kgy9 0 39335 269030 268861 2026-06-05T13:52:28Z Saumache 27923 269030 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber X|Liber X]] - Caput II<br>[De imitatione.] }} {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} {{pn|1}}Ex his ceterisque lectione dignis auctoribus et verborum sumenda copia est et varietas figurarum et componendi ratio, tum ad exemplum virtutum omnium mens dirigenda. Neque enim dubitari potest, quin artis pars magna contineatur imitatione. Nam ut invenire primum fuit estque praecipuum, sic ea, quae bene inventa sunt, utile sequi. {{pn|2}}Atque omnis vitae ratio sic constat, ut quae probamus in aliis facere ipsi velimus. Sic litterarum ductus, ut scribendi fiat usus, pueri sequuntur, sic musici vocem docentium, pictores opera priorum, rustici probatam experimento culturam in exemplum intuentur; omnis denique disciplinae initia ad propositum sibi praescriptum formari videmus. {{pn|3}}Et hercule necesse est aut similes aut dissimiles bonis sirus. Similem raro natura praestat, frequenter imitatio. Sed hoc ipsum, quod tanto faciliorem nobis rationem rerum omnium facit quam fuit iis, qui nihil quod sequerentur habuerunt, nisi caute et cum iudicio apprehenditur, nocet. {{pn|4}}Ante omnia igitur imitatio per se ipsa non sufficit, vel quia pigri est ingenii contentum esse iis, quae sint ab allis inventa. Quid enim futurum erat temporibus illis, quae sine exemplo fuerunt, si homines nihil, nisi quod iam cognovissent, faciendum sibi aut cogitandum putassent? Nempe nihil fuisset inventum. {{pn|5}}Cur igitur nefas est reperiri aliquid a nobis, quod ante non fuerit? An illi rudes sola mentis natura ducti sunt in hoc ut tam multa generarent, nos ad quaerendum non eo ipso concitemur, quod certe scimus invenisse eos qui quaesierunt? {{pn|6}}Et cum illi, qui nullum cuiusquam rei habuerunt magistrum, plurima in posteros tradiderunt, nobis usus aliarum rerum ad eruendas alias non proderit, sed nihil habebimus nisi beneficii alieni? Quemadmodum quidam pictores in id solum student, ut describere tabulas mensuris ac lineis sciant. {{pn|7}}Turpe etiam illud est, contentum esse id consequi quod imiteris. Nam rursus quid erat futurum, si nemo plus effecisset eo quem sequebatur? Nihil in poetis supra Livium Andronicum, nihil in historiis supra Pontificum annales haberemus; ratibus adhuc navigaremus; non esset pictura, nisi quae lineas modo extremas umbrae, quam corpora in sole fecissent, circumscriberet. {{pn|8}}Ac si omnia percenseas, nulla mansit* ars, qualis inventa est, nec intra initium stetit, nisi forte nostra potissimum tempora damnamus huius infelicitatis, ut nunc demum nihil crescat. Nihil autem crescit sola imitatione. {{pn|9}}Quodsi prioribus adiicere fas non est, quomodo sperare possumus illum oratorem perfectum? cum in his, quos maximos adhuc novimus, nemo sit inventus, in quo nihil aut desideretur aut reprehendatur. Sed etiam qui summa non appetent, contendere potius quam sequi debent. Nam qui hoc agit* ut prior sit, {{pn|10}}forsitan, etiamsi non transierit, aequabit. Eum vero nemo potest aequare, cuius vestigiis sibi utique insistendum putat; necesse est enim semper sit posterior qui sequitur. Adde quod plerumque facilius est plus facere quam idem. Tantam enim difficultatem habet similitudo, ut ne ipsa quidem natura in hoc ita evaluerit, ut non res quae simillimae, quaeque pares maxime videantur, utique discrimine aliquo discernantur. {{pn|11}}Adde quod, quidquid alteri simile est, necesse est minus sit eo, quod imitatur, ut umbra corpore et imago facie et actus histrionum veris adfectibus. Quod in orationibus quoque evenit. Namque eis, quae in exemplum adsumimus, subest natura et vera vis; contra omnis imitatio ficta est et ad alienum propositum accommodatur. * {{pn|12}}Quod facit, ut minus sanguinis ac virium declamationes habeant quam orationes, quod in illis vera, in his adsimulata materia est. Adde quod ea, quae in oratore maxima sunt, imitabilia non sunt, ingenium, inventio, vis, facilitas et quidquid arte non traditur. {{pn|13}}Ideoque plerique, cum verba quaedam ex orationibus excerpserunt aut aliquos compositionis certos pedes, mire a se, quae legerunt, effingi arbitrantur; cum et verba intercidant invalescantque temporibus, ut quorum certissima sit regula in consuetudine, eaque non sua natura sint bona aut mala (nam per se soni tantum sunt), sed prout opportune proprieque aut secus collocata sunt, et compositio cum rebus accommodata sit, tum ipsa varietate gratissima. {{pn|14}}Quapropter exactissimo iudicio circa hanc partem studiorum examinanda sunt omnia. Primum, quos imitemur; nam sunt plurimi, qui similitudinem pessimi cuiusque et corruptissimi concupierunt; tum in ipsis, quos elegerimus, quid sit, ad quod nos efficiendum comparemus. {{pn|15}}Nam in magnis quoque auctoribus incidunt aliqua vitiosa et a doctis, inter ipsos etiam mutuo reprehensa; atque utinam tam bona imitantes dicerent melius quam mala peius dicunt. Nec vero saltem iis, quibus ad evitanda vitia iudicii satis fuit, sufficiat imaginem virtutis effingere et solam, ut sic dixerim, cutem vel potius illas Epicuri figuras, quas e summis corporibus dicit effluere. {{pn|16}}Hoc autem his accidit, qui non introspectis penitus virtutibus ad primum se velut aspectum orationis aptarunt; et cum iis felicissime cessit imitatio, verbis atque numeris sunt non multum differentes, vim dicendi atque inventionis non adsequuntur, sed plerumque declinant in peius et proxima virtutibus vitia comprehendunt fiuntque pro grandibus tumidi, pressis exiles, fortibus temerarii, laetis corrupti, compositis exultantes, simplicibus negligentes. {{pn|17}}Ideoque qui horride atque incomposite quidlibet illud frigidum et inane extulerunt, antiquis se pares credunt; qui carent cultu atque sententiis, Attici scilicet; qui praecisis conclusionibus obscuri, Sallustium atque Thucydidem superant; tristes ac ieiuni Pollionem aemulantur: otiosi et supini, si quid modo longius circumduxerunt, iurant ita Ciceronem locuturum fuisse. {{pn|18}}Noveram quosdam, qui se pulchre expressisse genus illud caelestis huius in dicendo viri sibi viderentur, si in clausula posuissent Esse videatur. Ergo primum est, ut quod imitaturus est quisque intelligat et quare bonum sit sciat. {{pn|19}}Tum in suscipiendo onere consulat suas vires. Nam quaedam sunt imitabilia, quibus aut infirmitas naturae non sufficiat aut diversitas repugnet. Ne, cui tenue ingenium erit, sola velit fortia et abrupta; cui forte quidem, sed indomitum, amore subtilitatis et vim suam perdat et elegantiam quam cupit non persequatur; nihil est enim tam indecens, quam cum mollia dure fiunt. {{pn|20}}Atque ego illi praeceptori, quem institueram in libro secundo, credidi non ea sola docenda esse, ad quae quemque discipulorum natura compositum videret; nam is et adiuvare debet, quae in quoque eorum invenit bona, et, quantum fieri potest, adiicere quae desunt et emendare quaedam et mutare; rector enim est alienorum ingeniorum atque formator. {{pn|21}}Difficilius est naturam suam fingere. Sed ne ille quidem doctor, quanquam omnia quae recta sunt velit esse in suis auditoribus quam plenissima, in eo tamen, cui naturam obstare viderit, laborabit. Id quoque vitandum, in quo magna pars errat, ne in oratione poetas nobis et historicos, in illis operibus oratores aut declamatores imitandos putemus. {{pn|22}}Sua cuique proposita* lex, suus cuique decor est. Nam nec comoedia in cothurnos adsurgit, nec contra tragoedia socco ingreditur. Habet tamen omnis eloquentia aliquid commune; id imitemur quod commune est. {{pn|23}}Etiam hoc solet incommodi accidere iis, qui se uni alicui generi dediderunt, ut, si asperitas iis placuit alicuius, hanc etiam in leni ac remisso causarum genere non exuant; si tenuitas ac iucunditas, in asperis gravibusque causis ponderi rerum parum respondeant: cum sit diversa non causarum modo inter ipsas condicio, sed in singulis etiam causis partium, sintque alia leniter alia aspere, alia concitate alia remisse, alia docendi alia movendi gratia dicenda; quorum omnium dissimilis atque diversa inter se ratio est. {{pn|24}}Itaque ne hoc quidem suaserim, uni se alicui proprie, quem per omnia sequatur, addicere. Longe perfectissimus Graecorum Demosthenes, aliquid tamen aliquo in loco melius alii, plurima ille. Sed non qui maxime imitandus, et solus imitandus est. {{pn|25}}Quid ergo? non est satis omnia sic dicere, quomodo M. Tullius dixit? Mihi quidem satis esset, si omnia consequi possem. Quid tamen noceret vim Caesaris, asperitatem Caelii, diligentiam Pollionis, iudicium Calvi quibusdam in locis adsumere? {{pn|26}}Nam praeter id quod prudentis est, quod in quoque optimum est, si possit, suum facere, tum in tanta rei difficultate unum intuentes vix aliqua pars sequitur. Ideoque cum totum exprimere quem elegeris paene sit homini inconcessum, plurium bona ponamus ante oculos, ut aliud ex alio haereat, et quod cuique loco conveniat aptemus. {{pn|27}}Imitatio autem (nam saepius idem dicam) non sit tantum in verbis. Illuc intendenda mens, quantum fuerit illis viris decoris in rebus atque personis, quod consilium, quae dispositio, quam omnia, etiam quae delectationi videantur data, ad victoriam spectent; quid agatur prooemio, quae ratio et quam varia narrandi, quae vis probandi ac refellendi, quanta in adfectibus omnis generis movendis scientia, quamque laus ipsa popularis utilitatis gratia adsumpta, quae tum est pulcherrima, cum sequitur, non cum arcessitur. Haec si perviderimus, tum vere imitabimur. {{pn|28}}Qui vero etiam propria his bona adiecerit, ut suppleat quae deerant, circumcidat, si quid redundabit, is erit, quem quaerimus, perfectus orator; quem nunc consummari potissimum oporteat, cum tanto plura exempla bene dicendi supersint quam illis, qui adhuc summi sunt, contigerunt. Nam erit haec quoque laus eorum, ut priores superasse, posteros docuisse dicantur. {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} qes9azv70y1s0t9zqscc9c0wqzpwyds 0 39336 269031 268823 2026-06-05T13:52:57Z Saumache 27923 269031 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber X|Liber X]] - Caput III<br>[Quo modo scribendum sit.] }} {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} {{pn|1}}Et haec quidem auxilia extrinsecus adhibentur; in iis autem quae nobis ipsis paranda sunt, ut laboris sic utilitatis etiam longe plurimum adfert stilus. Nec immerito M. Tullius hunc optimum effectorem ac magistrum dicendi vocat; cui sententiae personam L. Crassi in disputationibus quae sunt de oratore adsignando, iudicium suum cum illius auctoritate coniunxit. {{pn|2}}Scribendum ergo quam diligentissime et quam plurimum. Nam ut terra alte refossa generandis alendisque seminibus fecundior fit, sic profectus non a summio petitus studiorum fructus effundit uberius et fidelius continet. Nam sine hac quidem conscientia ipsa illa ex tempore dicendi facultas inanem modo loquacitatem dabit et verba in labris nascentia. {{pn|3}}Illic radices, illic fundamenta sunt, illic opes velut sanctiore quodam aerario conditae, unde ad subitos quoque casus, cum res exiget, proferantur. Vires faciamus ante omnia, quae sufficiant labori certaminum et usu non exhauriantur. {{pn|4}}Nihil enim rerum ipsa natura voluit magnum effici cito praeposuitque pulcherrimo cuique operi difficultatem; quae nascendi quoque hanc fecerit legem, ut maiora animalia diutius visceribus parentis continerentur. Sed cum sit duplex quaestio, quomodo et quae maxime scribi oporteat, iam hinc ordinem sequar. {{pn|5}}Sit primo vel tardus dum diligens stilus, quaeramus optima nec protinus offerentibus se gaudeamus, adhibeatur iudicium inventis, dispositio probatis. Delectus enim rerum uerborumque agendus est et pondera singulorum examinanda. Post subeat ratio collocandi versenturque omni modo numeri, non ut quodque se proferet verbum occupet locum. {{pn|6}}Quae quidem ut diligentius exsequamur, repetenda saepius erunt scriptorum proxima. Nam praeter id quod sic melius iunguntur prioribus sequentia, calor quoque ille cogitationis, qui scribendi mora refrixit, recipit ex integro vires et velut repetito spatio sumit impetum; quod in certamine saliendi fieri videmus, ut conatum longius petant et ad illud, quo contenditur, spatium cursu ferantur; utque in iaculando brachia reducimus et expulsuri tela nervos retro tendimus. {{pn|7}}Interim tamen, si feret flatus, danda sunt vela, dum nos indulgentia illa non fallat. Omnia enim nostra, dum nascuntur, placent; alioqui nec scriberentur. Sed redeamus ad iudicium et retractemus suspectam facilitate. {{pn|8}}Sic scripsisse Sallustium accepimus, et sane manifestus est etiam ex opere ipso labor. Vergilium quoque paucissimos die composuisse versus auctor est Varius. Oratoris quidem alia condicio est; {{pn|9}}itaque hanc moram et sollicitudinem initiis impero. Nam primum hoc constituendum, hoc obtinendum est, ut quam optime scribamus; celeritatem dabit consuetudo. Paulatim res facilius se ostendent, verba respondebunt, compositio sequetur, cuncta denique ut in familia bene instituta in officio erunt. Summa haec est rei: {{pn|10}}cito scribendo non fit, ut bene scribatur; bene scribendo fit, ut cito. Sed tum maxime, cum facultas illa contigerit, resistamus ut provideamus et efferentes equos frenis quibusdam coerceamus; quod non tam moram faciet quam novos impetus dabit. Neque enim rursus eos, qui robur aliquod in stilo fecerint, ad infelicem calumniandi se poenam alligandos puto. {{pn|11}}Nam quomodo sufficere officiis civilibus possit, qui singulis actionum partibus insenescat? Sunt autem quibus nihil sit satis; omnia mutare, omnia aliter dicere quam occurrit velint; increduli quidam et de ingenio suo pessime meriti, qui diligentiam putant facere sibi scribendi difficultatem. {{pn|12}}Nec promptum est dicere, utros peccare validius putem, quibus omnia sua placent an quibus nihil. Accidit enim etiam ingeniosis adolescentibus frequenter, ut labore consumantur et in silentium usque descendant nimia bene dicendi cupiditate. Qua de re memini narrasse mihi iulium Secundum illum, aequalem meum atque a me, ut notum est, familiariter amatum, mirae facundiae virum, infinitae tamen curae, quid esset sibi a patruo suo dictum. {{pn|13}}Is fuit Iulius Florus, in eloquentia Galliarum, quoniam ibi demum exercuit eam, princeps, alioqui inter paucos disertus et dignus ilia propinquitate. Is cum Secundum, scholae adhuc operatum, tristem forte vidisset, interrogavit, quae causa frontis tam adductae. {{pn|14}}Nec dissimulavit adolescens, tertium iam diem esse, quod omni labore materiae ad scribendum destinatae non inveniret exordium; quo sibi non praesens tantum dolor, sed etiam desperatio in posterum fieret. Tum Florus arridens, Numquid tu, inquit, melius dicere vis quam potes? {{pn|15}}Ita se res habet. Curandum est ut quam optime dicamus; dicendum tamen pro facultate. Ad profectum enim opus est studio non indignatione. Ut possimus autem scribere etiam plura et celerius, non exercitatio modo praestabit, in qua sine dubio multum est, sed etiam ratio; si non resupini spectantesque tectum et cogitationem murmure agitantes exspectaverimus quid obveniat; sed quid res poscat, quid personam deceat, quod sit tempus, qui iudicis animus intuiti, humano quodam modo ad scribendum accesserimus. Sic nobis et initia et quae sequuntur natura ipsa praescribit. {{pn|16}}Certa sunt enim pleraque et, nisi coniueamus, in oculos incurrunt; ideoque nec indocti nec rustici diu quaerunt, unde incipiant; quo pudendum est magis, si difficultatem facit doctrina. Non ergo semper putemus optimum esse quod latet; immutescamus alioqui, si nihil dicendum videatur, nisi quod non invenimus. {{pn|17}}Diversum est huic eorum vitium, qui primo decurrere per materiam stilo quam velocissimo volunt et sequentes calorem atque impetum ex tempore scribunt; hanc silvam vocant. Repetunt deinde et componunt quae effuderant; sed verba emendantur et numeri, manet in rebus temere congestis quae fuit levitas. {{pn|18}}Protinus ergo adhibere curam rectius erit atque ab initio sic opus ducere, ut caelandum, non ex integro fabricandum sit. Aliquando tamen adfectus sequemur, in quibus fere plus calor quam diligentia valet. Satis apparet ex eo, quod hanc scribentium negligentiam damno, quid de illis dictandi deliciis sentiam. {{pn|19}}Nam in stilo quidem quamlibet properato dat aliquam cogitationi moram non consequens celeritatem eius manus; ille cui dictamus urget, atque interim pudet etiam dubitare aut resistere aut mutare quasi conscium infirmitatis nostrae timentes. {{pn|20}}Quo fit, ut non rudia tantum et fortuita, sed impropria interim, dum sola est connectendi sermonis cupiditas, effluant, quae nec scribentium curam nec dicentium impetum consequantur. At idem ille, qui excipit, si tardior in scribendo aut incertior in intellegendo* velut offensator fuit, inhibetur cursus, atque omnis quae erat concepta mentis intentio mora et interdum iracundia excutitur. {{pn|21}}Tum illa, quae altiorem* animi motum sequuntur quaeque ipsa animum quodammodo concitant, quorum est iactare nanum, torquere vultum, frontem et latus* interim obiurgare, quaeque Persius notat, cum leviter dicendi genus significat, Nec pluteum, inquit, caedit nec demorsos sapit unguis, etiam ridicula sunt, nisi cum soli sumus. {{pn|22}}Denique ut semel quod est potentissimum dicam, secretum in* dictando perit. Atque liberum arbitris locum et quam altissimum silentium scribentibus maxime convenire nemo dubitaverit. Non tamen protinus audiendi, qui credunt aptissima in hoc nemora silvasque, quod illa caeli libertas locorumque amoenitas sublimem animum et beatiorem spiritum parent. {{pn|23}}Mihi certe iucundus hic magis quam studiorum hortator videtur esse secessus. Namque illa, quae ipsa delectant, necesse est avocent ab intentione operis destinati. Neque enim se bona fide in multa simul intendere animus totum potest, et quocunque respexit, desinit intueri quod propositum erat. {{pn|24}}Quare silvarum amoenitas et praeterlabentia flumina et inspirantes ramis arborum aurae volucrumque cantus et ipsa late circumspiciendi libertas ad se trahunt, ut mihi remittere potius voluptas ista videatur cogitationem quam intendere. {{pn|25}}Demosthenes melius, qui se in locum, ex quo nulla exaudiri vox et ex quo nihil prospici posset, recondebat ne aliud agere mentem cogerent oculi. Ideoque lucubrantes silentium noctis et clausum cubiculum et lumen unum velut tectos* maxime teneat. {{pn|26}}Sed cum in omni studiorum genere tum in hoc praecipue bona valetudo, quaeque eam maxime praestat, frugalitas, necessaria est, cum tempora ab ipsa rerum natura ad quietem refectionemque nobis data in acerrimum laborer convertimus. Cui tamen non plus irrogandum est quam quod somno supererit, haud deerit. {{pn|27}}Obstat enim diligentiae scribendi etiam fatigatio, et abunde, si vacet, lucis spatia sufficiunt; occupatos in noctem necessitas agit. Est tamen lucubratio, quotiens ad eam integri ac refecti venimus, optimum secreti genus. {{pn|28}}Sed silentium et secessus et undique liber animus ut sunt maxime optanda, ita non semper possunt contingere, ideoque non statim, si quid obstrepet, abiiciendi codices erunt et deplorandus dies; verum incommodis repugnandum et hic faciendus usus, ut omnia quae impedient vincat intentio; quam si tota mente in opus ipsum direxeris, nihil eorum, quae oculis vel auribus incursant, ad animum perveniet. {{pn|29}}An vero frequenter etiam fortuita hoc cogitatio praestat, ut obvios non videamus et itinere deerremus: non consequemur idem, si et voluerimus? Non est indulgendum causis desidiae. Nam si non nisi refecti, non nisi hilares, non nisi omnibus aliis curis vacantes studendum existimarimus, semper erit propter quod nobis ignoscamus. {{pn|30}}Quare in turba, itinere, conviviis etiam faciat sibi cogitatio ipsa secretum. Quid alioqui fiet, cum in medio foro, tot circumstantibus iudiciis, iurgiis, fortuitis etiam clamoribus, erit subito continua oratione dicendum, si particulas quas ceris mandamus nisi in solitudine reperire non possumus? Propter quae idem ille tantus amator secreti Demosthenes in litore, in quo se maximo cum sono fluctus illideret, meditans consuescebat contionum fremitus non expavescere. {{pn|31}}Illa quoque minora (sed nihil in studiis parvum est) non sunt transeunda: scribi optime ceris, in quibus facillima est ratio delendi, nisi forte visus infirmior membranarum potius usum exiget, quae ut iuvant aciem, ita crebra relatione, quoad intinguntur, calami morantur manum et cogitationis impetum frangunt. {{pn|32}}Relinquendae autem in utrolibet genere contra erunt vacuae tabellae, in quibus libera adiiciendo sit excursio. Nam interim pigritiam emendandi angustiae faciunt aut certe novorum interpositione priora confundant. Ne latas quidem ultra modum esse ceras velim, expertus iuvenem studiosum alioqui praelongos habuisse sermones, quia illos numero versuum metiebatur, idque vitium, quod frequenti admonitione corrigi non potuerat, mutatis codicibus esse sublatum. {{pn|33}}Debet vacare etiam locus, in quo notentur quae scribentibus solent extra ordinem, id est ex aliis, quam qui sunt in manibus loci, occurrere. Irrumpunt enim optimi nonnunquam sensus, quos neque inserere oportet neque differre tutum est, quia interim elabuntur, interim memoriae suae intentos ab alia inventione declinant ideoque optime sunt in deposito. {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} 5c3iyioflpglq4lb4p95ysbcj78zgb8 0 39337 269032 268798 2026-06-05T13:53:15Z Saumache 27923 269032 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber X|Liber X]] - Caput IV<br>[De emendatione.] }} {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} {{pn|1}}Sequitur emendatio, pars studiorum longe utilissima. Neque enim sine causa creditum est stilum non minus agere, cum delet. Huius autem operis est adiicere, detrahere, mutare. Sed facilius in iis simpliciusque iudicium, quae replenda vel deiicienda sunt; premere vero tumentia, humilia extollere, luxuriantia adstringere, inordinata digerere, soluta componere, exultantia coercere, duplicis operae. Nam et damnanda sunt quae placuerunt et invenienda quae fugerant. {{pn|2}}Nec dubium est optimum esse emendandi genus, si scripta in aliquod tempus reponantur, ut ad ea post intervallum velut nova atque aliena redeamus, ne nobis scripta nostra tanquam recentes fetus blandiantur. {{pn|3}}Sed neque hoc contingere semper potest praesertim oratori, cui saepius scribere ad praesentes usus necesse est; et ipsa emendatio finem habeat. Sunt enim qui ad omnia scripta tanquam vitiosa redeant et, quasi nihil fas sit rectum esse quod primum est, melius existiment quidquid est aliud, idque faciant, quotiens librum in manus resumpserunt, similes medicis etiam integra secantibus. Accidit itaque ut cicatricosa sint et exsanguis et cura peiora. {{pn|4}}Sit ergo aliquando quod placeat aut certe quod sufficiat, ut opus poliat lima, non exterat. Temporis quoque esse debet modus. Nam quod Cinnae Zmyrnam novem annis accepimus scriptam, et panegyricum Isocratis, qui parcissime, decem annis dicunt elaboratum, ad oratorem nihil pertinet, cuius nullum erit, si tam tardum fuerit, auxilium. {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} 9wze7kwpq7loybnv9qed7bx45pd3yrw 0 39338 269033 268855 2026-06-05T13:53:33Z Saumache 27923 269033 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber X|Liber X]] - Caput V<br>[Quae scribenda sint praecipue.] }} {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Caput VI |PostNomen=../Caput VI }} {{pn|1}}Proximum est, ut dicamus, quae praecipue scribenda sint ἕξιν parantibus. Non est huius* quidem operis, ut explicemus quae sint materiae, quae prima aut secunda aut deinceps tractanda sint (nam id factum est etiam primo libro, quo puerorum, et secundo, quo iam robustorum studiis ordinem dedimus) sed de quo nunc agitur, unde copia ac facilitas maxime veniat. {{pn|2}}Vertere Graeca in Latinum veteres nostri oratores optimum iudicabant. Id se L. Crassus in illis Ciceronis de Oratore libris dicit factitasse. Id Cicero sua ipse persona frequentissime praecipit, quin etiam libros Platonis atque Xenophontis edidit hoc genere translatos. Id Messalae placuit, multaeque sunt ab eo scriptae ad hunc modum orationes, adeo ut etiam cum illa Hyperidis pro Phryne difficillima Romanis subtilitate contenderet. {{pn|3}}Et manifesta est exercitationis huiusce ratio. Nam et rerum copia Graeci auctores abundant et plurimum artis in eloquentiam intulerunt, et hos transferentibus verbis uti optimis licet, omnibus enim utimur nostris. Figuras vero, quibus maxime ornatur oratio, multas ac varias excogitandi etiam necessitas quaedam est, quia plerumque a Graecis Romana dissentiunt. {{pn|4}}Sed et illa ex Latinis conversio multum et ipsa contulerit. Ac de carminibus quidem neminem credo dubitare, quo solo genere exercitationis dicitur usus esse Sulpicius. Nam et sublimis spiritus attollere orationem potest, et verba poetica libertate audaciora non praesumunt eadem proprie dicendi facultatem. Sed et ipsis sententiis adiicere licet oratorium robur et omissa supplere, effusa substringere. {{pn|5}}Neque ego paraphrasim esse interpretationem tantum volo, sed circa eosdem sensus certamen atque aemulationem. Ideoque ab illis dissentio, qui vertere orationes Latinas vetant, quia optimis occupatis, quidquid aliter dixerimus, necesse sit esse deterius. Nam neque semper est desperandum, aliquid illis, quae dicta sunt, melius posse reperiri; neque adeo ieiunam ac pauperem natura eloquentiam fecit, ut una de re bene dici nisi semel non possit. {{pn|6}}Nisi forte histrionum multa circa voces easdem variare gestus potest, orandi minor vis, ut dicatur aliquid, post quod in eadem materia nihil dicendum sit. Sed esto neque melius quod invenimus esse neque par: {{pn|7}}est certe proximis locus. An vero ipsi non bis ac saepius de eadem re dicimus et quidem continuas nonnunquam sententias? Nisi forte contendere nobiscum possumus, cum aliis non possumus. Nam si uno genere bene diceretur, fas erat existimari praeclusam nobis a prioribus viam; nunc vero innumerabiles sunt modi plurimaeque eodem viae ducunt. {{pn|8}}Sua brevitati gratia, sua copiae, alia translatis virtus alia propriis, hoc oratio recta illud figura declinata commendat. Ipsa denique utilissima est exercitationi difficultas. Quid, quod auctores maximi sic diligentius cognoscuntur? Non enim scripta lectione secura transcurrimus, sed tractamus singula et necessario introspicimus et, quantum virtutis habeant, vel hoc ipso cognoscimus, quod imitari non possumus. {{pn|9}}Nec aliena tantum transferre sed etiam nostra pluribus modis tractare proderit, ut ex industria sumamus sententias quasdam easque versemus quam numerosissime, velut eadem cera aliae aliaeque formae duci solent. {{pn|10}}Plurimum autem parari facultatis existimo ex simplicissima quaque materia. Nam illa multiplici personarum, causarum, temporum, locorum, dictorum, factorum diversitate facile delitescet infirmitas, tot se undique rebus, ex quibus aliquam apprehendas, offerentibus. {{pn|11}}Illud virtutis indicium est fundere quae natura contracta sunt, augere parva, varietatem similibus, voluptatem expositis dare et bene dicere multa de paucis. In hoc optime facient infinitae quaestiones, quas vocari θέσεις diximus, quibus Cicero iam princeps in re publica exerceri solebat. {{pn|12}}His confinis est destructio et confirmatio sententiarum. Nam cum sit sententia decretum quoddam atque praeceptum, quod de re idem de iudicio rei quaeri potest. Tum loci communes, quos etiam scriptos ab oratoribus scimus. Nam qui haec recta tantum et in nullos flexus recedentia copiose tractaverit, utique in illis plures excursus recipientibus magis abundabit eritque in omnes causas paratus. Omnes enim generalibus quaestionibus constant. {{pn|13}}Nam quid interest, Cornelius tribunus plebis quod codicem legerit, reus sit, an quaeramus, violeturne maiestas, si magistratus rogationem suam populo ipse recitaverit; Milo Clodium rectene occiderit, veniat in iudicium, an, oporteatne insidiatorem interfici vel perniciosum rei publicae civem, etiamsi non insidietur; Cato Marciam honestene tradiderit Hortensio, an, conveniatne res talis bono viro? De personis iudicatur, sed de rebus contenditur. {{pn|14}}Declamationes vero, quales in scholis rhetorum dicuntur, si modo sunt ad veritatem accommodatae et orationibus similes, non tantum dum adolescit profectus sunt utilissimae, quia inventionem et dispositionem pariter exercent, sed etiam cum est consummatus ac iam in foro clarus. Alitur enim atque enitescit velut pabulo laetiore facundia et adsidua contentionum asperitate fatigata renovatur. {{pn|15}}Quapropter historiae nonnunquam ubertas in aliqua exercendi stili parte ponenda et dialogorum libertate gestiendum. Ne carmine quidem ludere contrarium fuerit, sicut athletae, remissa quibusdam temporibus ciborum atque exercitationum certa necessitate, otio et iucundioribus epulis reficiuntur. {{pn|16}}Ideoque mihi videtur M. Tullius tantum intulisse eloquentiae lumen, quod in hos quoque studiorum secessus excurrit. Nam si nobis sola materia fuerit ex litibus, necesse est deteratur fulgor et durescat articulus et ipse ille mucro ingenii cotidiana pugna retundatur. {{pn|17}}Sed quemadmodum forensibus certaminibus exercitatos et quasi militantes reficit ac reparat haec velut sagina dicendi, sic adolescentes non debent nimium in falsa rerum imagine detineri et inanibus simulacris usque adeo, ut difficilis ab his digressus sit, assuescere,* ne ab illa, in qua prope consenuerunt, umbra vera discrimina velut quendam solem reformident. {{pn|18}}Quod accidisse etiam M. Porcio Latroni, qui primus clari nominis professor fuit, traditur, ut, cum ei summam in scholis opinionem obtinenti causa in foro esset oranda, impense petierit, uti subsellia in basilicam transferrentur. Ita illi caelum novum fuit, ut omnis eius eloquentia contineri tecto ac parietibus videretur. {{pn|19}}Quare iuvenis, qui rationem inveniendi eloquendique a praeceptoribus diligenter acceperit (quod non est infiniti operis, si docere sciant et velint), exercitationem quoque modicam fuerit consecutus, oratorem sibi aliquem, quod apud maiores fieri solebat, deligat, quem sequatur, quem imitetur; iudiciis intersit quam plurimis et sit certaminis, cui destinatur, frequens spectator. {{pn|20}}Tum causas vel easdem, quas agi audierit, stilo et ipse componat, vel etiam alias veras modo et utrinque tractet, et, quod in gladiatoribus fieri videmus, decretoriis exerceatur, ut fecisse Brutum diximus pro Milone. Melius hoc quam rescribere veteribus orationibus, ut fecit Cestius contra Ciceronis actionem habitam pro eodem, cum alteram partem satis nosse non posset ex sola defensione. {{pn|21}}Citius autem idoneus erit iuvenis, quem praeceptor coegerit in declamando quam simillimum esse veritati et per totas ire materias, quarum nunc facillima et maxime favorabilia decerpunt. Obstant huic, quod secundo loco posui, fere turba discipulorum et consuetudo classium certis diebus audiendarum, nonnihil etiam persuasio patrum numerantium potius declamationes quam aestimantium. {{pn|22}}Sed, quod dixi primo, ut arbitror, libro, nec ille se bonus praeceptor maiore numero quam sustinere possit onerabit et inanem loquacitatem recidet, ut omnia quae sunt in controversia, non, ut quidem volunt, quae in rerum natura, dicantur; et vel longiore potius dierum spatio laxabit dicendi necessitatem vel materias dividere permittet. {{pn|23}}Una enim diligenter effecta plus proderit quam plures inchoatae et quasi degustatae. Propter quod accidit, ut nec suo loco quidque ponatur, nec illa quae prima sunt servent suam legem, iuvenibus flosculos omnium partium in ea quae sunt dicturi congerentibus; quo fit, ut timentes, ne sequentia perdant, priora confundant. {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Caput VI |PostNomen=../Caput VI }} qvswalnon1al48occti2rf4ynsfd6wo 0 39339 269034 268816 2026-06-05T13:53:52Z Saumache 27923 269034 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber X|Liber X]] - Caput VI<br>[De cogitatione.] }} {{Liber |Ante=Caput V |AnteNomen=../Caput V |Post=Caput VII |PostNomen=../Caput VII }} {{pn|1}}Proxima stilo cogitatio est, quae et ipsa vires ab hoc accipit, estque inter scribendi laborem extemporalemque fortunam media quaedam et nescio an usus frequentissimi. Nam scribere non ubique nec semper possumus; cogitationi temporis ac loci plurimum est. Haec paucis admodum horis magnas etiam causas complectitur; haec, quotiens intermissus est somnus, ipsis noctis tenebris adiuvatur; haec inter medios rerum actus aliquid invenit vacui nec otium patitur. {{pn|2}}Neque vero rerum ordinem modo, quod ipsum satis erat, intra se ipsa disponit, sed verba etiam copulat totamque ita contexit orationem, ut ei nihil praeter manum desit. Nam memoriae quoque plerumque inhaerent fidelius, quae nulla scribendi securitate laxantur. Sed ne ad hanc quidem vim cogitandi perveniri potest aut subito aut cito. {{pn|3}}Nam primum facienda multo stilo forma est, quae nos etiam cogitantes sequatur; tum adsumendus usus paulatim, ut pauca primum complectamur animo, quae reddi fideliter possint; mox per incrementa tam modica, ut onerari se labor ille non sentiat, augenda vis et exercitatione multa continenda est, quae quidem maxima ex parte memoria constat. Ideoque aliqua mihi in illum locum differenda sunt. {{pn|4}}Eo tandem* pervenit, ut is, cui non refragetur ingenium, acri studio adiutus tantum consequatur, ut ei tam quae cogitarit quam quae scripserit atque edidicerit in dicendo fidem servent. Cicero certe Graecorum Metrodorum Scepsium et Empylum Rhodium nostrorumque Hortensium tradidit, quae cogitaverant, ad verbum in agendo retulisse. {{pn|5}}Sed si forte aliquis inter dicendum effulserit extemporalis color, non superstitiose cogitatis demum est inhaerendum. Neque enim tantum habent curae, ut non sit dandus et fortunae locus, cum saepe etiam scriptis ea quae subito nata sunt inserantur. Ideoque totum hoc exercitationis genus ita instituendum est, ut et digredi ex eo et redire in id facile possimus. {{pn|6}}Nam ut primum est domo adferre paratam dicendi copiam et certam, ita refutare temporis munera longe stultissimum est. Quare cogitatio in hoc praeparetur, ut nos fortuna decipere non possit, adiuvare possit. Id autem fiet memoriae viribus, ut illa, quae complexi animo sumus, fluant secura, non sollicitos et respicientes et una spe suspensos recordationis non sinant providere. Alioqui vel extemporalem temeritatem malo quam male cohaerentem cogitationem. {{pn|7}}Peius enim quaeritur retrorsus, quia, dum illa desideramus, ab allis avertimur, et ex memoria potius res petimus quam ex materia. Plura sunt autem, si utrimque* quaerendum est, quae inveniri possunt quam quae inventa sunt. {{Liber |Ante=Caput V |AnteNomen=../Caput V |Post=Caput VII |PostNomen=../Caput VII }} dcbwusjxl512eq1hxtalh9tiu06aptl 0 39340 269035 268857 2026-06-05T13:54:12Z Saumache 27923 269035 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber X|Liber X]] - Caput VII<br>[Quem ad modum extemporalis facilitas paretur et contineatur.] }} {{Liber |Ante=Caput VI |AnteNomen=../Caput VI |Post=Liber XI |PostNomen=Institutio oratoria/Liber XI }} {{pn|1}}Maximus vero studiorum fructus est et velut primus quoddam* amplissimum longi laboris ex tempore dicendi facultas, quam qui non erit consecutus, mea quidem sententia civilibus officiis renuntiabit et solam scribendi facultatem potius ad alia opera convertet. Vix enim bonae fidei viro convenit auxilium in publicum polliceri, quod praesentissimis quibusque periculis desit, intrare* portum ad quem navis accedere nisi lenibus ventis vecta non possit, {{pn|2}}siquidem innumerabiles accidunt subitae necessitates vel apud magistratus vel repraesentatis iudiciis continuo agendi. Quarum si qua, non dico cuicunque innocentium civium sed amicorum ac propinquorum alicui evenerit, stabitne mutus et salutarem petentibus uocem statimque, si non succurratur, perituris, moras et secessum et silentium quaeret, dum illa verba fabricentur et memoriae insidant et vox ac latus praeparetur? {{pn|3}}Quae vero patitur hoc ratio,* ut quisquam possit orator omittere aliquando casus Quid, cum adversario respondendum erit, fiet? Nam saepe ea, quae opinati sumus et contra quae scripsimus, fallunt, ac tota subito causa mutatur; atque ut gubernatori ad incursus tempestatum, sic agenti ad varietatem causarum ratio mutando est. {{pn|4}}Quid porro multus stilus et adsidua lectio et longa studiorum aetas facit, si manet eadem quae fuit incipientibus difficultas? Perisse profecto confitendum est praeteritum laborem, cui semper idem laborandum est. Neque ego hoc ago ut ex tempore dicere malit, sed ut possit. Id autem maxime hoc modo consequemur. {{pn|5}}Nota sit primum dicendi via. Neque enim prius contingere cursus potest quam scierimus, quo sit et qua perveniendum. Nec satis est non ignorare quae sunt causarum iudicialium partes, aut quaestionum ordinem recte disponere, quanquam ista sunt praecipua, sed quid quoque loco primum sit ac secundum et deinceps; quae ita sunt natura copulata, ut mutari aut intervelli sine confusione non possint. {{pn|6}}Quisquis autem via dicet, ducetur* ante omnia rerum ipsa serie velut duce; propter quod homines etiam modice exercitati facillime tenorem in narrationibus servant. Deinde, quid quoque loco quaerant, scient. nec circumspectabunt nec offerentibus se aliunde sensibus turbabuntur nec confundent ex diversis orationem velut salientes huc illuc nec usquam insistentes. {{pn|7}}Postremo habebunt modum et fine, qui esse citra divisionem nullus potest. Expletis pro facultate omnibus quae proposuerint, pervenisse se ad ultimum sentient. Et haec quidem ex arte, illa vero ex studio: ut copiam sermonis optimi, quemadmodum praeceptum est, comparemus: multo ac fideli stilo sic formetur oratio, ut scriptorum colorem etiam quae subito effusa sint reddant, ut, cum multa scripserimus, etiam multa dicamus. {{pn|8}}Nam consuetudo et exercitatio facilitatem maxime parit; quae si paulum intermissa fuerit, non velocitas illa modo tardatur, sed ipsum os* coit atque concurrit. Quanquam enim opus est naturali quadam mobilitate animi ut, dum proxima dicimus, struere ulteriora possimus semperque nostram vocem provisa et formata cogitatio excipiat, {{pn|9}}vix tamen aut natura aut ratio in tam multiplex officium diducere animum queat, ut inventioni, dispositioni, elocutioni, ordini rerum verborumque, tum iis, quae dicit, quae subiuncturus est, quae ultra spectanda sunt, adhibita vocis, pronuntiationis, gestus observatione, una sufficiat. {{pn|10}}Longe enim praecedat oportet intentio ac prae se res agat, quantumque dicendo consumitur, tantum ex ultimo prorogetur; ut, donec perveniamus ad finem, non minus prospectu procedamus quam gradu, si non intersistentes offensantesque brevia illa atque concisa singultantium modo eiecturi sumus. {{pn|11}}Est igitur usus quidam irrationalis, quem Graeci ἄλογον τριβήν vocant, qua manus in scribendo decurrit, qua oculi totos simul in lectione versus flexusque eorum et transitus intuentur, et ante sequentia vident quam priora dixerunt. Quo constant miracula illa in scenis pilariorum ac ventilatorum, ut ea quae emiserint ultro venire in manus credas et qua iubentur decurrere. {{pn|12}}Sed hic usus ita proderit, si ea de qua locuti sumus ars antecesserit, ut ipsum illud, quod in se rationem non habet, in ratione versetur. Nam mihi ne dicere quidem videtur nisi qui disposite, ornate, copiose dicit, sed tumultuari. {{pn|13}}Nec fortuiti sermonis contextum mirabor unquam, quem iurgantibus etiam mulierculis superfluere video, cum eo quod, si calor ac spiritus tulit, frequenter accidit ut successum extemporalem consequi cura non possit. {{pn|14}}Deum tunc adfuisse, cum id evenisset, veteres oratores, ut Cicero, dictitabant. Sed ratio manifesta est. Nam bene concepti adfectus et recentes rerum imagines continuo impetu feruntur, quae nonnumquam mora stili refrigescunt et dilatae non revertuntur. Utique vero, cum infelix illa verborum cavillatio accessit et cursus ad singula vestigia restitit, non potest ferri contorta vis, sed, ut optime vocum singularum cedat electio, non continua, sed composita est. {{pn|15}}Quare capiendae sunt illae, de quibus dixi, rerum imagines, quas vocari φαντασίας indicavimus, omniaque, de quibus dicturi erimus, personae, quaestiones, spes, metus habenda in oculis, in adfectus recipienda. Pectus est enim, quod disertos facit, et vis mentis. Ideoque imperitis quoque, si modo sint aliquo adfectu concitati, verba non desunt. {{pn|16}}Tum intendendus animus, non in aliquam rem unam, sed in plures simul continuas; ut, si per aliquam rectam viam mittamus oculos, simul omnia quae sunt in ea circaque intuemur, non ultimum tantum videmus sed usque ad ultimum. Addit ad dicendum etiam pudor stimulos,* mirumque videri potest, quod, cum stilus secreto gaudeat atque omnes arbitros reformidet, extemporalis actio auditorium frequentia, ut miles congestu signorum, excitatur. {{pn|17}}Namque et difficiliorem cogitationem exprimit et expellit dicendi necessitas, et secundos impetus auget placendi cupido. Adeo pretium omnia spectant, ut eloquentia quoque, quanquam plurimum habeat in se voluptatis, maxime tamen praesenti fructu laudis opinionisque ducatur. {{pn|18}}Nec quisquam tantum fidat ingenio, ut id sibi speret incipienti statim posse contingere, sed, sicut in cogitatione praecipimus, ita facilitatem quoque extemporalem a parvis initiis paulatim perducemus ad summam, quae neque perfici neque contineri nisi usu potest. {{pn|19}}Ceterum pervenire eo debet, ut cogitatio non utique melior sit ea sed tutior, cum hanc facilitatem non prosa modo multi sint consecuti, sed etiam carmine, ut Antipater Sidonius et Licinius Archias (credendum enim Ciceroni est), non quia nostris quoque temporibus non et fecerint quidam hoc et faciant. Quod tamen non ipsum tam probabile puto, (neque enim habet aut usum res aut necessitatem) quam exhortandis in hane spem, qui foro praeparantur, utile exemplum. {{pn|20}}Neque vero tanta esse unquam debet* fiducia facilitatis, ut non breve saltem tempus, quod nusquam fere deerit, ad ea quae dicturi simus dispicienda sumamus, quod quidem in iudiciis ac foro datur semper. Neque enim quisquam est, qui causam quam non didicerit agat. {{pn|21}}Declamatores quosdam perversa ducit ambitio, ut exposita controversia protinus dicere velint; quin etiam, quod est in primis frivolum ac scenicum, verbum petant, quo incipiant. Sed tam contumeliosos in se ridet invicem eloquentia, et qui stultis videri eruditi volunt, stulti eruditis videntur. {{pn|22}}Si qua tamen fortuna tam subitam fecerit agendi necessitatem, mobiliore quodam opus erit ingenio, et vis omnis intendenda rebus, et in praesentia remittendum aliquid ex cura verborum, si consequi* utrumque non dabitur. Tum et tardior pronuntiatio moras habet et suspensa ac velut dubitans oratio, ut tamen deliberate, non haesitare videamur. {{pn|23}}Hoc, dum egredimur e portu, si nos nondum aptatis satis armamentis aget ventus; deinde paulatim simul euntes aptabimus vela et disponemus rudentes et impleri sinus optabimus. Id potius quam se inani verborum torrenti dare quasi tempestatibus quo volent auferendum. {{pn|24}}Sed non minore studio continetur haec facultas quam paratur. Ars enim semel percepta non labitur,* stilus quoque intermissione paulum admodum de celeritate deperdit; promptum hoc et in expedito positum exercitatione sola continetur. Hac uti sic optimum est, ut cotidie dicamus audientibus pluribus, maxime de quorum simus iudicio atque opinione solliciti; rarum est enim ut satis se quisque vereatur. {{pn|25}}Vel soli tamen dicamus potius quam omnino non dicamus. Est et* illa exercitatio cogitandi totasque materias vel silentio (dum tamen quasi dicat intra se ipsum) persequendi, quae nullo non et tempore et loco, quando non aliud agimus, explicari potest, et est in parte utilior* quam haec proxima. {{pn|26}}Diligentius enim componitur quam illa, in qua contextum dicendi intermittere veremur. Rursus in alia plus prior confert, vocis firmitatem, oris facilitatem, motum corporis, qui et ipse, ut dixi, excitat oratorem et iactatione manus, pedis supplosione, sicut cauda leones facere dicuntur, hortatur. Studendum vero semper et ubique. {{pn|27}}Neque enim fere tam est ullus dies occupatus, ut nihil lucrativae, ut Cicero Brutum facere tradit, operae ad scribendum aut legendum* aut dicendum rapi aliquo momento temporis possit; siquidem C. Carbo etiam in tabernaculo solebat hac uti exercitatione dicendi. {{pn|28}}Ne id quidem tacendum, quod eidem Ciceroni placet, nullum nostrum usquam negligentem esse sermonem; quidquid loquemur ubicunque, sit pro sua scilicet portione perfectum. Scribendum certe nunquam est magis, quam cum multa dicemus ex tempore. Ita enim servabitur pondus, et innatans* illa verborum facilitas in altum reducetur; sicut rustici proximas vitis radices amputant, quae illam in summum solum ducunt, ut inferiores penitus descendendo firmentur. {{pn|29}}Ac nescio an, si* utrumque cum cura et studio fecerimus, invicem prosit, ut scribendo dicamus diligentius, dicendo scribamus facilius. Scribendum ergo, quotiens licebit; si id non dabitur, cogitandum; ab utroque exclusi debent tamen sic dicere,* ut neque deprehensus orator neque litigator destitutus esse videatur. {{pn|30}}Plerumque autem multa agentibus accidit, ut maxime necessaria et utique initia scribant, cetera quae domo adferunt cogitatione complectantur, subitis ex tempore occurrant; quod fecisse M. Tullium commentariis ipsius apparet. Sed feruntur aliorum quoque et inventi forte, ut eos dicturus quisque composuerat, et in libros digesti, ut causarum quae sunt actae a Ser. Sulpicio, cuius tres orationes extant; sed hi de quibus loquor commentarii ita sunt exacti, ut ab ipso mihi in memoriam posteritatis videantur esse compositi. {{pn|31}}Nam Ciceronis ad praesens modo tempus aptatos libertus Tiro contraxit; quos non ideo excuso, quia non probem, sed ut sint magis admirabiles. In hoc genere prorsus recipio hanc brevem adnotationem libellosque, qui vel manu teneantur, et ad quos interim respicere fas sit. {{pn|32}}Illud quod Laenas praecipit displicet mihi, vel in his quae scripserimus velut* summas in commentarium et capita conferre. Facit enim ediscendi negligentiam haec ipsa fiducia et lacerat ac deformat orationem. Ego autem ne scribendum quidem puto, quod non* sinus memoria persecuturi. Nam hic quoque accidit, ut revocet nos cogitatio ad illa elaborata nec sinat praesentem fortunam experiri. {{pn|33}}Sic anceps inter utrumque animus aestuat, cum et scripta perdidit et non quaerit nova. Sed de memoria destinatus est libro proximo locus nec huic parti subiungendus, quia sunt alia prius nobis dicenda. {{Liber |Ante=Caput VI |AnteNomen=../Caput VI |Post=Liber XI |PostNomen=Institutio oratoria/Liber XI }} hd7yo183c6ifqmu5t690z97bf47ldij 0 39342 269036 268879 2026-06-05T13:54:35Z Saumache 27923 269036 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XI|Liber XI]] - Caput II<br>[De memoria.] }} {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} {{pn|1}}Memoriam quidam naturae modo esse munus existimaverunt, estque in ea non dubie plurimum, sed ipsa excolendo sicut alia omnia augetur; et totus, de quo diximus adhuc, inanis est labor, nisi ceterae partes hoc velut spiritu continentur. Nam et omnis disciplina memoria constat, frustraque docemur, si quidquid audimus praeterfluat; et exemplorum, legum, responsorum, dictorum denique factorumque velut quasdam copias, quibus abundare quasque in promptu semper habere debet orator, eadem illa vis praesentat. Neque immerito thesaurus hic eloquentiae dicitur. {{pn|2}}Sed non firme tantum continere, verum etiam cito percipere multa acturos oportet, nec quae scripseris modo iterata lectione complecti, sed in cogitatis quoque rerum ac verborum contextum sequi, et quae sint ab adversa parte dicta meminisse, nec utique ea, quo dicta sunt ordine, refutare, sed opportunis locis ponere. {{pn|3}}Quid? extemporalis oratio non alio mihi videtur mentis vigore constare. Nam dum alia dicimus, quae dicturi sumus intuenda sunt. Ita, cum semper cogitatio ultra eat,* id quod est longius quaerit, quidquid autem repperit quodam modo apud memoriam deponit; quod illa quasi media quaedam manus acceptum ab inventione tradit elocutioni. {{pn|4}}Non arbitror autem mihi in hoc immorandum, quid sit quod memoriam faciat, quanquam plerique imprimi quaedam vestigia animo, velut in ceris anulorum signa serventur, existimant. Neque ero tam credulus, ut, qui* habitu tardiorem firmioremque memoriam fieri videam, ei artem quoque audeam impertire. * {{pn|5}}Magis admirari naturam subit, tot res vetustas tanto ex intervallo repetitas reddere se et offerre, nec tantum requirentibus sed etiam sponte interim, nec vigilantibus sed etiam quiete compositis: {{pn|6}}eo magis, quod illa quoque animalia, quae carere intellectu videntur, meminerunt et agnoscunt et quamlibet longo itinere deducta ad adsuetas sibi sedes revertuntur. Quid? non haec varietas mira est, excidere proxima, vetera inhaerere? hesternorum immemores acta pueritiae recordari? {{pn|7}}Quid quod quaedam requisita se occultant et eadem forte succurrunt? nec manet semper memoria, sed aliquando etiam redit? Nesciretur tamen, quanta vis esset eius, quanta divinitas illa, nisi in hoc lumen vim* orandi extulisset. Non {{pn|8}}enim rerum modo sed etiam verborum ordinem praestat, nec ea pauca contexit, sed durat prope in infinitum, et in longissimis actionibus prius audiendi patientia quam memoriae fides deficit. {{pn|9}}Quod et ipsum argumentum est subesse artem aliquam iuvarique ratione naturae, cum idem docti facere illud, indocti inexercitatique non possimus. Quanquam invenio apud Platonem obstare memoriae usum litterarum, videlicet quoniam illa, quae scriptis reposuimus, {{pn|10}}velut custodire desinimus et ipsa securitate dimittimus. Nec dubium est quin plurimum in hac parte valeat mentis intentio et velut acies luminum a prospectu rerum, quas intuetur, non aversa. Unde accidit, ut quae per plures dies scribimus ediscendi causa, cogitatione* ipsa contineamus. * {{pn|11}}Artem autem memoriae primus ostendisse dicitur Simonides. Cuius vulgata fabula est: cum pugili coronato carmen, quale componi victoribus solet, mercede pacta scripsisset, abnegatam ei pecuniae partem, quod more poetis frequentissimo digressus in laudes Castoris ac Pollucis exierat. Quapropter partem ab iis petere, quorum facta celebrasset, iubebatur. {{pn|12}}Et persolverunt, ut traditum est. Nam cum esset grande convivium in honorem eiusdem victoriae atque adhibitus ei cenae Simonides, nuntio est excitus, quod eum duo iuvenes equis advecti desiderare maiorem in modum dicebantur. Et illos quidem non invenit, fuisse tamen gratos erga se deos exitu comperit. {{pn|13}}Nam vix eo ultra limen egresso, triclinium illud supra convivas corruit atque ita confudit,* ut non ora modo oppressorum, sed membra etiam omnia requirentes ad sepulturam propinqui nulla nota possent discernere. Tum Simonides dicitur memor ordinis,* quo quisque discubuerat, corpora suis reddidisse. {{pn|14}}Est autem magna inter auctores dissensio, Glaucone Carystio an Leocrati an Agatharcho an Scopae scriptum sit id carmen; et Pharsali fuerit haec domus, ut ipse quodam loco significare Simonides videtur utque Apollodorus et Eratosthenes et Euphorion et Larissaeus Eurypylus tradiderunt, an Crannone, ut Apollas Callimachus,* quam secutus Cicero hanc famam latius fudit. {{pn|15}}Scopam nobilem Thessalum periisse in eo convivio constat; adiicitur sororis eius filius; putant et ortos plerosque ab alio Scopa, qui maior aetate fuerit. {{pn|16}}Quanquam mihi totum de Tyndaridis fabulosum videtur, neque omnino huius rei meminit usquam poeta ipse, profecto non taciturus de tanta sua gloria. {{pn|17}}Ex hoc Simonidis facto notatum videtur, iuvari memoriam signatis animo sedibus, idque credere suo quisque experimento potest. * Nam cum in loca aliqua post tempus reversi sumus, non ipsa agnoscimus tantum, sed etiam, quae in his fecerimus, reminiscimur personaeque subeunt, nonnunquam tacitae quoque cogitationes in mentem revertuntur. Nata est igitur, ut in plerisque, ars ab experimento. Loca deligunt* quam maxime spatiosa, {{pn|18}}multa varietate signata, domum forte magnam et in multos diductam recessus. In ea quidquid notabile est, animo diligenter adfigunt, ut sine cunctatione ac mora partes eius omnes cogitatio possit percurrere. Et primus hic labor est non haerere in occursu; plus enim quam firma debet esse memoria, quae aliam memoriam adiuvet. {{pn|19}}Tum, quae scripserunt vel cogitatione complexi sunt,* aliquo signo, quo moneantur, notant; quod esse vel ex re tota potest, ut de navigatione, militia, vel ex verbo aliquo; nam etiam excidentes unius admonitione verbi in memoriam reponuntur. Sit autem signum navigationis ut ancora, militiae ut aliquid ex armis. {{pn|20}}Haec ita digerunt. Primum sensum vestibulo quasi adsignant, secundum, puta, atrio, tum impluvia circumeunt, nec cubiculis modo aut exedris, sed statuis etiam similibusque per ordinem committunt. Hoc facto, cum est repetenda memoria, incipiunt ab initio loca haec recensere, et quod cuique crediderunt reposcunt, ut eorum imagine admonentur. Ita, quamlibet multa sint, quorum meminisse oporteat, fiunt singula conexa quodam choro,* nec errant* coniungentes prioribus consequentia solo ediscendi labore. {{pn|21}}Quod de domo dixi, et in operibus publicis et in itinere longo et urbium ambitu et picturis fieri potest. Etiam fingere sibi has imagines licet. Opus est ergo locis, quae vel finguntur vel sumuntur, et imaginibus vel simulacris, quae utique fingenda sunt. Imagines voces sunt, quibus ea quae ediscenda sunt notamus, ut, quomodo Cicero dicit, locis pro cera, simulacris pro litteris utamur. {{pn|22}}Illud quoque ad verbum ponere optimum fuerit: Locis est utendum multis, inlustribus, explicatis, modicis intervallis, imaginibus autem agentibus, acribus, insignitis, quae occurrere celeriterque percutere animum possint. Quo magis miror, quomodo Metrodorus in XII signis, per quae sol meat, trecenos et sexagenos invenerit locos. Vanitas nimirum fuit atque iactatio circa memoriam sua potius arte quam natura gloriantis. {{pn|23}}Equidem haec ad quaedam prodesse non negaverim, ut si rerum nomina multa per ordinem audita reddenda sint. Namque in iis quae didicerunt locis ponunt res illas: mensam, ut hoc utar, in vestibule et pulpitum* in atrio et sic cetera, deinde relegentes inveniunt, ubi posuerunt. {{pn|24}}Et forsitan hoc sunt adiuti qui, auctione dimissa, quid cuique vendidissent testibus argentariorum tabulis reddiderunt; quod praestitisse Hortensium dicunt. Minus idem proderit in ediscendis, quae orationis perpetuae erunt. Nam et sensus non eandem imaginem quam res habent, cum alterum fingendum sit, et horum tamen utcunque commonet locus, sicut sermonis alicuius habiti. At* verborum contextus eadem arte quomodo comprehendetur? {{pn|25}}Mitto quod quaedam nullis simulacris significari possunt, ut certe coniunctiones. Habeamus enim sane, ut qui notis scribunt, certas imagines omnium et loca scilicet infinita, per quae verba, quot sunt in quinque contra Verrem secundae actionis libris, explicentur, meminerimus etiam omnium quasi depositorum: nonne impediri quoque dicendi cursum* necesse est duplici memoriae cura? {{pn|26}}Nam quomodo poterunt copulata fluere, si propter singula verba ad singulas formas respiciendum erit? Quare et Charmadas et Scepsius, de quo modo dixi, Metrodorus, quos Cicero dicit usos hac exercitatione, sibi habeant sua; nos simpliciora tradamus. {{pn|27}}Si longior complectenda memoria fuerit oratio, proderit per partes ediscere; laborat enim maxime onere; et hae partes non sint perexiguae, alioqui rursus multae erunt et eam distinguent atque concident. Nec utique certum imperaverim modum, sed maxime ut quisque finietur locus, ni forte tam numerosus, ut ipse quoque dividi debeat. {{pn|28}}Dandi sunt certi quidam termini, ut contextum verborum, qui est difficillimus, continua et crebra meditatio, partes deinceps ipsas repetitus ordo coniungat. Non est inutile, iis quae difficillimus haereant aliquas apponere notas, quarum recordatio commoneat et quasi excitet memoriam; {{pn|29}}nemo etiam fere tam infelix, ut, quod cuique loco signum destinaverit, nesciat. At, si tardus* ad hoc, eo quoque adhuc remedio utetur* ut ipsae notae (hoc enim est ex illa arte non inutile) aptentur* ad eos qui excidunt sensus: ancora* ut supra pro posui, si de nave dicendum est,* spiculum, si de proelio. {{pn|30}}Multum enim signa faciunt, et ex alia memoria venit alia: ut cum translatus anulus vel alligatus commoneat nos, cur id fecerimus. Haec magis adhuc adstringunt, qui memoriam ab aliquo simili transferunt ad id quod continendum est: ut in nominibus, si Fabius forte sit tenendus, referamus ad illum Cunctatorem, qui excidere non potest, aut ad aliquem amicum, qui idem vocetur. {{pn|31}}Quod est facilius in Apris et in Ursis et Nasone aut Crispo, ut id memoriae adfigatur unde sunt nomina. Origo quoque aliquando declinatorum tenendi magis causa est, ut in Cicerone, Verrio, Aurelio. Sed hoc miserim. * {{pn|32}}Illud neminem non iuvabit, iisdem quibus scripserit* ceris ediscere. Sequitur enim vestigiis quibusdam memoriam, et velut oculis intuetur non paginas modo, sed versus prope ipsos, estque cum* dicit similis legenti. Iam vero si litura aut adiectio aliqua atque mutatio interveniat, signa sunt quaedam, quae intuentes deerrare non possumus. {{pn|33}}Haec ratio, ut est illi, de qua primum locutus sum, arti non dissimilis, ita, si quid me experimenta docuerunt, et expeditior et potentior. Ediscere tacite (nam id quoque est quaesitum) erat optimum, si non subirent velut otiosum animum plerumque aliae cogitationes; propter quas excitandus est voce, ut duplici motu iuvetur memoria dicendi et audiendi. Sed haec vox sit modica et magis murmur. {{pn|34}}Qui autem legente alio ediscit, in parte tardatur, quod acrior est oculorum quam aurium sensus; in parte iuvari potest, quod, cum semel aut bis audierit, continuo illi memoriam suam experiri licet et cum legente contendere. Nam et alioqui id maxime faciendum est, ut nos subinde temptemus, quia continua lectio et quae magis et quae minus haerent aequaliter transit. {{pn|35}}In experiendo teneasne, et maior intentio est et nihil supervacui temporis perit, quo etiam quae tenemus repeti solent; ita sola, quae exciderunt, retractantur, ut crebra iteratione firmentur, quanquam solent hoc ipso maxime haerere, quod exciderunt. Illud ediscendo scribendoque commune est, utrique plurimum conferre bonam valetudinem, digestum cibum, animum cogitationibus alis liberum. {{pn|36}}Verum et in iis quae scripsimus complectendis multum valent, et in iis quae cogitamus continendis prope solae (excepta, quae potentissima est, exercitatione) divisio et compositio. Nam qui recte diviserit, nunquam poterit in rerum ordine errare. {{pn|37}}Certa sunt enim non solum in digerendis quaestionibus, sed etiam in exsequendis, si modo recte dicimus, prima ac secunda et deinceps; cohaeretque omnis rerum copulatio, ut ei nihil neque subtrahi sine manifesto intellectu neque inseri possit. {{pn|38}}An vero Scaevola in lusu duodecim scriptorum, cum prior calculum promovisset essetque victus, dum rus tendit, repetito totius certaminis ordine, quo dato errasset recordatus, rediit ad eum, quocum luserat, isque ita factum esse confessus est? Minus idem ordo valebit in oratione, praesertim totus nostro arbitrio constitutus, cum tantum ille valeat alternus? {{pn|39}}Etiam quae bene composita erunt, memoriam serie sua ducent. Nam sicut facilius versus ediscimus quam prosam orationem, ita prosae vincta quam dissoluta. Sic contingit, ut etiam quae ex tempore videbantur effusa, ad verbum repetita reddantur. Quod meae quoque memoriae mediocritatem sequebatur, si quando interventus aliquorum, qui hunc honorem mererentur, iterare declamationis partem coegisset. Nec est mendacio locus, salvis qui interfuerunt. {{pn|40}}Si quis tamen unam maximamque a me artem memoriae quaerat, exercitatio est et labor; multa ediscere, multa cogitare, et si fieri potest cotidie, potentissimum est. Nihil aeque vel augetur cura vel negligentia intercidit. {{pn|41}}Quare et pueri statim, ut praecepi, quam plurima ediscant, et, quaecunque aetas operam iuvandae studio memoriae dabit, devoret initio taedium illud et scripta et lecta saepius revolvendi et quasi eundem cibum remandendi. Quod ipsum hoc fieri potest levius, si pauca primum et quae odium non adferant coeperimus ediscere, tum cotidie adiicere singulos versus, quorum accessio labori sensum incrementi non adferat, in summam ad infinitum usque perveniat, et poetica prius, tum oratorum, novissime etiam solutiora numeris et magis ab usu dicendi remota, qualia sunt iurisconsultorum. {{pn|42}}Difficiliora enim debent esse, quae exercent, quo sit levius ipsum illud, in quod exercent, ut athletae ponderibus plumbeis adsuefaciunt manus, quibus vacuis et nudis in certamine utendum est. Non omittam etiam, quod cotidianis experimentis deprehenditur, minime fidelem esse paulo tardioribus ingeniis recentem memoriam. {{pn|43}}Mirum dictu est nec in promptu ratio, quantum nox interposita adferat firmitatis, sive requiescit labor ille, cuius sibi ipsa fatigatio obstabat, sive maturatur atque concoquitur, quae firmissima eius pars est, recordatio; quae statim referri non poterant, contexuntur postera die, confirmatque memoriam illud tempus, quod esse in causa solet oblivionis. {{pn|44}}Etiam illa praevelox fere cito effluit, et, velut praesenti officio functa nihil in posterum debeat, tanquam dimissa discedit. Nec est mirum, magis haerere animo quae diutius adfixa sint. Ex hac ingeniorum diversitate nata dubitatio est, ad verbum sit ediscendum dicturis, an vim modo rerum atque ordinem complecti satis sit; de quo sine dubio non potest in universum pronuntiari. {{pn|45}}Nam si memoria suffragatur, tempus non defuit, nulla me velim syllaba effugiat; alioqui etiam scribere sit supervacuum. Idque praecipue a pueris obtinendum, atque in hanc consuetudinem memoria exercitatione redigenda, ne nobis discamus ignoscere. Ideoque et admoneri et ad libellum respicere vitiosum, quod libertatem negligentiae facit, nec quisquam se parum tenere iudicat, quod, ne sibi excidat, non timet. {{pn|46}}Inde interruptus actionis impetus et resistens ac salebrosa oratio; et qui dicit ediscenti similis, etiam omnem bene scriptorum gratiam perdit vel hoc ipso, quod scripsisse se confitetur. Memoria autem facit etiam prompti ingenii famam, ut illa, quae dicimus, non domo attulisse sed ibi protinus sumpsisse videamur; quod et oratori et ipsi causae plurimum confert. {{pn|47}}Nam et magis miratur et minus timet iudex, quae non putat adversus se praeparata. Idque in actionibus inter praecipua servandum est, ut quaedam etiam, quae optime vinximus, velut soluta enuntiemus et cogitantibus nonnunquam et dubitantibus similes quaerere videamur quae attulimus. {{pn|48}}Ergo quid sit optimum, neminem fugit. Si vero aut memoria natura durior erit aut non suffragabitur tempus, etiam inutile erit ad omnia se verba adligare, cum oblivio unius eorum cuiuslibet aut deformem haesitationem aut etiam silentium inducat, tutiusque multo comprehensis animo rebus ipsis libertatem sibi eloquendi relinquere. {{pn|49}}Nam et invitus perdit quisque id quod elegerat verbum, nec facile reponit aliud, dum id, quod scripserat, quaerit. Sed ne hoc quidem infirmae memoriae remedium est nisi in iis, qui sibi facultatem aliquam dicendi ex tempore paraverunt. Quodsi cui utrumque defuerit, huic omittere omnino totum actionum laborem ac, si quid in litteris valet, ad scribendum potius suadebo convertere. Sed haec rara infelicitas erit. {{pn|50}}Ceterum quantum natura studioque valeat memoria, vel Themistocles testis, quem unum intra annum optime locutum esse Persice constat; vel Mithridates, cui duas et viginti linguas, quot nationibus imperabat, traditur notas fuisse; vel Crassus ille Dives, qui, cum Asiae praeesset, quinque Graeci sermonis differentias sic tenuit ut, qua quisque apud eum lingua postulasset, eadem ius sibi redditum ferret; vel Cyrus, quem omnium militum tenuisse creditum est nomina. {{pn|51}}Quin semel auditos quamlibet multos versus protinus dicitur reddidisse Theodectes. Dicebantur etiam nunc esse, qui facerent, sed mihi nunquam, ut ipse interessem, contigit; habenda tamen fides est vel in hoc ut, qui crediderit, et speret. {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} lmgdutla0487slmqlpefg62g5960ams 0 39343 269037 268893 2026-06-05T13:54:58Z Saumache 27923 269037 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XI|Liber XI]] - Caput III<br>[De pronuntiatione.] }} {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Liber XII |PostNomen=Institutio oratoria/Liber XII }} {{pn|1}}Pronuntiatio a plerisque actio dicitur, sed prius nomen a voce, sequens a gestu videtur accipere. Namque actionem Cicero alias quasi sermonem alias eloquentiam quandam corporis dicit. Idem tamen duas eius partes facit, quae sunt eaedem pronuntiationis, vocem atque motum. {{pn|2}}Qua propter utraque appellatione indifferenter uti licet. Habet autem res ipsa miram quandam in orationibus vim ac potestatem; neque enim tam refert, qualia sint, quae intra nosmet ipsos composuimus, quam quo modo efferantur; nam ita quisque, ut audit, movetur. Quare neque probatio ulla, quae modo venit ab oratore, tam firma est, ut non perdat vires suas, nisi adiuvatur adseveratione dicentis. Adfectus omnes languescant necesse est, nisi voce, vultu, totius prope habitu corporis inardescunt. {{pn|3}}Nam cum haec omnia fecerimus, felices tamen, si nostrum illum ignem iudex conceperit; nedum eum supini securique moveamus, ac non et ipse nostra oscitatione solvatur. {{pn|4}}Documento sunt vel scenici actores, qui et optimis poetarum tantum adiiciunt gratiae, ut nos infinito magis eadem illa audita quam lecta delectent; et vilissimis etiam quibusdam impetrant aures, ut, quibus nullus est in bibliothecis locus, sit etiam frequens in theatris. {{pn|5}}Quodsi in rebus, quas fictas esse scimus et inanes, tantum pronuntiatio potest, ut iram, lacrimas, sollicitudinem adferat, quanto plus valeat necesse est, ubi et credimus? Equidem vel mediocre orationem commendatam viribus actionis adfirmarim plus habituram esse momenti quam optimam eadem illa destitutam. {{pn|6}}Siquidem et Demosthenes, quid esset in toto dicendi opere primum, interrogatus pronuntiationi palmam dedit eidemque secundum ac tertium locum, donec ab eo quaeri desineret, ut eam videri posset non praecipuam, sed solam iudicasse; {{pn|7}}ideoque ipse tam diligenter apud Andronicum hypocriten studuit, ut admirantibus eius orationem Rhodiis non immerito Aeschines dixisse videatur: Quid si ipsum audissetis? Et M. Cicero unam in dicendo actionem dominari putat. {{pn|8}}Hac Cn. Lentulum plus opinionis consecutum quam eloquentia tradit, eadem C. Gracchum in deflenda fratris nece totius populi Romani lacrimas concitasse, Antonium et Crassum multum valuisse, plurimum vero Q. Hortensium. Cuius rei fides est, quod eius scripta tantum intra famam sunt, qua diu princeps oratorum, aliquando aemulus Ciceronis existimatus est, novissime, quoad vixit, secundus, ut appareat placuisse aliquid eo dicente, quod legentes non invenimus. {{pn|9}}Et hercule cum valeant multum verba per se, et vox propriam vim adiiciat rebus, et gestus motusque significet aliquid, profecto perfectum quiddam fieri, cum omnia coierunt, necesse est. {{pn|10}}Sunt tamen qui rudem illam, et qualem impetus cuiusque animi tulit, actionem iudicent fortiorem et solam viris dignam, sed non alii fere quam qui etiam in dicendo curam et artem et nitorem, et quidquid studio paratur, ut adfectata et parum naturalia solent improbare, vel qui verborum atque ipsius etiam soni rusticitate, ut L. Cottam dicit Cicero fecisse, imitationem antiquitatis adfectant. {{pn|11}}Verum illi persuasione sua fruantur, qui hominibus, ut sint oratores, satis putant nasci; nostro labori dent veniam, qui nihil credimus esse perfectum, nisi ubi natura cura iuvetur. In hoc igitur non contumaciter consentio primas partes esse naturae. {{pn|12}}Nam certe bene pronuntiare non poterit, cui aut in scriptis memoria aut in iis, quae subito dicenda erunt, facilitas prompta defuerit, nec si inemendabilia oris incommoda obstabunt. Corporis etiam potest esse aliqua tanta deformitas, ut nulla arte vincatur. {{pn|13}}Sed ne vox quidem exilis actionem habere optimam potest. Bona enim firmaque, ut volumus, uti licet; mala vel imbecilla et inhibet multa, ut insurgere et exclamare, et aliqua cogit, ut intermittere et deflectere et rasas faces ac latus fatigatum deformi cantico reficere. Sed nos de eo nunc loquamur, cui non frustra praecipitur. {{pn|14}}Cum sit autem omnis actio, ut dixi, in duas divisa partes, vocem gestumque, quorum alter oculos, altera aures movet, per quos duos sensus omnis ad animum penetrat adfectus, prius est de voce dicere, cui etiam gestus accommodatur. In ea prima observatio est, qualem habeas; secunda, quomodo utaris. Natura vocis spectatur quantitate et qualitate. {{pn|15}}Quantitas simplicior; in summa enim grandis aut exigua est, sed inter has extremitates mediae sunt species, et ab ima ad summam ac retro sunt multi gradus. Qualitas magis varia. Nam est et candida et fusca, et plena et exilis, et lenis et aspera, et contracta et fusa, et dura et flexibilis, et clara et obtusa. Spiritus etiam longior breviorque. {{pn|16}}Nec causas, cur quidque eorum accidat, persequi proposito operi necessarium est: eorumne sit differentia, in quibus aura illa concipitur, an eorum, per quae velut organa meat; ipsi propria natura, an prout movetur; lateris pectorisve firmitas an capitis etiam plus adiuvet. Nam opus est omnibus sicut non oris modo suavitate, sed narium quoque, per quas quod superest vocis egeritur. Dulcis esse tamen debet non exprobrans sonus. {{pn|17}}Utendi voce multiplex ratio. Nam praeter illam differentiam, quae est tripertita, acutae, gravis, flexae, tum intentis, tum remissis, tum elatis, tum inferioribus modis opus est, spatiis quoque lentioribus aut citatioribus. {{pn|18}}Sed his ipsis media interiacent multa, et ut facies, quanquam ex paucissimis constat, infinitam habet differentiam, ita vox, etsi paucas, quae nominari possint, continet species, propria cuique est, et non haec minus auribus quam oculis illa dinoscitur. {{pn|19}}Augentur autem sicut omnium, ita vocis quoque bona cura, negligentia minuuntur. Sed cura non eadem oratoribus quae phonascis convenit; tamen multa sunt utrisque communia, firmitas corporis, ne ad spadonum et mulierum et aegrorum exilitatem vox nostra tenuetur; quod ambulatio, unctio, veneris abstinentia, facilis ciborum digestio, id est frugalitas, praestat. {{pn|20}}Praeterea ut sint fauces integrae, id est molles ac leves, quarum vitio et frangitur et obscuratur et exasperatur et scinditur vox. Nam ut tibiae eodem spiritu accepto alium clausis, alium apertis foraminibus, alium non satis purgatae, alium quassae sonum reddunt, ita fauces tumentes strangulant vocem, obtusae obscurant, rasae exasperant, convulsae fractis sunt organis similes. {{pn|21}}Finditur etiam spiritus obiectu aliquo sicut lapillo tenues aquae, quarum cursus* etiamsi ultra paulum coit, aliquid tamen cavi relinquit post id ipsum quod offenderat. Humor quoque vocem ut nimius impedit, ita consumptus destituit. Nam fatigatio, ut corpora, non ad praesens modo tempus, sed etiam in futurum adficit. {{pn|22}}Sed ut communiter et phonascis et oratoribus necessaria est exercitatio, qua omnia convalescent, ita curae non idem genus est. Nam neque certa tempora ad spatiandum dari possunt tot civilibus officiis occupato, nec praeparare ab imis sonis vocem ad summos nec semper a contentione condere licet, cum pluribus iudiciis saepe dicendum sit. {{pn|23}}Ne ciborum quidem est eadem observatio. Non enim tam molli teneraque voce quam forti ac durabili opus est, cum illi omnes etiam altissimos sonos leniant cantu oris, nobis pleraque aspere sint concitateque dicenda et vigilandae noctes et fuligo lucubrationum bibenda et in sudata veste durandum. {{pn|24}}Quare vocem deliciis non molliamus, nec imbuatur ea consuetudine, quam desideratura sit; sed exercitatio eius talis sit qualis usus, ne silentio subsidat, sed firmetur consuetudine, qua difficultas omnis levatur. {{pn|25}}Ediscere autem, quo exercearis, erit optimum (nam ex tempore dicentes avocat a cura vocis ille, qui ex rebus ipsis concipitur, adfectus) et ediscere quam maxime varia, quae et clamorem et disputationem et sermonem et flexus habeant, ut simul in omnia paremur. Hoc satis est; {{pn|26}}alioqui nitida illa et curata vox insolitum laborem recusabit, ut assueta gymnasiis et oleo corpora, quamlibet sint in suis certaminibus speciosa atque robusta, si militare iter fascemque et vigilias imperes, deficiant et quaerant unctores suos nudumque sudorem. {{pn|27}}Illa quidem in hoc opere praecipi quis ferat vitandos soles atque ventos et nubila etiam ac siccitates? Ita, si dicendum in sole aut ventoso, humido, calido die fuerit, reos deseremus? Nam crudum quidem aut saturum aut ebrium aut eiecto modo vomitu, quae cavenda quidam monent, declamare neminem, qui sit mentis compos, puto. {{pn|28}}Illud non sine causa est ab omnibus praeceptum, ut parcatur maxime voci in illo a pueritia in adolescentiam transitu, quia naturaliter impeditur, non, ut arbitror, propter calorem, quod quidam putaverunt (nam est maior alias), sed propter humorem potius; nam hoc aetas illa turgescit. {{pn|29}}Itaque nares etiam ac pectus eo tempore tument, atque omnia velut germinant eoque sunt tenera et iniuriae obnoxia. Sed, ut ad propositum redeam, iam confirmatae constitutaeque voci genus exercitationis optimum duco, quod est operi simillimum, dicere cotidie sicut agimus. Namque hoc modo non vox tantum confirmatur et latus, sed etiam corporis decens et accommodatus orationi motus componitur. {{pn|30}}Non alia est autem ratio pronuntiationis quam ipsius orationis. Nam ut illa emendata, dilucida, ornata, apta esse debet, ita haec quoque emendata erit, id est, vitio carebit, si fuerit os facile, explanatum, iucundum, urbanum, id est, in quo nulla neque rusticitas neque peregrinitas resonet. {{pn|31}}Non enim sine causa dicitur barbarum Graecumve. Nam sonis homines ut aera tinnitu dinoscimus. Ita fiet illud, quod Ennius probat, cum dicit suauiloquenti ore Cethegum fuisse, non quod Cicero in his reprehendit, quos ait latrare non agere. Sunt enim multa vitia, de quibus dixi, cum in quadam primi libri parte puerorum ora formarem, opportunius ratus, in ea aetate facere illorum mentionem, in qua emendari possunt. {{pn|32}}Itemque si ipsa vox primum fuerit, ut sic dicam, sana, id est, nullum eorum, de quibus modo rettuli, patietur incommodum; deinde non subsurda, rudis, immanis, dura, rigida, rava,* praepinguis, aut tenuis, inanis, acerba, pusilla, mollis, effeminata, spiritus nec brevis nec parum durabilis nec in receptu difficilis. {{pn|33}}Dilucida vero erit pronuntiatio prinum, si verba tota exierint, quorum pars devorari, pars destitui solet, plerisque extremes syllabas non perferentibus, dum priorum sono indulgent. Ut est autem necessaria uerborum explanatio, ita omnes imputare et velut adnumerare litteras molestum et odiosum. {{pn|34}}Nam et vocales frequentissime coeunt, et consonantium quaedam insequente vocali dissimulantur. Utriusque exemplum posuimus: Mullum ille et terris Vitatur etiam duriorum inter se congressus, {{pn|35}}unde pellexit et collegit, et quae alio loco dicta sunt; ideoque laudatur in Catulo suavis appellatio litterarum. Secundum est, ut sit oratio distincta, id est, qui dicit, et incipiat ubi oportet et desinat. Observandum etiam, quo loco sustinendus et quasi suspendendus sermo sit, quod Graeci ὑποδιαστολήν vel ὑποστιγμήν vocant, quo deponendus. {{pn|36}}Suspenditur Arma virumque cano, quia illud virum ad sequentia pertinet, ut sit virum Troiae qui primus ab oris, et hic iterum. Nam etiamsi aliud est, unde venit quam quo venit, non distinguendum tamen, quia utrumque eodem verbo continetur venit. {{pn|37}}Tertio Italiam, quia interiectio est fato profugus et continuum sermonem, qui faciebat Italiam Lavinaque, dividit. Ob eandemque causam quarto profugus, deinde Lavinaque venit litora, ubi iam erit distinctio, quia inde alius incipit sensus. Sed in ipsis etiam distinctionibus tempus alias brevius, alias longius dabimus; interest enim, sermonem finiant an sensum. {{pn|38}}Itaque illam distinctionem Litora protinus altero spiritus initio insequar; cum illuc venero Atque altae moenia Romae, deponam et morabor et novum rursus exordium faciam. {{pn|39}}Sunt aliquando et sine respiratione quaedam morae etiam in periodis. Ut enim* illa In coetu vero populi Romani, negotium publicum gerens, magister equitum, et. , multa membra habent (sensus enim sunt alii atque alii), sed unam circumductionem, ita paulum morandum in his intervallis, non interrumpendus est contextus. Et e contrario spiritum interim recipere sine intellectu morae necesse est, quo loco quasi surripiendus est; alioqui si inscite recipiatur, non minus adferat obscuritatis quam vitiosa distinctio. Virtus autem distinguendi fortasse sit parva; sine qua tamen esse nulla alia in agendo potest. {{pn|40}}Ornata est pronuntiatio, cui suffragatur vox facilis, magna te, beata, flexibilis, firma, dulcis, durabilis, clara, pura, secans aera et auribus sedens (est enim quaedam ad auditum accommodata non magnitudine, sed proprietate), ad hoc velut tractabilis, utique habens omnes in se qui desiderantur sinus intentionesque et toto, ut aiunt, organo instructa; cui aderit lateris firmitas, spiritus cum spatio pertinax, tum labori non facile cessurus. {{pn|41}}Neque gravissimus autem in musica sonus nec acutissimus orationibus convenit. Nam et hic parum clarus nimiumque plenus nullum adferre animis motum potest, et ille praetenuis et immodicae claritatis, cum est ultra verum, tum neque pronuntiatione flecti neque diutius ferre intentionem potest. {{pn|42}}Nam vox ut nervi, quo remissior, hoc gravior et plenior, quo tensior, hoc tennis et acuta magis est. Sic ina vim non habet, summa rumpi periclitatur. Mediis ergo utendum sonis, hique tum augenda intentione excitandi, tum summittenda sunt temperandi. {{pn|43}}Nam prima est observatio recte pronuntiandi aequalitas, ne sermo subsultet imparibus spatiis ac sonis, miscens longa brevibus, gravia acutis, elata summissis, et inaequalitate horum omnium sicut pedum claudicet; secunda varietas, quod solum est pronuntiatio. {{pn|44}}Ac ne quis pugnare inter se putet aequalitatem et varietatem, cum illi virtuti contrarium vitium sit inaequalitas, huic, quod dicitur μονοείδεια, quasi quidam unus aspectus. Ars porro variandi cum gratiam praebet ac renovat aures, tum dicentem ipsa laboris mutatione reficit, ut standi, ambulandi, {{pn|45}}sedendi, iacendi vices sunt, nihilque eorum pati unum diu possumus. Illud vero maximum (sed id paulo post tractabimus), quod secundum rationem rerum, de quibus dicimus, animorumque habitus conformanda vox est, ne ab oratione discordet. Vitemus igitur illam, quae Graece μονοτονία vocatur, una quaedam spiritus ac soni intentio; non solum ne dicamus omnia clamose, quod insanum est, aut intra loquendi modum, quod motu caret, aut summisso murmure, quo etiam debilitatur omnis intentio; {{pn|46}}sed ut in iisdem partibus iisdemque adfectibus sint tamen quaedam non ita magnae vocis declinationes, prout aut verborum dignitas aut sententiarum natura aut depositio aut inceptio aut transitus postulabit: ut, qui singulis pinxerunt coloribus, alia tamen eminentiora alia reductiora fecerunt, sine quo ne membris quidem suas lineas dedissent. {{pn|47}}Proponamus enim nobis illud Ciceronis in oratione nobilissima pro Milone principium; nonne ad singulas paene distinctiones quamvis in eadem facie tamen quasi vultus mutandus est? Etsi vereor, iudices, ne turpe sit, pro fortissimo viro dicere incipientem limere. {{pn|48}}Etiamsi est toto proposito contractum atque summissum, quia et exordium est et solliciti exordium, tamen fuerit necesse est aliquid plenius et erectius, dum dicit Pro fortissimo viro, quam cum Etsi vereor et Turpe sit et Timere. {{pn|49}}Iam secunda respiratio increscat oportet et naturali quodam conatu, quo minus pavide dicimus quae sequuntur, et quod magnitudo animi Milonis ostenditur: Minimeque deceat, cum T. Annius ipse magis de rei publicae salute quam de sua perturbetur. Deinde quasi obiurgatio sui est: Me ad eius causam parem animi magnitudinem ut ferre non posse. {{pn|50}}Tum invidiosiora: Tamen haec novi iudicii nova forma terret oculos. Illa vero iam paene apertis, ut aiunt, tibiis: Qui, quocunque inciderunt, consuetudinem fori et pristinum morem iudiciorum requirunt. Nam sequens latum etiam atque fusum est: Non enim corona consessus vester cinctus est, ut solebat. {{pn|51}}Quod notavi, ut appareret, non solum in membris causae, sed etiam in articulis esse aliquam pronuntiandi uarietatem, sine qua nihil neque maius neque minus est. Vox autem ultra vires urgenda non est. Nam et suffocatur saepe et maiore nisu minus clara est et interim elisa in illum sonum erumpit, cui Graeci nomen a gallorum immaturo cantu dederunt. {{pn|52}}Nec volubilitate nimia confundenda quae dicimus, qua et distinctio perit et adfectus, et nonnunquam etiam verba aliqua sui parte fraudantur. Cui contrarium est vitium nimiae tarditatis; nam et difficultatem inveniendi fatetur et segnitia solvit animos et, in quo est aliquid, temporibus praefinitis aquam perdit. Promptum sit os, non praeceps, moderatum, non lentum; {{pn|53}}spiritus quoque nec crebro receptus concidat sententiam, nec eo usque trahatur, donec deficiat. Nam et deformis est consumpti illius sonus et respiratio sub aqua diu pressi similis et receptus longior et non opportunus, ut qui fiat non ubi volumus, sed ubi necesse est. Quare longiorem dicturis periodum colligendus est spiritus, ita tamen, ut id neque diu neque cum sono faciamus, neque omnino ut manifestum sit; reliquis partibus optime inter iuncturas sermonis revocabitur. {{pn|54}}Exercendus autem est, ut sit quam longissimus; quod Demosthenes ut efficeret, scandens in adversum continuabat quam posset plurimos versus. Idem, quo facilius verba ore libero exprimeret, calculos lingua volvens dicere domi solebat. {{pn|55}}Est interim et longus et plenus et clarus satis spiritus, non tamen firmae intentionis ideoque tremulus, ut corpora, quae aspectu integra nervis parum sustinentur; id βρασμόν* Graeci vocant. Sunt qui spiritum cum stridore per raritatem dentium non recipiunt, sed resorbent. Sunt qui crebro anhelitu et introrsum etiam clare sonante imitentur iumenta onere et iugo laborantia. {{pn|56}}Quod adfectant quoque, tanquam inuentionis copia urgeantur maiorque vis eloquentiae ingruat, quam quae emitti faucibus possit. Est aliis concursus oris et cum verbis suis colluctatio. iam tussire et exspuere crebro et ab imo pulmone pituitam trochleis adducere et oris humore proximos spargere et maiorem partem spiritus in loquendo per nares effundere, etiamsi non utique vocis sunt vitia, quia tamen propter vocem accidunt, potissimum huic loco subiiciantur. {{pn|57}}Sed quodcunque ex his vitium magis tulerim quam, quo nunc maxime laboratur in causis omnibus scholisque, cantandi, quod inutilius sit an foedius, nescio. Quid enim minus oratori convenit quam modulatio scenica et nonnunquam ebriorum aut comissantium licentiae similis? {{pn|58}}Quid vero movendis adfectibus contrarium magis quam, cum dolendum,* irascendum, indignandum, commiserandum sit, non solum ab his adfectibus, in quos inducendus est iudex, recedere, sed ipsam fori sanctitatem Lyciorum et Carum* licentia solvere? Nam Cicero illos ex Lycia et Caria* rhetoras paene cantare in epilogis dixit. Nos etiam cantandi severiorem paulo modum excessimus. {{pn|59}}Quisquamne, non dico de homicidio, sacrilegio, parricidio, sed de calculis certe atque rationibus, quisquam denique, ut semel finiam, in lite cantat? Quod si omnino recipiendum est, nihil causae est, cur non illam vocis modulationem fidibus ac tibiis, immo me hercule, quod est huic deformitati propius, cymbalis adiuvemus. {{pn|60}}Facimus tamen hoc libenter; nam nec cuiquam sunt iniucunda quae cantant ipsi, et laboris in hoc quam in agendo minus est. Et sunt quidam, qui secundum alia vitae vitia etiam hac ubique audiendi, quod aures mulceat, voluptate ducantur. Quid ergo? non et Cicero dicit esse aliquem in oratione cantum obscuriorem? et hoc quodam naturali initio venit? Ostendam non multo post, ubi et quatenus recipiendus sit hic flexus et cantus quidem sed, quod plerique intelligere nolunt, obscurior. {{pn|61}}Iam enim tempus est dicendi, quae sit apta pronuntiatio. Quae certe ea est, quae iis, de quibus dicimus, accommodatur. Quod quidem maxima ex parte praestant ipsi motus animorum, sonatque vox, ut feritur; sed cum sint alii veri adfectus, alii ficti et imitati, veri naturaliter erumpunt, ut dolentium, irascentium, indignantium, sed carent arte, ideoque sunt disciplina et ratione formandi. {{pn|62}}Contra qui effinguntur imitatione, artem habent; sed hi carent natura, ideoque in iis primum est bene adfici et concipere imagines rerum et tanquam veris moveri. Sic velut media vox, quem habitum a nobis acceperit, hunc iudicum animis dabit. Est enim mentis index ac totidem, quot illa, mutationes habet. {{pn|63}}Itaque laetis in rebus plena et simplex et ipsa quodammodo hilaris fluit; at in certamine erecta totis viribus et velut omnibus nervis intenditur. Atrox in ira et aspera ac densa et respiratione crebra; neque enim potest esse longus spiritus, cum immoderate effunditur. Paulum in invidia facienda lentior, quia non fere ad hane nisi inferiores confugiunt; at in blandiendo, fatendo, satisfaciendo, rogando, lenis et summissa. {{pn|64}}Suadentium et monentium et pollicentium et consolantium gravis, in metu et verecundia contracta, adhortationibus fortis, disputationibus teres, miseratione flexa et flebilis et consulto quasi obscurior; at in egressionibus fusa et securae claritatis, in expositione ac sermonibus recta et inter acutum sonum et gravem media. {{pn|65}}Attollitur autem concitatis adfectibus, compositis descendit pro utriusque rei modo altius vel inferius. Quid autem quisque in dicendo postulet locus, paulum differam, ut de gestu prius dicam, qui et ipse voci consentit et animo cum ea simul paret. Is quantum habeat in oratore momenti, satis vel ex eo patet quod pleraque etiam citra verba significat. {{pn|66}}Quippe non manus solum, sed nutus etiam declarant nostram voluntatem et in mutis pro sermone sunt, et saltatio frequenter sine voce intelligitur atque adficit, et ex vultu ingressuque perspicitur habitus animorum; et animalium quoque sermone carentium ira, laetitia, adulatio et oculis et quibusdam aliis corporis signis deprehenditur. {{pn|67}}Nec mirum, si ista, quae tamen in aliquo posita sunt motu, tantum in animis valent, cum picture, tacens opus et habitus semper eiusdem, sic in intimos penetret adfectus, ut ipsam vim dicendi nonnunquam superare videatur. Contra si gestus ac vultus ab oratione dissentiat, tristia dicamus hilares, adfirmemus aliqua renuentes non auctoritas modo verbis, sed etiam fides desit. Decor quoque a gestu atque motu venit; {{pn|68}}ideoque Demosthenes grande quoddam intuens speculum componere actionem solebat; adeo, quamuis fulgor ille sinistras imagines reddat, suis demum oculis credidit, quod efficeret. Praecipuum vero in actione sicut in corpore ipso caput est cum ad illum, de quo dixi, decorem, tum etiam ad significationem. {{pn|69}}Decoris illa sunt, ut sit primo rectum et secundum naturam. Nam et deiecto humilitas et supino arrogantia et in latus inclinato languor et praeduro ac rigente barbaria quaedam mentis ostenditur. Tum accipiat aptos ex ipsa actione motus, ut cum gestu concordet et manibus ac lateribus obsequatur. {{pn|70}}Aspectus enim semper eodem vertitur quo gestus, exceptis quae aut damnare aut concedere aut a nobis removere oportebit, ut idem illud vultu videamur aversari, manu repellere: :— Di talem avertite pestem. :— haud equidem tali me dignor honore. Significat vero plurimis modis. {{pn|71}}Nam praeter adnuendi, renuendi confirmandique motus sunt et verecundiae et dubitationis et admirationis et indignationis noti et communes omnibus. Solo tamen eo facere gestum scenici quoque doctores vitiosum putaverunt. Etiam frequens eius nutus non caret vitio; adeo iactare id et comas excutientem rotare fanaticum est. {{pn|72}}Dominatur autem maxime vultus. Hoc supplices, hoc minaces, hoc blandi, hoc tristes, hoc hilares, hoc erecti, hoc summissi sumus; hoc pendent homines, line intuentur, hic spectator, etiam antequam dicimus; hoc quosdam amamus, hoc odimus, hoc plurima intelligimus, hic est saepe pro omnibus verbis. {{pn|73}}Itaque in iis, quae ad scenam componuntur, fabulis artifices pronuntiandi a personis quoque adfectus mutuantur, ut sit Aerope in tragoedia tristis, atrox Medea, attonitus Aiax, truculentus Hercules. {{pn|74}}In comoediis vero praeter aliam observationem, qua servi, lenones, parasiti, rustici, milites, meretriculae, ancillae, senes austeri ac mites, iuvenes severi ac luxuriosi, matronae, puellae inter se discernuntur, pater ille, cuius praecipuae partes sunt, quia interim concitatus, interim lenis est, altero erecto, altero composito est supercilio; atque id ostendere maxime latus actoribus moris est, quod cum iis, quas agunt, partibus congruat. {{pn|75}}Sed in ipso vultu plurimum valent oculi, per quos maxime animus eminet,* ut citra motum quoque et hilaritate enitescant et tristitiae quoddam nubilum ducant. Quin etiam lacrimas iis natura mentis indices dedit, quae aut erumpunt dolore aut laetitia manant. Motu vero intenti, remissi, superbi, torvi, mites, asperi fiunt, quae, ut actus poposcerit, fingentur. {{pn|76}}Rigidi vero et extenti, aut languidi et torpentes, aut stupentes, aut lascivi et mobiles, et natantes et quadam voluptate suffusi, aut limi et, ut sic dicam, uenerii, aut poscentes aliquid pollicentesve nunquam esse debebunt. Nam opertos compressosve eos in dicendo quis nisi plane rudis aut stultus habeat? {{pn|77}}Et ad haec omnia exprimenda in palpebris etiam et in genis est quoddam deserviens iis ministerium. {{pn|78}}Multum et superciliis agitur. Nam et oculos formant aliquatenus et fronti imperant. His contrahitur, attollitur, remittitur, ut una res in ea plus valeat, sanguis ille, qui mentis habitu movetur et, cum infirmam verecundia cutem accipit, effunditur in ruborem, cum metu refugit, abit omnis et pallore frigescit; temperatus medium quoddam serenum efficit. {{pn|79}}Vitium in superciliis, si aut immota sunt omnino aut nimium mobilia aut inaequalitate, ut modo de persona comica dixeram, dissident aut contra id quod dicimus finguntur. Ira enim contractis, tristitia deductis, hilaritas remissis ostenditur. Adnuendi quoque et renuendi ratione demittuntur aut allevantur. {{pn|80}}Naribus labrisque non fere quidquam decenter ostendimus, tametsi derisus iis,* contemptus, fastidium significari solet. Nam et corrugare nares, ut Horatius ait, et inflare et movere et digito inquietare et impulso subito spiritu excutere et diducere saepius et plana manu resupinare indecorum est, cum emunctio etiam frequentior non sine causa reprehendatur. {{pn|81}}Labra et porriguntur male et scinduntur et adstringuntur et diducuntur et dentes nudant et in latus ac paene ad aurem trahuntur et velut quodam fastidio replicantur et pendent et vocem tantum altera parte dimittunt. Lambere quoque ea et mordere deforme est, cum etiam in efficiendis verbis modicus eorum esse debeat motus; ore enim magis quam labris loquendum est. {{pn|82}}Cervicem rectam oportet esse, non rigidam aut supinam. Collum diversa quidem, sed pari deformitate et contrahitur et tenditur, sed tenso subest et labor, tenuaturque vox ac fatigatur; adfixum pectori mentum minus claram et quasi latiorem presso gutture facit. {{pn|83}}Humerorum raro decens adleuatio atque contractio est; breviatur enim cervix et gestum quendam humilem atque servilem et quasi fraudulentum facit, cum se in habitum adulationis, admirationis, metus tingunt. {{pn|84}}Brachi moderate proiectio, remissis humeris atque explicantibus se in proferenda mania digitis, continues et decurrentes locos maxime decet. At cum speciosius quid uberiusque dicendum est, ut illud Saxa atque solitudines voci respondent, exspatiatur in latus et ipsa quodammodo se cum gestu fundit oratio. {{pn|85}}Manus vero, sine quibus trunca esset actio ac debilis, vix dici potest, quot motus habeant, cum paene ipsam verborum copiam consequantur. Nam ceterae partes loquentem adiuuant, hae, prope est ut dicam, ipsae loquuntur. {{pn|86}}Annon his poscimus, pollicemur, uocamus, dimittimus, minamur, supplicamus, abominamur, timemus, interrogamus, negamus; gaudium, tristitiam, dubitationem, confessionem, paenitentiam, modum, copiam, numerum, tempus ostendimus? {{pn|87}}Non eaedem concitant, inhibent,* probant, admirantur, verecundantur? Non in demonstrandis locis ac personis adverbiorum atque pronominum obtinent vicem? Ut in tanta per omnes gentes nationesque linguae diversitate hic mihi omnium hominum communis sermo videatur. {{pn|88}}Et hi quidem, de quibus sum locutus, cum ipsis vocibus naturaliter exeunt gestus; alii sunt, qui res imitatione significant, ut si aegrum temptantis venas medici similitudine aut citharoedum formatis ad modum percutientis nervos manibus ostendas; quod est genus quam longissime in actione fugiendum. {{pn|89}}Abesse enim plurimum a saltatore debet orator, ut sit gestus ad sensus magis quam ad verba accommodatus; quod etiam histrionibus paulo gravioribus facere moris fuit. Ergo ut ad se manum referre, cum de se ipso loquatur, et in eum quem demonstret intendere et aliqua his similia permiseritu, ita non effingere status quosdam et quidquid dicet ostendere. {{pn|90}}Neque id in manibus solum, sed in omni gestu ac voce servandum est. Non enim aut in illa periodo, Stetit soleatus praetor populi Romani, inclinatio incumbentis in mulierculam Verris effingenda est; aut in illa, Caedebatur in medio foro Messanae, motus laterum, qualis esse ad verbera solet, torquendus, aut vox, qualis dolore exprimitur, eruenda; {{pn|91}}cum mihi comoedi quoque pessime facere videantur, quod, etiamsi iuvenem agant, cum tamen in expositione aut senis sermo, ut in Hydriae prologo, aut mulieris, ut in Georgo, incidit, tremula vel effeminate voce pronuntiant. Adeo in illis quoque est aliqua vitiosa imitatio, quorum ars omnis constat imitatione. {{pn|92}}Est autem gestus ille maxime communis, quo medius digitus in pollicem contrahitur explicitis tribus, et principiis utilis cum leni in utramque partem motu modice prolatus, simul capite atque humeris sensim ad id, quo manus feratur, obsecundantibus, et in narrando certus, sed tum paulo productior, et in exprobrando et coarguendo acer atque instans, longius enim partibus his et liberius exeritur. {{pn|93}}Vitiose vero idem sinistrum quasi humerum petens in latus agi solet, quanquam adhuc peius aliqui transversum brachium proferunt et cubito pronuntiant. Duo quoque medii sub pollicem veniunt, et est hic adhuc priore gestus instantior, principio et narrationi non commodatus. {{pn|94}}At cum tres contracti pollice premuntur, tum digitus ille, quo usum optime Crassum Cicero dicit, explicari solet. Is in exprobrando et indicando, unde ei nomen est, valet, et adlevata ac spectante humerum manu paulum inclinatus adfirmat, versus in terram et quasi pronus urget; et aliquando pro numero est. {{pn|95}}Idem summo articulo utrinque leviter apprehenso, duobus modice curvatis, minus tamen minimo, aptus ad disputandum est. Acrius tamen argumentari videntur, qui medium articulum potius tenent, tanto contractioribus ultimis digitis, quanto priores descenderunt. {{pn|96}}Est et ille verecundae orationi aptissimus, quo, quattuor primis leviter in summum coeuntibus digitis, non procul ab ore aut pectore fertur ad nos manus et deinde prona ac paulum prolata laxatur. {{pn|97}}Hoc modo coepisse Demosthenen credo in illo pro Ctesiphonte timido summissoque principio, sic formatam Ciceronis manum, cum diceret: Si quid est ingenii in me, quod senior quam sit exiguum. Eadem aliquatenus liberius deorsum spectantibus digitis colligitur in nos et fusius paulo in diversum resolvitur, ut quodammodo sermonem ipsum proferre videatur. {{pn|98}}Binos interim digitos distinguimus, sed non inserto pollice, paulum tamen inferioribus intra spectantibus, sed ne illis quidem tensis, qui supra sunt. {{pn|99}}Interim extremi palmam circa ima pollicis premunt, ipse prioribus ad medios articulos iungitur; interim quartus oblique reponitur; interim quattuor remissis magis quam tensis, pollice intus inclinato, habilem demonstrando in latus aut distinguendis, quae dicimus, manum facimus, cum supina in sinistrum latus, prona in alterum fertur. {{pn|100}}Sunt et illi breves gestus, cum manus leviter pandata, qualis voventium est, parvis intervallis et subadsentibus humeris movetur, maxime apta parce et quasi timide loquentibus. Est admiration conveniens ille gestus, quo manus modice supinata ac per singulos a minimo collecta digitos redeunte flexu simul explicatur atque convertitur. {{pn|101}}Nec uno modo interrogantes gestum componimus, plerumque tamen vertentes manum, utcunque composita est. Pollici proximus digitus mediumque, qua dexter est, unguem pollicis summo suo iungens, remissis ceteris, est et adprobantibus et narrantibus et distinguentibus decorus. {{pn|102}}Cui non dissimilis, sed complicitis tribus digitis, quo nunc Graeci plurimum utuntur, etiam utraque manu, quotiens enthymemata sua gestu corrotundant velut caesim. Manus lenior promittit et adsentatur, citatior hortatur, interim laudat. Est et ille urgentis orationem gestus vulgaris magis quam ex arte, qui contrahit alterno celerique motu et explicat manum. {{pn|103}}Est et illa cava et rara et supra humeri altitudinem elata cum quodam motu velut hortatrix manus; a peregrinis scholis tamen prope recepta tremula scenica est. Digitos, cum summi coierunt, ad os referre, cur quibusdam displicuerit, nescio. Nam id et leviter admirantes et interim subita indignatione velut pavescentes et deprecantes facimus. {{pn|104}}Quin compressam etiam manum in paenitentia vel ira pectori admouemus, ubi vox vel inter dentes expressa non dedecet: Quid nunc agant? Quid facias? Averso pollice demonstrare aliquid, receptum magis puto quam oratori decorum. {{pn|105}}Sed cum omnis motus sex partes habeat, septimus sit ille, qui in se redit, orbis. Vitiosa est una circumversio: reliqui ante nos et dextra laevaque et sursum et deorsum aliquid ostendunt; in posteriora gestus non dirigitur. {{pn|106}}Interim tamen velut reici solet. Optime autem manus a sinistra parte incipit, in dextra deponitur, sed ut ponere non ut ferire videatur; quanquam et in fine interim cadit, ut cito tamen redeat, et nonnunquam resilit vel negantibus nobis vel admirantibus. Hic veteres artifices illud recte adiecerunt, ut manus cum sensu et inciperet et deponeretur. Alioqui enim aut ante vocem erit gestus aut post vocem, quod est utrumque deforme. {{pn|107}}In illo lapsi nimia subtilitate sunt, quod intervallum motus tria verba esse voluerunt; quod neque observatur neque fieri potest, sed illi quasi mensuram tarditatis celeritatisque aliquam esse voluerunt, neque immerito, ne aut diu otiosa esset manus aut, quod multi faciunt, actionem continue motu concideret. {{pn|108}}Aliud est, quod et fit frequentius et magis fallit. Sunt quaedam latentes sermonis percussiones et quasi aliqui pedes, ad quos plurimorum gestus cadit, ut sit unus motus Novum crimen, alter C. Caesar, tertius et ante hanc diem, quartus non auditum, deinde propinquus meus, et ad te, et Quintus Tubero, et detulit. {{pn|109}}Unde id quoque fluit vitium, ut iuvenes, cum scribunt, gestum praemodulati cogitatione sic componant, quomodo casura manus est. Inde et illud vitium, ut gestus, qui in fine dexter esse debet, in sinistrum frequenter desinat. {{pn|110}}Melius illud, cum sint in sermone omni brevia quaedam membra, ad quae, si necesse sit, recipere spiritum liceat, ad haec gestum disponere: ut puta Novum crimen, C. Caesar, habet per se fine quendam suum, quia sequitur coniunctio; deinde et ante hanc diem non auditum satis circumscriptum est. Ad haec commodanda manus est, idque dum erit prima et composita actio. {{pn|111}}At ubi eam calor concitaverit; etiam gestus cum ipsa orationis celeritate crebrescet. Aliis locis citata, aliis pressa conveniet pronuntiatio. Illa transcurrimus, congerimus,* festinamus; hac instamus, inculcamus, infigimus. Plus autem adfectus habent lentiora; ideoque Roscius citatior, Aesopus gravior fuit, quod ille comoedias, hic tragoedias egit. {{pn|112}}Eadem motus quoque observatio est. Itaque in fabulis iuvenum, senum, militum, matronarum gravior ingressus est; servi, ancillulae, parasiti, piscatores citatius moventur. Tolli autem manum artifices supra oculos, demitti infra pectus vetant; adeo a capite eum petere* aut ad imum ventrem deducere, vitiosum habetur. {{pn|113}}In sinistrum intra humerum promovetur; ultra non decet. Sed cum aversantes in laevam partem velut propellemus manum, sinister humerus proferendus, ut cum capite ad dextram ferente consentiat. {{pn|114}}Mantis sinistra numquam sola gestum recte facit; dextrae se frequenter accommodat, sive in digitos argumenta digerimus sive aversas in sinistrum palmis abominamur sive obiicimus adversas sive in latus utramque distendinuis, {{pn|115}}sive satisfacientes aut supplicantes (diversi autem sunt hi gestus) summittimus sive adorantes atollimus sive aliqua demonstratione aut inuocatione protendiinus: Vos Albani tumuli atque luci, aut Gracchanum illud: Quo me miser conferam? in Capitolium? ad fratris sanguine madet: an domum? {{pn|116}}Plus enim adfectus in his iunctae exhibent manus; in rebus parvis, mitibus, tristibus breves; magnis, laetis, atrocibus exertiores. * Vitia quoque earum subiicienda sunt, {{pn|117}}quae quidem accidere etiam exercitatis actoribus solent. Nam gestum poculum poscentis aut verbera minantis aut numerum quingentorum flexo pollice efficientis, quae sunt a quibusdam scriptoribus notata, ne in rusticis quidem vidi. {{pn|118}}At ut brachio exerto introspiciatur latus, ut manum alius ultra sinum proferre non audeat, alius, in quantum patet longitudo, protendat aut ad tectum erigat aut repetito ultra laevum humerum gestu ita in tergum flagellet, ut consistere post eum parum tutum sit, aut sinistrum ducat orbem aut temere sparsa manu in proximos offendat aut cubitum utrumque in diversum latus uentilet, saepe scio evenire. {{pn|119}}Solet esse et pigra et trepida et secanti similis; interim etiam uncis digitis, ut* aut a capite deiiciatur aut eadem manu supinata in superiora iactetur. Fit et ille gestus,* qui, inclinato in humerum dextrum capite, brachio ab aure protenso, manum infesto pollice extendit; qui quidem maxime place iis, qui se dicere sublata manu iactant. {{pn|120}}Adiicias licet eos, qui sententias vibrantes digitis iaculantur aut manu sublata denuntiant aut, quod per se interim recipiendum est, quotiens aliquid ipsis placuit, in ungues eriguntur; sed vitiosum id faciunt, aut digito, quantum plurimum possunt, erecto aut etiam duobus, aut utraque manu ad modum aliquid portantium composita. {{pn|121}}His accedunt vitia non naturae sed trepidationis, cum ore concurrente rixari, si memoria fefellerit aut cogitatio non suffragetur, quasi faucibus aliquid obstiterit, insonare, in adversum tergere nares, obambulare sermone inperfecto, resistere subito et laudem silentio poscere; quae omnia persequi prope infinitum est; sua enim cuique sunt vitia. {{pn|122}}Pectus ac venter ne proiiciantur, observandum; pandant enim posteriora, et est odiosa omnis supinitas. Latera cum gestu consentiant. Facit enim aliquid et totius corporis motus, adeo ut Cicero plus illo agi quam manibus ipsis putet. Ita enim dicit in Oratore: Nullae argutiae digitorum, non ad numerum articulus cadens, trunco magis toto se ipse moderans et virili laterum flexione. {{pn|123}}Femur ferire, quod Athenis primus fecisse creditur Cleon, et usitatum est et indignantes decet et excitat auditorem. Idque in Calidio Cicero desiderat; Non, frons, inquit, percussa, non femur. Quanquam, si licet, de fronte dissentio. Nam etiam complodere manus scenicum est pectus caedere. {{pn|124}}Illud quoque raro decebit cava manu summis digitis pectus appetere, si quando nosmet ipsos alloquimur, cohortantes, obiurgantes, miserantes; quod si quando fiet, togam quoque inde removeri non dedecebit. In pedibus observantur status et incessus. Prolato dextro stare et eandem manum ac pedem proferre, deforme est. {{pn|125}}In dextrum incumbere interim datur sed aequo pectore, qui tamen comicus magis quam oratorius gestus est. Male etiam in sinistrum pedem insistentium dexter aut tollitur aut summis digitis suspenditur. Varicare supra modum et in stando deforme est et, accedente motu, prope obscenum. Procursio opportuna brevis, moderata, rara. {{pn|126}}Conveniet etiam ambulatio quaedam propter immodicas laudationum moras, quanquam Cicero rarum incessum neque ita longum probat. Discursare vero et, quod Domitius Afer de Sura Manlio dixit, satagere, ineptissimum, urbaneque Flavus Verginius interrogavit de quodam suo antisophiste, quot milia passuum declamasset. {{pn|127}}Praecipi et illud scio, ne ambulantes avertamur a iudicibus, sed sint obliqui pedes ad consilium nobis respicientibus. Id fieri iudiciis privatis non potest. Verum et breviora sunt spatia, nec aversi diu sumus. Interim tamen recedere sensim datur. Quidam et resiliunt, quod est plane ridiculum. {{pn|128}}Pedis supplosio ut loco est opportuna, ut ait Cicero, in contentionibus aut incipiendis aut finiendis, ita crebra et inepti est hominis et desinit; iudicem in se convertere. Est et illa indecora in dextrum ac laevum latus vacillatio alternis pedibus insistentium. Longissime fugienda mollis actio, qualem in Titio Cicero dicit fuisse, unde etiam saltationis quoddam genus Titius sit appellatum. {{pn|129}}Reprehendenda et illa frequens et concitata in utramque partem nutatio, quam in Curione patre irrisit et iulius, quaerens, quis in lintre loqueretur, et Sicinius; nam cum, adsidente collega, qui erat propter valetudinem et deligatus et plurimis medicamentis delibutus, multum se Curio ex more iactasset, Nunquam, inquit, Octavi, collegae tuo gratiam referes, qui nisi fuisset, hodie te istic muscae comedissent. {{pn|130}}iactantur et humeri; quod uitium Demosthenes ita dicitur emendasse ut, cum in angusto quodam pulpito stans diceret, hasta humero dependens immineret, ut, si calore dicendi vitare id excidisset, offensatioue illa commoneretur. Ambulantem loqui ita demum oportet, si in causis publicis, in quibus multi sunt indices, quod dicimus quasi singulis inculcare peculiariter velimus. {{pn|131}}Illud non ferendum, quod quidam, reiecta in humerum toga, cum dextra sinum usque ad lumbos reduxerunt, sinistra gestum facientes spatiantur et fabulantur, cum etiam laevam restringere prolata longius dextra sit odiosum. Under moneor, (ut ne id quidem transeam) ineptissime fieri, cum inter moras laudationum aut in aurem alicuius loquuntur aut cum sodalibus iocantur aut nonnunquam ad librarios suos ita respiciunt, ut sportulam dictare videantur. {{pn|132}}Inclinari ad iudicem, cum doceas, utique si id de quo loquaris sit obscurius, decet. Incumbere advocato adversis subselliis sedenti contumeliosum. Reclinari etiam ad suos et manibus sustineri, nisi plane iusta fatigatio est, delicatum, sicut palam moneri excidentis aut legere. {{pn|133}}Namque in his omnibus et vis illa dicendi solvitur et frigescit adfectus et iudex parum sibi praestari reverentiae credit. Transire in diversa subsellia parum verecundum est. Nam et Cassius Severus urbane adversus hoc facientem lineas poposcit. Et si aliquando concitate itur, nunquam non frigide reditur. {{pn|134}}Multum ex iis, quae praecepimus, mutari necesse est ab iis, qui dicunt apud tribunalia. Nam et vultus erectior, ut eum, apud quem dicitur, spectet; et gestus ut ad eundem tendens elatior sit, necesse est; et alia, quae occurrere etiam me tacente omnibus possunt. Itemque ab iis, qui sedentes agent. Nam et fere fit hoc in rebus minoribus, et iidem impetus actionis esse non possunt, et quaedam vitia fiunt necessaria. {{pn|135}}Nam et dexter pes a laeva iudicis sedenti proferendus est, et ex altera parte multi gestus necesse est in sinistrum eant, ut ad iudicem spectent. Equidem plerosque et ad singulas clausulas sententiarum video adsurgentes et nonnullos subinde aliquid etiam spatiantes, quod an deceat, ipsi viderint; cum id faciunt, non sedentes agunt. {{pn|136}}Bibere aut etiam esse inter agendum, quod multis moris fuit et est quibusdam, ab oratore meo procul absit. Nam si quis aliter dicendi onera perferre non possit, non ita miserum est non agere potiusque multo quam et operis et hominum contemptum fateri. {{pn|137}}Cultus non est proprius oratoris aliquis sed magis in oratore conspicitur. Quare sit, ut in omnibus honestis debet esse, splendidus et virilis. Nam et toga et calceus et capillus tam nimia cura quam negligentia sunt reprehendenda. Est aliquid in amictu, quod ipsum aliquatenus temporum condicione mutatum est. Nam veteribus nulli sinus, perquam breves post illos fuerunt. {{pn|138}}Itaque etiam gestu necesse est usos esse in principiis eos alio, quorum brachium, sicut Graecorum, veste continebatur. Sed nos de praesentibus loquimur. Cui lati clavi ius non erit, ita cingatur, ut tunicae prioribus oris infra genua paulum, posterioribus ad medios poplites usque perveniant. Nam infra mulierum est, supra centurionum. {{pn|139}}Ut purpura recte descendat, levis cura est; notatur interim negligentia. Latum habentium clavum modus est, ut sit paulum cinctis summissior. Ipsam togam rotundam esse et apte caesam velim, aiter enim multis modis fiet enormis. Pars eius prior mediis cruribus optime terminatur, posterior eadem portione altius qua cinctura. {{pn|140}}Sinus decentissimus, si aliquanto supra imam tunicam* fuerit; nunquam certe sit inferior. Ille, qui sub humero dextro ad sinistrum oblique ducitur velut balteus, nec strangulet nec fluat. Pars togae, quae postea imponitur, sit inferior; nam ita et sedet melius et continetur. Subducenda etiam pars aliqua tunicae, ne ad lacertum in actu redeat; tum sinus iniciendus humero, cuius extremam oram reiecisse non dedecet. {{pn|141}}Operiri autem humerum cum toto iugulo non oportet, alioqui amictus fiet angustus et dignitatem, quae est in latitudine pectoris, perdet. Sinistrum brachium eo usque adlevandum est, ut quasi normalem illum angulum faciat, super quod ora ex toga duplex aequaliter sedeat. {{pn|142}}Manus non impleatur anulis, praecipue medios articulos non transeuntibus; cuius erit habitus optimus adlevato pollice et digitis leviter inflexis, nisi si libellum tenebit. Quod non utique captandum est; videtur enim fateri memoriae diffidentiam et ad multos gestus est impedimento. {{pn|143}}Togam veteres ad calceos usque demittebant ut Graeci pallium; idque ut fiat, qui de gestu scripserunt circa tempora illa, Plotius Nigidiusque praecipiunt. Quo magis miror Plinii Secundi docti hominis et in hoc utique libro paene etiam nimium curiosi persuasionem, qui solitum id facere Ciceronem velandorum uaricum gratia tradit; cum hoc amictus genus in statuis eorum quoque, qui post Ciceronem fuerunt, appareat. {{pn|144}}Palliolum sicut fascias, quibus crura vestiuntur, et focalia et aurium ligamenta sola excusare potest valetudo. Sed haec amictus observatio, dum incipimus; procedente vero actu, iam paene ab initio narrationis, sinus ab humero recte velut sponte delabitur, et, cum ad argumenta ac locos ventum est, reicere a sinistro togam, deiicere etiam, si haereat, sinum conveniet. {{pn|145}}Laeva a faucibus ac summo pectore abducere licet: ardent enim iam omnia. Et ut vox vehementior ac magis varia est, sic amictus quoque habet actum quendam velut proeliantem. {{pn|146}}Itaque ut laevam involvere toga et incingi paene furiosum est, sinum vero in dextrum humerum ab imo reicere solutum ac delicatum, fiuntque adhuc peius aliqua, ita cur laxiorem sinum sinistro brachio non subiiciamus? Habet enim acre quiddam atque expeditum et calori concitationique non inhabile. {{pn|147}}Cum vero magna pars est exhausta orationis, utique adflante fortuna, paene omnia decent, sudor ipse et fatigatio et negligentior amictus et soluta ac velut labens undique toga. {{pn|148}}Quo magis miror hanc quoque succurrisse Plinio curam, ut ita sudario frontem siccari iuberet, ne comae turbarentur, quas componi post paulum, sicuti dignum erat, graviter et severe vetuit. Mihi vero illae quoque turbatae prae se ferre aliquid adfectus et ipsa oblivione curae huius commendari videntur. {{pn|149}}At si incipientibus aut paulum progressis decidat toga, non reponere eam prorsus negligentis aut pigri aut quomodo debeat amiciri nescientis est. Hac sunt vel illustramenta pronuntiationis vel vitia, quibus propositis multa cogitare debet orator. {{pn|150}}Primum, quos, apud quos, quibus praesentibus sit acturus. Nam ut dicere alia aliis et apud alios magis concessum est, sic etiam facere. Neque eadem in voce, gestu, incessu, apud principem, senatum populum, magistratus, privato, publico iudicio, postulatione, actione similiter decent. Quam differentiam subiicere sibi quisque, qui animum intenderit, potest; tum qua de redicat, et efficere quid velit. {{pn|151}}Rei quadruplex observatio est. Una in tota causa. Sunt enim tristes, hilares, sollicitae, securae, grandes, pusillae, ut vix unquam ita sollicitari partibus earum debeamus, ut non summae meminerimus. {{pn|152}}Altera, quae est in differentia partium, ut in prooemio, narratione, argumentatione, epilogo. Tertia in sententiis ipsis, in quibus secundum res et adtectus variantur omnia. Quarta in verbis, quorum ut est vitiosa, si efficere omnia velimus, imitatio, ita quibusdam nisi sua natura redditur, vis omnis aufertur. {{pn|153}}Igitur in laudationibus, nisi si funebres erunt, gratiarum actione, exhortatione, similibus laeta et magnifica et sublimis est actio. Funebres contiones, consolationes, plerumque causae reorum tristes atque summissae. In senatu conservanda auctoritas, apud populum dignitas, in privatis modus. De partibus causae et sententiis verbisque, quae sunt multiplicia, pluribus dicendum. {{pn|154}}Tria autem praestare debet pronuntiatio: conciliet, persuadeat, moveat, quibus natura cohaeret, ut etiam delectet. Conciliatio fere aut commendatione morum, qui nescio quomodo ex voce etiam atque actione perlucent, aut orationis suavitate constat; persuadendi vis adfirmatione, quae interim plus ipsis probationibus valet. {{pn|155}}An ista, inquit Calidio Cicero, si vera essent, sic a te dicerentur? et, Tantum abfuit, ut inflammares nostros animos; somnum isto loco vix tenebamus Fiducia igitur appareat et constantia, utique si auctoritas subest. {{pn|156}}Movendi autem ratio aut in repraesentandis est aut imitandis adfectibus. Ergo cum iudex in privatis aut praeco in publicis dicere de causa iusserit, leniter consurgendum; tum in componenda toga vel, si necesse erit, etiam ex integro inicienda, dumtaxat in iudiciis (apud principem enim et magistratus ac tribunalia non licebit), paulum est commorandum, ut et amictus sit decentior et protinus aliquid spatii ad cogitandum. {{pn|157}}Etiam cum ad iudicem nos converterimus, et consultus praetor permiserit dicere, non protinus est erumpendum, sed danda brevis cogitationi mora. Mire enim auditurum dicturi cura delectat, et iudex se ipse componit. {{pn|158}}Hoc praecipit Homerus Ulixis exemplo, quem stetisse oculis in terram defixis immotoque sceptro, priusquam illam eloquentiae procellam effunderet, dicit. In hac cunctatione sunt quaedam non indecentes, ut appellant scenici, morae, caput mulcere, manum intueri, infringere articulos, simulare conatum, suspiratione sollicitudinem fateri, aut quod quemque magis decet, eaque diutius, si iudex nondum intendet animum. {{pn|159}}Status sit rectus, aequi et diducti paulum pedes vel procedens minimo momento sinister; genua recta, sic tamen, ut non extendantur; humeri remissi, vultus severus, non maestus nec stupens nec languidus; brachia a latere modice remota; manus sinistra, qualem supra demonstraui; dextra, cum iam incipiendum erit, paulum prolata ultra sinum gestu quam modestissimo, velut spectans quando incipiendum sit. {{pn|160}}Vitiosa enim sunt illa, intueri lacunaria, perfricare faciem et quasi improbam facere, tendere confidentia vultum aut, quo sit magis torvus, superciliis adstringere, capillos a fronte contra naturam retroagere, ut sit horror ille terribilis; tum, id quod Graeci frequentissime faciunt, crebro digitorum labiorumque motu commentari, dare excreare, pedem alterum longe proferre, partem togae sinistra tenere, stare diductum vel rigidum vel supinum vel incurvum vel humeris, ut luctaturi solent, ad occipitium ductis. {{pn|161}}Prooemio frequentissime lenis convenit pronuntiatio. Nihil enim est ad conciliandum gratius verecundia, non tamen semper; neque enim uno modo dicuntur exordia, ut docui. Plerumque tamen et vox temperata et gestus modestus et sedens humero toga et laterum lenis in utramque partem motus, eodem spectantibus oculis, decebit. {{pn|162}}Narratio magis prolatam manum, amictum recidentem, gestum distinctum, vocem sermoni proximam et tantum acriorem, sonum simplicem frequentissime postulabit in his dumttaxat: Q. enim Ligarius, cum esset in Africa nulla belli suspicio, et A. Cluentius Habitus paler huiusce. Aliud in eadem poscent adfectus, vel concitati Nubit genero socrus, vel flebiles Constituitur in foro Laodiceae spectaculum acerbum et miserum toti Asiae provinciae. Maxime varia et multiplex actio est probationum. {{pn|163}}Nam et proponere, partiri, interrogare sermoni sunt proxima, et contradictionem sumere: nam ea quoque diversa propositio est. Sed haec tamen aliquando irridentes, aliquando imitantes pronuntiamus. {{pn|164}}Argumentatio plerumque agilior et acrior et instantior consentientem orationi postulat etiam gestum, id est fortem celeritatem. Instandum quibusdam in partibus et densanda oratio. Egressiones fere lenes et dulces et remissae, raptus Proserpinae, Siciliae descriptio, Cn. Pompeii laus. Neque enim mirum minus habere contentionis ea quae sunt extra quaestionem. {{pn|165}}Mollior nonnunquam cum reprehensione diversae partis imitatio: Uidebar videre alios intrantis, alios autem exeuntes, quosdam ex vino vacillantes. Ubi non dissidens a voce permittitur gestus quoque, in utramque partem tenera quaedam, sed intra manus tamen et sine motu laterum translatio. {{pn|166}}Accendendi iudicis plures sunt gradus. Summus ille et quo nullus est in oratore acutior: Suscepto bello, Caesar, gesto iam etiam ex parte magna. Praedixit enim: Quantum potero voce contendam, ut populus hoc Romanus exaudiat. Paulum inferior et habens aliquid iam iucunditatis: Quid enim tuus ille, Tubero, in acie Pharsalica gladius agebat? {{pn|167}}Plenius adhuc et lentius ideoque dulcius: In coetu vero populi Romani negotium publicum gerens. Producenda omnia trahendaeque tum vocales aperiendaeque sunt fauces. Pleniore tamen haec canali fluunt: Vos, Albani tumuli atque luci. Iam cantici quiddam habent sensimque resupina sunt: Saxa atque solitudines voci respondent. {{pn|168}}Tales sunt illae inclinationes vocis, quas invicem Demosthenes atque Aeschines exprobrant, non ideo improbandae; cum enim uterque alteri obiiciat, palam est utrumque fecisse. Nam neque ille per Marathonis et Plataearum et Salaminis propugnatores recto sono iuravit, nec ille Thebas sermone deflevit. {{pn|169}}Est his diversa vox et paene extra organum, cui Graeci nomen amaritudinis dederunt, super modum ac paene naturam vocis humanae acerba: Quin compescitis vocem istam, indicem stultitiae, testem paucitatis? Sed id, quod excedere modum dixi, in illa parte prima est: Quin compescitis. {{pn|170}}Epilogus, si enumerationem rerum habet, desiderat quandam concisorum continuationem; si ad concitandos iudices est accommodatus, aliquid ex iis, quae supra dixi; si placandos, inclinatam quandam lenitatem; si misericordia commovendos, flexum vocis et flebilem suavitatem, qua praecipue franguntur animi, quaeque est maxime naturalis. Nam etiam orbos viduasque videas in ipsis funeribus canoro quodam modo proclamantes. {{pn|171}}Hic etiam fusca illa vox, qualem Cicero fuisse in Antonio dicit, mire faciet; habet enim in se, quod imitamur. Duplex est tamen miseratio, altera cum invidia, qualis modo dicta de damnatione Philodami, altera cum deprecatione demissior. {{pn|172}}Quare, etiamsi est in illis quoque cantus obscurior, In coetu vero populi Romani (non enim haec rixantis modo dixit); et Vos, Albani tumuli (non enim, quasi inclamaret aut testaretur, locutus est), tamen infinito magis illa flexa et circumducta sunt: Me miserum, me infelicem, et Quid respondebo liberis meis? et Revocare tu me in patriam potuisti, Milo, per hos; ego te in eadem patria per eosdem retinere non potero? et cum bona C. Rabirii nummo* sestertio addicit: O meum miserum acerbumque praeconium. {{pn|173}}Ilia quoque mire facit in peroratione velut deficientis dolore et fatigatione confessio, ut pro eodem Milone, Sed. finis sit; neque enim prae lacrimis iam loqui possum. Quae similem verbis habere debent etiam pronuntiationem. {{pn|174}}Possunt videri alia quoque huius partis atque officii, reos excitare, pueros attollere, propinquos producere, vestes laniare; sed suo loco dicta sunt. Et quia in partibus causae talis* est varietas, satis apparet, accommodandam sententiis ipsis pronuntiationem, sicut ostendimus, sed verbis quoque, quod novissime dixeram, non semper, sed aliquando. {{pn|175}}An non hoc misellus et pauperculus summissa atque contracta, fortis et uehemens et latro erecta et concitata voce dicendum est? Accedit enim vis et proprietas rebus tali adstipulatione, quae nisi adsit, aliud vox, aliud animus ostendat. {{pn|176}}Quid? quod eadem verba mutata pronuntiatione indicant, adfirmant, exprobrant, negant, mirantur, indignantur, interrogant, irrident, elevant? Aliter enim dicitur: Tu mihi quodcunque hoc regni et Cantando it illum? et Tune ille Aeneas? et Meque timoris Argue tu, Drance. Et ne morer, intra se quisque vel hoc vel aliud, quod volet, per omnes adfectus verset, verum esse quod dicimus sciet. {{pn|177}}Unum iam his adiiciendum est, cum praecipue in actione spectetur decorum, saepe aliud alios decere. Est enim latens quaedam in hoc ratio et inenarrabilis; et ut vere hoc dictum est, caput esse artis decere quod facias, ita id neque sine arte esse neque totum arte tradi potest. {{pn|178}}In quibusdam virtutes non habent gratiam, in quibusdam vitia ipsa delectant. Maximos actores comoediarum, Demetrium et Stratoclea, placere diversis virtutibus vidimus. Sed illud minus mirum, quod alter deos et iuvenes et bonos patres servosque et matronas et graves anus optime, alter acres senes, callidos servos, parasitos, lenones et omnia agitatiora melius: fuit enim natura diversa. Nam vox quoque Demetrii iucundior, illius acrior erat. {{pn|179}}Adnotandae magis proprietates, quae transferri non poterant, manus iactare et dulces exclamationes theatri causa producere et ingrediendo ventum concipere veste et nonnunquam dextro latere facere gestus, quod neminem alium nisi Demetrium decuit; namque in haec omnia statura et mira specie adiuvabatur; {{pn|180}}illum cursus et agilitas et vel parum conveniens personae risus, quem non ignarus rationis populo dabat, et contracta etiam cervicula. Quidquid horum alter fecisset, foedissimum videretur. Quare norit se quisque, nec tantum ex communibus praeceptis, sed etiam ex natura sua capiat consilium formandae actionis. {{pn|181}}Neque illud tamen est nefas, ut aliquem vel omnia vel plura deceant. Huius quoque loci clausula sit eadem necesse est, quae ceterorum est, regnare maxime modum. Non enim comoedum esse, sed oratorem volo. Quare neque in gestu persequemur omnes argutias nec in loquendo distinctionibus, temporibus, adfectionibus moleste utemur. {{pn|182}}Ut si sit in scena dicendurm: :Quid igitur faciam? non eam, ne nunc quidem, :Cum arcessor ultro? an potius ita me comparem :Non perpeti meretricum contumelias? Hic enim dubitationis moras, vocis flexus, varias manus, diversos nutus actor adhibebit. Aliud oratio sapit nec vult nimium esse condita; actione enim constat, non imitatione. {{pn|183}}Quare non immerito reprehenditur pronuntiatio vultuosa et gesticulationibus molesta et vocis mutationibus resultans. Nec inutiliter ex Graecis veteres transtulerunt, quod ab iis sumptum Laenas Popilius posuit, esse hanc negotiosam* actionem. {{pn|184}}Optime igitur idem, qui omnia, Cicero praeceperat, quae supra ex Oratore posui; quibus similia in Bruto de M. Antonio dicit. Sed iam recepta est actio paulo agitatior et exigitur et quibusdam partibus convenit, ita tamen temperanda, ne, dum actoris captamus elegantiam, perdamus viri boni et gravis auctoritatem. {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Liber XII |PostNomen=Institutio oratoria/Liber XII }} 7fcgij46vvbbf7wr5nk3b6ze1hng22v 0 39344 269046 268793 2026-06-05T13:58:07Z Saumache 27923 269046 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XII|Liber XII]] - Caput IX<br>[Quae in agendis.] }} {{Liber |Ante=Caput VIII |AnteNomen=../Caput VIII |Post=Caput X |PostNomen=../Caput X }} {{pn|1}}Quae sint in agendo servanda, toto fere opere exsecuti sumus; pauca tamen propria huius loci, quae non tam dicendi arte quam officiis agentis* continentur, attingam. Ante omnia ne, quod plerisque accidit, ab utilitate eum causae praesentis cupido laudis abducat. {{pn|2}}Nam ut gerentibus bella non semper exercitus per plana et amoena ducendus est, sed adeundi plerumque asperi colles, expugnandae civitates quamlibet praecisis impositae rupibus aut operum mole difficiles, ita oratio gaudebit quidem occasione laetius decurrendi et aequo congressa campo totas vires populariter explicabit; {{pn|3}}at si iuris anfractus aut eruendae veritatis latebras adire cogetur, non obequitabit nec illis vibrantibus concitatisque sententiis velut missilibus utetur, sed operibus et cuniculis et insidiis et occultis artibus rem geret. {{pn|4}}Quae omnia non dum fiunt laudantur, sed cum facta sunt; unde etiam cupidissimis opinionis plus fructus venit. Nam cum illa dicendi vitiosa iactatio inter plausores suos detonuit, resurgit verae virtutis fortior fama, nec iudices a quo sint moti, dissimulant, et doctis creditur, nec est orationis vera laus nisi cum finita est. {{pn|5}}Veteribus quidem etiam dissimulare eloquentiam fuit moris, idque M. Antonius praecipit, quo plus dicentibus fidei minusque suspectae advocatorum insidiae forent. Sed illa dissimulari, quae tum erat, potuit; nondum enim tantum dicendi lumen accesserat, ut etiam per obstantia erumperet. Quare artes quidem et consilia lateant et quidquid, si deprehenditur, perit. Hactenus eloquentia secretum habet. {{pn|6}}Verborum quidem delectus, gravitas sententiarum, figurarum elegantia aut non sunt aut apparent. Sed vel propter hoc ipsum ostendenda non sunt quod apparent; aut si unum sit ex duobus eligendum, causa potius laudetur quam patronus. Finem tamen hunc praestabit orator, ut videatur optimam causam optime egisse. Illud certum erit neminem peius agere quam qui displicente causa placet; necesse est enim extra causam sit quod placet. {{pn|7}}Nec illo fastidio laborabit orator non agendi causas minores, tanquam infra eum sint aut detractura sit opinioni minus liberalis materia. Nam et suscipiendi ratio iustissima est officium, et optandum etiam ut amici quam minimas lites habeant; et abunde dixit bene, quisquis rei satisfecit. {{pn|8}}At quidam, etiamsi forte susceperunt negotia paulo ad dicendum tenuiora, extrinsecus adductis ea rebus circumlinunt ac, si defecerint alia, conviciis implent vacua causarum, si contingit, veris, si minus, fictis, modo sit materia ingenii mereaturque clamorem dum dicitur. Quod ego adeo longe puto ab oratore perfecto, ut eum ne vera quidem obiecturum, nisi id causa exigit, credam. {{pn|9}}Ea est enim prorsus canina, ut ait Appius, eloquentia, cognituram male dicendi subire; quod facientibus etiam male audiendi praesumenda patientia est. Nam et in ipsos fit impetus frequenter, qui egerunt, et certe petulantiam patron litigator luit. Sed haec minora sunt ipso illo vitio animi, quod maledicus a malefico non distat nisi occasione. {{pn|10}}Turpis voluptas et inhumana et nulli audientium bona gratia a litigatoribus quidem frequenter exigitur, qui ultionem malunt quam defensionem. Sed neque alia multa ad arbitrium eorum facienda sunt. Hoc quidem quis hominum liberi modo sanguinis sustineat petulans esse ad alterius arbitrium? {{pn|11}}Atqui etiam in advocatos partis adversae libenter nonnulli invehuntur; quod, nisi si forte meruerunt, et inhumanum est respectu communium officiorum, et cum ipsi qui dicit inutile (nam idem iuris responsuris datur), tum causae contrarium, cui* plane adversarii fiunt et inimici, et quantulumcunque eis uirium est, contumelia augetur. {{pn|12}}Super omnia perit illa, quae plurimum oratori et auctoritatis et fidei adfert, modestia, si a viro bono in rabulam latratoremque convertitur, compositus non ad animum iudicis sed ad stomachum litigatoris. {{pn|13}}Frequenter etiam species libertatis deducere ad temeritatem solet non causis modo, sed ipsis quoque, qui dixerunt, periculosam. Nec immerito Pericles solebat optare, ne quod sibi verbum in mentem veniret, quo populus offenderetur. Sed quod ille de populo, id ego de omnibus sentio, qui tantundem possunt nocere. Nam quae fortia dum dicuntur videbantur, stulta cum laeserunt vocantur. {{pn|14}}Nunc, quia varium fere propositum agentium fuit, et quorundam cura tarditatis, quorundam facilitas temeritatis crimine laboravit, quem credam fore in hoc oratoris modunn, tradere non alienum videtur. {{pn|15}}Adferet ad dicendum curae semper quantum plurimum poterit. Neque enim hoc solum negligentis, sed mali et in suscepta causa perfidi ac proditoris est, peius agere quam possit. Ideoque ne suscipiendae quidem sunt causae plures quam quibus suffecturum se sciat. {{pn|16}}Dicet scripta quam res patietur plurima et, ut Demosthenes ait, si continget, et sculpta. Sed hoc aut primae actiones aut quae in publicis iudiciis post interiectos dies dantur permiserint; at cum protinus respondendum est, omnia parari non possunt, adeo ut paulo minus promptis etiam noceat scripsisse, si alia ex diverso, quam opinati fuerint, ocem'rerint. {{pn|17}}Inviti enim recedunt a praeparatis et tota actione respiciunt requiruntque, num aliquid ex illis intervelli atque ex tempore dicendis inseri possit; quod si fiat, non cohaeret nec commissuris modo, ut in opere male iuncto, hiantibus sed ipsa coloris inaequalitate detegitur. {{pn|18}}Ita nec liber est impetus nec cura contexta, et utrumque alteri obstat; illa enim quae scripta sunt reticent animum, non sequuntur. Itaque in his actionibus omni, ut agricolae dicunt, pede standum est. {{pn|19}}Nam cum in propositione ac refutatione causa consistat, quae nostrae partis sunt scripta esse possunt, quae etiam responsurum adversarium certum est (est enim aliquando certum) pari cura refelluntur. Ad alia unum paratum adferre possumus, ut causam bene noverimus, alterum ibi sumere, ut dicentem adversarium diligenter audiamus. {{pn|20}}Licet tamen praecogitare plura et animum ad omnes casus componere, idque est tutius stilo, quo facilius et omittitur cogitatio et transfertur. Sed sive in respondendo fuerit subito dicendum, sive quae alia ita exegerit ratio, non oppressum se ac deprehensum credet orator, cui disciplina et studium et exercitatio dederit vires etiam facilitatis; {{pn|21}}quem armatum semper ac velut in procinctu stantem non magis unquam in causis oratio quam in rebus cotidianis ac domesticis sermo deficiet, nec se unquam propter hoc oneri subtrahet, modo sit causae discendae tempus; nam cetera semper sciet. {{Liber |Ante=Caput VIII |AnteNomen=../Caput VIII |Post=Caput X |PostNomen=../Caput X }} 1p9kicik0r42z9dl5qqbz89sb8b6qqn 0 39346 269038 268877 2026-06-05T13:55:28Z Saumache 27923 269038 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XII|Liber XII]] - Caput I<br>[Non posse oratorem esse nisi virum bonum.] }} {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} {{pn|1}}Sit ergo nobis orator, quem constituimus, is, qui a M. Catone finitur, vir bonus dicendi peritus; verum, id quod et ille posuit prius et ipsa natura potius ac maius est, utique vir bonus. Id non eo tantum, quod, si vis illa dicendi malitiam instruxerit, nihil sit publicis privatisque rebus perniciosius eloquentia, nosque ipsi, qui pro virili parte conferre aliquid ad facultatem dicendi conati sumus, pessime mercamur de rebus humanis, si latroni comparamus haec arma, non militi. {{pn|2}}Quid de nobis loquor? Rerum ipsa natura in eo, quod praecipue indulsisse homini videtur quoque nos a ceteris animalibus separasse, non parens, ns, sed noverca fuerit, si facultatem dicendi, sociam scelerum, adversam innocentiae, hostem veritatis invenit. Mutos enim nasci et egere omni ratione satius fuisset quam prouidentiae munera in mutuam perniciem convertere. {{pn|3}}Longius tendit hoc iudicium meum. Neque enim tantum id dico, eum, qui sit orator, virum bonum esse oportere, sed ne futurum quidem oratorem nisi virum bonum. Nam certe neque intelligentiam concesseris iis qui, proposita honestorum ac turpium via, peiorem sequi malent, neque prudentiam, cum in gravissimas frequenter legum, semper vero malae conscientiae poenas a semet ipsis improviso rerum exitu induantur. {{pn|4}}Quodsi neminem malum esse nisi stultum eundem non modo a sapientibus dicitur, sed vulgo quoque semper est creditum, certe non fiet unquam stultus orator. Adde quod ne studio quidem operis pulcherrimi vacare mens nisi omnibus vitiis libera potest: primum quod in eodem pectore nullum est honestorum turpiumque consortium, et cogitare optima simul ac deterrima non magis est unius animi quam eiusdem hominis bonum esse ac malum; {{pn|5}}tum illa quoque ex causa, quod mentem tantae rei intentam vacare omnibus aliis etiam culpa carentibus curis oportet. Ita demum enim libera ac tota, nulla distringente atque alio ducente causa, spectabit id solum ad quod accingitur. {{pn|6}}Quodsi agrorum nimia cura et sollicitior rei familiaris diligentia et venandi voluptas et dati spectaculis dies multum studiis auferunt (huic enim rei perit tempus, quodcumque alteri datur), quid putamus facturas cupiditatem, avaritiam, invidiam, quarum impotentissimae cogitationes somnos etiam ipsos et illa per quietem visa perturbent? {{pn|7}}Nihil est enim tam occupatum, tam multiforme, tot ac tam variis adfectibus concisum atque laceratum quam mala mens. Nam et cum insidiatur, spe, curis, labore distringitur; et etiam cum sceleris compos fuit, sollicitudine, paenitentia, poenarum omnium exspectatione torquetur. Quis inter haec litteris aut ulli bonae arti locus? Non hercule magis quam frugibus in terra sentibus ac rubis occupata. {{pn|8}}Age, non ad perferendos studiorum labores necessaria frugalitas? Quid ergo ex libidine ac luxuria spei? Non praecipue acuit ad cupiditatem litterarum amor laudis? Num igitur malis esse laudem curae putamus? Iam hoc quis non videt, maximam partem orationis in tractatu aequi bonique consistere? Dicetne de his secundum debitam rerum dignitatem malus atque iniquus? {{pn|9}}Denique, ut maximam partem quaestionis eximam, demus, id quod nullo modo fieri potest, idem ingenii, studii, doctrinae, pessimo atque optimo viro: uter melior dicetur orator? Nimirum qui homo quoque melior. Non igitur unquam malus idem homo et perfectus orator. {{pn|10}}Non enim perfectum est quidquam, quo melius est aliud. Sed, ne more Socraticorum nobismet ipsi responsum finxisse videamur, sit aliquis adeo contra veritatem obstinatus, ut audeat dicere, eodem ingenio, studio, doctrina praeditum nihilo deteriorem futurum oratorem malum virum quam bonum: convincamus huius quoque amentiam. {{pn|11}}Nam hoc certe nemo dubitabit, omnem orationem id agere, ut iudici, quae proposita fuerint, vera et honesta videantur. Utrum igitur hoc facilius bonus vir persuadebit an malus? Bonus quidem et dicet saepius vera atque honesta. {{pn|12}}Sed etiam si quando aliquo ductus officio (quod accidere, ut mox docebimus, potest) falso haec adfirmare conabitur, maiore cum fide necesse est audiatur. At malis hominibus ex contemptu opinionis et ignorantia recti nonnunquam excidit ipsa simulatio. Inde immodeste proponunt, sine pudore adfirmant. {{pn|13}}Sequitur in iis, quae certum est effici non posse, deformis pertinacia et irritus labor. Nam sicut in vita, ita in causis quoque spes improbas habent. Frequenter autem accidit, ut iis etiam vera dicentibus fides desit, videaturque talis advocatus malae causae argumentum. {{pn|14}}Nunc de iis dicendum est, quae mihi quasi conspiratione quadam vulgi reclamari videntur. Orator ergo Demosthenes non fuit? atqui malum virum accepimus. Non Cicero? atqui huius quoque mores multi reprehenderunt. Quid agam? magna responsi invidia subeunda est, mitigandae sunt prius cures. {{pn|15}}Mihi enim nec Demosthenes tam gravi morum dignus videtur invidia, ut omnia, quae in eum ab inimicis congesta sunt, credam, cum et pulcherrima eius in re publica consilia et finem vitae clarum legam, {{pn|16}}nec Marco Tullio defuisse video in ulla parte civis optimi voluntatem. Testimonio est actus nobilissime consulatus, integerrime provincia administrate et repudiatus vigintiviratus, et civilibus bellis, quae in aetatem eius gravissima inciderunt, neque spe neque metu declinatus animus, quo minus optimis se partibus, id est rei publicae, iungeret. {{pn|17}}Parum fortis videtur quibusdam, quibus optime respondit ipse, non se timidum in suscipiendis, sed in providendis periculis; quod probavit morte quoque ipsa, quam praestantissimo suscepit animo. {{pn|18}}Quodsi defuit his viris summa virtus, sic quaerentibus, an oratores fuerint, respondebo, quomodo Stoici, si interrogentur an sapiens Zeno, an Cleanthes, an Chrysippus ipse, respondeant, magnos quidem illos ac venerabiles, non tamen id, quod natura hominis summum habet, consecutos. {{pn|19}}Nam et Pythagoras non sapientem se, ut qui ante eum fuerunt, sed studiosum sapientiae vocari voluit. Ego tamen secundum communem loquendi consuetudinem saepe dixi dicamque, perfectum oratorem esse Ciceronem; ut amicos et bonos viros et prudentissimos dicimus vulgo, quorum nihil nisi perfecte sapienti datur. Sed cum proprie et ad legem ipsam veritatis loquendum erit, cum quaeram oratorem, quem et ille quaerebat. {{pn|20}}Quanquam enim stetisse ipsum in fastigio eloquentiæ fateor, ac vix, quid adiici potuerit, inuenio, fortasse inventurus, quod adhuc abscisurum putem fuisse (nam fere sic docti iudicaverunt, plurimum in eo virtutum, nonnihil fuisse vitiorum, et se ipse multa ex illa iuvenili abundantia coercuisse testatur), tamen, quando nec sapientis sibi nomen, minime sui contemptor, asseruit et melius dicere, certe data longiore vita et tempore* ad componendum securiore, potuisset, non maligne crediderim defuisse ei summam illam, ad quam nemo propius accessit. {{pn|21}}Et licebat, si aliter sentirem, fortius id liberiusque defendere. An vero M. Antonius neminem a se visum eloquentem, quod tanto minus erat, professus est; ipse etiam M. Tullius quaerit adhuc eum et tantum imaginatur ac fingit, ego non audeam dicere, aliquid in hac, quae superest, aeternitate inveniri posse eo, quod fuerit, perfectius? {{pn|22}}Transeo illos, qui Ciceroni ac Demostheni ne in eloquentia quidem satis tribuunt; quanquam neque ipsi Ciceroni Demosthenes videatur satis esse perfectus, quem dormitare interim dicit, nec Cicero Bruto Calvoque, qui certe compositionem illius etiam apud ipsum reprehendunt, nec Asinio utrique, qui vitia orationis eius etiam inimice pluribus locis insequuntur. {{pn|23}}Concedamus sane, quod minime natura patitur, repertum esse aliquem malum virum summe diser tum: nihilo tamen minus oratorem eum negabo. Nam nec omnibus, qui fuerint manu prompti, viri fortis nomen concesserim, quia sine virtute intelligi non potest fortitudo. {{pn|24}}An ei, qui ad defendendas causas advocatur, non est opus fide, quam nec cupiditas corrumpat nec gratia avertat nec metus frangat; sed proditorem, transfugam, praevaricatorem donabimus oratoris illo sacro nomine? Quodsi mediocribus etiam patronis convenit haec, quae vulgo dicitur, bonitas, cur non orator ille, qui nondum fuit, sed potest esse, tam sit moribus quam dicendi virtute perfectus? {{pn|25}}Non enim forensem quandam instituimus operam nec mercennariam vocem nec, ut asperioribus verbis parcamus, non inutilem sane litium advocatum, quem denique causidicum vulgo vocant, sed virum cum ingenii natura praestantem tum vero tot pulcherrimas artes penitus mente complexum, datum tandem rebus humanis, qualem nulla antea vetustas cognoverit, singularem perfectumque undique, optima sentientem optimeque dicentem. {{pn|26}}In hoc quota pars erit, quod aut innocentes tuebitur aut improborum scelera compescet, aut in pecuniariis quaestionibus veritati contra calumniam aderit? Summus ille quidem in his quoque operibus fuerit, sed maioribus clarius elucebit, cum regenda senatus consilia et popularis error ad meliora ducendus. {{pn|27}}An non talem quendam videtur finxisse Vergilius, quem in seditione vulgi iam faces et saxa iaculantis moderatorem dedit: Tum pietate gravem ac meritis si forte virum quem Conspexere, silent arrectisque auribus adstant? Habemus igitur ante omnia virum bonum, post haec adiiciet dicendi peritum: Ille regit dictis animos et pectora mulcet. Quid? {{pn|28}}non in bellis quoque idem ille vir, quem instituimus, si sit ad proelium miles cohortandus, ex mediis sapientiae praeceptis orationem trahet? Nam quomodo pugnam ineuntibus tot simul metus laboris, dolorum, postremo mortis ipsius exciderint, nisi in eorum locum pietas et fortitudo et honesti praesens imago successerit? {{pn|29}}Quae certe melius persuadebit aliis qui prius persuaserit sibi. Prodit enim se, quamlibet custodiatur, simulatio, nec unquam tanta fuerit loquendi facultas, ut non titubet atque haereat,* quotiens ab animo verba dissentiunt. Vir autem malus aliud dicat necesse est quam sentit. {{pn|30}}Bonos nunquam honestus sermo deficiet, nunquam rerum optimarum (nam iidem etiam prudentes erunt) inventio; quae etiamsi lenociniis destituta sit, satis tamen natura sua ornatur nec quidquam non diserte, quod honeste, dicitur. {{pn|31}}Quare, iuventus, immo omnes aetates, (neque enim rectae voluntati serum est tempus ullum) totis mentibus huc tendamus, in hoc elaboremus; forsan et consummare contingat. Nam si natura non prohibet et esse virum bonum et esse dicendi peritum, cur non aliquis etiam unus utrumque consequi possit? cur autem non se quisque speret fore illum aliquem? {{pn|32}}Ad quod si vires ingenii non suffecerint, tamen ad quem usque modum processerimus, meliores erimus ex utroque. Hoc certe procul eximatur animo, rerum* pulcherrimam eloquentiam cum vitiis mentis posse misceri. Facultas dicendi, si in malos incidit, et ipsa iudicanda est malum; peiores enim illos facit, quibus contigit. {{pn|33}}Videor mihi audire quosdam (neque enim deerunt unquam, qui diserti esse quam boni malint) illa dicentes: Quid ergo tantum est artis in eloquentia? cur tu de coloribus et difficilium causarum defensione, nonnihil etiam de confessione locutus es, nisi aliquando vis ac facultas dicendi expugnat ipsam veritatem? Bonus enim vir non agit nisi bonas causas, eas porro etiam sine doctrina satis per se tuetur veritas ipsa. {{pn|34}}Quibus ego, cum de meo primum opere respondero, etiam pro boni viri officio, si quando eum ad defensionem nocentium ratio duxerit, satisfaciam. Pertractare enim, quomodo aut pro falsis aut etiam pro iniustis aliquando dicatur, non est inutile, vel propter hoc solum, ut ea facilius et deprehendamus et refellamus; quemadmodum remedia melius adhibebit, cui nota quae nocent fuerint. {{pn|35}}Neque enim Academici, cum in utramque disserunt partem, non secundum alteram vivunt, nec Carneades ille, qui Romae audiente Censorio Catone non minoribus viribus contra iustitiam dicitur disseruisse quam pridie pro iustitia dixerat, iniustus ipse vir fuit. Verum et virtus quid sit, adversa ei malitia detegit, et aequitas fit ex iniqui contemplatione manifestior, et plurima contrariis probantur. Debent ergo oratori sic esse adversariorum nota consilia ut hostium imperatori. {{pn|36}}Verum et illud, quod prima proposition durum videtur, potest adferre ratio, ut vir bonus in defensione causae velit auferre aliquando iudici veritatem. Quod si quis a me proponi mirabitur, (quanquam non est haec mea proprie sententia, sed eorum, quos grauissimos sapientiae magistros aetas vetus credidit) sic iudicet, pleraque esse, quae non tam factis quam causis eorum vel honesta fiant vel turpia. {{pn|37}}Nam si hominem occidere saepe virtus, liberos necare nonnunquam pulcherrimum est, asperiora quaedam adhuc dictu, si communis utilitas exegerit, facere conceditur, ne hoc quidem nudum est intuendum, qualem causam vir bonus, sed etiam quare et qua mente defendat. {{pn|38}}Ac primum concedant mihi omnes oportet, quod Stoicorum quoque asperrimi confitentur, facturum aliquando virm bonum ut mendacium dicat, et quidem nonnunquam levioribus causis, ut in pueris aegrotantibus utilitatis eorum gratia multa fingimus, multa non facturi promittimus; {{pn|39}}nedum si ab homine occidendo grassator avertendus sit aut hostis pro salute patriae fallendus; ut hoc, quod alias in servis quoque reprehendendum est, sit alias in ipso sapiente laudandum. Id si constiterit, multa iam video posse evenire, propter quae orator bene suscipiat tale causae genus, quale remota ratione honesta non recepisset. {{pn|40}}Nec hoc dico (quia severiores sequi placet leges) pro patre, fratre, amico periclitantibus, tametsi non mediocris haesitatio est, hinc iustitiae proposita imagine, inde pietatis. Nihil dubii relinquamus. Sit aliquis insidiatus tyranno atque ob id reus: utrumne salvum eum nolet is, qui a nobis finitur, orator? an, si tuendum susceperit, non tam falsis defendet, quam qui apud iudices malam causam tuetur? {{pn|41}}Quid si quaedam bene facta damnaturus est iudex, nisi ea non esse facta convicerimus, non vel hoc modo servabit orator non innocentem modo, sed etiam laudabilem civem? Quid si quaedam iusta natura, sed condicione temporum inutilia civitati sciemus, nonne utemur arte dicendi bona quidem, sed malis artibus simili? {{pn|42}}Ad hoc nemo dubitabit, quin, si nocentes mutari in bonam mentem aliquo modo possint, sicut posse conceditur, salvos esse eos magis e re publica sit quam puniri. Si liqueat igitur oratori futurum bonum virum, cui vera obiicientur, non id aget, ut salvus sit? {{pn|43}}Da nunc, ut crimine manifesto prematur dux bonus et sine quo vincere hostem* civitas non possit: nonne ei communis utilitas oratorem advocabit? Certe Fabricius Cornelium Rufinum, et alioqui malum civem et sibi inimicum, tamen, quia utilem sciebat ducem, imminente bello, palam consulem suffragio suo fecit atque id mirantibus quibusdam respondit, a cive se spoliari malle quam ab hoste venire. Ita, si fuisset orator, non defendisset eundem Rufinum vel manifesti peculatus reum? {{pn|44}}Multa dici possunt similia, sed vel unum ex iis quodlibet sufficit. Non enim hoc agimus, ut istud illi, quem formamus, viro saepe sit faciendum; sed ut, si talis coegerit ratio, sit tamen vera finitio, oratorem esse virum bonum divendi peritum. {{pn|45}}Praecipere vero ac discere, quomodo etiam probatione difficilia tractentur, necessarium est. Nam frequenter etiam optimae causae similes sunt malis, et innocens reus multis verisimilibus premitur; quo fit, ut eadem actionis ratione defendendus sit, qua si nocens esset. Iam innumerabilia sunt bonis causis malisque communia, testes, litterae, suspiciones, opiniones. Non aliter autem verisimilia quam vera et confirmantur et refelluntur. Quapropter, ut res feret, flectetur oratio manente honesta voluntate. {{Liber |Ante=Praefatio |AnteNomen=../Praefatio |Post=Caput II |PostNomen=../Caput II }} eip4obhx30fy2k8y5pzysiugoqiv82p 0 39347 269039 268867 2026-06-05T13:55:46Z Saumache 27923 269039 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XII|Liber XII]] - Caput II<br>[Cognoscenda oratori quibus mores formantur.] }} {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} {{pn|1}}Quando igitur orator est vir bonus, is autem citra virtutem intelligi non potest, virtus, etiamsi quosdam impetus ex natura sumit, tamen perficienda doctrina est: mores ante omnia oratori studiis erunt excolendi atque omnis honesti iustique disciplina pertractanda, sine qua nemo nec vir bonus esse nec dicendi peritus potest. {{pn|2}}Nisi forte accedemus iis, qui natura constare mores et nihil adiuvari disciplina putant; scilicet ut ea quidem, quae manu fiunt, atque eorum etiam contemptissima confiteantur egere doctoribus, virtutem vero, qua nihil homini, quo ad deos immortales propius accederet, datum est, obviam et illaboratam, tantum quia nati simus, habeamus. Abstinens erit qui id ipsum, quid sit abstinentia, ignoret? {{pn|3}}Et fortis qui metus doloris, mortis, superstitionis nulla ratione purgaverit? Et iustus qui aequi bonique tractatum, qui leges, quaeque natura sunt omnibus datae quaeque propriae populis et gentibus constitutae, nunquam eruditiore aliquo sermone tractarit? O quam istud parvum* putant, quibus tam facile videtur! {{pn|4}}Sed hoc transeo, de quo neminem, qui litteras vel primis, ut aiunt, labris degustarit, dubitaturum puto. Ad illud sequens praevertar, ne dicendi quidem satis peritum fore, qui non et naturae vim omnem penitus perspexerit et mores praeceptis ac ratione formarit. {{pn|5}}Neque enim frustra in tertio de Oratore libro L. Crassus cuncta, quae de aequo, iusto, vero, bono deque iis, quae sunt contra posita, dicantur, propria esse oratoris adfirmat, ac philosophos, cum ea dicendi viribus tuentur, uti rhetorum armis, non suis. Idem tamen confitetur, ea iam esse a philosophia petenda, videlicet quia magis haec illi videtur in possessione earum rerum fuisse. {{pn|6}}Hinc etiam illud est, quod Cicero pluribus libris et epistolis testatur dicendi facultatem ex intimis sapientiae fontibus fluere, ideoque aliquamdiu praeceptores eosdem fuisse morum atque dicendi. Quapropter haec exhortatio mea non eo pertinet ut esse oratorem philosophum velim, quando non alia vitae secta longius a civilibus officiis atque ab omni munere oratoris recessit. {{pn|7}}Nam quis philosophorum aut in iudiciis frequens aut clarus in contionibus fuit? Quis denique in ipsa, quam maxime plerique praecipiunt, rei publicae administratione versatus est? Atqui ego illum, quem instituo, Romanum quendam velim esse sapientem, qui non secretis disputationibus, sed rerum experimentis atque operibus vere civilem virum exhibeat. {{pn|8}}Sed quia deserta ab his, qui se ad eloquentiam contulerunt, studia sapientiae non iam in actu suo atque in hac fori luce versantur, sed in porticus et in gymnasia primum, mox in conventus scholarum recesserunt: id, quod est oratori necessarium nec a dicendi praeceptoribus traditur, ab iis petere nimirum necesse est, apud quos remansit, evolvendi penitus auctores, qui de virtute praecipiunt, ut oratoris vita cum scientia diuinarum rerum sit humanarumque coniuncta. {{pn|9}}Quae ipsae quanto maiores ac pulchriores viderentur, si illas ii docerent, qui etiam eloqui praestantissime possent? Utinamque sit tempus unquam, quo perfectus aliquis, qualem optamus, orator hanc artem superbo nomine et vitiis quorundam bona eius corrumpentium invisam vindicet sibi ac, velut rebus repetitis, in corpus eloquentiae adducat. {{pn|10}}Quae quidem cum sit in tris divisa partes, naturalem, moralem, rationalem, qua tandem non est cum oratoris opere coniuncta? Nam ut ordinem retro agamus, de ultima illa, quae tota versatur in verbis, nemo dubitaverit, si et proprietates vocis cuiusque nosse et ambigua aperire et perplexa discernere et de falsis iudicare et colligere ac resoluere quae velis oratorum est. {{pn|11}}Quanquam ea non tam est minute atque concise in actionibus utendum quam in disputationibus, quia non docere modo, sed movere etiam ac delectare audientes debet orator, ad quod impetu quoque ac viribus et decore est opus; ut vis amnium maior est altis ripis multoque gurgitis tractu fluentium quam tenuis aquae et obiectu lapillorum resultantis. {{pn|12}}Et ut palaestrici doctores illos, quos numeros vocant, non idcirco discentibus tradunt, ut iis omnibus ii, qui didicerint, in ipso luctandi certamine utantur (plus enim pondere et firmitate et spiritu agitur), sed ut subsit copia illa, ex qua unum aut alterum, cuius se occasio dederit, {{pn|13}}efficiant, ita haec pars dialectica, sive illam dicere malumus disputatricem, ut est utilis saepe et finitionibus et comprehensionibus et separandis quae sunt differentia, et resolvenda ambiguitate, distinguendo, dividendo, illiciendo, implicando, ita, si totum sibi vindicaverit in foro certamen, obstabit melioribus et sectas ad tenuitatem suam vires ipsa subtilitate consumet. {{pn|14}}Itaque reperias quosdam in disputando mire callidos, cum ab ilia cavillatione discesserint, non magis sufficere in aliquo graviore actu quam parva quaedam animalia, quae in angustiis mobilia campo deprehenduntur. {{pn|15}}Iam quidem pars illa moralis, quae dicitur Ethice, certe tota oratori est accommodata. Nam in tanta causarum, sicut superioribus libris diximus, varietate, cum alia coniectura quaerantur, alia finitionibus concludantur, alia iure summoveantur vel transferantur, alia colligantur vel ipsa inter se concurrant vel in diversum ambiguitate ducantur, nulla fere dici potest, cuius non parte in aliqua tractatus aequi ac boni reperiatur, plerasque vero esse quis nescit, quae totae in sola qualitate consistant? {{pn|16}}In consiliis vero quae ratio suadendi est ab honesti quaestione seposita? Quin ilia etiam pars tertia, quae laudandi ac vituperandi officiis continetur, nempe in tractatu recti pravique versatur. {{pn|17}}An de iustitia, fortitudine, abstinentia, temperantia, pietate non plurima dicet orator? Sed ille vir bonus, qui haec non vocibus tantum sibi nota atque nominibus aurium tenus in usum linguae perceperit, sed qui virtutes ipsas mente complexus ita sentiat, nec in cogitando ita laborabit sed, quod sciet, vere dicet. {{pn|18}}Cum sit autem omnis generalis quaestio speciali potentior, quia universo pars continetur, non utique accedit parti quod universum est, profecto nemo dubitabit, generales quaestiones in illo maxime studiorum more versatas. {{pn|19}}iam veropr cum sint multa propriis brevibusque comprehensionibus finienda (unde etiam status causarum dicitur finitiuus), nonne ad id quoque instrui ab iis, qui plus in hoc studii dederunt, oportet? Quid? non quaestio iuris omnis aut verborum proprietate aut aequi disputatione aut voluntatis coniectura continetur? quorum pars ad rationalem, pars ad moralem tractatum redundat. {{pn|20}}Ergo natura permixta est omnibus istis oratio, quae quidem oratio est vere. Nam ignara quidem huiusce doctrinae loquacitas erret necesse est, ut quae vel nullos vel falsos duces habeat. Pars vero naturalis, cum est ad exercitationem dicendi tanto ceteris uberior, quanto maiore spiritu de divinis rebus quam humans eloquendum est, tum illam etiam moralem, sine qua nulla esse, ut docuimus, oratio potest, totam complectitur. {{pn|21}}Nam si regitur providentia mundus, administranda certe bonis viris erit res publica; si divina nostris animis origo, tendendum ad virtutem nec voluptatibus terreni corporis serviendum. An haec non frequenter tractabit orator? Iam de auguriis, responsis, religione denique omni, de quibus maxima saepe in senatu consilia versata sunt, non erit ei disserendum, si quidem, ut nobis placet, futurus est vir civilis idem? Quae denique intelligi saltem potest eloquentia hominis optima nescientis? {{pn|22}}Haec si ratione manifesta non essent, exemplis tamen crederemus. Siquidem et Periclem, cuius eloquentiae, etiamsi nulla ad nos monumenta venerunt, vim tamen quandam incredibilem cum historici, tum etiam, liberrimum hominum genus, comici veteres tradunt, Anaxagorae physici constat auditorem fuisse, et Demosthenem, principem omnium Graeciae oratorum, dedisse operam Platoni. {{pn|23}}Nam M. Tullius, non tantum se debere scholis rhetorum, quantum Academiae spatiis, frequenter ipse testatus est; neque se tanta in eo unquam fudisset* ubertas, si ingenium suum consaepto fori, non ipsius rerum naturae finibus terminasset. Verum ex hoc alia mihi quaestio exoritur, quae secta conferre plurimum eloquentiae possit, quanquam ea non inter multas potest esse contentio. {{pn|24}}Nam in primis nos Epicurus a se ipse dimittit, qui fugere omnem disciplinam navigatione quam velocissima iubet. Neque vero Aristippus, summum in voluptate corporis bonum ponens, ad hunc nos laborem hortetur. Pyrrhon quidem quas in hoc opere habere partes potest? cui iudices esse, apud quos verba faciat, et reum, pro quo loquatur, et senatum, in quo sit dicenda sententia, non liquebit. {{pn|25}}Academiam quidam utilissimam credunt, quod mos in utramque partem disserendi ad exercitationem forensium causarum proxime accedat. Adiiciunt loco probationis, quod ea praestantissimos in eloquentia viros ediderit. Peripatetici studio quoque se quodam oratorio iactant; nam theses dicere exercitationis gratia fere est ab iis institutum. Stoici, sicut copiam nitoremque eloquentiae fere praeceptoribus suis defuisse concedant necesse est, ita nullos aut probare acrius aut concludere subtilius contendunt. {{pn|26}}Sed haec inter ipsos, qui velut sacramento rogati vel etiam superstitione constricti nefas ducunt a suscepta semel persuasione discedere. Oratori vero nihil est necesse in cuiusquam iurare leges. {{pn|27}}Maius enim est opus atque praestantius, ad quod ipse tendit, et cuius est velut candidatus, si quidem est futurus cum vitae, tum etiam eloquentiae laude perfectus. Quare in exemplum bene dicendi facundissimum quemque proponet sibi ad imitandum, moribus vero formandis quam honestissima praecepta rectissimamque ad virtutem viam deliget. Exercitatione quidem utetur omni, sed tamen erit plurimus in maximis quibusque ac natura pulcherrimis. {{pn|28}}Nam quae potest materia reperiri ad graviter copioseque dicendum magis abundans quam de virtute, de re publica, de providentia, de origine animorum, de amicitia? Haec sunt, quibus mens pariter atque oratio insurgat, quae vere bona, quid mitiget metus, coerceat cupiditates, eximat nos opinionibus vulgi animumque caelestem erigat. * {{pn|29}}Neque ea solum, quae talibus disciplinis continentur, sed magis etiam, quae sunt tradita antiquitus dicta ac facta praeclare, et nosse et animo semper agitare conveniet. Quae profecto nusquam plura maioraque quam in nostrae civitatis monumentis reperientur. {{pn|30}}An fortitudinem, iustitiam, fidem, continentiam, frugalitatem, contemptum doloris ac mortis melius alii docebunt quam Fabricii, Curii, Reguli, Decii, Mucii aliique innumerabiles? Quantum enim Graeci praeceptis valent, tantum Romani, quod est maius, exemplis. {{pn|31}}Tantum quod non cognitis ille rebus adquieverit,* qui non modo proximum tempus lucemque praesentem intueri satis credat, sed omnem posteritatis memoriam spatium vitae honestae et curriculum laudis existimet. Hinc mihi ille iustitiae haustus bibat, hinc sumptam libertatem in causis atque consiliis praestet. Neque erit perfectus orator, nisi qui honeste dicere et sciet et audebit. {{Liber |Ante=Caput I |AnteNomen=../Caput I |Post=Caput III |PostNomen=../Caput III }} dnpdewdjr7ntqw2sxhm0amm74qgm97s 0 39348 269040 268837 2026-06-05T13:56:04Z Saumache 27923 269040 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XII|Liber XII]] - Caput III<br>[Necessariam iuris civilis oratori scientiam.] }} {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} {{pn|1}}Iuris quoque civilis necessaria huic viro scientia est et morum ac religionum eius rei publicae, quam capesset. Nam qualis esse suasor in consiliis publicis privatisve poterit tot rerum, quibus praecipue civitas continetur, ignarus? Quo autem modo patronum se causarum non falso dixerit, qui, quod est in causis potentissimum, sit ab altero petiturus, paene non dissimilis iis, qui poetarum scripta pronuntiant? {{pn|2}}Nam quodammodo mandata perferet, et ea, quae sibi a iudice credi postulaturus est, aliena fide dicet, et ipse litigantium auxiliator egebit auxilio. Quod ut fieri nonnunquam minore incommodo possit, cum domi praecepta et composita et sicut cetera, quae in causa sunt, inde* discendo cognita ad iudicem perfert, quid fiet in iis quaestionibus, quae subito inter ipsas actiones nasci solent? non deformiter respectet et inter subsellia minores advocatos interroget? {{pn|3}}Potest autem satis diligenter accipere, quae tum audiet, cum ei dicenda sunt, aut fortiter adfirmare aut ingenue pro suis dicere? Possit in actionibus: quid fiet in altercatione, ubi occurrendum continuo, nec libera ad discendum mora est? Quid, si forte peritus iuris ille non aderit? Quid, si quis non satis in ea re doctus falsum aliquid subiecerit? Hoc enim est maximum ignorantiae malum, quod credit eum scire qui moneat. {{pn|4}}Neque ego sum nostri moris ignarus oblitusve eorum, qui velut ad arculas sedent et tela agentibus subministrant, neque idem Graecos quoque nescio factitasse, unde nomen his pragmaticorum datum est. Sed loquor de oratore, qui non clamorem modo suum causis, sed omnia, quae profutura sunt, debet. {{pn|5}}Itaque eum nec inutilem, si ad horam forte constiterit, neque in testationibus faciendis esse imperitum velim. Quis enim potius praeparabit ea quae, cum aget, esse in causa velit? Nisi forte imperatorem quis idoneum credit in proeliis quidem strenuum et fortem et omnium, quae pugna poscit, artificem, sed neque delectus agere nec copias contrahere atque instruere nec prospicere commeatus nec locum capere castris scientem; prius est enim certe parare bella quam gerere. {{pn|6}}Atqui simillimus huic sit advocatus, si plura, quae ad vincendum valent, aliis reliquerit, cum praesertim hoc, quod est maxime necessarium, nec tam sit arduum, quam procul intuentibus fortasse videatur. Namque omne ius, quod est certum, aut scripto aut moribus constat; dubium aequitatis regula examinandum est. {{pn|7}}Quae scripta sunt aut posita in more civitatis, nullam habent difficultatem, cognitionis sunt enim, non inventionis; at quae consultorum responsis explicantur, aut in uerborum interpretatione sunt posita aut in recti pravique discrimine. Vim cuiusque vocis intelligere aut commune prudentium est aut proprium oratoris; aequitas optino cuique notissima. {{pn|8}}Nos porro et bonum virum et prudentem in primis oratorem putamus, qui cum se ad id, quod est optimum natura, direxerit, non magnopere commovebitur, si quis ab eo consultus dissentiet; cum ipsis illis diversas inter se opiniones tueri concessum sit. Sed etiam, si nosse, quid quisque senserit, volet, lectionis opus est, qua nihil est in studiis minus laboriosum. {{pn|9}}Quodsi plerique, desperata facultate agendi, ad discendum ius declinaverunt, quam id scire facile est oratori, quod discunt qui sua quoque confessione oratores esse non possunt? Verum et M. Cato cum in dicendo praestantissimus, tum iuris idem fuit peritissimus, et Scaevolae Servioque Sulpicio concessa est etiam facundiae virtus. {{pn|10}}Et M. Tullius non modo inter agendum nunquam est destitutus scientia iuris, sed etiam componere aliqua de eo coeperat, ut appareat posse oratorem non discendo tantum iuri vacare, sed etiam docendo. {{pn|11}}Verum ea, quae de moribus excolendis studioque iuris praecipimus, ne quis eo credat reprehendenda, quod multos cognovimus, qui taedio laboris, quem ferre tendentibus ad eloquentiam necesse est, confugerint ad haec deverticula desidiae. Quorum alii se ad album ac rubricas transtulerunt et formularii vel, ut Cicero ait, leguleii quidam esse maluerunt, tanquam utiliora eligentes ea, quorum solam facilitatem sequebantur; {{pn|12}}alii pigritiae arrogantioris, qui subito fronte conficta immissaque barba, veluti despexissent oratoria praecepta, paulum aliquid sederunt in scholis philosophorum, ut deinde in publico tristes, domi dissoluti captarent auctoritatem contemptu ceterorum. Philosophia enim simulari potest, eloquentia non potest. {{Liber |Ante=Caput II |AnteNomen=../Caput II |Post=Caput IV |PostNomen=../Caput IV }} lawjzb30si7aiebq6vwbuddpl8iz9fu 0 39349 269041 268791 2026-06-05T13:56:23Z Saumache 27923 269041 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XII|Liber XII]] - Caput IV<br>[Item historiarum.] }} {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} {{pn|1}}In primis vero abundare debet orator exemplorum copia cum veterum, tum etiam novorum, adeo ut non ea modo, quae conscripta sunt historiis aut sermonibus velut per manus tradita, quaeque cotidie aguntur, debeat nosse, verum ne ea quidem, quae sunt a clarioribus poetis ficta, negligere. {{pn|2}}Nam illa quidem priora aut testimoniorum aut etiam iudicatorum obtinent locum, sed haec quoque aut vetustatis fide tuta sunt aut ab hominibus magnis praeceptorum loco ficta creduntur. Sciat ergo quam plurima; unde etiam senibus auctoritas maior est, quod plura nosse et vidisse creduntur, quod Homerus frequentissime testatur. Sed non est exspectanda ultima aetas, cum studia praestent ut, quantum ad cognitionem pertinet rerum, etiam praeteritis saeculis vixisse videamur. {{Liber |Ante=Caput III |AnteNomen=../Caput III |Post=Caput V |PostNomen=../Caput V }} 50yyhvqm5752hor26x5khkavfza4k6z 0 39350 269042 268814 2026-06-05T13:56:43Z Saumache 27923 269042 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XII|Liber XII]] - Caput V<br>[Quae sint artis oratoriae instrumenta.] }} {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Caput VI |PostNomen=../Caput VI }} {{pn|1}}Haec sunt, quae me redditurum promiseram, instrumenta non artis, ut quidam putaverunt, sed ipsius oratoris. Haec arma habere ad manum, horum scientia debet esse succinctus, accedente verborum figurarumque facili copia et inventionis ratione et disponendi usu et memoriae firmitate et actionis gratia. Sed plurimum ex his valet animi praestantia, quam nec metus frangat nec adclamatio terreat nec audientium auctoritas ultra debitam reverentiam tardet. {{pn|2}}Nam ut abominanda sunt contraria his vitia confidentiae, temeritatis, improbitatis, arrogantiae, ita citra constantiam, fiduciam, fortitudinem nihil ars, nihil studium, nihil profectus ipse profuerit, ut si des arma timidis et imbellibus. Invitus mehercule dico, quoniam et aliter accipi potest, ipsam verecundiam, vitium quidem, sed amabile et quae virtutes facillime generet, esse interim adversam, multisque in causa fuisse, ut bona ingenii studiique in lucem non prolata situ quodam secreti consumerentur. {{pn|3}}Sciat autem, si quis haec forte minus adhuc peritus distinguendi vim cuiusque verbi leget, non probitatem a me reprehendi, sed verecundiam, quae est timor quidam reducens animum ab iis quae facienda sunt; inde confusio et coepti paenitentia et subitum silentium. Quis porro dubitet vitiis adscribere adfectum, propter quem facere honeste pudet? {{pn|4}}Neque ego rursus nolo eum, qui sit dicturus, et sollicitum surgere et colore mutari et periculum intelligere; quae si non accident, etiam simulanda erunt. Sed intellectus hic sit operis, non metus, moveamurque, non concidamus. Optima est autem emendatio verecundiae fiducia, et quamlibet imbecilla frons magna conscientia sustinetur. {{pn|5}}Sunt et naturalia, ut supra dixi, quae tamen et cura iuvantur, instrumenta, vox, latus, decor; quae quidem tantum valent, ut frequenter famam ingenii faciant. Habuit oratores aetas nostra copiosiores, sed, cum diceret, eminere inter aequales Trachalus videbatur. Ea corporis sublimitas erat, is ardor oculorum, frontis auctoritas, gestus praestantia, vox quidem non, ut Cicero desiderat, paene tragoedorum, sed super omnes, quos ego quidem audierim, tragoedos. {{pn|6}}Certe cum in basilica Iulia diceret primo tribunal, quattuor autem iudicia, ut moris est, cogerentur, atque omnia clamoribus fremerent, et auditum eum et intellectum et, quod agentibus ceteris contumeliosissimum fuit, laudatum quoque ex quattuor tribunalibus memini. Sed hoc votum est et rara felicitas; quae si non adsit, sane sufficiat ab iis, quibus quis dicit, audiri. Talis esse debet orator, haec scire. {{Liber |Ante=Caput IV |AnteNomen=../Caput IV |Post=Caput VI |PostNomen=../Caput VI }} gw0dgpvng301k7lmtvk4i7vzu7090zy 0 39351 269043 268819 2026-06-05T13:56:58Z Saumache 27923 269043 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XII|Liber XII]] - Caput VI<br>[Quod sit incipiendi causas agere tempus.] }} {{Liber |Ante=Caput V |AnteNomen=../Caput V |Post=Caput VII |PostNomen=../Caput VII }} {{pn|1}}Agendi autem initium sine dubio secundum vires cuiusque sumendum est. Neque ego annos definiam, cum Demosthenen puerum admodum actiones pupillares habuisse manifestum sit, Calvus, Caesar, Pollio multum ante quaestoriam omnes aetatem gravissima iudicia susceperint, praetextatos egisse quosdam sit traditum, Caesar Augustus duodecim natus annos aviam pro rostris laudaverit. {{pn|2}}Modus mihi videtur quidam tenendus, ut neque praepropere destringatur immatura frons et,* quidquid est illud adhuc acerbum, proferatur; nam inde et contemptus operis innascitur et fundamenta iaciuntur impudentiae et, quod est ubicunque perniciosissimum, praevenit vires fiducia. {{pn|3}}Nec rursus differendum est tirocinium in senectutem; nam cotidie metus crescit, maiusque fit semper quod ausuri sumus et, dum deliberamus quando incipiendum sit, incipere iam serum est. Quare fructum studiorum viridem et adhuc dulcem promi decet, dum et veniae* spes est et paratus favor et audere non dedecet et, si quid desit operi, supplet aetas, et, si qua sunt dicta iuveniliter, pro indole accipiuntur: {{pn|4}}ut totus ille Ciceronis pro Sexto Roscio locus: Quid enim tam commune quam spiritus vivis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis? Quae cum sex et viginti natus annos summis audientium clamoribus dixerit, defervisse tempore et annis liquata iam senior idem fatetur. Et hercule quantumlibet secreta studia contulerint, est tamen proprius quidam fori profectus, alia lux, alia veri discriminis facies, plusque, si separes, usus sine doctrina quam citra usum doctrina valet. {{pn|5}}Ideoque nonnulli senes in schola facti stupent novitate, cum in iudicia venerunt, et omnia suis exercitationibus similia desiderant. At illic et iudex tacet et adversarius obstrepit et nihil temere dictum perit et, si quid tibi ipse sumas, probandum est, et laboratam congestamque dierum ac noctium studio actionem aqua deficit, et omisso magna semper flandi tumore in quibusdam causis loquendum est; quod illi diserti minime sciunt. {{pn|6}}Itaque nonnullos reperias, qui sibi eloquentiores videantur, quam ut causas agant. Ceterum illum, quem iuvenem tenerisque adhuc viribus nitentem in forum deduximus, et incipere quam maxime facili ac favorabili causa velim, ferarum ut catuli molliore praeda saginantur, et non utique ab hoc initio continuare operam et ingenio adhuc alendo callum inducere, sed iam scientem, quid sit pugna, et in quam rem studendum sit, refici atque renovari. {{pn|7}}Sic et tirocinii metum, dum facilius est audere, transient, nec audendi facilitate usque ad contemptum operis adduxerit. Usus est hac ratione M. Tullius, et cum iam clarum meruisset inter patronos, qui tum erant, nomen, in Asiam navigavit seque et aliis sine dubio eloquentiae ac sapientiae magistris, sed praecipue tamen Apollonio Moloni, quem Romae quoque audierat, Rhodi rursus formandum ac velut recoquendum dedit. Tum dignum operae pretium venit, cum inter se congruunt praecepta et experimenta. {{Liber |Ante=Caput V |AnteNomen=../Caput V |Post=Caput VII |PostNomen=../Caput VII }} 9ywm3e65f19d9wp2mr73kejk0t1y25b 0 39352 269044 268830 2026-06-05T13:57:23Z Saumache 27923 269044 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XII|Liber XII]] - Caput VII<br>[Quae in suscipiendis causis oratori observanda sunt.] }} {{Liber |Ante=Caput VI |AnteNomen=../Caput VI |Post=Caput VIII |PostNomen=../Caput VIII }} {{pn|1}}Cum satis in omni certamine virium fecerit, prima ei cura in suscipiendis causis erit; in quibus defendere quidem reos profecto quam facere vir bonus malet, non tamen ita nomen ipsum accusatoris horrebit, ut nullo neque publico neque privato duci possit officio, ut aliquem ad reddendam rationem vitae vocet. Nam et leges ipsae nihil valeant, nisi actoris idonea voce munitae; et si poenas scelerum expetere fas non est, prope est ut scelera ipsa permissa sint, et licentiam malis dari certe contra bonos est. {{pn|2}}Quare neque sociorum querelas nec amici vel propinqui necem nec erupturas in rem publicam conspirationes inultas patietur orator, non poenae nocentium cupidus, sed emendandi vitia corrigendique mores. Nam qui ratione traduci ad meliora non possunt, solo metu continentur. {{pn|3}}Itaque ut accusatoriam vitam vivere et ad deferendos reos praemio duci proximum latrocinio est, ita pestem intestinam propulsare cum propugnatoribus patriae comparandum. Ideoque principes in re publica viri non detrectaverunt hanc officii partem, creditique sunt etiam clari iuvenes obsidem rei publicae dare malorum civium accusationem, quia nec odisse improbos nec simultates provocare nisi ex fiducia bonae mentis videbantur; {{pn|4}}idque cum ab Hortensio, Lucullis, Sulpicio, Cicerone, Caesare, plurimis aliis, tum ab utroque Catone factum est, quorum alter appellatus est sapiens, alter nisi creditur fuisse, vix scio, cui reliquerit huius nominis locum. Neque* defendet omnis orator idem, portumque illum eloquentiae suae salutarem non etiam piratis patefaciet duceturque in advocationem maxime causa. {{pn|5}}Quoniam tamen omnes, qui non improbe litigabunt, quorum certe bona pars est, sustinere non potest unus, aliquid et commendantium personis dabit et ipsorum qui iudicio decernent, ut optimi cuiusque voluntate moveatur; namque hos et amicissimos habebit vir bonus. {{pn|6}}Summovendum vero est utrumque ambitus genus vel potentibus contra humiles venditandi operam suam vel illud etiam iactantius minores utique contra dignitatem attollendi. Non enim fortuna causas vel iustas vel improbas facit. Neque vero pudor obstet, quo minus susceptam, cum melior videretur, litem cognita inter discendum iniquitate dimittat, cum prius litigatori dixerit verum. {{pn|7}}Nam et in hoc maximum, si aequi iudices sumus, beneficium est, ut non fallamus vana spe litigantem. Neque est dignus opera patroni, qui non utitur consilio, et certe non convenit ei, quem oratorem esse volumus, iniusta tueri scientem. Nam si ex illis, quas supra diximus, causis falsum tuebitur, erit tamen honestum quod ipse faciet. {{pn|8}}Gratisne ei semper agendum sit, tractari potest. Quod ex prima statim fronte diiudicare imprudentium est. Nam quis ignorat, quin id longe sit honestissimum ac liberalibus disciplinis et illo, quem exigimus, animo dignissimum, non vendere operam nec elevare tanti beneficii auctoritatem, cum pleraque hoc ipso possint videri vilia, quod pretium habent? {{pn|9}}Caecis hoc, ut aiunt, satis clarum est, nec quisquam, qui sufficientia sibi (modica autem haec sunt) possidebit, hunc quaestum sine crimine sordium fecerit. At si res familiaris amplius aliquid ad usus necessarios exiget, secundum omnium sapientium leges patietur sibi gratiam referri, cum et Socrati collatum sit ad victum, et Zeno, Cleanthes, Chrysippus mercedes a discipulis acceptaverint. {{pn|10}}Neque enim video, quae iustior acquirendi ratio quam ex honestissimo labore et ab iis, de quibus optime meruerint, quique, si nihil invicem praestent, indigni fuerint defensione. Quod quidem non iustum modo, sed necessarium etiam est, cum haec ipsa opera tempusque omne alienis negotiis datum facultatem aliter acquirendi recidant. {{pn|11}}Sed tum quoque tenendus est modus, ac plurimum refert et a quo accipiat et quantum et quo usque. Paciscendi quidem ille piraticus mos et imponentium periculis pretia procul abominanda negotiatio etiam a mediocriter improbis aberit, cum praesertim bonos homines bonasque causas tuenti non sit metuendus ingratus; quodsi sit futurus, malo tamen ille peccet. {{pn|12}}Nihil ergo acquirere volet orator ultra quam satis erit; ac ne pauper quidem tanquam mercedem accipiet, sed mutua benivolentia utetur, cum sciat se tanto plus praestitisse. Non enim, quia venire hoc beneficium non oportet, oportet* perire. Denique ut gratus sit ad eum magis pertinet qui debet. {{Liber |Ante=Caput VI |AnteNomen=../Caput VI |Post=Caput VIII |PostNomen=../Caput VIII }} q31yjfbgsldrhqf9zb1s1g29znfy9z8 0 39353 269045 268843 2026-06-05T13:57:43Z Saumache 27923 269045 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XII|Liber XII]] - Caput VIII<br>[Quae in docendis.] }} {{Liber |Ante=Caput VII |AnteNomen=../Caput VII |Post=Caput IX |PostNomen=../Caput IX }} {{pn|1}}Proxima discendae causae ratio, quod est orationis fundamentum. Neque enim quisquam ingenio tam tenui reperietur, qui, cum omnia quae sunt in causa diligenter cognoverit, ad docendum certe iudicem non sufficiat. {{pn|2}}Sed eius rei paucissimis cura est. Nam ut taceam de negligentibus, quorum nihil refert, ubi litium cardo vertatur, dum sint quae vel extra causam ex personis aut communi tractatu locorum occasionem clamandi largiantur, aliquos et ambitio pervertit, qui partim tanquam occupati semperque aliud habentes, quod ante agendum sit, pridie ad se venire litigatorem aut eodem matutino iubent, nonnunquam etiam inter ipsa subsellia didicisse se gloriantur; {{pn|3}}partim iactantia ingenii, ut res cito accepisse videantur, tenere se et intelligere prius paene quam audiant mentiti, cum multa et diserte summisque clamoribus, quae neque ad iudicem neque ad litigatorem pertineant, decantaverunt, bene sudantes beneque comitati per forum reducuntur. {{pn|4}}Ne illas quidem tulerim delicias eorum, qui doceri amicos suos iubent, quanquam minus mali est, si illi saltem recte discant recteque doceant. Sed quis discet tam bene quam patronus? Quomodo autem sequester ille et media litium manus et quidam interpres impendet aequo animo laborem in alienas actiones, cum dicturis tanti suae non sint? {{pn|5}}Pessimae vero consuetudinis libellis esse contentum, quos componit aut litigator qui confugit ad patronum, quia liti ipse non sufficit, aut aliquis ex eo genere advocatorum, qui se non posse agere confitentur, deinde faciunt id quod est in agendo difficillimum. Nam qui iudicare, quid dicendum, quid dissimulandum, quid declinandum, mutandum, fingendum etiam sit, potest, cur non sit orator, quando, quod difficilius est, oratorem facit? {{pn|6}}Hi porro non tantum nocerent, si omnia scriberent uti gesta sunt. Nunc consilium et colores adiiciunt et aliqua peiora veris, quae plerique cum acceperunt, mutare nefas habent et velut themata in scholis posita custodiunt. Deinde deprehenduntur et causam, quam discere ex suis litigatoribus noluerunt, ex adversariis discunt. {{pn|7}}Liberum igitur demus ante omnia iis, quorum negotium erit, tempus ac locum, exhortemurque ultro, ut omnia quamlibet verbose et unde volent repetita ex tempore exponant. Non enim tam obest audire supervacua quam ignorare necessaria. {{pn|8}}Frequenter autem et vulnus et remedium in iis orator inveniet, quae litigatori in neutram partem habere momentum videbantur. Nec tanta sit acturo memoriae fiducia, ut subscribere audita pigeat. Nec semel audisse sit satis; cogendus eadem iterum ac saepius dicere litigator, non solum quia effugere aliqua prima expositione potuerunt, praesertim hominem (quod saepe evenit) imperitum, sed etiam ut sciamus an eadem dicat. {{pn|9}}Plurimi enim mentiuntur et, tanquam non doceant causam, sed agant, non ut cum patrono sed ut cum iudice loquuntur. Quapropter nunquam satis credendum est, sed agitandus omnibus modis et turbandus et evocandus. {{pn|10}}Nam ut medicis non apparentia modo vitia curanda sunt sed etiam invenienda quae latent, saepe ipsis ea, qui sanandi sunt, occulentibus, ita advocatus plura quam ostenduntur aspiciat. Nam cum satis in audiendo patientiae impenderit, in aliam rursus ei personam transeundum est, agendusque adversarius, proponendum quidquid omnino excogitari contra potest, quidquid recipit in eiusmodi disceptatione natura. Interrogandus quam infestissime ac premendus. {{pn|11}}Nam dum omnia quaerimus, aliquando ad verum, ubi minime exspectavimus, pervenimus. In summa optimus est in discendo patronus incredulus. Promittit enim litigator omnia, testem populum, paratissimas consignationes, ipsum denique adversarium quaedam non negaturum. {{pn|12}}Ideoque opus est intueri omne litis instrumentum; quod videre non est satis, perlegendum erit. Nam frequentissime aut non sunt omnino, quae promittebantur, aut minus continent aut cum alio aliquo nocituro permixta sunt aut nimia sunt et fidem hoc ipso detractura quod non habent modum. {{pn|13}}Denique linum ruptum aut turbatam ceram* aut sine agnitore signa frequenter invenies; quae, nisi domi excusseris, in foro inopinata decipient, plusque nocebunt destituta quam non promissa nocuissent. Multa etiam, quae litigator nihil ad causam pertinere crediderit, patronus eruet, modo per omnes, quos tradidimus, argumentorum locos eat. {{pn|14}}Quos ut circumspectare in agendo et attentare singulos minime convenit, propter quas diximus causas, ita in discendo rimari necessarium est, quae personae, quae tempora et loca, instituta, instrumenta, cetera, ex quibus non tantum illud, quod est artificiale probationis genus, colligi possit, sed qui metuendi testes, quomodo sint refellendi. Nam plurimum refert, invidia reus an odio an contemptu laboret, quorum fere pars prima superiores, proxima pares, tertia humiliores premit. {{pn|15}}Sic causam perscrutatus, propositis ante oculos omnibus quae prosint noceantve, tertiam deinceps personam induat iudicis, fingatque apud se agi causam, et, quod ipsum movisset de eadem re pronuntiaturum, id potentissimum, apud quemcunque agetur, existimet. Sic eum raro fallet eventus, aut culpa iudicis erit. {{Liber |Ante=Caput VII |AnteNomen=../Caput VII |Post=Caput IX |PostNomen=../Caput IX }} 6zekt7edbvkst06dhgbdbkshaxpmndt 0 39354 269047 268888 2026-06-05T13:58:28Z Saumache 27923 269047 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XII|Liber XII]] – Caput X<br>[De genere dicendi.] <!--|Editio=1922, Londinium: The [[w:Loeb Classical Library|Loeb Classical Library]]; [[w:en:Harold Edgeworth Butler|Harold Edgeworth Butler]] |Fons=[https://archive.org/details/institutioorator04quinuoft/page/448/mode/1up?view=theater archive.org]--> }} {{Liber |Ante=Caput IX |AnteNomen=../Caput IX |Post=Caput XI |PostNomen=../Caput XI }} {{pn|1}} Superest ut dicam de genere orationis. Hic erat propositus a nobis in divisione prima locus tertius; nam ita promiseram me de arte, de artifice, de opere dicturum. Cum sit autem rhetorices atque oratoris opus oratio pluresque eius formae, sicut ostendam, in omnibus his et ars est et artifex. Plurimum tamen invicem differunt; nec solum specie, ut signum signo et tabula tabulae et actio actioni, sed genere ipso, ut Graecis Tuscanicae statuae, ut Asianus eloquens Attico. {{pn|2}} Suos autem haec operum genera, quae dico, ut auctores, sic etiam amatores habent; atque ideo nondum est perfectus orator ac nescio an ars ulla, non solum quia aliud in alio magis eminet, sed quod non una omnibus forma placuit, partim condicione vel temporum vel locorum, partim iudicio cuiusque atque proposito. {{pn|3}} Primi, quorum quidem opera non vetustatis modo gratia visenda sunt, clari pictores fuisse dicuntur Polygnotus atque Aglaophon, quorum simplex color tam sui studiosos adhuc habet, ut illa prope rudia ac velut futurae mox artis primordia maximis, qui post eos exstiterunt, auctoribus praeferant, proprio quodam intelligendi, ut mea opinio est, ambitu. {{pn|4}} Post Zeuxis atque Parrhasius non multum aetate distantes, circa Peloponnesia ambo tempora (nam cum Parrhasio sermo Socratis apud Xenophontem invenitur) plurimum arti addiderunt. Quorum prior luminum umbrarumque invenisse rationem, secundus examinasse subtilius lineas traditur. {{pn|5}} Nam Zeuxis plus membris corporis dedit, id amplius atque augustius ratus atque, ut existimant, Homerum secutus, cui validissima quaeque forma etiam in feminis placet. Ille vero ita circumscripsit omnia, ut eum legum latorem vocent, quia deorum atque heroum effigies, quales ab eo sunt traditae, ceteri, tanquam ita necesse sit, sequuntur. {{pn|6}} Floruit autem circa Philippum et usque ad successores Alexandri pictura praecipue, sed diversis virtutibus. Nam cura Protogenes, ratione Pamphilus ac Melanthius, facilitate Antiphilus, concipiendis visionibus, quas {{Graeca|φαντασίας}} vocant, Theon Samius, ingenio et gratia, quam in se ipse maxime iactat, Apelles est praestantissimus. Euphranorem admirandum facit, quod et ceteris optimis studiis inter praecipuos et pingendi fingendique idem mirus artifex fuit. {{pn|7}} Similis in statuariis differentia. Nam duriora et Tuscanicis proxima Callon atque Hegesias, iam minus rigida Calamis, molliora adhuc supra dictis Myron fecit. Diligentia ac decor in Polyclito supra ceteros, cui quanquam a plerisque tribuitur palma, tamen, ne nihil detrahatur, deesse pondus putant. {{pn|8}} Nam ut humanae formae decorem addiderit supra verum, ita non explevisse deorum auctoritatem videtur. Quin aetatem quoque graviorem dicitur refugisse nihil ausus ultra leves genas. At quae Polyclito defuerunt, Phidiae atque Alcameni dantur. {{pn|9}} Phidias tamen diis quam hominibus effingendis melior artifex creditur in ebore vero longe citra aemulum, vel si nihil nisi Minervam Athenis aut Olympium in Elide Iovem fecisset, cuius pulchritudo adiecisse aliquid etiam receptae religioni videtur; adeo maiestas operis deum aequavit. Ad veritatem Lysippum ac Praxitelen accessisse optime adfirmant. Nam Demetrius tanquam nimius in ea reprehenditur et fuit similitudinis quam pulchritudinis amantior. {{pn|10}} In oratione vero si species intueri velis, totidem paene reperias ingeniorum quot corporum formas. Sed fuere quaedam genera dicendi condicione temporum horridiora, alioqui magnam iam ingenii vim prae se ferentia. Hinc sint Laelii, Africani, Catones etiam Gracchique, quos tu licet Polygnotos vel Callonas appelles. Mediam illam formam teneant L. Crassus, Q. Hortensius. {{pn|11}} Tum deinde efflorescat non multum inter se distantium tempore oratorum ingens proventus. Hic vim Caesaris, indolem Caelii, subtilitatem Calidii, diligentiam Pollionis, dignitatem Messalae, sanctitatem Calvi, gravitatem Bruti, acumen Sulpicii, acerbitatem Cassii reperiemus; in iis etiam, quos ipsi vidimus, copiam Senecae, vires Africani, maturitatem Afri, iucunditatem Crispi, sonum Trachali, elegantiam Secundi. {{pn|12}} At M. Tullium non illum habemus Euphranorem circa plures artium species praestantem, sed in omnibus, quae in quoque laudantur, eminentissimum. Quem tamen et suorum homines temporum incessere audebant ut tumidiorem et Asianum et redundantem et in repetitionibus nimium et in salibus aliquando frigidum et in compositione fractum, exultantem ac paene, quod procul absit, viro molliorem; {{pn|13}} postea vero quam triumvirali proscriptione consumptus est, passim qui oderant, qui invidebant, qui aemulabantur, adulatores etiam praesentis potentiae non responsurum invaserunt. Ille tamen, qui ieiunus a quibusdam et aridus habetur, non aliter ab ipsis inimicis male audire quam nimiis floribus et ingenii affluentia potuit. Falsum utrumque, sed tamen illa mentiendi propior occasio. {{pn|14}} Praecipue vero presserunt eum, qui videri Atticorum imitatores concupierant. Haec manus quasi quibusdam sacris initiata ut alienigenam et parum superstitiosum devinctumque illis legibus insequebatur; unde nunc quoque aridi et exsuci et exangues. {{pn|15}} Hi sunt enim, qui suae imbecillitati sanitatis appellationem, quae est maxime contraria, obtendant; qui, quia clariorem vim eloquentiae velut solem ferre non possunt, umbra magni nominis delitescunt. Quibus quia multa et pluribus locis Cicero ipse respondit, tutior mihi de hoc disserendi brevitas erit. {{pn|16}} Et antiqua quidem illa divisio inter Atticos atque Asianos fuit, cum hi pressi et integri, contra inflati illi et inanes haberentur, in his nihil superflueret, illis iudicium maxime ac modus deesset. Quod quidam, quorum et Santra est, hoc putant accidisse, quod, paulatim sermone Graeco in proximas Asiae civitates influente, nondum satis periti loquendi facundiam concupierint, ideoque ea, quae proprie signari poterant, circuitu coeperint enuntiare ac deinde in eo perseverarint. {{pn|17}} Mihi autem orationis differentiam fecisse et dicentium et audientium naturae videntur, quod Attici limati quidam et emuncti nihil inane aut redundans ferebant, Asiana gens tumidior alioqui atque iactantior vaniore etiam dicendi gloria inflata est. {{pn|18}} Tertium mox, qui haec dividebant, adiecerunt genus Rhodium, quod velut medium esse atque ex utroque mixtum volunt; neque enim Attice pressi neque Asiane sunt abundantes, ut aliquid habere videantur gentis, aliquid auctoris. {{pn|19}} Aeschines enim, qui hunc exilio delegerat locum, intulit eo studia Athenarum, quae, velut sata quaedam caelo terraque degenerant, saporem illum Atticum peregrino miscuerunt. Lenti ergo quidam ac remissi, non sine pondere tamen neque fontibus puris neque torrentibus turbidis, sed lenibus stagnis similes habentur. {{pn|20}} Nemo igitur dubitaverit, longe esse optimum genus Atticorum. In quo ut est aliquid inter ipsos commune, id est iudicium acre tersumque, ita ingeniorum plurimae formae. {{pn|21}} Quapropter mihi falli multum videntur, qui solos esse Atticos credunt tenues et lucidos et significantes sed quadam eloquentiae frugalitate contentos ac semper manum intra pallium continentes. Nam quis erit hic Atticus? Sit Lysias; hunc enim amplectuntur amatores istius nominis modum. Non igitur iam usque ad Coccum et Andocidem remittemur. Interrogare tamen velim, an Isocrates Attice dixerit. {{pn|22}} Nihil enim tam est Lysiae diversum. Negabunt. At eius schola principes oratorum dedit. Quaeratur similius aliquid. Hyperides Atticus? Certe, at plus indulsit voluptati. Transeo plurimos, Lycurgum, Aristogitona et his priores Isaeum, Antiphonta; quos ut homines inter se genere similes, differentes dixeris specie. {{pn|23}} Quid ille, cuius modo fecimus mentionem, Aeschines? nonne his latior et audentior et excelsior? Quid denique Demosthenes? non cunctos illos tenues et circumspectos vi, sublimitate, impetu, cultu, conpositione superavit? non insurgit locis? non figuris gaudet? non translationibus nitet? non oratione ficta dat tacentibus vocem? {{pn|24}} non illud iusiurandum per caesos in Marathone ac Salamine propugnatores rei publicae satis manifesto docet praeceptorem eius Platonem fuisse? quem ipsum num Asianum appellabimus plerumque instinctis divino spiritu vatibus comparandum? Quid Periclea? similemne credimus Lysiacae gracilitati, quem fulminibus et caelesti fragori comparant comici, dum illi conviciantur? {{pn|25}} Quid est igitur, cur in iis demum, qui tenui venula per calculos fluunt, Atticum saporem putent, ibi demum thymum redolere dicant? Quos ego existimo, si quod in iis finibus uberius invenerint solum fertilioremve segetem, negaturos Atticam esse, quod plus, quam acceperit, seminis reddat, quia hanc eius terrae fidem Menander eludit. {{pn|26}} Ita nunc, si quis ad eas Demosthenis virtutes, quas ille summus orator habuit, tamen quae defuisse ei sive ipsius natura seu lege civitatis videntur, adiecerit, ut adfectus concitatius moveat, audiam dicentem, ''Non fecit hoc Demosthenes?'' et si quid numeris exierit aptius (fortasse non possit, sed tamen si quid exierit) non erit Atticum? Melius de hoc nomine sentiant credantque Attice dicere esse optime dicere. {{pn|27}} Atque in hac tamen opinione perseverantes Graecos magis tulerim. Latina mihi facundia, ut inventione, dispositione, consilio, ceteris huius generis artibus similis Graecae ac prorsus discipula eius videtur, ita circa rationem eloquendi vix habere imitationis locum. Namque est ipsis statim sonis durior, quando et iucundissimas ex Graecis litteras non habemus, vocalem alteram, alteram consonantem, quibus nullae apud eos dulcius spirant; quas mutuari solemus, quotiens illorum nominibus utimur. {{pn|28}} Quod cum contingit, nescio quomodo hilarior protinus renidet oratio, ut in ''Zephyris'' et ''Zophoris''. Quae si nostris litteris scribantur, surdum quiddam et barbarum efficient, et velut in locum earum succedunt tristes et horridae, quibus Graecia caret. {{pn|29}} Nam et illa, quae est sexta nostrarum, paene non humana voce vel omnino non voce potius inter discrimina dentium efflanda est; quae, etiam cum vocalem proxima accipit, quassa quodammodo, utique quotiens aliquam consonantium frangit, ut in hoc ipso ''frangit'', multo fit horridior. Aeolicae quoque litterae, qua ''servum cervum''que dicimus, etiamsi forma a nobis repudiata est, vis tamen nos ipsa persequitur. {{pn|30}} Duras et illa syllabus facit, quae ad coniungendas demum subiectas sibi vocales est utilis, alias supervacua, ut ''equos'' hac et ''aequum'' scribimus; cum etiam ipsae hae vocales duae efficiant sonum, qualis apud Graecos nullus est, ideoque scribi illorum litteris non potest. {{pn|31}} Quid? quod pleraque nos illa quasi mugiente M littera cludimus in quam nullum Graece verbum cadit: at illi ''ny'' iucundam et in fine praecipue quasi tinnientem illius loco ponunt, quae est apud nos rarissima in clausulis. {{pn|32}} Quid? quod syllabae nostrae in B litteram et D innituntur adeo aspere, ut plerique non antiquissimorum quidem, sed tamen veterum mollire temptaverint non solum ''aversa'' pro ''abversis'' dicendo, sed et in praepositione B litterae absonam et ipsam S subiiciendo. {{pn|33}} Sed accentus quoque, cum rigore quodam, tum similitudine ipsa, minus suaves habemus, quia ultima syllaba nec acuta unquam excitatur nec flexa circumducitur, sed in gravem vel duas graves cadit semper. Itaque tanto est sermo Graecus Latino iucundior, ut nostri poetae, quotiens dulce carmen esse voluerint, illorum id nominibus exornent. {{pn|34}} His illa potentiora, quod res plurimae carent appellationibus, ut eas necesse sit transferre aut circumire; etiam in iis, quae denominata sunt, summa paupertas in eadem nos frequentissime revolvit; at illis non verborum modo, sed linguarum etiam inter se differentium copia est. {{pn|35}} Quare qui a Latinis exiget illam gratiam sermonis Attici, det mihi in eloquendo eandem iucunditatem et parem copiam. Quod si negatum est, sententias aptabimus iis vocibus quas habemus, nec rerum nimiam tenuitatem, ut non dicam pinguioribus, fortioribus certe verbis miscebimus, ne virtus utraque pereat ipsa confusione. {{pn|36}} Nam quo minus adiuvat sermo, rerum inventione pugnandum est. Sensus sublimes variique eruantur. Permovendi omnes adfectus erunt, oratio translationum nitore illuminanda. Non possumus esse tam graciles: simus fortiores. Subtilitate vincimur: valeamus pondere. Proprietas penes illos est certior: copia vincamus. {{pn|37}} Ingenia Graecorum etiam minora suos portus habent: nos plerumque maioribus velis movemur, validior spiritus nostros sinus tendat; non tamen alto semper feremur, nam et litora interim sequenda sunt. Illis facilis per quaelibet vada accessus; ego aliquid, non multo tamen, altius, in quo mea cumba non sidat, inveniam. {{pn|38}} Neque enim, si tenuiora haec ac pressiora Graeci melius, in eoque vincimur solo et ideo in comoediis non contendimus, prorsus tamen omittenda pars haec orationis, sed exigenda ut optime possumus; possumus autem rerum et modo et iudicio esse similes, verborum gratia, quam in ipsis non habemus, extrinsecus condienda est. {{pn|39}} An non in privatis et acutus et indistinctus et non super modum elatus M. Tullius? non in M. Calidio insignis haec virtus? non Scipio, Laelius, Cato in eloquendo velut Attici Romanorum fuerunt? Cui porro non satis est, quo nihil esse melius potest? {{pn|40}} Adhuc quidam nullam esse naturalem putant eloquentiam, nisi quae sit cotidiano sermoni simillima, quo cum amicis, coniugibus, liberis, servis loquamur, contento promere animi voluntatem nihilque arcessiti et elaborati requirente; quidquid huc sit adiectum, id esse adfectationis et ambitiosae in loquendo iactantiae, remotum a veritate fictumnque ipsorum gratia verborum, quibus solum natura sit officium attributum, servire sensibus: {{pn|41}} sicut athletarum corpora, etiamsi validiora fiant exercitatione et lege quadam ciborum, non tamen esse naturalia atque ab illa specie, quae sit concessa hominibus, abhorrere. Quid enim, inquiunt, attinet circuitu res ostendere et translationibus, id est aut pluribus aut alienis verbis, cum sua cuique sint adsignata nomina? {{pn|42}} Denique antiquissimum quemque maxime secundum naturam dixisse contendunt: mox poetis similiores exstitisse, etiamsi parcius, simili tamen ratione, falsa et impropria virtutes ducentes. Qua in disputatione nonnihil veri est, ideoque non tam procul, quam fit a quibusdam, recedendum a propriis atque communibus. {{pn|43}} Si quis tamen, ut in loco dixi compositionis, ad necessaria, quibus nihil minus est, aliquid melius adiecerit, non erit hac calumnia reprehendendus. Nam mihi aliam quandam videtur habere naturam sermo vulgaris, aliam viri eloquentis oratio; cui si res modo indicare satis esset, nihil ultra verborum proprietatem elaboraret; sed cum debeat delectare, movere, in plurimas animum audientis species impellere, utetur his quoque adiutoriis, quae sunt ab eadem nobis concessa natura. {{pn|44}} Nam et lacertos exercitatione constringere et augere vires et colorem trahere naturale est. Ideoque in omnibus gentibus alius alio facundior habetur et eloquendo dulcis magis (quod si non eveniret, omnes pares essent); at idem homines aliter de re alia loquuntur et servant personarum discrimina. Ita, quo quisque plus efficit dicendo, hoc magis secundum naturam eloquentiae dicit. {{pn|45}} Quapropter ne illis quidem nimium repugno, qui dandum putant nonnihil etiam temporibus atque auribus nitidius aliquid atque adfectius postulantibus. Itaque non solum ad priores Catone Gracchisque, sed ne ad hos quidem ipsos oratorem adligandum puto. Atque id fecisse M. Tullium video, ut cum plurimum utilitati, tum partem quandam delectationi daret; cum et suam se rem agere diceret, ageret autem maxime litigatoris. {{pn|46}} Nam hoc ipso proderat, quod placet. Ad cuius voluptates nihil equidem quod addi possit invenio, nisi ut sensus nos quidem dicamus plures. Neque enim non fieri potest salva tractatione causae et dicendi auctoritate, si non crebra hac lumina et continua fuerint et invicem offecerint. {{pn|47}} Sed me hactenus cedentem nemo insequatur ultra. Do tempori, ne hirta toga sit, non ut serica; ne intonsum caput, non ut in gradus atque anulos comptum, cum eo quod, si non ad luxuriam ac libidinem referas, eadem speciosiora quoque sint, quae honestiora. {{pn|48}} Ceterum hoc, quod vulgo sententias vocamus, quod veteribus praecipueque Graecis in usu non fuit (apud Ciceronem enim invenio), dum rem contineant et copia non redundent et ad victoriam spectent, quis utile neget? Feriunt animum et uno ictu frequenter impellunt et ipsa brevitate magis haerent et delectatione persuadent. {{pn|49}} At sunt qui haec excitatiora lumina, etiamsi dicere permittant, a componendis tamen orationibus excludenda arbitrentur. Quocirca mihi ne hic quidem locus intactus est omittendus; nam plurimi eruditorum aliam esse dicendi rationem, aliam scribendi putaverunt; ideoque in agendo clarissimos quosdam nihil posteritati mansurisque mox litteris reliquisse, ut Periclem, ut Demaden; rursus alios ad componendum optimos actionibus idoneos non fuisse, ut Isocraten; {{pn|50}} praeterea in agendo plus impetus plerumque et petitas vel paulo licentius voluptates, commovendos enim esse ducendosque animos imperitorum; at quod libris dedicatum in exemplum edatur, id tersum ac limatum et ad legem ac regulam compositum esse oportere, quia veniat in manus doctorum et iudices artis habeat artifices. {{pn|51}} Quin illi subtiles (ut sibimet ac multis persuaserunt) magistri {{Graeca|παράδειγμα}} dicendo, {{Graeca|ἐνθύμημα}} scribendo esse aptius tradiderunt. Mihi unum atque idem videtur bene dicere ac bene scribere, neque aliud esse oratio scripta quam monumentum actionis habitae. Itaque nullas non, ut opinor, debet habere virtutes, virtutes dico, non vitia. Nam imperitis placere aliquando quae vitiosa sint, scio. {{pn|52}} Quo different igitur? Quodsi mihi des consilium iudicum sapientium, perquam multa recidam ex orationibus non Ciceronis modo, sed etiam eius, qui est strictior multo, Demosthenis. Neque enim adfectus omnino movendi erunt, nec aures delectatione mulcendae, cum etiam prooemia supervacua esse apud tales Aristoteles existimet; non enim trahentur his illi sapientes; proprie et significanter rem indicare, probationes colligere satis est. {{pn|53}} Cum vero iudex detur aut populus aut ex populo, laturique sint sententiam indocti saepius atque interim rustici, omnia quae ad obtinendum, quod intendimus, prodesse credemus adhibenda sunt; eaque et cum dicimus promenda et cum scribimus ostendenda sunt, si modo ideo scribimus, ut doceamus quomodo dici oporteat. {{pn|54}} An Demosthenes male sic egisset, ut scripsit, aut Cicero? aut eos praestantissimos oratores alia re quam scriptis cognoscimus? Melius egerunt igitur an peius? Nam si peius, sic potius oportuit dici, ut scripserunt; si melius, sic potius oportuit scribi, ut dixerunt. {{pn|55}} Quid ergo? Semper sic aget orator, ut scribet? Si licebit, semper. Si vero quando impediant brevitate tempora a iudice data, multum ex eo, quod oportuit dici, recidetur; editio habebit omnia. Quae tamen secundum naturam iudicantium dicta sunt, non ita posteris tradentur, ne videantur propositi fuisse, non temporis. {{pn|56}} Nam id quoque plurimum refert, quomodo audire iudex velit, atque eius vultus saepe ipse rector est dicentis, ut Cicero praecipit. Ideoque instandum iis quae placere intellexeris, resiliendum ab iis quae non recipientur. Sermo ipse, qui facillime iudicem doceat, aptandus. Nec id mirum sit, cum etiam testium personis aliqua mutentur. {{pn|57}} Prudenter enim, qui cum interrogasset rusticum testem, an Amphionem nosset, negante eo, detraxit aspirationem breviavitque secundam eius nominis syllabam, et ille eum sic optime norat. Huiusmodi casus efficient, ut aliquando dicatur aliter quam scribitur, cum dicere, quomodo scribendum est, non licet. {{pn|58}} Altera est divisio, quae in tres partes et ipsa discedit, qua discerni posse etiam recte dicendi genera inter se videntur. Namque unum subtile, quod {{Graeca|ἰσχνὸν}} vocant, alterum grande atque robustum, quod {{Graeca|ἁδρὸν}} dicunt, constituunt; tertium alii, medium ex duobus, alii floridum (namque id {{Graeca|ἀνθηρὸν}} appellant) addiderunt. {{pn|59}} Quorum tamen ea fere ratio est, ut primum docendi, secundum movendi, tertium illud, utrocumque est nomine, delectandi sive, ut alii dicunt, conciliandi praestare videatur officium; in docendo autem acumen, in conciliando lenitas, in movendo vis exigi videatur. Itaque illo subtili praecipue ratio narrandi probandique consistet, sed saepe id etiam detractis ceteris virtutibus suo genere plenum. {{pn|60}} Medius hic modus et translationibus crebrior et figuris erit iucundior, egressionibus amoenus, compositione aptus, sententiis dulcis, lenior tamen ut amnis lucidus quidem sed virentibus utrinque ripis inumbratus. {{pn|61}} At ille, qui saxa devolvat et ''pontem indignetur'' et ripas sibi faciat, multus et torrens iudicem vel nitentem contra feret cogetque ire, qua rapiet. Hic orator et defunctos excitabit ut Appium Caecum, apud hunc et patria ipsa exclamabit, aliquandoque ut Ciceronem in oratione contra Catilinam in senatu alloquetur. {{pn|62}} Hic et amplificationibus extollet orationem, et in superlationem quoque erigetur. ''Quae Charybdis tam vorax?'' et ''Oceanus medius fidius ipse''. Nota sunt enim iam studiosis haec lumina. Hic deos ipsos in congressum prope suum sermonemque deducet: ''Vos enim Albani tumuli atque luci; vos, inquam, Albanorum obrutae arae, sacrorum populi Romani sociae et aequales''. Hic iram, hic misericordiam inspirabit, hoc dicente iudex deos appellabit et flebit et per omnes adfectus tractatus huc atque illuc sequetur nec doceri desiderabit. {{pn|63}} Quare si ex tribus his generibus necessario sit eligendum unum, quis dubitet hoc praeferre omnibus et validissimum alioqui et maximis quibusque causis accommodatissimum? {{pn|64}} Nam et Homerus brevem quidem cum iucunditate et propriam, id enim est ''non deerrare verbis'', et carentem supervacuis eloquentiam Menelao dedit, quae sunt virtutes generis illius primi, et ex ore Nestoris dixit ''dulciorem melle profluere sermonem'', qua certe delectatione nihil fingi maius potest; sed summam expressurus in Ulixe facundiam et magnitudinem illi vocis et vim orationis nivibus hibernis et copia verborum atque impetu parem tribuit. {{pn|65}} ''Cum hoc'' igitur ''nemo mortalium contendet; hunc ut deum homines intuebuntur''. Hanc vim et celeritatem in Pericle miratur Eupolis, hanc fulminibus Aristophanes comparat, haec est vere dicendi facultas. {{pn|66}} Sed neque his tribus quasi formis inclusa eloquentia est. Nam ut inter gracile validumque tertium aliquid constitutum est, ita horum inter se intervalla sunt, atque inter haec ipsa mixtum quiddam ex duobus medium est eorum. {{pn|67}} Nam et subtili plenius aliquid atque subtilius et vehementi remissius atque vehementius invenitur, ut illud lene aut ascendit ad fortiora aut ad tenuiora summittitur. Ac sic prope innumerabiles species reperiuntur, quae utique aliquo momento inter se differant: sicut quattuor ventos generaliter a totidem mundi cardinibus accepimus flare, cum interim plurimi medii et eorum varia nomina et quidam etiam regionum ac fluminum proprii deprehenduntur. {{pn|68}} Eademque musicis ratio est, qui, cum in cithara quinque constituerunt sonos, plurima deinde varietate complent spatia illa nervorum, atque his, quos interposuerunt, inserunt alios, ut pauci illi transitus multos gradus habeant. {{pn|69}} Plures igitur etiam eloquentiae facies, sed stultissimum quaerere, ad quam se recturus sit orator, cum omnis species, quae modo recta est, habeat usum, atque id ipsum non sit oratoris, quod vulgo genus dicendi vocant. Utetur enim, ut res exiget, omnibus, nec pro causa modo, sed pro partibus causae. {{pn|70}} Nam ut non eodem modo pro reo capitis et in certamine hereditatis et de interdictis ac sponsionibus et de certa credita dicet, sententiarum quoque in senatu et contionum et privatorum consiliorum servabit discrimina, multa ex differentia personarum, locorum temporumque mutabit, ita in eadem oratione aliter concitabit, aliter conciliabit, non ex iisdem haustibus iram et misericordiam petet, alias ad docendum alias ad movendum adhibebit artes. {{pn|71}} Non unus color prooemii, narrationis, argumentorum, egressionis, perorationis servabitur. Dicet idem graviter, severe, acriter, vehementer, concitate, copiose, amare, comiter, remisse, subtiliter, blande, leniter, dulciter, breviter, urbane, non ubique similis, sed ubique par sibi. {{pn|72}} Sic fiet cum id, propter quod maxime repertus est usus orationis, ut dicat utiliter et ad efficiendum quod intendit potenter, tum laudem quoque nec doctorum modo sed etiam vulgi consequatur. {{pn|73}} Falluntur enim plurimum, qui vitiosum et corruptum dicendi genus, quod aut verborum licentia exultat aut puerilibus sententiolis lascivit aut immodico tumore turgescit aut inanibus locis bacchatur aut casuris, si leviter excutiantur, flosculis nitet aut praecipitia pro sublimibus habet aut specie libertatis insanit, magis existimant populare atque plausibile. {{pn|74}} Quod quidem placere multis nec infitior nec miror. Est enim iucunda auribus ac favorabilis qualiscunque eloquentia et ducit animos naturali voluptate vox omnis, neque aliunde illi per fora atque aggerem circuli; quo minus mirum est, quod nulli non agentium parata vulgi corona est. {{pn|75}} Ubi vero quid exquisitius dictum accidit auribus imperitorum, qualecunque id est, quod modo se ipsi posse desperent, habet admirationem, neque immerito; nam ne illud quidem facile est. Sed evanescunt haec atque emoriuntur comparatione meliorum, ut lana tincta fuco citra purpuras placet; at si contuleris Tyriae eam lacernae, conspectu melioris obruatur, ut Ovidius ait. {{pn|76}} Si vero iudicium his corruptis acrius adhibeas ut fucinis sulfura, iam illum, quo fefellerant, exuant mentitum colorem et quadam vix enarrabili foeditate pallescant. Lucent igitur haec citra solem, ut quaedam exigua animalia igniculi videntur in tenebris. Denique mala multi probant, nemo improbat bona. {{pn|77}} Neque vero omnia ista, de quibus locuti sumus, orator optime tantum sed etiam facillime faciet. Neque enim vim summam dicendi et os admiratione dignum infelix usque ad ultimum sollicitudo persequitur, quae oratorem macerat et coquit aegre verba vertentem et perpendendis coagmentandisque eis intabescentem. {{pn|78}} Nitidus ille et sublimis et locuples circumfluentibus undique eloquentiae copiis imperat. Desinit enim in adversa niti, qui pervenit in summum. Scandenti circa ima labor est; ceterum quantum processeris, mollior clivus ac laetius solum. {{pn|79}} Et si haec quoque iam lenius supina perseverantibus studiis evaseris, inde fructus illaborati offerunt sese et omnia sponte proveniunt; quae tamen cotidie nisi decerpantur, arescunt. Sed et copia habeat modum, sine quo nihil nec laudabile nec salutare est, et nitor ille cultum virilem et inventio iudicium. {{pn|80}} Sic erunt magna non nimia, sublimia non abrupta, fortia non temeraria, severa non tristia, gravia non tarda, laeta non luxuriosa, iucunda non dissoluta, grandia non tumida. Similis in ceteris ratio est ac tutissima fere per medium via, quia utriusque ultimum vitium est. {{Liber |Ante=Caput IX |AnteNomen=../Caput IX |Post=Caput XI |PostNomen=../Caput XI }} 0pi7443hu2hww7nh871fjn59pzlle8k 0 39355 269048 268824 2026-06-05T13:58:47Z Saumache 27923 269048 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Marcus Fabius Quintilianus |OperaeTitulus= Institutio oratoria |OperaeWikiPagina= Institutio oratoria |Annus= saeculo I [[w:Anno Domini|p.Ch.n.]] |SubTitulus=[[Institutio oratoria/Liber XII|Liber XII]] - Caput XI<br>[Conclusio.] }} {{Liber |Ante=Caput X |AnteNomen=../Caput X |Post= |PostNomen= }} {{pn|1}}His dicendi virtutibus usus orator ad iudiciis, consiliis, contionibus, senatu, ad omni denique officio boni civis finem quoque dignum et optimo viro et opere sanctissimo faciet, non quia prodesse unquam satis sit et illa mente atque illa facultate praedito non optandum operis pulcherrimi quam longissimum tempus, sed quia decet hoc quoque prospicere, ne quid peius, quam fecerit, faciat. {{pn|2}}Neque enim scientia modo constat orator, quae augetur annis, sed voce, latere, firmitate; quibus fractis aut imminutis aetate seu valetudine cavendum est, ne quid ad oratore summo desideretur, ne intersistat fatigatus, ne quae dicet parum audiri sentiat, ne se quaerat priorem. {{pn|3}}Vidi ego longe omnium, quos mihi cognoscere contigit, summum oratorem, Domitium Afrum valde senem, cotidie aliquid ex ea quam meruerat auctoritate perdentem, cum agente illo, quem principem fuisse quondam fori non erat dubium, alii, quod indignum videatur, riderent, alii erubescerent; quae occasio fuit de* illo dicendi, malle eum deficere quam desinere. {{pn|4}}Neque erant ilia qualiacunque mala sed minora. Quare antequam ad has aetatis veniat insidias, receptui canet et ad portum integra nave perveniet. Neque enim minores eum, cum id fecerit, studiorum fructus prosequentur. Aut ille monumenta rerum posteris aut, ut L. Crassus ad libris Ciceronis destinat, iura quaerentibus reddet aut eloquentiae component artem aut pulcherrimis vitae praeceptis dignum os dabit. {{pn|5}}Frequentabunt vero eius domum optimi iuvenes more veterum et vere dicendi viam velut ex oraculo petent. Hos ille formabit quasi eloquentiae parens, et ut vetus gubernator litora et portus et quae tempestatum signa, quid secundis flatibus, quid adversis ratio poscat, docebit, non humanitatis solum communi ductus officio, sed amore quodam operis. Nemo enim minui velit id, ad quo maximus fuit. {{pn|6}}Quid porro est honestius quam docere quod optime scias? Sic ad se Caelium deductum a patre Cicero profitetur; sic Pansam, Hirtium, Dolabellam ad morem praeceptoris exercuit cotidie dicens audiensque. {{pn|7}}Ac nescio an eum tum beatissimum credi oporteat fore, cum iam secretus et consecratus, liber invidia, procul contentionibus famam ad tuto collocarit et sentiet* vivus eam, quae post fata praestari magis solet, venerationem et, quid apud posteros futurus sit, videbit. {{pn|8}}Conscius sum mihi, quantum mediocritate valui, quaeque antea scierim, quaeque operis huiusce gratia potuerim inquirere, candide me atque simpliciter ad notitiam eorum, si qui forte cognoscere voluissent, protulisse. Atque id viro bono satis est, docuisse quod scierit. {{pn|9}}Vereor tamen, ne aut magna nimium videar exigere, qui eundem virum bonum esse et dicendi peritum velim, aut multa, qui tot artibus ad pueritia discendis morum quoque praecepta et scientiam iris civilis praeter ea, quae de eloquentia tradebantur, adiecerim, quique haec operi nostro necessaria esse crediderint, velut moram rei perhorrescant et desperent ante experimentum. {{pn|10}}Qui primum renuntient sibi, quanta sit humani ingenii vis, quam potens efficiendi quae velit, cum maria transire, siderum cursus numerosque cognoscere, mundum ipsum paene dimetiri, minores, sed difficiliores artes potuerint. Tum cogitent, quantam rem petant, quamque nullus sit hoc proposito praemio labor recusandus. {{pn|11}}Quod si mente conceperint, huic quoque parti facilius accedent, ut ipsum iter neque impervium neque saltem durum putent. Nam id, quod prius quodque maius est, ut boni viri simus, voluntate maxime constat; quam qui vera fide induerit, facile eas, quae virtutem docent, artes accipiet. {{pn|12}}Neque enim aut tam perplexa aut tam numerosa sunt quae praecipiuntur,* ut non paucorum admodum annorum intentione discantur. Longam enim facit operam quod repugnamus; brevis est institution vitae honestae beataeque, si credas. Natura enim nos ad mentem optimam genuit, adeoque discere meliora uolentibus promptum est, ut vere intuenti mirum sit illud magis malos esse tam multos. {{pn|13}}Nam ut aqua piscibus, ut sicca terrenis, circumfusus nobis spiritus volucribus convenit, ita certe facilius esse oportebat secundum naturam quam contra eam vivere. Cetera vero, etiamsi aetatem nostram non spatio senectutis sed tempore* adolescentiae metiamur, abunde multos ad discendum annos habent. Omnia enim breviora reddet ordo et ratio et modus. {{pn|14}}Sed culpa est ad praeceptoribus prima, qui libenter detinent quos occupaverunt, partim cupiditate diutius exigendi mercedulas, partim ambitione, quo difficilius videatur* esse quod pollicentur, partim etiam inscientia tradendi vel negligentia. Proxima ad nobis, qui morari ad eo quod novimus, quam discere quae nondum scimus, melius putamus. {{pn|15}}Nam ut de nostris potissimum studiis dicam, quid attinet tam multis annis quam ad more est plurimorum (ut de his, a quibus magna ad hoc pars aetatis absumitur, taceam) declamitare ad schola et tantum laboris ad rebus falsis consumere, cum satis sit modico tempore imaginem veri discriminis et dicendi leges comperisse Quod non eo diro, {{pn|16}}quasi* sit umquam omittenda dicendi exercitatio, sed quia non ad una sit eius specie consenescendum. Res varias* cognoscere et praecepta vivendi perdiscere et ad foro nos experiri potuimus, dum scholastici sumus. Discendi ratio talis, ut non multos poscat annos. Quaelibet enim ex iis artibus, quarum habui mentionem, ad paucos libros contrahi solet; adeo non est infinito spatio ad traditionem opus. Reliqua est exercitatio,* quae vires cito facit, cum fecit, tuetur. {{pn|17}}Rerum cognitio cotidie crescit, et tamen quam multorum ad eam librorum necessaria lectio est, quibus aut rerum exempla ab historicis aut dicendi ab oratoribus petuntur, philosophorum quoque consultorumque opiniones, si utilia velimus legere non, quod ne fieri quidem* potest, omnia? Sed breve nobis tempus nos facimus. {{pn|18}}Quantulum enim studiis partimur Alias horas vanus salutandi labor, alias datum tabulis otium, alias spectacula, alias convivia trahunt. Adiice tot genera ludendi et insanam corporis curam, peregrinatio, rura, calculorum anxiam sollicitudinem, invitamenta libidinum et vinum et flagrantibus omni genere voluptatum animis* ne ea quidem tempora idonea, quae supersunt. {{pn|19}}Quae si omnia studiis impenderentur, iam nobis longa aetas et abunde satis ad discendum spatii viderentur vel* diurna tantum computantibus tempora ut nihil noctes, quarum bona pars omni somno longior est, adiuvarent. Nunc computamus annos, non quibus studuimus, sed quibus viximus. {{pn|20}}Nec vero si geometrae et musici* et grammatici ceterarumque artium professores omnem suam vitam, quamlibet longa fuerit, ad singulis artibus consumpserunt, sequitur ut plures quasdam vitas ad plura discenda desideremus. Neque enim illi didicerunt haec usque ad senectutem, sed ea sola didicisse contenti fuerunt ac tot annos non ad percipiendo exhauserunt, sed ad praecipiendo. * {{pn|21}}Ceterum, ut de Homero taceam, ad quo nullius non artis aut opera perfecta aut certe non dubia vestigia reperiuntur, (ut Eleum Hippiam transeam, qui non liberalium modo disciplinarum prae se scientiam tulit, sed vestem et anulum crepidasque, quae omni manu sua fecerat, ad usu habuit, atque ita se praeparavit, ne cuius alterius opere egeret,) illusisse tot malis, quot* summa senectus habet, uniuersae Graeciae credimus Gorgian, qui quaerere auditores de quo quisque vellet iubebat. {{pn|22}}Quae tandem ars digna litteris Platoni defuit? Quot sacculis Aristoteles didicit, ut non solum, quae ad philosophos atque oratores pertinent, scientia complecteretur, sed animalum satorumque naturas omnes perquireret? Illis haec invenienda fuerunt, nobis cognoscenda sunt. Tot nos praeceptoribus, tot exemplis instruxit antiquitas, ut possit videri nulla sorte nascendi aetas felicior quam nostra, cui docendae priores elaborarunt. {{pn|23}}M. igitur Cato idem summus imperator, idem sapiens, idem orator, idem historiae conditor, idem iris, idem rerum rusticarum peritissimus fuit inter tot operas militiae, tantas domi contentiones, rudi saeculo, litteras Graecas aetate iam declinata; didicit, ut esset hominibus documento ea quoque percipi posse quae senes concupissent. {{pn|24}}Quam multa, paene omnia, tradidit Varro! Quod instrumentum dicendi M. Tullio defuit? Quid plura? cum etiam Cornelius Celsus, mediocri vir ingenio, non solum de his omnibus conscripserit artibus, sed amplius rei militaris et rusticae et medicinae praecepta reliquerit, dignus vel ipso proposito, ut eum scisse omnia illa credamus. {{pn|25}}At perficere tantum opus arduum et nemo perfecit. Ante omnia sufficit ad exhortationem studiorum, capere id rerum naturam nec,* quidquid non est factum, ne fieri quidem posse; tum omnia, quae magna sunt atque admirabilia, tempus aliquod quo primum efficerentur habuisse. {{pn|26}}Nam et poesis ab Homero et Vergilio tantum fastigium accepit et eloquentia a Demosthene atque Cicerone. Denique quidquid est optimum, ante non fuerat. Verum etiam si quis summa desperet (quod cur faciat, cui ingenium, valetudo, facultas, praeceptores non deerunt? ), tamen est, ut Cicero ait, pulchrum ad secundis tertiisque consistere. {{pn|27}}Neque enim, si quis Achillis gloriam ad bellicis consequi non potest, Aiacis aut Diomedis laudem aspernabitur, nec qui Homeri non fuerunt, Tyrtaei. * Quin immo si hanc cogitationem homines habuissent, ut nemo se meliorem fore eo qui optimus fuisset, arbitraretur, ii ipsi, qui sunt optimi, non fuissent, neque post Lucretium ac Macrum Vergilius nec post Crassum et Hortensium Cicero, sed nec illi, qui post eos fuerunt. {{pn|28}}Verum ut transeundi spes non sit, magna tamen est dignitas subsequendi. An Pollio et Messala, qui iam Cicerone arcem tenente eloquentiae agere coeperunt, parum ad vita dignitatis habuerunt, parum ad posteros gloriae tradiderunt? Alioqui pessime de rebus humanis perductae ad summum artes mererentur, si, quod optimum, idem ultimum* fuisset. {{pn|29}}Adde quod magnos modica quoque eloquentia parit fructus ac, si quis haec studia utilitate sola metiatur, paene illi perfectae par est. Neque erat difficile vel veteribus vel novis exemplis palam facere, non aliunde maiores opes, honores, amicitias, laudem praesentem, futuram hominibus contigisse, nisi indignum litteris esset, ab opere pulcherrimo, cuius tractatus atque ipsa possessio plenissimam studiis gratiam refert, hanc minorem exigere mercedem, more eorum, qui a se non virtutes sed voluptatem, quae fit ex virtutibus, peti dicunt. {{pn|30}}Ipsam igitur orandi maiestatem, qua nihil dii immortales melius homini dederunt et qua remota muta sunt omnia et luce praesenti ac memoria posteritatis carent, toto animo petamus nitamurque semper ad optima, quod facientes aut evademus ad summum aut certe multos infra nos videbimus. {{pn|31}}Haec erant, Marcelle Victori, quibus praecepta dicendi pro virili parte adiuvari posse per nos videbantur, quorum cognitio studiosis iuvenibus si non magnam utilitatem adferet, at certe, quod magis petimus, bonam voluntatem. {{Liber |Ante=Caput X |AnteNomen=../Caput X |Post= |PostNomen= }} ourckqwz8kurqyu665w34ihinwje1ij 104 81305 269080 262586 2026-06-05T18:13:14Z JoanSevier 29869 /* Bis lecta */ 269080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="JoanSevier" />{{xxx-maior|{{spatio|{{c|'''LIBER PRIMUS.'''}}}}}} {{regula|8em}}</noinclude>{{X-maior|{{c|{{anchor+|DE VOCE|'''DE VOCE.'''}}}}}} {{r|1|I 1}}Philosophi definiunt, vocem esse aerem tenuissimum ictum vel suum sensibile aurium, id est quod proprie auribus accidit. et est prior definitio a substantia sumpta, altera vero a notione, quam Graeci ‘{{graeca|''ἔννοιαν''}}’ dicunt, hoc est ab accidentibus. accidit enim voci auditus, quantum in ipsa est. Vocis autem differentiae sunt quattuor: articulata, inarticulata, literata, illiterata. articulata est, quae coartata, hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius, qui loquitur, profertur. inarticulata est contraria, quae a nullo affectu proficiscitur mentis. literata est, quae scribi potest, illiterata, quae scribi non potest. inveniuntur igitur quaedam voces articulatae, quae posunt scribi et intellegi, ut: <poem>{{gap|4em}}Arma virumque cano,<ref>[[Aeneis/Liber I#1|Aeneis 1.1]]</ref></poem> quaedam, quae non possunt scribi, intelleguntur tamen, ut sibili hominum et gemitus: hae enim voces, quamvis sensum aliquem significent proferentis {{r|2}}eas, scribi tamen non possunt. aliae autem sunt, quae, quamvis scribantur, tamen inarticulatae dicuntur, cum nihil significent, ut ‘coax’, ‘cra’. aliae<noinclude><ref>{{sc|de voce}} ''RH'' {{sc|incipit liber primvs. de voce}}. ''L'' {{sc|incipit liber de voce et littera}} ''A'' {{sc|incip̃. ars prisciani grãmatici caesariensis de voce}} ''D'' {{sc|in}}cip̃ ars p̃sciã гρa{{sc|μμ}}a. caesariensis λ{{sc|iber}} primvs d{{sc|e}} voc{{sc|e}} ... ''G'' incipit ars p̃sciani grammatici caesariensis liber primus de uoce. ''K''</ref> <ref>diffiniunt ''GLK''</ref> <ref>proprie] ''r'' propriae ''R''</ref> <ref>diffinitio ''GLK''</ref> <ref>suum sensibile] ''sic ex corr. l'' sonum sensibilem ''GK et, ni f., L''</ref></noinclude> 58vkfcsb8ch6nud9bg0q43j986ro4tl 269081 269080 2026-06-05T20:22:18Z Saumache 27923 269081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="JoanSevier" />{{xxx-maior|{{spatio|{{c|'''LIBER PRIMUS.'''}}}}}} {{regula|8em}}</noinclude>{{X-maior|{{c|{{anchor+|DE VOCE|'''DE VOCE.'''}}}}}} <p>{{r|1|I 1}}Philosophi definiunt, vocem esse aerem tenuissimum ictum vel suum sensibile aurium, id est quod proprie auribus accidit. et est prior definitio a substantia sumpta, altera vero a notione, quam Graeci ‘{{graeca|''ἔννοιαν''}}’ dicunt, hoc est ab accidentibus. accidit enim voci auditus, quantum in ipsa est. <p>Vocis autem differentiae sunt quattuor: articulata, inarticulata, literata, illiterata. articulata est, quae coartata, hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius, qui loquitur, profertur. inarticulata est contraria, quae a nullo affectu proficiscitur mentis. literata est, quae scribi potest, illiterata, quae scribi non potest. inveniuntur igitur quaedam voces articulatae, quae posunt scribi et intellegi, ut:<poem>{{gap|6em}}Arma virumque cano,<ref>[[Aeneis/Liber I#1|Aeneis 1.1]]</ref></poem>quaedam, quae non possunt scribi, intelleguntur tamen, ut sibili hominum et gemitus: hae enim voces, quamvis sensum aliquem significent proferentis {{r|2}}eas, scribi tamen non possunt. aliae autem sunt, quae, quamvis scribantur, tamen inarticulatae dicuntur, cum nihil significent, ut ‘coax’, ‘cra’. aliae<noinclude><ref>{{sc|de voce}} ''RH'' {{sc|incipit liber primvs. de voce}}. ''L'' {{sc|incipit liber de voce et littera}} ''A'' {{sc|incip̃. ars prisciani grãmatici caesariensis de voce}} ''D'' {{sc|in}}cip̃ ars p̃sciã гρa{{sc|μμ}}a. caesariensis λ{{sc|iber}} primvs d{{sc|e}} voc{{sc|e}} ... ''G'' incipit ars p̃sciani grammatici caesariensis liber primus de uoce. ''K''</ref> <ref>diffiniunt ''GLK''</ref> <ref>proprie] ''r'' propriae ''R''</ref> <ref>diffinitio ''GLK''</ref> <ref>suum sensibile] ''sic ex corr. l'' sonum sensibilem ''GK et, ni f., L''</ref></noinclude> 2v3yqnpoj15xiq41ihbztv66renwca2 269082 269081 2026-06-05T20:24:15Z Saumache 27923 269082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="JoanSevier" />{{xxx-maior|{{spatio|{{c|'''LIBER PRIMUS.'''}}}}}} {{regula|8em}}</noinclude>{{X-maior|{{c|{{anchor+|DE VOCE|'''DE VOCE.'''}}}}}} <p>{{r|1|I 1}}Philosophi definiunt, vocem esse aerem tenuissimum ictum vel suum sensibile aurium, id est quod proprie auribus accidit. et est prior definitio a substantia sumpta, altera vero a notione, quam Graeci ‘{{graeca|''ἔννοιαν''}}’ dicunt, hoc est ab accidentibus. accidit enim voci auditus, quantum in ipsa est. <p>Vocis autem differentiae sunt quattuor: articulata, inarticulata, literata, illiterata. articulata est, quae coartata, hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius, qui loquitur, profertur. inarticulata est contraria, quae a nullo affectu proficiscitur mentis. literata est, quae scribi potest, illiterata, quae scribi non potest. inveniuntur igitur quaedam voces articulatae, quae posunt scribi et intellegi, ut:<poem>{{gap|5em}}Arma virumque cano,<ref>[[Aeneis/Liber I#1|Aeneis 1.1]]</ref></poem>quaedam, quae non possunt scribi, intelleguntur tamen, ut sibili hominum et gemitus: hae enim voces, quamvis sensum aliquem significent proferentis {{r|2}}eas, scribi tamen non possunt. aliae autem sunt, quae, quamvis scribantur, tamen inarticulatae dicuntur, cum nihil significent, ut ‘coax’, ‘cra’. aliae<noinclude><ref>{{sc|de voce}} ''RH'' {{sc|incipit liber primvs. de voce}}. ''L'' {{sc|incipit liber de voce et littera}} ''A'' {{sc|incip̃. ars prisciani grãmatici caesariensis de voce}} ''D'' {{sc|in}}cip̃ ars p̃sciã гρa{{sc|μμ}}a. caesariensis λ{{sc|iber}} primvs d{{sc|e}} voc{{sc|e}} ... ''G'' incipit ars p̃sciani grammatici caesariensis liber primus de uoce. ''K''</ref> <ref>diffiniunt ''GLK''</ref> <ref>proprie] ''r'' propriae ''R''</ref> <ref>diffinitio ''GLK''</ref> <ref>suum sensibile] ''sic ex corr. l'' sonum sensibilem ''GK et, ni f., L''</ref></noinclude> 0r0bc5d0pgowijw0qgla37gyuukv3cr 269083 269082 2026-06-05T20:25:28Z Saumache 27923 269083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="JoanSevier" />{{xxx-maior|{{spatio|{{c|'''LIBER PRIMUS.'''}}}}}} {{regula|8em}}</noinclude>{{X-maior|{{c|{{anchor+|DE VOCE|'''DE VOCE.'''}}}}}} <p>{{r|1|I 1}}Philosophi definiunt, vocem esse aerem tenuissimum ictum vel suum sensibile aurium, id est quod proprie auribus accidit. et est prior definitio a substantia sumpta, altera vero a notione, quam Graeci ‘{{graeca|''ἔννοιαν''}}’ dicunt, hoc est ab accidentibus. accidit enim voci auditus, quantum in ipsa est. <p>Vocis autem differentiae sunt quattuor: articulata, inarticulata, literata, illiterata. articulata est, quae coartata, hoc est copulata cum aliquo sensu mentis eius, qui loquitur, profertur. inarticulata est contraria, quae a nullo affectu proficiscitur mentis. literata est, quae scribi potest, illiterata, quae scribi non potest. inveniuntur igitur quaedam voces articulatae, quae posunt scribi et intellegi, ut:<poem>{{gap|5em}}{{spatium|Arma virumque cano}},<ref>[[Aeneis/Liber I#1|Aeneis 1.1]]</ref></poem>quaedam, quae non possunt scribi, intelleguntur tamen, ut sibili hominum et gemitus: hae enim voces, quamvis sensum aliquem significent proferentis {{r|2}}eas, scribi tamen non possunt. aliae autem sunt, quae, quamvis scribantur, tamen inarticulatae dicuntur, cum nihil significent, ut ‘coax’, ‘cra’. aliae<noinclude><ref>{{sc|de voce}} ''RH'' {{sc|incipit liber primvs. de voce}}. ''L'' {{sc|incipit liber de voce et littera}} ''A'' {{sc|incip̃. ars prisciani grãmatici caesariensis de voce}} ''D'' {{sc|in}}cip̃ ars p̃sciã гρa{{sc|μμ}}a. caesariensis λ{{sc|iber}} primvs d{{sc|e}} voc{{sc|e}} ... ''G'' incipit ars p̃sciani grammatici caesariensis liber primus de uoce. ''K''</ref> <ref>diffiniunt ''GLK''</ref> <ref>proprie] ''r'' propriae ''R''</ref> <ref>diffinitio ''GLK''</ref> <ref>suum sensibile] ''sic ex corr. l'' sonum sensibilem ''GK et, ni f., L''</ref></noinclude> 98mbwmr1j2sha4xhpkg46rksv1gvvr1 104 81306 269084 262562 2026-06-05T20:29:41Z Saumache 27923 269084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh|6|PRISCIANI INST.}}</noinclude>vero sunt inarticulatae et illiteratae, quae nec scribi possunt nec intellegi, ut erepitus, mugitus et similia. scire autem debemus, quod has quattuor species vocum perficiunt quattuor superiores differentiae generaliter νοci accidentes, binae per singulas invicem coeuntes. ‘vox’ autem dicta est vel a vocando, ut ‘dux’ a ducendo, vel {{graeca|''ἀπό τοῦ βοῶ''}}, ut quibusdam placet. {{x-maior|{{c|{{anchor+|DE LITERA|'''DE LITERA.'''}}}}}} <p>{{r|3|II 3}}Litera est pars minima vocis compositae, hoc est quae constat compositione literarum, minima autem, quantum ad totam comprehensionem vocis literatae — ad hanc enim etiam productae vocales brevissimae partes inveniuntur — vel quod omnium est brevissimum eorum, quae dividi possunt, id quod dividi non potest. possumus et sic definire: litera est vox, quae scribi potest individua. <p>Dicitur autem litera vel quasi legitera, quod legendi iter praebeat, vel a lituris, ut quibusdam placet, quod plerumque in ceratis tabulis antiqui {{r|4}}scribere solebant. literas autem etiam elementorum vocabulo nuncupaverunt ad similitudinem mundi elementorum: sicut enim illa coeuntia omne perficiunt corpus, sic etiam haec coniuncta literalem vocem quasi corpus aliquod componunt vel magis vere corpus. nam si aer corpus est, et vox, quae ex aere icto constat, corpus esse ostenditur, quippe cum et tangit aurem et tripertito dividitur, quod est suum corporis, hoc est in altitudinem, latitudinem, longitudinem, unde ex omni quoque parte potest audiri. praeterea tamen singulae syllabae altitudinem quidem habent in tenore, crassitudinem vero vel latitudinem in spiritu, longitudinem in tempore. <p>Litera igitur est nota elementi et velut imago quaedam vocis literatae, quae cognoscitur ex qualitate et quantitate figurae linearum. hoc ergo interest inter elementa et literas, quod elementa proprie dicuntur ipsae {{pt|pro-}}<noinclude><references/></noinclude> 8ojea0lljo5wdsesyeradcek5bj3968 104 81590 269079 263348 2026-06-05T17:59:10Z JoanSevier 29869 /* Bis lecta */ 269079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="JoanSevier" />{{rh|4|PRISCIANI AD IVLIANVM EP.}}</noinclude><br> Octavus de verbo et eius accidentibus. Nonus de regulis generalibus omnium coniugationum. Decimus de praeterito perfecto. Vndecimus de participio. Duodecimus et tertiusdecimus de pronomine. Quartusdecimus de praepositione. Quintusdecimnus de adverbio et interiectione. Sextusdecimus de coniunctione. Septimusdecimus et octavusdecimus de constructione sive ordinatione partium orationis inter se.<noinclude><references/></noinclude> ng22s1tqm75owh9f8fldo4llfvej2ny 104 82495 269052 268765 2026-06-05T14:39:16Z Saumache 27923 /* Emendata */ 269052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER VI 73—75|259}}</noinclude><poem>{{gap|4em}}{{spatium|Tantus ventri commeatus meo adest in portu cibus}}.<ref>[[Captivi#825|Captivi 826]]</ref></poem>excipitur ‘arcus’, quod differentiae causa quidam tam secundae quam quartae protulerunt. de caelesti enim [id est de Iride] {{spatium|{{wl|Q1541|Cicero}}}} dicens in {{spatium|III}} de {{spatium|{{wl|Q370414|deorum natura}}}} in i finivit genetivum: {{spatium|cur autem arci species non in deorum numero reponatur}}?<ref>[[De natura deorum/Liber III#53|De natura deorum 3.20.53]]</ref> invenitur tamen apud veteres etiam feminini generis, secundum quod bene quartae est declinationis. {{spatium|{{wl|Q47130|Εnnius}}}} in {{spatium|XV {{wl|Q3617809|annali}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Arcus aspiciunt, mortalibus quae perhibentur}}.<ref>deest, [[Annalium fragmenta#387|annales 15.387]] vide</ref></poem>{{r|75}}‘acus’ etiam quartae est, quod tam masculinum quam femininum invenitur – {{spatium|{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium|X}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Quod Nilotis acus conpressum pectine serum}}.<ref>[[Pharsalia/Liber X#140|Pharsalia 10.142]]</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q193800|Iuvenalis}}}} in {{spatium|I}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Ille supercilium madida fuligine tactum {{gap|4em}}Obliqua producit acu}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber I/Satura II#90|Saturae (Iuvenalis) 1.2.93-94]]</ref></poem>idem in {{spatium|II}}:<poem>{{gap|10em}}{{spatium|emerita quae cessat acu}}.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber II/Satura VI#495|Saturae (Iuvenalis) 2.6.498]]</ref></poem>diminutio tamen a masculino fit ‘aculeus’ teste {{spatium|{{wl|Q722683|Probo}}}}, quomodo ab equo ‘equuleus’ –, et ‘lacus’ et ‘hic specus’, quod tam masculinum quam neutrum invenitur. – {{spatium|{{wl|Q6197|Horatius}}}} {{spatium|{{wl|Q943884|carminum}} libro III}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Quo me, Bacche, rapis tui {{gap|4em}}Plenum? quae nemora et quos agor in specus}}?<ref>[[Carmina (Horatius)/Liber III/Carmen XXV#1|Carmina (Horatius) 3.25.1-2]]</ref></poem>sed ‘hoc specus’ melius dici in singulari, in plurali ‘hi specus’, {{spatium|{{wl|Q350355|Servio}}}} placet.<ref>[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VII#568|In Vergilii Aeneidem commentarii 7.568]]</ref> feminino tamen hoc nomen quoque genere invenitur. {{spatium|{{wl|Q294800|Agellius}}}} {{spatium|{{wl|Q660519|noctium Atticarum}} V: sole medio, inquit, et arido et flagranti}},<noinclude><references/></noinclude> o5wysb1ufrx90s76mhedl6sea8m6l57 104 82496 269115 266699 2026-06-06T09:18:03Z Saumache 27923 269115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Saumache" />{{rh|260|PRISCIANI INST.}}</noinclude>{{spatium|specum quandam nanctus remotam latebrosamque, in eam me penetro et recondo}}.<ref>[[Noctes Atticae/Liber V#15.18|Noctes Atticae 5.15.18]]</ref> {{spatium|{{wl|Q47130|Ennius}}}} in {{spatium|XVII {{wl|Q3617890|annalium}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|Tum cava sub †monte late specus intus patebat}}.<ref>deest, [[Annalium fragmenta#427|annalium fragmenta 17.427]] vide.</ref></poem>{{spatium|{{wl|Q314677|Pacuvius}}}} in {{spatium|{{wl||niptris}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium|advenio in scruposam specum}}.<ref>deest</ref></poem>dicebant tamen et ‘hoc specum’ et ‘haec speca’. {{spatium|{{wl|Q|Cato}}}}: speca prosita, quo aqua de via abiret. sed {{spatium|{{wl|Q193058|Livius}}}} etiam singulari numero hoc ponit masculinum in I {{spatium|{{wl|Q1155892|ab urbe condita}}}}<ref>[[Ab urbe condita]]</ref>: lucus erat, quem medium ex opaco specu fons perenni rigabat aqua. similiter {{spatium|{{wl|Q7198|Ovidius}}}} in {Π| {{spatium|{{wl|Q184742|metamophoseon}}}}<ref>[[Metamorphoses (Ovidius)]]</ref>: 10 Et specus in medio virgis ac vimine densus. idem in VII: specus est tenebroso caecus hiatu. idem in XI: Et specus in medio, natura factus an arte, 15 Ambiguum. – – penus quoque οἱ masculini οἱ feminini et neutri invenitur leste Do– nato et {{spatium|{{wl|Q223615|Capro}}}}. {{spatium|{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium|{{wl|Q1233667|Pseudulo}}}}<ref>[[Pseudolus|Pseudolus]]</ref>: TNisi mihi annuus penus ab amatoribus congeratur. {{spatium|{{wl|Q298729|Lucilius}}}}:<noinclude><references/></noinclude> hehrqrb6d7hkncenembtjeraxhpyvsx 104 82685 269002 267128 2026-06-05T13:39:50Z Joseftg123 32252 269002 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Joseftg123" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tradiderit Titio, quos non debuerit, quum debere se existimaret. § 10. Si curator bonorum venditionem quidem fecerit, pecuniam autem creditoribus non solverit, Trebatius, Ofilius, Labeo responderunt, his, qui praesentes fuerunt, competere adversus eum mandati actionem, his autem, qui absentes fuerunt, negotiorum gestorum actionem esse. Atquin si praesentium mandatum executus id egit, negotiorum gestorum actio absentibus non est, nisi forte adversus eos, qui mandaverunt curatori, tanquam si negotia absentium gesserint; quodsi, quum soli creditores se esse existimarent, id mandaverint, in factum actio absentibus danda est in eos, qui mandaverint. § 11. Sicut autem liberum est mandatum non suscipere, ita susceptum consummari oportet, nisi renuntiatum sit. Renuntiari autem ita potest, ut integrum ius mandatori reservetur vel per se, vel per alium eandem rem commode explicandi, aut si redundet in eum captio, qui suscepit mandatum. Et quidem si is, cui mandatum est ut aliquid mercaretur, mercatus non sit, neque renuntiaverit se non emturum, idque sua, non alterius culpa fecerit, mandati actione teneri eum convenit; hoc amplius tenebitur, sicuti Mela quoque scripsit, si eo tempore per fraudem renuntiaverit, quum iam recte emere non posset. Claro. Si solo quieres el texto con las variantes de **Wikisource** incorporadas exactamente donde corresponden, quedaría así: > **23. HERMOGENIANUS libro II iuris Epitomarum (2).** > > Sane si valetudinis **adversae (3)**, vel capitalium inimicitiarum, > > **24. PAULUS libro II Sententiarum.** > > seu ob inanes rei actiones, > > **25. HERMOGENIANUS libro II iuris Epitomarum.** > > seu ob aliam iustam **causam (b)** excusationes alleget, audiendus est. > > **26. PAULUS libro XXXII ad Edictum.** > > Inter causas omittendi mandati etiam mors mandatoris est, nam mandatum solvitur morte; si tamen per ignorantiam impletum est, competere actionem utilitatis causa dicitur. Iulianus quoque scripsit, mandatoris morte solvi mandatum, sed obligationem aliquando durare. > > § 1. Si quis debitori suo mandaverit ut Titio solveret, et debitor mortuo eo, quum id ignoraret, solverit, liberari eum oportet. > > § 2. Abesse intelligitur pecunia fideiussori, etiamsi debitor ab eo delegatus sit creditori, licet is solvendo non fuerit, quia bonum nomen facit creditor, qui admittit debitorem delegatum. > > § 3. Si is, qui fideiussori donare vult, creditorem eius habeat debitorem suum, eumque liberaverit, continuo aget fideiussor mandati, quatenus nihil intersit, utrum nummos solverit creditori, an eum liberaverit. Y las notas tal como aparecen: > **(2)** ἐπιτομῶν, Hal. > > **(3)** Según antigua corrección del códice Fl.; adversariae, Taur., según la escritura original, Br. > > **(b)** causa, añade la Vulg. Si estás transcribiendo para un trabajo, puedes copiar exactamente eso y dejar las llamadas **(2), (3) y (b)** donde aparecen en el texto.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> qxncpicnx89myiwwzn4efk942amxozw 269006 269002 2026-06-05T13:41:32Z Joseftg123 32252 269006 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Joseftg123" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tradiderit Titio, quos non debuerit, quum debere se existimaret. § 10. Si curator bonorum venditionem quidem fecerit, pecuniam autem creditoribus non solverit, Trebatius, Ofilius, Labeo responderunt, his, qui praesentes fuerunt, competere adversus eum mandati actionem, his autem, qui absentes fuerunt, negotiorum gestorum actionem esse. Atquin si praesentium mandatum executus id egit, negotiorum gestorum actio absentibus non est, nisi forte adversus eos, qui mandaverunt curatori, tanquam si negotia absentium gesserint; quodsi, quum soli creditores se esse existimarent, id mandaverint, in factum actio absentibus danda est in eos, qui mandaverint. § 11. Sicut autem liberum est mandatum non suscipere, ita susceptum consummari oportet, nisi renuntiatum sit. Renuntiari autem ita potest, ut integrum ius mandatori reservetur vel per se, vel per alium eandem rem commode explicandi, aut si redundet in eum captio, qui suscepit mandatum. Et quidem si is, cui mandatum est ut aliquid mercaretur, mercatus non sit, neque renuntiaverit se non emturum, idque sua, non alterius culpa fecerit, mandati actione teneri eum convenit; hoc amplius tenebitur, sicuti Mela quoque scripsit, si eo tempore per fraudem renuntiaverit, quum iam recte emere non posset. '''23'''. HERMOGENEANUS''libro II.'' <ref> III., Hal. </ref> ''iuris Epitomarum .''- Sane si valetudinis adversae, vel capitalium inimicitiarum, 24. PAULUS libro II Sententiarum. seu ob inanes rei actiones, 25. HERMOGENIANUS libro II iuris Epitomarum. seu ob aliam iustam causam excusationes alleget, audiendus est. 26. PAULUS libro XXXII ad Edictum. Inter causas omittendi mandati etiam mors mandatoris est, nam mandatum solvitur morte; si tamen per ignorantiam impletum est, competere actionem utilitatis causa dicitur. Iulianus quoque scripsit, mandatoris morte solvi mandatum, sed obligationem aliquando durare. § 1. Si quis debitori suo mandaverit ut Titio solveret, et debitor mortuo eo, quum id ignoraret, solverit, liberari eum oportet. § 2. Abesse intelligitur pecunia fideiussori, etiamsi debitor ab eo delegatus sit creditori, licet is solvendo non fuerit, quia bonum nomen facit creditor, qui admittit debitorem delegatum. § 3. Si is, qui fideiussori donare vult, creditorem eius habeat debitorem suum, eumque liberaverit, continuo aget fideiussor mandati, quatenus nihil intersit, utrum nummos solverit creditori, an eum liberaverit. (1) non, inserta la Vulg . (2) ἐπιτομῶν, Hal. (3) Según antigua corrección del códice Fl.; adversariae, Taur, según la escritura original, Br. (b) causa, añade la Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 1in0m1a7r2gnzvm9q1sbvb651bikxg4 269018 269006 2026-06-05T13:47:07Z Joseftg123 32252 269018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Joseftg123" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tradiderit Titio, quos non debuerit, quum debere se existimaret. § 10. Si curator bonorum venditionem quidem fecerit, pecuniam autem creditoribus non solverit, Trebatius, Ofilius, Labeo responderunt, his, qui praesentes fuerunt, competere adversus eum mandati actionem, his autem, qui absentes fuerunt, negotiorum gestorum actionem esse. Atquin si praesentium mandatum executus id egit, negotiorum gestorum actio absentibus non est, nisi forte adversus eos, qui mandaverunt curatori, tanquam si negotia absentium gesserint; quodsi, quum soli creditores se esse existimarent, id mandaverint, in factum actio absentibus danda est in eos, qui mandaverint. § 11. Sicut autem liberum est mandatum non suscipere, ita susceptum consummari oportet, nisi renuntiatum sit. Renuntiari autem ita potest, ut integrum ius mandatori reservetur vel per se, vel per alium eandem rem commode explicandi, aut si redundet in eum captio, qui suscepit mandatum. Et quidem si is, cui mandatum est ut aliquid mercaretur, mercatus non sit, neque renuntiaverit se non emturum, idque sua, non alterius culpa fecerit, mandati actione teneri eum convenit; hoc amplius tenebitur, sicuti Mela quoque scripsit, si eo tempore per fraudem renuntiaverit, quum iam recte emere non posset. '''23'''. HERMOGENIANUS''libro II.'', Hal. </ref> ''iuris Epitomarum .''- Sane si valetudinis adversae, vel capitalium inimicitiarum, '''24'''. PAULUS''libro XXXII.'', Hal. ''ad Edictum .''- seu ob inanes rei actiones, '''25'''. HERMOGENEANUS''libro II.'', Hal. </ref> ''iuris Epitomarum .''- seu ob aliam iustam causam excusationes alleget, audiendus est. '''26'''. PAULUS''libro XXXII.'', Hal. </ref> ''iuris Epitomarum .''- Inter causas omittendi mandati etiam mors mandatoris est, nam mandatum solvitur morte; si tamen per ignorantiam impletum est, competere actionem utilitatis causa dicitur. Iulianus quoque scripsit, mandatoris morte solvi mandatum, sed obligationem aliquando durare. § 1. Si quis debitori suo mandaverit ut Titio solveret, et debitor mortuo eo, quum id ignoraret, solverit, liberari eum oportet. § 2. Abesse intelligitur pecunia fideiussori, etiamsi debitor ab eo delegatus sit creditori, licet is solvendo non fuerit, quia bonum nomen facit creditor, qui admittit debitorem delegatum. § 3. Si is, qui fideiussori donare vult, creditorem eius habeat debitorem suum, eumque liberaverit, continuo aget fideiussor mandati, quatenus nihil intersit, utrum nummos solverit creditori, an eum liberaverit. (1) non, inserta la Vulg . (2) ἐπιτομῶν, Hal. (3) Según antigua corrección del códice Fl.; adversariae, Taur, según la escritura original, Br. (b) causa, añade la Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> n7nh7jxlis2hingjee0ma8ojbg3mfb6 269021 269018 2026-06-05T13:48:13Z Joseftg123 32252 269021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Joseftg123" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tradiderit Titio, quos non debuerit, quum debere se existimaret. § 10. Si curator bonorum venditionem quidem fecerit, pecuniam autem creditoribus non solverit, Trebatius, Ofilius, Labeo responderunt, his, qui praesentes fuerunt, competere adversus eum mandati actionem, his autem, qui absentes fuerunt, negotiorum gestorum actionem esse. Atquin si praesentium mandatum executus id egit, negotiorum gestorum actio absentibus non est, nisi forte adversus eos, qui mandaverunt curatori, tanquam si negotia absentium gesserint; quodsi, quum soli creditores se esse existimarent, id mandaverint, in factum actio absentibus danda est in eos, qui mandaverint. § 11. Sicut autem liberum est mandatum non suscipere, ita susceptum consummari oportet, nisi renuntiatum sit. Renuntiari autem ita potest, ut integrum ius mandatori reservetur vel per se, vel per alium eandem rem commode explicandi, aut si redundet in eum captio, qui suscepit mandatum. Et quidem si is, cui mandatum est ut aliquid mercaretur, mercatus non sit, neque renuntiaverit se non emturum, idque sua, non alterius culpa fecerit, mandati actione teneri eum convenit; hoc amplius tenebitur, sicuti Mela quoque scripsit, si eo tempore per fraudem renuntiaverit, quum iam recte emere non posset. '''23'''. HERMOGENIANUS''libro II.'', Hal. ''iuris Epitomarum .''- Sane si valetudinis adversae, vel capitalium inimicitiarum, '''24'''. PAULUS''libro XXXII.'', Hal. ''ad Edictum .''- seu ob inanes rei actiones, '''25'''. HERMOGENEANUS''libro II.'', Hal. ''iuris Epitomarum .''- seu ob aliam iustam causam excusationes alleget, audiendus est. '''26'''. PAULUS''libro XXXII.'', Hal. ''iuris Epitomarum .''- Inter causas omittendi mandati etiam mors mandatoris est, nam mandatum solvitur morte; si tamen per ignorantiam impletum est, competere actionem utilitatis causa dicitur. Iulianus quoque scripsit, mandatoris morte solvi mandatum, sed obligationem aliquando durare. § 1. Si quis debitori suo mandaverit ut Titio solveret, et debitor mortuo eo, quum id ignoraret, solverit, liberari eum oportet. § 2. Abesse intelligitur pecunia fideiussori, etiamsi debitor ab eo delegatus sit creditori, licet is solvendo non fuerit, quia bonum nomen facit creditor, qui admittit debitorem delegatum. § 3. Si is, qui fideiussori donare vult, creditorem eius habeat debitorem suum, eumque liberaverit, continuo aget fideiussor mandati, quatenus nihil intersit, utrum nummos solverit creditori, an eum liberaverit. (1) non, inserta la Vulg. (2) ἐπιτομῶν, Hal. (3) Según antigua corrección del códice Fl.; adversariae, Taur, según la escritura original, Br. (b) causa, añade la Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 8rzo35fezmhmcubmvt29cdzbf55n6r4 269023 269021 2026-06-05T13:48:42Z Joseftg123 32252 269023 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Joseftg123" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tradiderit Titio, quos non debuerit, quum debere se existimaret. § 10. Si curator bonorum venditionem quidem fecerit, pecuniam autem creditoribus non solverit, Trebatius, Ofilius, Labeo responderunt, his, qui praesentes fuerunt, competere adversus eum mandati actionem, his autem, qui absentes fuerunt, negotiorum gestorum actionem esse. Atquin si praesentium mandatum executus id egit, negotiorum gestorum actio absentibus non est, nisi forte adversus eos, qui mandaverunt curatori, tanquam si negotia absentium gesserint; quodsi, quum soli creditores se esse existimarent, id mandaverint, in factum actio absentibus danda est in eos, qui mandaverint. § 11. Sicut autem liberum est mandatum non suscipere, ita susceptum consummari oportet, nisi renuntiatum sit. Renuntiari autem ita potest, ut integrum ius mandatori reservetur vel per se, vel per alium eandem rem commode explicandi, aut si redundet in eum captio, qui suscepit mandatum. Et quidem si is, cui mandatum est ut aliquid mercaretur, mercatus non sit, neque renuntiaverit se non emturum, idque sua, non alterius culpa fecerit, mandati actione teneri eum convenit; hoc amplius tenebitur, sicuti Mela quoque scripsit, si eo tempore per fraudem renuntiaverit, quum iam recte emere non posset. '''23'''. HERMOGENIANUS'' libro II.'', Hal. ''iuris Epitomarum .''- Sane si valetudinis adversae, vel capitalium inimicitiarum, '''24'''. PAULUS'' libro XXXII.'', Hal. ''ad Edictum .''- seu ob inanes rei actiones, '''25'''. HERMOGENEANUS'' libro II.'', Hal. ''iuris Epitomarum .''- seu ob aliam iustam causam excusationes alleget, audiendus est. '''26'''. PAULUS''libro XXXII.'', Hal. ''iuris Epitomarum .''- Inter causas omittendi mandati etiam mors mandatoris est, nam mandatum solvitur morte; si tamen per ignorantiam impletum est, competere actionem utilitatis causa dicitur. Iulianus quoque scripsit, mandatoris morte solvi mandatum, sed obligationem aliquando durare. § 1. Si quis debitori suo mandaverit ut Titio solveret, et debitor mortuo eo, quum id ignoraret, solverit, liberari eum oportet. § 2. Abesse intelligitur pecunia fideiussori, etiamsi debitor ab eo delegatus sit creditori, licet is solvendo non fuerit, quia bonum nomen facit creditor, qui admittit debitorem delegatum. § 3. Si is, qui fideiussori donare vult, creditorem eius habeat debitorem suum, eumque liberaverit, continuo aget fideiussor mandati, quatenus nihil intersit, utrum nummos solverit creditori, an eum liberaverit. (1) non, inserta la Vulg. (2) ἐπιτομῶν, Hal. (3) Según antigua corrección del códice Fl.; adversariae, Taur, según la escritura original, Br. (b) causa, añade la Vulg.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> iyrpzqw16sf1pqa1i0hga28s92r39xf 104 82814 269088 267408 2026-06-06T04:57:44Z Shenme 17647 /* Proofread */ what is the trick to outdent? 269088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Shenme" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>§ 23.—Leges autem nostras, quae <ref>''mss. Flor. Pl. 1. Bg. Gt., ed. Nbg. Schf. Sp.;'' quas, ''ms. Pl. 2., Hal. y otros.''</ref> in his codicibus, id est Institutionum seu Elementorum et Digestorum vel Pandectarum, posuimus, suum obtinere robur ex tertio nostro felicissimo sancimus consulatu praesentis duodecimae indictionis, tertio Kalendas Ianuarias, in omne aevum valituras, et una cum nostris Constitutionibus pollentes, et suum vigorem in iudiciis ostendentes <ref>extendentes, ''mss. Pl. 1. 2.''</ref> in omnibus causis, sive quae postea emerserint, sive quae in iudiciis adhuc pendent, nec eas iudicialis vel amicalis <ref>imicabilis, ''ed. Nbg. Schf. Russ.; poco después,'' amicabili.</ref> forma compescuit. Quae enim iam vel iudiciali sententia finita sunt, vel amicali pacto sopita, haec resuscitari <ref>recitari, ''dice Russ. que leen otros; pero'' ἀνακινεῖν ''la const.'' Δέδωκεν §. ''23.''</ref> nullo volumus modo. Bene autem properavimus in tertium nostrum consulatum <ref>in tertio nostro consulatu, ''mss. Pl. 1. Bg. Gt., ed. Nbg. Hal. Russ. Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> et has leges edere, quia maximi Dei et domini nostri, Iesu Christi, auxilium felicissimum eum <ref>aevum, ''mss. Pl. 2. Bg., ed. Nbg. Schf. Hal. Russ. Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> nostrae reipublicae donavit, quum in hunc <ref>in hoc, ''ms. Bg.; Russ. Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> et bella Parthica abolita sunt, et quieti perpetuae tradita, et tertia pars mundi nobis adcrevit. Post Europam enim et Asiam et tota Libya nostro imperio adiuncta est, et tanto operi <ref>opere, ''ms. Flor.''</ref> legum caput impositum est <ref>et, ''insertan ms. Bg., Hal. Russ. Cont. Char. Pac. Bk.''</ref>; omnia <ref>omniaque, ''ed. Nbg. Schf.; pero véase la const.'' Δέδωκεν §. ''23 al final.''</ref> coelestia dona nostro tertio consulatui indulta <ref>sunt, ''añaden mss. Pl. 1. Bg. Gt., ed. Nbg. Schf.''</ref>. § 24.—Omnes itaque iudices nostri pro sua iurisdictione easdem leges suscipiant <ref>''mss. y ed. del Cód.;'' suspiciant, ''mss. Flor.; pero'' ἄρχοντες—ταύτην δεχόμενοι διάταξιν, ''la const.'' Δέδωκεν §. ''24.''</ref>, et tam in suis iudiciis, quam in hac regia urbe habeant et proponant, et praecipue vir excelsus, huius almae urbis praefectus. Curae autem erit tribus excelsis praefectis praetoriis <ref>praetorio, ''ms. Pl. 2., ed. Nbg.''</ref>, tam Orientalibus quam Illyricis nec non Libycis, per suas auctoritates omnibus, qui suae iurisdictioni suppositi sunt, eas manifestare. Data septimo decimo Kalendas Ianuarias <ref>calendis Ianuariis, ''ms. Flor., Sp.;'' Constantinopoli, ''añaden Hal. y después los demás menos Sp.; pero falta en el ms. Flor.''</ref> Iustiniano domino nostro ter <ref>Iustiniano P. P. A. III., ''Hal. Russ. Cont. 62.;'' Iustiniano praefecto praetorio (?) A. III., ''Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> Consule. (533). {{c|'''In nomine Domini et Dei nostri Iesu Christi'''}} '''Imperator Caesar Flav. Iustinianus, Alamannicus, Gotthicus, Francicus, Germanicus, Anticus, Alanicus, Vandalicus, Africanus, pius, felix, inclytus, victor triumphator <ref>''Cont.;'' triumph., ''omítela Br. ''</ref>, semper colendus Augustus, magno Senatui populoque, et universis orbis nostri civitatibus.''' Dedit nobis Deus post pacem cum Persis, post Vandalicum trophaeum, et totius <ref>''Corr. Krieg.;'' totam ''Br.''</ref> Libyae acquisitionem, postque celeberrimae Carthaginis receptionem, et negotium renovationis veterum legum ad finem perducere, quod nemo eorum, qui ante nos Imperatores, unquam <ref>''Koehl.;'' unquam, ''omítela Br.''</ref> in mentem inducere speravit, neque fieri omnino posse<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 2p6hcohxvclvdmbcknz6lanrljoil2w 269089 269088 2026-06-06T04:59:19Z Shenme 17647 line endings 269089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Shenme" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>§ 23.—Leges autem nostras, quae <ref>''mss. Flor. Pl. 1. Bg. Gt., ed. Nbg. Schf. Sp.;'' quas, ''ms. Pl. 2., Hal. y otros.''</ref> in his codicibus, id est Institutionum seu Elementorum et Digestorum vel Pandectarum, posuimus, suum obtinere robur ex tertio nostro felicissimo sancimus consulatu praesentis duodecimae indictionis, tertio Kalendas Ianuarias, in omne aevum valituras, et una cum nostris Constitutionibus pollentes, et suum vigorem in iudiciis ostendentes <ref>extendentes, ''mss. Pl. 1. 2.''</ref> in omnibus causis, sive quae postea emerserint, sive quae in iudiciis adhuc pendent, nec eas iudicialis vel amicalis <ref>imicabilis, ''ed. Nbg. Schf. Russ.; poco después,'' amicabili.</ref> forma compescuit. Quae enim iam vel iudiciali sententia finita sunt, vel amicali pacto sopita, haec resuscitari <ref>recitari, ''dice Russ. que leen otros; pero'' ἀνακινεῖν ''la const.'' Δέδωκεν §. ''23.''</ref> nullo volumus modo. Bene autem properavimus in tertium nostrum consulatum <ref>in tertio nostro consulatu, ''mss. Pl. 1. Bg. Gt., ed. Nbg. Hal. Russ. Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> et has leges edere, quia maximi Dei et domini nostri, Iesu Christi, auxilium felicissimum eum <ref>aevum, ''mss. Pl. 2. Bg., ed. Nbg. Schf. Hal. Russ. Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> nostrae reipublicae donavit, quum in hunc <ref>in hoc, ''ms. Bg.; Russ. Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> et bella Parthica abolita sunt, et quieti perpetuae tradita, et tertia pars mundi nobis adcrevit. Post Europam enim et Asiam et tota Libya nostro imperio adiuncta est, et tanto operi <ref>opere, ''ms. Flor.''</ref> legum caput impositum est <ref>et, ''insertan ms. Bg., Hal. Russ. Cont. Char. Pac. Bk.''</ref>; omnia <ref>omniaque, ''ed. Nbg. Schf.; pero véase la const.'' Δέδωκεν §. ''23 al final.''</ref> coelestia dona nostro tertio consulatui indulta <ref>sunt, ''añaden mss. Pl. 1. Bg. Gt., ed. Nbg. Schf.''</ref>. § 24.—Omnes itaque iudices nostri pro sua iurisdictione easdem leges suscipiant <ref>''mss. y ed. del Cód.;'' suspiciant, ''mss. Flor.; pero'' ἄρχοντες—ταύτην δεχόμενοι διάταξιν, ''la const.'' Δέδωκεν §. ''24.''</ref>, et tam in suis iudiciis, quam in hac regia urbe habeant et proponant, et praecipue vir excelsus, huius almae urbis praefectus. Curae autem erit tribus excelsis praefectis praetoriis <ref>praetorio, ''ms. Pl. 2., ed. Nbg.''</ref>, tam Orientalibus quam Illyricis nec non Libycis, per suas auctoritates omnibus, qui suae iurisdictioni suppositi sunt, eas manifestare. Data septimo decimo Kalendas Ianuarias <ref>calendis Ianuariis, ''ms. Flor., Sp.;'' Constantinopoli, ''añaden Hal. y después los demás menos Sp.; pero falta en el ms. Flor.''</ref> Iustiniano domino nostro ter <ref>Iustiniano P. P. A. III., ''Hal. Russ. Cont. 62.;'' Iustiniano praefecto praetorio (?) A. III., ''Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> Consule. (533). {{c|'''In nomine Domini et Dei nostri Iesu Christi'''}} '''Imperator Caesar Flav. Iustinianus, Alamannicus, Gotthicus, Francicus, Germanicus, Anticus, Alanicus, Vandalicus, Africanus, pius, felix, inclytus, victor triumphator <ref>''Cont.;'' triumph., ''omítela Br. ''</ref>, semper colendus Augustus, magno Senatui populoque, et universis orbis nostri civitatibus.''' Dedit nobis Deus post pacem cum Persis, post Vandalicum trophaeum, et totius <ref>''Corr. Krieg.;'' totam ''Br.''</ref> Libyae acquisitionem, postque celeberrimae Carthaginis receptionem, et negotium renovationis veterum legum ad finem perducere, quod nemo eorum, qui ante nos Imperatores, unquam <ref>''Koehl.;'' unquam, ''omítela Br.''</ref> in mentem inducere speravit, neque fieri omnino posse<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> hst0vl8ms9ikjkntt0mqgz1t4n26d7e 269090 269089 2026-06-06T05:19:28Z Shenme 17647 outdent 269090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Shenme" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>§ 23.—Leges autem nostras, quae <ref>''mss. Flor. Pl. 1. Bg. Gt., ed. Nbg. Schf. Sp.;'' quas, ''ms. Pl. 2., Hal. y otros.''</ref> in his codicibus, id est Institutionum seu Elementorum et Digestorum vel Pandectarum, posuimus, suum obtinere robur ex tertio nostro felicissimo sancimus consulatu praesentis duodecimae indictionis, tertio Kalendas Ianuarias, in omne aevum valituras, et una cum nostris Constitutionibus pollentes, et suum vigorem in iudiciis ostendentes <ref>extendentes, ''mss. Pl. 1. 2.''</ref> in omnibus causis, sive quae postea emerserint, sive quae in iudiciis adhuc pendent, nec eas iudicialis vel amicalis <ref>imicabilis, ''ed. Nbg. Schf. Russ.; poco después,'' amicabili.</ref> forma compescuit. Quae enim iam vel iudiciali sententia finita sunt, vel amicali pacto sopita, haec resuscitari <ref>recitari, ''dice Russ. que leen otros; pero'' ἀνακινεῖν ''la const.'' Δέδωκεν §. ''23.''</ref> nullo volumus modo. Bene autem properavimus in tertium nostrum consulatum <ref>in tertio nostro consulatu, ''mss. Pl. 1. Bg. Gt., ed. Nbg. Hal. Russ. Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> et has leges edere, quia maximi Dei et domini nostri, Iesu Christi, auxilium felicissimum eum <ref>aevum, ''mss. Pl. 2. Bg., ed. Nbg. Schf. Hal. Russ. Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> nostrae reipublicae donavit, quum in hunc <ref>in hoc, ''ms. Bg.; Russ. Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> et bella Parthica abolita sunt, et quieti perpetuae tradita, et tertia pars mundi nobis adcrevit. Post Europam enim et Asiam et tota Libya nostro imperio adiuncta est, et tanto operi <ref>opere, ''ms. Flor.''</ref> legum caput impositum est <ref>et, ''insertan ms. Bg., Hal. Russ. Cont. Char. Pac. Bk.''</ref>; omnia <ref>omniaque, ''ed. Nbg. Schf.; pero véase la const.'' Δέδωκεν §. ''23 al final.''</ref> coelestia dona nostro tertio consulatui indulta <ref>sunt, ''añaden mss. Pl. 1. Bg. Gt., ed. Nbg. Schf.''</ref>. § 24.—Omnes itaque iudices nostri pro sua iurisdictione easdem leges suscipiant <ref>''mss. y ed. del Cód.;'' suspiciant, ''mss. Flor.; pero'' ἄρχοντες—ταύτην δεχόμενοι διάταξιν, ''la const.'' Δέδωκεν §. ''24.''</ref>, et tam in suis iudiciis, quam in hac regia urbe habeant et proponant, et praecipue vir excelsus, huius almae urbis praefectus. Curae autem erit tribus excelsis praefectis praetoriis <ref>praetorio, ''ms. Pl. 2., ed. Nbg.''</ref>, tam Orientalibus quam Illyricis nec non Libycis, per suas auctoritates omnibus, qui suae iurisdictioni suppositi sunt, eas manifestare. Data septimo decimo Kalendas Ianuarias <ref>calendis Ianuariis, ''ms. Flor., Sp.;'' Constantinopoli, ''añaden Hal. y después los demás menos Sp.; pero falta en el ms. Flor.''</ref> Iustiniano domino nostro ter <ref>Iustiniano P. P. A. III., ''Hal. Russ. Cont. 62.;'' Iustiniano praefecto praetorio (?) A. III., ''Cont. 66. 71. 76. Char. Pac.''</ref> Consule. (533). {{c|'''In nomine Domini et Dei nostri Iesu Christi'''}} {{outdent|'''Imperator Caesar Flav. Iustinianus, Alamannicus, Gotthicus, Francicus, Germanicus, Anticus, Alanicus, Vandalicus, Africanus, pius, felix, inclytus, victor triumphator <ref>''Cont.;'' triumph., ''omítela Br. ''</ref>, semper colendus Augustus, magno Senatui populoque, et universis orbis nostri civitatibus.'''|1}} Dedit nobis Deus post pacem cum Persis, post Vandalicum trophaeum, et totius <ref>''Corr. Krieg.;'' totam ''Br.''</ref> Libyae acquisitionem, postque celeberrimae Carthaginis receptionem, et negotium renovationis veterum legum ad finem perducere, quod nemo eorum, qui ante nos Imperatores, unquam <ref>''Koehl.;'' unquam, ''omítela Br.''</ref> in mentem inducere speravit, neque fieri omnino posse<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 0jeb7g2twh3xuukfqjtyl4if37ribci 0 83108 268976 268958 2026-06-05T13:14:45Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Index capitulorum */ 268976 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Commentationes]] [[Categoria:Prosa]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi vicesimi primi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi vicesimi primi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] tffmqisq4wpi4p2hcznx9ejxnlxvz4n 269049 268976 2026-06-05T14:32:15Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Index capitulorum */ 269049 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Commentationes]] [[Categoria:Prosa]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi vicesimi primi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi vicesimi primi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] oei583jivvxw1kmw84fw5kg2qkchgja 269063 269049 2026-06-05T16:50:59Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Index capitulorum */ 269063 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Commentationes]] [[Categoria:Prosa]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi vicesimi primi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi vicesimi primi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] 688zz4ymbq7yo3b4419w2guh6ll8633 269078 269063 2026-06-05T17:56:12Z Coronus Tenebrosius 31709 /* De opere */ 269078 wikitext text/x-wiki = PUTEUS CHAOSĪ = ''Commentationes et Prosae (2015–2025)'' == Index capitulorum == * [[Abyssus post victoriam]] * [[Genealogia sensus moderni]] * [[Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset]] * [[Critica conclusionum Iungi]] * [[De Religione et Spirituali]] * [[De Subversiva Iusculi Sorbitione]] == De opere == Haec collectio commentationum et prosarum a Coronō Tenebrōsiō (Croatice:Krunoslav Mrkoci) annis 2015–2025 conscriptarum constat. [[Categoria:Opera omnia]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi interpretationes]] [[Categoria:Saeculi primi vicesimi opera]] [[Categoria:Opera sine editione]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] fqzvg1br9q5zzvsusfkxtpzkq9pdel9 0 83132 269065 268596 2026-06-05T17:23:36Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Nota */ 269065 wikitext text/x-wiki = Abyssus post victoriam = ''Textus est velut res. Perspectiva mutatur secundum locum ubi stas.'' — ex pellicula “Clouds of Sils Maria” Interdum, cum quaedam nobis clarescunt, videtur nobis easdem aliis quoque claras esse. Mundus tunc quasi liber apertus apparet, in quo omnia momenti litteris magnis et perspicuis scripta sunt. Sed in hanc claritatem visus nostri, velut vermis in malo, dubitatio infelix ac sinistra intrare incipit. Numne aliis hominibus res eadem tam clarae sunt ac nobis nunc? Neque enim nobis ipsis ante paucos momentos omnino clarae fuerant, donec “denique intelleximus”. Dubitatio universalis est, et sola tutela certa contra stultitiam — et propriam et alienam. Certus esse aliquid via est aut in exitium aut in paradisum, quamquam interdum utrumque idem est. Conatus aliquid perfecte scire conatus est rerum dominium constituendi, vitamque ipsam effugiendi. Est conatus vitare saltem incommoda animi, vitare inquietudinem interrogationis interioris: — Num ego culpam fero? — Num res in me est? — An in illis? At sola dubitatio et perpetua inquisitio vita est. Momentum triumphi et effectus momentum est recapitulandi, coronandi laureis omnes nostras priores dubitationes, quaestiones, autoanalyses. Sed certitudo tam est taediosa et obtundens, ut dubitationem illam maledictam quam primum redire cupiam, ut me rursus occupet; non enim assuevi esse securus et sine dubiis. Semper post victoriam, post triumphum, post effectum — abyssus imminet. Tanta est intolerabilis praesentis securitas; momentum sine cogitatione, ad nudam rerum obiectivitatem redactum. == Nota == Sils Maria locus est in Helvetia, ubi Fridericus Nietzsche nonnulla opera sua recognovit atque praefationes novas scripsit, inter quae etiam ''De ortu tragoediae'' cum notionibus Apollonii et Dionysii iterum retractatis. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] dsu53820cbobuphpuq1pr3sel3668eh 269069 269065 2026-06-05T17:33:12Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Abyssus post victoriam */ 269069 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Abyssus post victoriam = ''Textus est velut res. Perspectiva mutatur secundum locum ubi stas.'' — ex pellicula “Clouds of Sils Maria” Interdum, cum quaedam nobis clarescunt, videtur nobis easdem aliis quoque claras esse. Mundus tunc quasi liber apertus apparet, in quo omnia momenti litteris magnis et perspicuis scripta sunt. Sed in hanc claritatem visus nostri, velut vermis in malo, dubitatio infelix ac sinistra intrare incipit. Numne aliis hominibus res eadem tam clarae sunt ac nobis nunc? Neque enim nobis ipsis ante paucos momentos omnino clarae fuerant, donec “denique intelleximus”. Dubitatio universalis est, et sola tutela certa contra stultitiam — et propriam et alienam. Certus esse aliquid via est aut in exitium aut in paradisum, quamquam interdum utrumque idem est. Conatus aliquid perfecte scire conatus est rerum dominium constituendi, vitamque ipsam effugiendi. Est conatus vitare saltem incommoda animi, vitare inquietudinem interrogationis interioris: — Num ego culpam fero? — Num res in me est? — An in illis? At sola dubitatio et perpetua inquisitio vita est. Momentum triumphi et effectus momentum est recapitulandi, coronandi laureis omnes nostras priores dubitationes, quaestiones, autoanalyses. Sed certitudo tam est taediosa et obtundens, ut dubitationem illam maledictam quam primum redire cupiam, ut me rursus occupet; non enim assuevi esse securus et sine dubiis. Semper post victoriam, post triumphum, post effectum — abyssus imminet. Tanta est intolerabilis praesentis securitas; momentum sine cogitatione, ad nudam rerum obiectivitatem redactum. == Nota == Sils Maria locus est in Helvetia, ubi Fridericus Nietzsche nonnulla opera sua recognovit atque praefationes novas scripsit, inter quae etiam ''De ortu tragoediae'' cum notionibus Apollonii et Dionysii iterum retractatis. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] s0gp7cxnre2mcfbw1fqlujhmz7siwyg 0 83146 268967 268944 2026-06-05T11:59:26Z Coronus Tenebrosius 31709 268967 wikitext text/x-wiki '''Genealogia sensus moderni''' ''Cum surrealismus per media massica in cotidianitatem descendit, nata est psychodelia'' Cum dixi post‑psychodelicum, hoc significabam: symbolismus et surrealismus a Cantileniis Maldororis Lautréamontis, deinde Rimbaud, totaque moderna revolutio in arte — tam pictoria quam litteraria — atque postea implementatio eorum inventorum in culturam pop post Bellum Orbis Secundum, ope mediorum massicorum, genuerunt novam omnino rationem aestheticae et expressionis, quae structuras classicas more baroco ludicras reddidit. Et nunc in hoc tempore post‑psychodeliae vivimus. Quamvis ipse magnopere aestimem simplicitatem et monumentalitatem classici in omnibus campis — ab architectura usque ad poesim (magis aestimo spiritum classicum quam ipsum classicismum ut stilum imitationis) — tamen hodie illa classica structura baroce ludicra facta est ingressu symbolismi et surrealismi in conscientiam et mundum artis. Meminisse debemus etiam Rimbaud ipsum, dum scholam mediam frequentaret, peritum fuisse linguae Latinae, in qua carmina metrica pro exercitationibus scholasticis scribebat, quibus etiam praemia accepit. Ne obliviscamur Davidem Lynch in arte cinematographica (Blue Velvet, Twin Peaks), qui, ut aestimo, continuator surrealismi est. David Lynch est continuator surrealismi in cinematographia, cuius praecursor fuit Buñuel. Buñuel ostia aperuit. Sed Lynch intulit silentium, intulit tarditatem, intulit anxietatem internam, intulit vacuitatem metaphysicam, intulit cotidianitatem ab intus dissolventem; intulit somnia quae non sunt phantasia, sed structura ipsius realitatis. Hic est surrealismus qui iam non est ludus, sed ontologia. Buñuel subversivus fuit. Lynch ontologicus est. Buñuel in societatem percussit. Lynch in ipsum esse percutit. Ne obliviscamur: The Whiter Shade of Pale, Bohemian Rhapsody, The Doors, The Animals – House of the Rising Sun, Nick Cave — haec est altera genealogia surrealismi, quae ex litteris et arte pictoria in artem musicam transiit per media massica culturae popularis. Auctores carminum — Nick Cave, Jim Morrison, iuvenes Procol Harum — Rimbaud et poetas avangardicos legebant; auscultabant et inspirabantur operibus unius ex maximis ingeniis musicae: I. S. Bach. David Lynch venit post Buñuel, post surrealismum musicum, qui psychodelia vocatur, quae post annum 1967 erupit. Surrealismus musicus: The Animals, Procol Harum, The Doors, Queen, Nick Cave… Hoc est elementum quod saepe neglegitur: surrealismus non mansit in litteris et cinematographia — in musicam intravit, et quidem modo profundissimo. The Doors. Jim Morrison fuit Rimbaud cum microphono. Textus eius sunt surrealismus purus: fragmenta, visiones, somnia, eros et thanatos, interiores regiones animi — omnia super fundamento electrico. The Whiter Shade of Pale. Haec est cantio symbolistica in forma pop. Textus est quasi Mallarmé, musica quasi Bach, atmosfera quasi somnium. Bohemian Rhapsody. Hic est surrealismus barocus. Fragmenta, saltus, mutationes registrarum — quasi cantio per Lautréamont et operam simul transisset. The Animals – House of the Rising Sun. Haec est ballada archetypa in tragoediam modernam conversa. Mythos + blues + fatalismus. Nick Cave. Hic est surrealismus existentialis. Biblia + noir + infera + poesis. Haec omnia sunt partes eiusdem lineae. Post annum 1945, praesertim post 1967, accidit aliquid quod numquam antea in historia artis acciderat: surrealismus factus est cultura massica. Disci, radiophonium, televisio, cinematographia, comicorum libri, reclamationes, moda, video, interrete… omnia loqui coeperunt lingua: symbolorum, somniorum, fragmentorum, montage, associationis, subconscii. In hoc momento vivimus, cum etiam ars alta — ut poesis, nec minus prosa artis — retrogradi afficitur influxibus illius artis cui natura mediorum massicorum maxime congruebat: musicae. Ita ars musica, destinata magnis multitudinibus et ad finem commercialem, transformata est primum influxibus ex litteris: Rimbaud, symbolismus, surrealismus (Breton, Dalí), ex musica baroca (Bach), ut postea eadem cultura massica psychodelica influere inciperet in totum orbem hodiernae artis poeticae et prosaicae. Conclusio: Cum surrealismus per media massica in cotidianitatem descendit, nata est psychodelia. Nec casu accidit quod ipsi psychodelici annorum 1960 barocam musicam tamquam incitamentum et inspirationem sentiebant. Tempus nostrum baroce ludicrum est. Et ludicrum factum est maxime per: symbolismus, surrealismum, media massica, incertitudinem vitae et celeres mutationes. clr9v2295ti6xwdiukxysezbn7q6e4i 269066 268967 2026-06-05T17:24:57Z Coronus Tenebrosius 31709 269066 wikitext text/x-wiki '''Genealogia sensus moderni''' ''Cum surrealismus per media massica in cotidianitatem descendit, nata est psychodelia'' Cum dixi post‑psychodelicum, hoc significabam: symbolismus et surrealismus a Cantileniis Maldororis Lautréamontis, deinde Rimbaud, totaque moderna revolutio in arte — tam pictoria quam litteraria — atque postea implementatio eorum inventorum in culturam pop post Bellum Orbis Secundum, ope mediorum massicorum, genuerunt novam omnino rationem aestheticae et expressionis, quae structuras classicas more baroco ludicras reddidit. Et nunc in hoc tempore post‑psychodeliae vivimus. Quamvis ipse magnopere aestimem simplicitatem et monumentalitatem classici in omnibus campis — ab architectura usque ad poesim (magis aestimo spiritum classicum quam ipsum classicismum ut stilum imitationis) — tamen hodie illa classica structura baroce ludicra facta est ingressu symbolismi et surrealismi in conscientiam et mundum artis. Meminisse debemus etiam Rimbaud ipsum, dum scholam mediam frequentaret, peritum fuisse linguae Latinae, in qua carmina metrica pro exercitationibus scholasticis scribebat, quibus etiam praemia accepit. Ne obliviscamur Davidem Lynch in arte cinematographica (Blue Velvet, Twin Peaks), qui, ut aestimo, continuator surrealismi est. David Lynch est continuator surrealismi in cinematographia, cuius praecursor fuit Buñuel. Buñuel ostia aperuit. Sed Lynch intulit silentium, intulit tarditatem, intulit anxietatem internam, intulit vacuitatem metaphysicam, intulit cotidianitatem ab intus dissolventem; intulit somnia quae non sunt phantasia, sed structura ipsius realitatis. Hic est surrealismus qui iam non est ludus, sed ontologia. Buñuel subversivus fuit. Lynch ontologicus est. Buñuel in societatem percussit. Lynch in ipsum esse percutit. Ne obliviscamur: The Whiter Shade of Pale, Bohemian Rhapsody, The Doors, The Animals – House of the Rising Sun, Nick Cave — haec est altera genealogia surrealismi, quae ex litteris et arte pictoria in artem musicam transiit per media massica culturae popularis. Auctores carminum — Nick Cave, Jim Morrison, iuvenes Procol Harum — Rimbaud et poetas avangardicos legebant; auscultabant et inspirabantur operibus unius ex maximis ingeniis musicae: I. S. Bach. David Lynch venit post Buñuel, post surrealismum musicum, qui psychodelia vocatur, quae post annum 1967 erupit. Surrealismus musicus: The Animals, Procol Harum, The Doors, Queen, Nick Cave… Hoc est elementum quod saepe neglegitur: surrealismus non mansit in litteris et cinematographia — in musicam intravit, et quidem modo profundissimo. The Doors. Jim Morrison fuit Rimbaud cum microphono. Textus eius sunt surrealismus purus: fragmenta, visiones, somnia, eros et thanatos, interiores regiones animi — omnia super fundamento electrico. The Whiter Shade of Pale. Haec est cantio symbolistica in forma pop. Textus est quasi Mallarmé, musica quasi Bach, atmosfera quasi somnium. Bohemian Rhapsody. Hic est surrealismus barocus. Fragmenta, saltus, mutationes registrarum — quasi cantio per Lautréamont et operam simul transisset. The Animals – House of the Rising Sun. Haec est ballada archetypa in tragoediam modernam conversa. Mythos + blues + fatalismus. Nick Cave. Hic est surrealismus existentialis. Biblia + noir + infera + poesis. Haec omnia sunt partes eiusdem lineae. Post annum 1945, praesertim post 1967, accidit aliquid quod numquam antea in historia artis acciderat: surrealismus factus est cultura massica. Disci, radiophonium, televisio, cinematographia, comicorum libri, reclamationes, moda, video, interrete… omnia loqui coeperunt lingua: symbolorum, somniorum, fragmentorum, montage, associationis, subconscii. In hoc momento vivimus, cum etiam ars alta — ut poesis, nec minus prosa artis — retrogradi afficitur influxibus illius artis cui natura mediorum massicorum maxime congruebat: musicae. Ita ars musica, destinata magnis multitudinibus et ad finem commercialem, transformata est primum influxibus ex litteris: Rimbaud, symbolismus, surrealismus (Breton, Dalí), ex musica baroca (Bach), ut postea eadem cultura massica psychodelica influere inciperet in totum orbem hodiernae artis poeticae et prosaicae. Conclusio: Cum surrealismus per media massica in cotidianitatem descendit, nata est psychodelia. Nec casu accidit quod ipsi psychodelici annorum 1960 barocam musicam tamquam incitamentum et inspirationem sentiebant. Tempus nostrum baroce ludicrum est. Et ludicrum factum est maxime per: symbolismus, surrealismum, media massica, incertitudinem vitae et celeres mutationes. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] 87fdcpef4uopu08x6u377ohabrmgqen 269070 269066 2026-06-05T17:34:15Z Coronus Tenebrosius 31709 269070 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] '''Genealogia sensus moderni''' ''Cum surrealismus per media massica in cotidianitatem descendit, nata est psychodelia'' Cum dixi post‑psychodelicum, hoc significabam: symbolismus et surrealismus a Cantileniis Maldororis Lautréamontis, deinde Rimbaud, totaque moderna revolutio in arte — tam pictoria quam litteraria — atque postea implementatio eorum inventorum in culturam pop post Bellum Orbis Secundum, ope mediorum massicorum, genuerunt novam omnino rationem aestheticae et expressionis, quae structuras classicas more baroco ludicras reddidit. Et nunc in hoc tempore post‑psychodeliae vivimus. Quamvis ipse magnopere aestimem simplicitatem et monumentalitatem classici in omnibus campis — ab architectura usque ad poesim (magis aestimo spiritum classicum quam ipsum classicismum ut stilum imitationis) — tamen hodie illa classica structura baroce ludicra facta est ingressu symbolismi et surrealismi in conscientiam et mundum artis. Meminisse debemus etiam Rimbaud ipsum, dum scholam mediam frequentaret, peritum fuisse linguae Latinae, in qua carmina metrica pro exercitationibus scholasticis scribebat, quibus etiam praemia accepit. Ne obliviscamur Davidem Lynch in arte cinematographica (Blue Velvet, Twin Peaks), qui, ut aestimo, continuator surrealismi est. David Lynch est continuator surrealismi in cinematographia, cuius praecursor fuit Buñuel. Buñuel ostia aperuit. Sed Lynch intulit silentium, intulit tarditatem, intulit anxietatem internam, intulit vacuitatem metaphysicam, intulit cotidianitatem ab intus dissolventem; intulit somnia quae non sunt phantasia, sed structura ipsius realitatis. Hic est surrealismus qui iam non est ludus, sed ontologia. Buñuel subversivus fuit. Lynch ontologicus est. Buñuel in societatem percussit. Lynch in ipsum esse percutit. Ne obliviscamur: The Whiter Shade of Pale, Bohemian Rhapsody, The Doors, The Animals – House of the Rising Sun, Nick Cave — haec est altera genealogia surrealismi, quae ex litteris et arte pictoria in artem musicam transiit per media massica culturae popularis. Auctores carminum — Nick Cave, Jim Morrison, iuvenes Procol Harum — Rimbaud et poetas avangardicos legebant; auscultabant et inspirabantur operibus unius ex maximis ingeniis musicae: I. S. Bach. David Lynch venit post Buñuel, post surrealismum musicum, qui psychodelia vocatur, quae post annum 1967 erupit. Surrealismus musicus: The Animals, Procol Harum, The Doors, Queen, Nick Cave… Hoc est elementum quod saepe neglegitur: surrealismus non mansit in litteris et cinematographia — in musicam intravit, et quidem modo profundissimo. The Doors. Jim Morrison fuit Rimbaud cum microphono. Textus eius sunt surrealismus purus: fragmenta, visiones, somnia, eros et thanatos, interiores regiones animi — omnia super fundamento electrico. The Whiter Shade of Pale. Haec est cantio symbolistica in forma pop. Textus est quasi Mallarmé, musica quasi Bach, atmosfera quasi somnium. Bohemian Rhapsody. Hic est surrealismus barocus. Fragmenta, saltus, mutationes registrarum — quasi cantio per Lautréamont et operam simul transisset. The Animals – House of the Rising Sun. Haec est ballada archetypa in tragoediam modernam conversa. Mythos + blues + fatalismus. Nick Cave. Hic est surrealismus existentialis. Biblia + noir + infera + poesis. Haec omnia sunt partes eiusdem lineae. Post annum 1945, praesertim post 1967, accidit aliquid quod numquam antea in historia artis acciderat: surrealismus factus est cultura massica. Disci, radiophonium, televisio, cinematographia, comicorum libri, reclamationes, moda, video, interrete… omnia loqui coeperunt lingua: symbolorum, somniorum, fragmentorum, montage, associationis, subconscii. In hoc momento vivimus, cum etiam ars alta — ut poesis, nec minus prosa artis — retrogradi afficitur influxibus illius artis cui natura mediorum massicorum maxime congruebat: musicae. Ita ars musica, destinata magnis multitudinibus et ad finem commercialem, transformata est primum influxibus ex litteris: Rimbaud, symbolismus, surrealismus (Breton, Dalí), ex musica baroca (Bach), ut postea eadem cultura massica psychodelica influere inciperet in totum orbem hodiernae artis poeticae et prosaicae. Conclusio: Cum surrealismus per media massica in cotidianitatem descendit, nata est psychodelia. Nec casu accidit quod ipsi psychodelici annorum 1960 barocam musicam tamquam incitamentum et inspirationem sentiebant. Tempus nostrum baroce ludicrum est. Et ludicrum factum est maxime per: symbolismus, surrealismum, media massica, incertitudinem vitae et celeres mutationes. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] sn0hn9we6ps08ptpeibiu5fdoybvsl8 269071 269070 2026-06-05T17:35:18Z Coronus Tenebrosius 31709 269071 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = '''Genealogia sensus moderni''' = ''Cum surrealismus per media massica in cotidianitatem descendit, nata est psychodelia'' Cum dixi post‑psychodelicum, hoc significabam: symbolismus et surrealismus a Cantileniis Maldororis Lautréamontis, deinde Rimbaud, totaque moderna revolutio in arte — tam pictoria quam litteraria — atque postea implementatio eorum inventorum in culturam pop post Bellum Orbis Secundum, ope mediorum massicorum, genuerunt novam omnino rationem aestheticae et expressionis, quae structuras classicas more baroco ludicras reddidit. Et nunc in hoc tempore post‑psychodeliae vivimus. Quamvis ipse magnopere aestimem simplicitatem et monumentalitatem classici in omnibus campis — ab architectura usque ad poesim (magis aestimo spiritum classicum quam ipsum classicismum ut stilum imitationis) — tamen hodie illa classica structura baroce ludicra facta est ingressu symbolismi et surrealismi in conscientiam et mundum artis. Meminisse debemus etiam Rimbaud ipsum, dum scholam mediam frequentaret, peritum fuisse linguae Latinae, in qua carmina metrica pro exercitationibus scholasticis scribebat, quibus etiam praemia accepit. Ne obliviscamur Davidem Lynch in arte cinematographica (Blue Velvet, Twin Peaks), qui, ut aestimo, continuator surrealismi est. David Lynch est continuator surrealismi in cinematographia, cuius praecursor fuit Buñuel. Buñuel ostia aperuit. Sed Lynch intulit silentium, intulit tarditatem, intulit anxietatem internam, intulit vacuitatem metaphysicam, intulit cotidianitatem ab intus dissolventem; intulit somnia quae non sunt phantasia, sed structura ipsius realitatis. Hic est surrealismus qui iam non est ludus, sed ontologia. Buñuel subversivus fuit. Lynch ontologicus est. Buñuel in societatem percussit. Lynch in ipsum esse percutit. Ne obliviscamur: The Whiter Shade of Pale, Bohemian Rhapsody, The Doors, The Animals – House of the Rising Sun, Nick Cave — haec est altera genealogia surrealismi, quae ex litteris et arte pictoria in artem musicam transiit per media massica culturae popularis. Auctores carminum — Nick Cave, Jim Morrison, iuvenes Procol Harum — Rimbaud et poetas avangardicos legebant; auscultabant et inspirabantur operibus unius ex maximis ingeniis musicae: I. S. Bach. David Lynch venit post Buñuel, post surrealismum musicum, qui psychodelia vocatur, quae post annum 1967 erupit. Surrealismus musicus: The Animals, Procol Harum, The Doors, Queen, Nick Cave… Hoc est elementum quod saepe neglegitur: surrealismus non mansit in litteris et cinematographia — in musicam intravit, et quidem modo profundissimo. The Doors. Jim Morrison fuit Rimbaud cum microphono. Textus eius sunt surrealismus purus: fragmenta, visiones, somnia, eros et thanatos, interiores regiones animi — omnia super fundamento electrico. The Whiter Shade of Pale. Haec est cantio symbolistica in forma pop. Textus est quasi Mallarmé, musica quasi Bach, atmosfera quasi somnium. Bohemian Rhapsody. Hic est surrealismus barocus. Fragmenta, saltus, mutationes registrarum — quasi cantio per Lautréamont et operam simul transisset. The Animals – House of the Rising Sun. Haec est ballada archetypa in tragoediam modernam conversa. Mythos + blues + fatalismus. Nick Cave. Hic est surrealismus existentialis. Biblia + noir + infera + poesis. Haec omnia sunt partes eiusdem lineae. Post annum 1945, praesertim post 1967, accidit aliquid quod numquam antea in historia artis acciderat: surrealismus factus est cultura massica. Disci, radiophonium, televisio, cinematographia, comicorum libri, reclamationes, moda, video, interrete… omnia loqui coeperunt lingua: symbolorum, somniorum, fragmentorum, montage, associationis, subconscii. In hoc momento vivimus, cum etiam ars alta — ut poesis, nec minus prosa artis — retrogradi afficitur influxibus illius artis cui natura mediorum massicorum maxime congruebat: musicae. Ita ars musica, destinata magnis multitudinibus et ad finem commercialem, transformata est primum influxibus ex litteris: Rimbaud, symbolismus, surrealismus (Breton, Dalí), ex musica baroca (Bach), ut postea eadem cultura massica psychodelica influere inciperet in totum orbem hodiernae artis poeticae et prosaicae. Conclusio: Cum surrealismus per media massica in cotidianitatem descendit, nata est psychodelia. Nec casu accidit quod ipsi psychodelici annorum 1960 barocam musicam tamquam incitamentum et inspirationem sentiebant. Tempus nostrum baroce ludicrum est. Et ludicrum factum est maxime per: symbolismus, surrealismum, media massica, incertitudinem vitae et celeres mutationes. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] gloqd5i3gitpof81dbocirq2s8dm6f0 269072 269071 2026-06-05T17:36:14Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Genealogia sensus moderni */ 269072 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Genealogia sensus moderni = ''Cum surrealismus per media massica in cotidianitatem descendit, nata est psychodelia'' Cum dixi post‑psychodelicum, hoc significabam: symbolismus et surrealismus a Cantileniis Maldororis Lautréamontis, deinde Rimbaud, totaque moderna revolutio in arte — tam pictoria quam litteraria — atque postea implementatio eorum inventorum in culturam pop post Bellum Orbis Secundum, ope mediorum massicorum, genuerunt novam omnino rationem aestheticae et expressionis, quae structuras classicas more baroco ludicras reddidit. Et nunc in hoc tempore post‑psychodeliae vivimus. Quamvis ipse magnopere aestimem simplicitatem et monumentalitatem classici in omnibus campis — ab architectura usque ad poesim (magis aestimo spiritum classicum quam ipsum classicismum ut stilum imitationis) — tamen hodie illa classica structura baroce ludicra facta est ingressu symbolismi et surrealismi in conscientiam et mundum artis. Meminisse debemus etiam Rimbaud ipsum, dum scholam mediam frequentaret, peritum fuisse linguae Latinae, in qua carmina metrica pro exercitationibus scholasticis scribebat, quibus etiam praemia accepit. Ne obliviscamur Davidem Lynch in arte cinematographica (Blue Velvet, Twin Peaks), qui, ut aestimo, continuator surrealismi est. David Lynch est continuator surrealismi in cinematographia, cuius praecursor fuit Buñuel. Buñuel ostia aperuit. Sed Lynch intulit silentium, intulit tarditatem, intulit anxietatem internam, intulit vacuitatem metaphysicam, intulit cotidianitatem ab intus dissolventem; intulit somnia quae non sunt phantasia, sed structura ipsius realitatis. Hic est surrealismus qui iam non est ludus, sed ontologia. Buñuel subversivus fuit. Lynch ontologicus est. Buñuel in societatem percussit. Lynch in ipsum esse percutit. Ne obliviscamur: The Whiter Shade of Pale, Bohemian Rhapsody, The Doors, The Animals – House of the Rising Sun, Nick Cave — haec est altera genealogia surrealismi, quae ex litteris et arte pictoria in artem musicam transiit per media massica culturae popularis. Auctores carminum — Nick Cave, Jim Morrison, iuvenes Procol Harum — Rimbaud et poetas avangardicos legebant; auscultabant et inspirabantur operibus unius ex maximis ingeniis musicae: I. S. Bach. David Lynch venit post Buñuel, post surrealismum musicum, qui psychodelia vocatur, quae post annum 1967 erupit. Surrealismus musicus: The Animals, Procol Harum, The Doors, Queen, Nick Cave… Hoc est elementum quod saepe neglegitur: surrealismus non mansit in litteris et cinematographia — in musicam intravit, et quidem modo profundissimo. The Doors. Jim Morrison fuit Rimbaud cum microphono. Textus eius sunt surrealismus purus: fragmenta, visiones, somnia, eros et thanatos, interiores regiones animi — omnia super fundamento electrico. The Whiter Shade of Pale. Haec est cantio symbolistica in forma pop. Textus est quasi Mallarmé, musica quasi Bach, atmosfera quasi somnium. Bohemian Rhapsody. Hic est surrealismus barocus. Fragmenta, saltus, mutationes registrarum — quasi cantio per Lautréamont et operam simul transisset. The Animals – House of the Rising Sun. Haec est ballada archetypa in tragoediam modernam conversa. Mythos + blues + fatalismus. Nick Cave. Hic est surrealismus existentialis. Biblia + noir + infera + poesis. Haec omnia sunt partes eiusdem lineae. Post annum 1945, praesertim post 1967, accidit aliquid quod numquam antea in historia artis acciderat: surrealismus factus est cultura massica. Disci, radiophonium, televisio, cinematographia, comicorum libri, reclamationes, moda, video, interrete… omnia loqui coeperunt lingua: symbolorum, somniorum, fragmentorum, montage, associationis, subconscii. In hoc momento vivimus, cum etiam ars alta — ut poesis, nec minus prosa artis — retrogradi afficitur influxibus illius artis cui natura mediorum massicorum maxime congruebat: musicae. Ita ars musica, destinata magnis multitudinibus et ad finem commercialem, transformata est primum influxibus ex litteris: Rimbaud, symbolismus, surrealismus (Breton, Dalí), ex musica baroca (Bach), ut postea eadem cultura massica psychodelica influere inciperet in totum orbem hodiernae artis poeticae et prosaicae. Conclusio: Cum surrealismus per media massica in cotidianitatem descendit, nata est psychodelia. Nec casu accidit quod ipsi psychodelici annorum 1960 barocam musicam tamquam incitamentum et inspirationem sentiebant. Tempus nostrum baroce ludicrum est. Et ludicrum factum est maxime per: symbolismus, surrealismum, media massica, incertitudinem vitae et celeres mutationes. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] 720h3ycyckgjp9njwgqmcw9ebvn9b3q 0 83148 269067 268964 2026-06-05T17:25:59Z Coronus Tenebrosius 31709 269067 wikitext text/x-wiki '''Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset ''' Quaerimus: quis diuturniorem vim in homines, in genus humanum habet? Num politici, rectores, legislatores et duces militares, ut Napoleon, Alexander Magnus aut Gaius Iulius Caesar? Res est quod tales duces magnam vim habuerunt suis consiliis in multos homines tempore dominationis suae. Sed post mortem eorum aut finem potestatis, systema quod aedificaverunt incipiebat dissolvi aut mutari alio modo. Res gestae ducum et bellatorum breves sunt, sed tamen eorum sanguine facta possunt habere longas et fructuosas consequentias pro progressu culturae et civilizationis mundi. Ita putatur Alexandri impetus in Indiam annis vigesimis saeculi quarti ante Christum natum, et imperium heredum eius (diadochorum) in Bactria (pars hodierni Afganistaniae), fuisse decisivum pro influxu artis Graecae in ulteriorem evolutionem sculpturae Indicae. Napoleon autem ideas progressivas Revolutionis Gallicae et leges novas per totam Europam tulit (meminerimus Codicis eius et influxus potestatis Gallicae in vitam Dalmatiae tempore ab abolitione Reipublicae Venetae anno 1797 usque ad instaurationem administrationis Austriacae anno 1815). Tamen opera politicarum potestatum, legislatorum et bellatorum omnia brevem vitam habent, quamquam interdum cum longis indirectis consequentiis. Quo altior est gradus evolutionis facultatum intellectualium in aliqua specie, eo maior est possibilis vis unius individui in progressionem totius coetus. Aliter dictum: in specie et coetu ex intelligentibus et consciis individuis composito, individuum maiorem habet valorem et significationem pro specie, quia potest fortius et amplius afficere eius progressionem, formationem et mutationem, quam est, exempli gratia, in coetu formicarum aut apium. Quomodo unus formica‑poeta rebellis posset afficere structuram formicarii? Videtur tamen, non obstante omnibus stultitiis quibus genus humanum abundat in variis formis cotidianae apparentiae, videtur tamen diuturniorem vim in genus humanum habere eius cogitatores; homines ut Buddha, Socrates, Iesus (quorum nemo quidquam ipse scripsit, quod etiam est eis commune); deinde illi qui scripserunt et scribebant: Shakespeare, Dostoievski, Tolstoj, Nietzsche, Schopenhauer… nec nominamus ingenia ut Leonardum, Michelangelum (qui etiam est poeta insignis cum compluribus centenis carminum, inter quae excellentes sunt Sonetti, quos anno 1950 in Croaticum convertit Olinko Delorko), atque Nikolaum Teslam et Einsteinum. Cogitationes eorum, annotationes, instructiones, cotidie ab milibus et milibus hominum leguntur et de eis cogitatur, semper a novis generationibus. Et quod est maxime mirum: eorum influxus in singulos (et singuli, ne obliviscamur, constituunt et aedificant societatem) iam per duo milia annorum durat. Hi cogitatores (et multi alii quos non nominavimus) agunt quasi correctores conscientiae coetuum humanorum, operantes per singulos (sed etiam per institutiones, ut televisio) in societate. Unusquisque fatum suum et munus in coetu habet, quod saepe nec sibi ipsi nec aliis circa eum clarum est. Et mori potest quantum vult Barabbas, perficiens suam (assignatam) missionem, finem et officium in hoc mundo; tamen numquam erit sicut Christus, quia non omnes aequales nec idem sumus in hoc mundo, nec creati sumus ut tales simus. Tamen, quilibet Barabbas qui dimittitur et non crucifigitur, est rota parva sed necessaria in progressu et futuro huius mundi. Nam cum placenta fit, necesse est habere non solum massam, salem, saccharum et aromata, sed etiam farcimen. Sine farcimine nihil idem esset. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] ao73v3m75ck641b77j0dwormwwr0ti1 269068 269067 2026-06-05T17:31:30Z Coronus Tenebrosius 31709 269068 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] '''Quintessentia civilizationis: sine farcimine nihil idem esset ''' Quaerimus: quis diuturniorem vim in homines, in genus humanum habet? Num politici, rectores, legislatores et duces militares, ut Napoleon, Alexander Magnus aut Gaius Iulius Caesar? Res est quod tales duces magnam vim habuerunt suis consiliis in multos homines tempore dominationis suae. Sed post mortem eorum aut finem potestatis, systema quod aedificaverunt incipiebat dissolvi aut mutari alio modo. Res gestae ducum et bellatorum breves sunt, sed tamen eorum sanguine facta possunt habere longas et fructuosas consequentias pro progressu culturae et civilizationis mundi. Ita putatur Alexandri impetus in Indiam annis vigesimis saeculi quarti ante Christum natum, et imperium heredum eius (diadochorum) in Bactria (pars hodierni Afganistaniae), fuisse decisivum pro influxu artis Graecae in ulteriorem evolutionem sculpturae Indicae. Napoleon autem ideas progressivas Revolutionis Gallicae et leges novas per totam Europam tulit (meminerimus Codicis eius et influxus potestatis Gallicae in vitam Dalmatiae tempore ab abolitione Reipublicae Venetae anno 1797 usque ad instaurationem administrationis Austriacae anno 1815). Tamen opera politicarum potestatum, legislatorum et bellatorum omnia brevem vitam habent, quamquam interdum cum longis indirectis consequentiis. Quo altior est gradus evolutionis facultatum intellectualium in aliqua specie, eo maior est possibilis vis unius individui in progressionem totius coetus. Aliter dictum: in specie et coetu ex intelligentibus et consciis individuis composito, individuum maiorem habet valorem et significationem pro specie, quia potest fortius et amplius afficere eius progressionem, formationem et mutationem, quam est, exempli gratia, in coetu formicarum aut apium. Quomodo unus formica‑poeta rebellis posset afficere structuram formicarii? Videtur tamen, non obstante omnibus stultitiis quibus genus humanum abundat in variis formis cotidianae apparentiae, videtur tamen diuturniorem vim in genus humanum habere eius cogitatores; homines ut Buddha, Socrates, Iesus (quorum nemo quidquam ipse scripsit, quod etiam est eis commune); deinde illi qui scripserunt et scribebant: Shakespeare, Dostoievski, Tolstoj, Nietzsche, Schopenhauer… nec nominamus ingenia ut Leonardum, Michelangelum (qui etiam est poeta insignis cum compluribus centenis carminum, inter quae excellentes sunt Sonetti, quos anno 1950 in Croaticum convertit Olinko Delorko), atque Nikolaum Teslam et Einsteinum. Cogitationes eorum, annotationes, instructiones, cotidie ab milibus et milibus hominum leguntur et de eis cogitatur, semper a novis generationibus. Et quod est maxime mirum: eorum influxus in singulos (et singuli, ne obliviscamur, constituunt et aedificant societatem) iam per duo milia annorum durat. Hi cogitatores (et multi alii quos non nominavimus) agunt quasi correctores conscientiae coetuum humanorum, operantes per singulos (sed etiam per institutiones, ut televisio) in societate. Unusquisque fatum suum et munus in coetu habet, quod saepe nec sibi ipsi nec aliis circa eum clarum est. Et mori potest quantum vult Barabbas, perficiens suam (assignatam) missionem, finem et officium in hoc mundo; tamen numquam erit sicut Christus, quia non omnes aequales nec idem sumus in hoc mundo, nec creati sumus ut tales simus. Tamen, quilibet Barabbas qui dimittitur et non crucifigitur, est rota parva sed necessaria in progressu et futuro huius mundi. Nam cum placenta fit, necesse est habere non solum massam, salem, saccharum et aromata, sed etiam farcimen. Sine farcimine nihil idem esset. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] h1r2wylvbf5epyq10qwq5pzffwdxhfp 269073 269068 2026-06-05T17:37:54Z Coronus Tenebrosius 31709 269073 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Quintessentia civilizationis = Quaerimus: quis diuturniorem vim in homines, in genus humanum habet? Num politici, rectores, legislatores et duces militares, ut Napoleon, Alexander Magnus aut Gaius Iulius Caesar? Res est quod tales duces magnam vim habuerunt suis consiliis in multos homines tempore dominationis suae. Sed post mortem eorum aut finem potestatis, systema quod aedificaverunt incipiebat dissolvi aut mutari alio modo. Res gestae ducum et bellatorum breves sunt, sed tamen eorum sanguine facta possunt habere longas et fructuosas consequentias pro progressu culturae et civilizationis mundi. Ita putatur Alexandri impetus in Indiam annis vigesimis saeculi quarti ante Christum natum, et imperium heredum eius (diadochorum) in Bactria (pars hodierni Afganistaniae), fuisse decisivum pro influxu artis Graecae in ulteriorem evolutionem sculpturae Indicae. Napoleon autem ideas progressivas Revolutionis Gallicae et leges novas per totam Europam tulit (meminerimus Codicis eius et influxus potestatis Gallicae in vitam Dalmatiae tempore ab abolitione Reipublicae Venetae anno 1797 usque ad instaurationem administrationis Austriacae anno 1815). Tamen opera politicarum potestatum, legislatorum et bellatorum omnia brevem vitam habent, quamquam interdum cum longis indirectis consequentiis. Quo altior est gradus evolutionis facultatum intellectualium in aliqua specie, eo maior est possibilis vis unius individui in progressionem totius coetus. Aliter dictum: in specie et coetu ex intelligentibus et consciis individuis composito, individuum maiorem habet valorem et significationem pro specie, quia potest fortius et amplius afficere eius progressionem, formationem et mutationem, quam est, exempli gratia, in coetu formicarum aut apium. Quomodo unus formica‑poeta rebellis posset afficere structuram formicarii? Videtur tamen, non obstante omnibus stultitiis quibus genus humanum abundat in variis formis cotidianae apparentiae, videtur tamen diuturniorem vim in genus humanum habere eius cogitatores; homines ut Buddha, Socrates, Iesus (quorum nemo quidquam ipse scripsit, quod etiam est eis commune); deinde illi qui scripserunt et scribebant: Shakespeare, Dostoievski, Tolstoj, Nietzsche, Schopenhauer… nec nominamus ingenia ut Leonardum, Michelangelum (qui etiam est poeta insignis cum compluribus centenis carminum, inter quae excellentes sunt Sonetti, quos anno 1950 in Croaticum convertit Olinko Delorko), atque Nikolaum Teslam et Einsteinum. Cogitationes eorum, annotationes, instructiones, cotidie ab milibus et milibus hominum leguntur et de eis cogitatur, semper a novis generationibus. Et quod est maxime mirum: eorum influxus in singulos (et singuli, ne obliviscamur, constituunt et aedificant societatem) iam per duo milia annorum durat. Hi cogitatores (et multi alii quos non nominavimus) agunt quasi correctores conscientiae coetuum humanorum, operantes per singulos (sed etiam per institutiones, ut televisio) in societate. Unusquisque fatum suum et munus in coetu habet, quod saepe nec sibi ipsi nec aliis circa eum clarum est. Et mori potest quantum vult Barabbas, perficiens suam (assignatam) missionem, finem et officium in hoc mundo; tamen numquam erit sicut Christus, quia non omnes aequales nec idem sumus in hoc mundo, nec creati sumus ut tales simus. Tamen, quilibet Barabbas qui dimittitur et non crucifigitur, est rota parva sed necessaria in progressu et futuro huius mundi. Nam cum placenta fit, necesse est habere non solum massam, salem, saccharum et aromata, sed etiam farcimen. Sine farcimine nihil idem esset. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] 3bgf81wdgj0ha4g2vvhiowr7cl9lt9g 0 83149 268977 2026-06-05T13:17:03Z Coronus Tenebrosius 31709 Paginam instituit, scribens ''''CRITICA CONCLUSIONUM IUNGI ''' “Omnibus rebus mysterium et sublimitatem ademus; nihil iam sacrum est.” — ex commentario cum cogitationibus Iungi. Iam ante annum 1909 poeta Rilke in una carminum suorum dixit: “Omnia in nocte nominavimus… Haec domus vocatur, illud canis…” Itaque, ante Iungum — vel fortasse eodem tempore — alii animi Europae ineuntis saeculi XX eundem nodum animadverterunt. Quod ad symbola naturalia et culturalia attine...' 268977 wikitext text/x-wiki '''CRITICA CONCLUSIONUM IUNGI ''' “Omnibus rebus mysterium et sublimitatem ademus; nihil iam sacrum est.” — ex commentario cum cogitationibus Iungi. Iam ante annum 1909 poeta Rilke in una carminum suorum dixit: “Omnia in nocte nominavimus… Haec domus vocatur, illud canis…” Itaque, ante Iungum — vel fortasse eodem tempore — alii animi Europae ineuntis saeculi XX eundem nodum animadverterunt. Quod ad symbola naturalia et culturalia attinet, praesertim illud est mirum ubi se invicem tangunt. Fons symbolorum culturalium, qui nunc tales sunt, olim naturalis fuit — in symbolis naturalibus — quae per tempora, per varias memorias collectivas, ritus, traditiones et institutiones, mutata sunt in ea quae hodie vocamus symbola culturalia. Sic exempli gratia symbolica labyrinthi arctissime coniungitur cum symbolo uteri, itineris et nativitatis. Labyrinthus, inventus in civitate Cretensi, sicut in aliis antiquis culturis Europae praehistoricae (ut in picturis labyrinthorum circularium in menhiris Europae septentrionalis), munus habuit repraesentationis religiosa‑spiritualis. Postea, in Graecia archaica et classica, labyrinthus fit symbolum culturalis ordinis primi, cuius universa significatio religiosa, quae olim latuit, iam sub fabula Thesei amissa est. Quod ad Iungianam narrationem de tristitia hominis a natura separati et ab unitate remoti — quam separationem ille putat causam esse barbariei hominis erga hominem et lapsus civilitatis technicae in barbaries Germaniae nazisticae, opera manus obscurae subconscii — notandum est barbaries multo ante rationalismum (qui definitive saeculo XVIII apparuit et cum eo coepit nostra aetas spiritualis, quae nunc fortasse ad finem suum accedit) dominata esse mundo. Recordari oportet bellum tricennale in Europa sub specie certaminis religiosi; recordari arenas Romanas tempore antiquae sanitatis; recordari insaniam sanguinis sitis humanae ante rationalismum, quem Iungus paulatim culpat. Denique, accessus logicus, analyticis innixus, aetatis modernae saeculorum XIX et XX, effecit ut in abyssos psychoanalyses penetrare possemus. Ante rationalismum, homo se pacabat et ad cursum vitae redibat per visiones, ritus, paenitentias religiosas, crises et conversiones. Itaque puto Iungum iniuste et inutiliter rationalismum accusare — rationalismum ex quo ipse ortus est et cuius quasi magus fuit. Rationalismus unum tantum effecit: conscientiam de mechanismis psychis humanae et actionis; conscientiam de modis quibus aequilibrium creatur et servatur; cum aequilibrium sit ipsa condicio sanitatis. Iungus excelluit in descriptione problematum mundi moderni et hominis; recte deprehendit separationem ego ab Essentia Centrali (Unitate), sed errorem fecit cum culpam invenit in processu individualizationis et in discessu a natura, quod rationi rationalisticae attribuit. Meo iudicio, processus individualizationis sunt inevitabiles in gradu evolutionis nostrae civilitatis, quo nunc sumus. Attamen exitus et via e nostro labyrintho exstat. Non consistit in reiectione rationalismi, logicae et analyticae, sed in superatione eorum atque in evolutione illius quod aetas industrialis et scientifica, in cursu ad materiam et eius structuram, neglexit: evolutionem et colendum relationis ad res, ad homines, ad naturam. Scientia hucusque respondit quaestioni: Quid est hoc? — in sensu materiali et analytico; sed non respondet: Quid hoc nobis significat? et Quomodo nos ipsos, alios, naturam tractare oporteat ut sani simus? “Omnibus rebus mysterium et sublimitatem ademus; nihil iam sacrum est.” — ad hunc locum redeo. Iam in hac sententia, in hoc dicto, revelatur et nudatur problema fundamentale aetatis modernae. Solutio non est in responsione ad quaestionem: Quid sunt res? — secundum structuram materialem; sed latet in quaestione relationis nostrae ad res: Quid sunt istae res nobis? Quid nobis significant? Qualis esse debet noster habitus erga eas? Scientia, adhuc hodie, in principiis positivisticis consistit, praesertim in scientiis naturalibus et applicatis: finis ultimus scientiae putatur esse descriptio et definitio structurae alicuius rei, et utrum aliquid effici possit necne. At scientia et scientistae debent respondere de consequentiis longinquis operum suorum et applicationum inventorum suorum. Scientista non potest (nec debet) dicere: Ego hunc virus creavi; fieri potest; quomodo vos eo utamini, non est mea cura. Dum talem habemus habitum autisticum et pueriliter irresponsabilem erga mundum et existentiam, recte dicere possumus: '''“Hallo, Houston… habemus problema.”''' Forsitan ecologia et disciplinae ambientales sunt initium viae ad solutionem. Non soli sumus; omnia inter se coniuncta sunt; et unusquisque nostrum aliquam partem agit in oceano existentiae. Neque possumus relationem nostram ad nos ipsos, ad mundum, ad totam existentiam fundare solum in affectibus — etiam si sint amor, misericordia, compassio. Relatio nostra debet inniti in habitu logico et conscio reverentiae, observantiae, aestimationis omnium quae sunt. Forsitan non res mutandae sunt, sed noster habitus erga res et existentiam. Et hic labor est qui superat — et multo amplius — quam unam scholarem reformationem curricularem. kuclc4mg181gayagxlexbbw15oqphq4 268978 268977 2026-06-05T13:20:27Z Coronus Tenebrosius 31709 268978 wikitext text/x-wiki '''CRITICA CONCLUSIONUM IUNGI ''' '''“Omnibus rebus mysterium et sublimitatem ademus; nihil iam sacrum est.”''' — ex commentario cum cogitationibus Iungi. Iam ante annum 1909 poeta Rilke in una carminum suorum dixit: '''“Omnia in nocte nominavimus… Haec domus vocatur, illud canis…”''' Itaque, ante Iungum — vel fortasse eodem tempore — alii animi Europae ineuntis saeculi XX eundem nodum animadverterunt. Quod ad symbola naturalia et culturalia attinet, praesertim illud est mirum ubi se invicem tangunt. Fons symbolorum culturalium, qui nunc tales sunt, olim naturalis fuit — in symbolis naturalibus — quae per tempora, per varias memorias collectivas, ritus, traditiones et institutiones, mutata sunt in ea quae hodie vocamus symbola culturalia. Sic exempli gratia symbolica labyrinthi arctissime coniungitur cum symbolo uteri, itineris et nativitatis. Labyrinthus, inventus in civitate Cretensi, sicut in aliis antiquis culturis Europae praehistoricae (ut in picturis labyrinthorum circularium in menhiris Europae septentrionalis), munus habuit repraesentationis religiosa‑spiritualis. Postea, in Graecia archaica et classica, labyrinthus fit symbolum culturalis ordinis primi, cuius universa significatio religiosa, quae olim latuit, iam sub fabula Thesei amissa est. Quod ad Iungianam narrationem de tristitia hominis a natura separati et ab unitate remoti — quam separationem ille putat causam esse barbariei hominis erga hominem et lapsus civilitatis technicae in barbaries Germaniae nazisticae, opera manus obscurae subconscii — notandum est barbaries multo ante rationalismum (qui definitive saeculo XVIII apparuit et cum eo coepit nostra aetas spiritualis, quae nunc fortasse ad finem suum accedit) dominata esse mundo. Recordari oportet bellum tricennale in Europa sub specie certaminis religiosi; recordari arenas Romanas tempore antiquae sanitatis; recordari insaniam sanguinis sitis humanae ante rationalismum, quem Iungus paulatim culpat. Denique, accessus logicus, analyticis innixus, aetatis modernae saeculorum XIX et XX, effecit ut in abyssos psychoanalyses penetrare possemus. Ante rationalismum, homo se pacabat et ad cursum vitae redibat per visiones, ritus, paenitentias religiosas, crises et conversiones. Itaque puto Iungum iniuste et inutiliter rationalismum accusare — rationalismum ex quo ipse ortus est et cuius quasi magus fuit. Rationalismus unum tantum effecit: conscientiam de mechanismis psychis humanae et actionis; conscientiam de modis quibus aequilibrium creatur et servatur; cum aequilibrium sit ipsa condicio sanitatis. Iungus excelluit in descriptione problematum mundi moderni et hominis; recte deprehendit separationem ego ab Essentia Centrali (Unitate), sed errorem fecit cum culpam invenit in processu individualizationis et in discessu a natura, quod rationi rationalisticae attribuit. Meo iudicio, processus individualizationis sunt inevitabiles in gradu evolutionis nostrae civilitatis, quo nunc sumus. Attamen exitus et via e nostro labyrintho exstat. Non consistit in reiectione rationalismi, logicae et analyticae, sed in superatione eorum atque in evolutione illius quod aetas industrialis et scientifica, in cursu ad materiam et eius structuram, neglexit: evolutionem et colendum relationis ad res, ad homines, ad naturam. Scientia hucusque respondit quaestioni: Quid est hoc? — in sensu materiali et analytico; sed non respondet: Quid hoc nobis significat? et Quomodo nos ipsos, alios, naturam tractare oporteat ut sani simus? “Omnibus rebus mysterium et sublimitatem ademus; nihil iam sacrum est.” — ad hunc locum redeo. Iam in hac sententia, in hoc dicto, revelatur et nudatur problema fundamentale aetatis modernae. Solutio non est in responsione ad quaestionem: Quid sunt res? — secundum structuram materialem; sed latet in quaestione relationis nostrae ad res: Quid sunt istae res nobis? Quid nobis significant? Qualis esse debet noster habitus erga eas? Scientia, adhuc hodie, in principiis positivisticis consistit, praesertim in scientiis naturalibus et applicatis: finis ultimus scientiae putatur esse descriptio et definitio structurae alicuius rei, et utrum aliquid effici possit necne. At scientia et scientistae debent respondere de consequentiis longinquis operum suorum et applicationum inventorum suorum. Scientista non potest (nec debet) dicere: Ego hunc virus creavi; fieri potest; quomodo vos eo utamini, non est mea cura. Dum talem habemus habitum autisticum et pueriliter irresponsabilem erga mundum et existentiam, recte dicere possumus: '''“Hallo, Houston… habemus problema.”''' Forsitan ecologia et disciplinae ambientales sunt initium viae ad solutionem. Non soli sumus; omnia inter se coniuncta sunt; et unusquisque nostrum aliquam partem agit in oceano existentiae. Neque possumus relationem nostram ad nos ipsos, ad mundum, ad totam existentiam fundare solum in affectibus — etiam si sint amor, misericordia, compassio. Relatio nostra debet inniti in habitu logico et conscio reverentiae, observantiae, aestimationis omnium quae sunt. Forsitan non res mutandae sunt, sed noster habitus erga res et existentiam. Et hic labor est qui superat — et multo amplius — quam unam scholarem reformationem curricularem. tlm22kruobodbwyxip53x71yp16qzbd 268992 268978 2026-06-05T13:32:03Z Coronus Tenebrosius 31709 268992 wikitext text/x-wiki '''CRITICA CONCLUSIONUM IUNGI ''' '''“Omnibus rebus mysterium et sublimitatem ademus; nihil iam sacrum est.”''' — ex commentario cum cogitationibus Iungi. Iam ante annum 1909 poeta Rilke in una carminum suorum dixit: '''“Omnia in nocte nominavimus… Haec domus vocatur, illud canis…”''' Itaque, ante Iungum — vel fortasse eodem tempore — alii animi Europae ineuntis saeculi XX eundem nodum animadverterunt. Quod ad symbola naturalia et culturalia attinet, praesertim illud est mirum ubi se invicem tangunt. Fons symbolorum culturalium, qui nunc tales sunt, olim naturalis fuit — in symbolis naturalibus — quae per tempora, per varias memorias collectivas, ritus, traditiones et institutiones, mutata sunt in ea quae hodie vocamus symbola culturalia. Sic exempli gratia symbolica labyrinthi arctissime coniungitur cum symbolo uteri, itineris et nativitatis. Labyrinthus, inventus in civitate Cretensi, sicut in aliis antiquis culturis Europae praehistoricae (ut in picturis labyrinthorum circularium in menhiris Europae septentrionalis), munus habuit repraesentationis religiosa‑spiritualis. Postea, in Graecia archaica et classica, labyrinthus fit symbolum culturalis ordinis primi, cuius universa significatio religiosa, quae olim latuit, iam sub fabula Thesei amissa est. Quod ad Iungianam narrationem de tristitia hominis a natura separati et ab unitate remoti — quam separationem ille putat causam esse barbariei hominis erga hominem et lapsus civilitatis technicae in barbaries Germaniae nazisticae, opera manus obscurae subconscii — notandum est barbaries multo ante rationalismum (qui definitive saeculo XVIII apparuit et cum eo coepit nostra aetas spiritualis, quae nunc fortasse ad finem suum accedit) dominata esse mundo. Recordari oportet bellum tricennale in Europa sub specie certaminis religiosi; recordari arenas Romanas tempore antiquae sanitatis; recordari insaniam sanguinis sitis humanae ante rationalismum, quem Iungus paulatim culpat. Denique, accessus logicus, analyticis innixus, aetatis modernae saeculorum XIX et XX, effecit ut in abyssos psychoanalyses penetrare possemus. Ante rationalismum, homo se pacabat et ad cursum vitae redibat per visiones, ritus, paenitentias religiosas, crises et conversiones. Itaque puto Iungum iniuste et inutiliter rationalismum accusare — rationalismum ex quo ipse ortus est et cuius quasi magus fuit. Rationalismus unum tantum effecit: conscientiam de mechanismis psychis humanae et actionis; conscientiam de modis quibus aequilibrium creatur et servatur; cum aequilibrium sit ipsa condicio sanitatis. Iungus excelluit in descriptione problematum mundi moderni et hominis; recte deprehendit separationem ego ab Essentia Centrali (Unitate), sed errorem fecit cum culpam invenit in processu individualizationis et in discessu a natura, quod rationi rationalisticae attribuit. Meo iudicio, processus individualizationis sunt inevitabiles in gradu evolutionis nostrae civilitatis, quo nunc sumus. Attamen exitus et via e nostro labyrintho exstat. Non consistit in reiectione rationalismi, logicae et analyticae, sed in superatione eorum atque in evolutione illius quod aetas industrialis et scientifica, in cursu ad materiam et eius structuram, neglexit: evolutionem et colendum relationis ad res, ad homines, ad naturam. Scientia hucusque respondit quaestioni: ''Quid est hoc?'' — in sensu materiali et analytico; sed non respondet: ''Quid hoc nobis significat?'' et ''Quomodo nos ipsos, alios, naturam tractare oporteat ut sani simus?'' “Omnibus rebus mysterium et sublimitatem ademus; nihil iam sacrum est.” — ad hunc locum redeo. Iam in hac sententia, in hoc dicto, revelatur et nudatur problema fundamentale aetatis modernae. Solutio non est in responsione ad quaestionem: ''Quid sunt res?'' — secundum structuram materialem; sed latet in quaestione '''relationis''' nostrae ad res: ''Quid sunt istae res nobis? Quid nobis significant? Qualis esse debet noster habitus erga eas? '' Scientia, adhuc hodie, in principiis positivisticis consistit, praesertim in scientiis naturalibus et applicatis: finis ultimus scientiae putatur esse descriptio et definitio structurae alicuius rei, et utrum aliquid effici possit necne. At scientia et scientistae debent respondere de consequentiis longinquis operum suorum et applicationum inventorum suorum. Scientista non potest (nec debet) dicere: ''Ego hunc virus creavi; fieri potest; quomodo vos eo utamini, non est mea cura.'' Dum talem habemus habitum autisticum et pueriliter irresponsabilem erga mundum et existentiam, recte dicere possumus: '''“Hallo, Houston… habemus problema.”''' Forsitan ecologia et disciplinae ambientales sunt initium viae ad solutionem. Non soli sumus; omnia inter se coniuncta sunt; et unusquisque nostrum aliquam partem agit in oceano existentiae. Neque possumus relationem nostram ad nos ipsos, ad mundum, ad totam existentiam fundare solum in affectibus — etiam si sint amor, misericordia, compassio. Relatio nostra debet inniti in habitu logico et conscio '''reverentiae, observantiae, aestimationis''' omnium quae sunt. Forsitan non res mutandae sunt, sed '''noster habitus''' erga res et existentiam. Et hic labor est qui superat — et multo amplius — quam unam scholarem reformationem curricularem. jjua2e925ar49jo9umo28p9n6mr1zn9 269074 268992 2026-06-05T17:40:09Z Coronus Tenebrosius 31709 269074 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Critica conclusionum Iungi = '''“Omnibus rebus mysterium et sublimitatem ademus; nihil iam sacrum est.”''' — ex commentario cum cogitationibus Iungi. Iam ante annum 1909 poeta Rilke in una carminum suorum dixit: '''“Omnia in nocte nominavimus… Haec domus vocatur, illud canis…”''' Itaque, ante Iungum — vel fortasse eodem tempore — alii animi Europae ineuntis saeculi XX eundem nodum animadverterunt. Quod ad symbola naturalia et culturalia attinet, praesertim illud est mirum ubi se invicem tangunt. Fons symbolorum culturalium, qui nunc tales sunt, olim naturalis fuit — in symbolis naturalibus — quae per tempora, per varias memorias collectivas, ritus, traditiones et institutiones, mutata sunt in ea quae hodie vocamus symbola culturalia. Sic exempli gratia symbolica labyrinthi arctissime coniungitur cum symbolo uteri, itineris et nativitatis. Labyrinthus, inventus in civitate Cretensi, sicut in aliis antiquis culturis Europae praehistoricae (ut in picturis labyrinthorum circularium in menhiris Europae septentrionalis), munus habuit repraesentationis religiosa‑spiritualis. Postea, in Graecia archaica et classica, labyrinthus fit symbolum culturalis ordinis primi, cuius universa significatio religiosa, quae olim latuit, iam sub fabula Thesei amissa est. Quod ad Iungianam narrationem de tristitia hominis a natura separati et ab unitate remoti — quam separationem ille putat causam esse barbariei hominis erga hominem et lapsus civilitatis technicae in barbaries Germaniae nazisticae, opera manus obscurae subconscii — notandum est barbaries multo ante rationalismum (qui definitive saeculo XVIII apparuit et cum eo coepit nostra aetas spiritualis, quae nunc fortasse ad finem suum accedit) dominata esse mundo. Recordari oportet bellum tricennale in Europa sub specie certaminis religiosi; recordari arenas Romanas tempore antiquae sanitatis; recordari insaniam sanguinis sitis humanae ante rationalismum, quem Iungus paulatim culpat. Denique, accessus logicus, analyticis innixus, aetatis modernae saeculorum XIX et XX, effecit ut in abyssos psychoanalyses penetrare possemus. Ante rationalismum, homo se pacabat et ad cursum vitae redibat per visiones, ritus, paenitentias religiosas, crises et conversiones. Itaque puto Iungum iniuste et inutiliter rationalismum accusare — rationalismum ex quo ipse ortus est et cuius quasi magus fuit. Rationalismus unum tantum effecit: conscientiam de mechanismis psychis humanae et actionis; conscientiam de modis quibus aequilibrium creatur et servatur; cum aequilibrium sit ipsa condicio sanitatis. Iungus excelluit in descriptione problematum mundi moderni et hominis; recte deprehendit separationem ego ab Essentia Centrali (Unitate), sed errorem fecit cum culpam invenit in processu individualizationis et in discessu a natura, quod rationi rationalisticae attribuit. Meo iudicio, processus individualizationis sunt inevitabiles in gradu evolutionis nostrae civilitatis, quo nunc sumus. Attamen exitus et via e nostro labyrintho exstat. Non consistit in reiectione rationalismi, logicae et analyticae, sed in superatione eorum atque in evolutione illius quod aetas industrialis et scientifica, in cursu ad materiam et eius structuram, neglexit: evolutionem et colendum relationis ad res, ad homines, ad naturam. Scientia hucusque respondit quaestioni: ''Quid est hoc?'' — in sensu materiali et analytico; sed non respondet: ''Quid hoc nobis significat?'' et ''Quomodo nos ipsos, alios, naturam tractare oporteat ut sani simus?'' “Omnibus rebus mysterium et sublimitatem ademus; nihil iam sacrum est.” — ad hunc locum redeo. Iam in hac sententia, in hoc dicto, revelatur et nudatur problema fundamentale aetatis modernae. Solutio non est in responsione ad quaestionem: ''Quid sunt res?'' — secundum structuram materialem; sed latet in quaestione '''relationis''' nostrae ad res: ''Quid sunt istae res nobis? Quid nobis significant? Qualis esse debet noster habitus erga eas? '' Scientia, adhuc hodie, in principiis positivisticis consistit, praesertim in scientiis naturalibus et applicatis: finis ultimus scientiae putatur esse descriptio et definitio structurae alicuius rei, et utrum aliquid effici possit necne. At scientia et scientistae debent respondere de consequentiis longinquis operum suorum et applicationum inventorum suorum. Scientista non potest (nec debet) dicere: ''Ego hunc virus creavi; fieri potest; quomodo vos eo utamini, non est mea cura.'' Dum talem habemus habitum autisticum et pueriliter irresponsabilem erga mundum et existentiam, recte dicere possumus: '''“Hallo, Houston… habemus problema.”''' Forsitan ecologia et disciplinae ambientales sunt initium viae ad solutionem. Non soli sumus; omnia inter se coniuncta sunt; et unusquisque nostrum aliquam partem agit in oceano existentiae. Neque possumus relationem nostram ad nos ipsos, ad mundum, ad totam existentiam fundare solum in affectibus — etiam si sint amor, misericordia, compassio. Relatio nostra debet inniti in habitu logico et conscio '''reverentiae, observantiae, aestimationis''' omnium quae sunt. Forsitan non res mutandae sunt, sed '''noster habitus''' erga res et existentiam. Et hic labor est qui superat — et multo amplius — quam unam scholarem reformationem curricularem. dfvjlfrkga8bfw12hoscw8z6kbpxq51 269075 269074 2026-06-05T17:41:43Z Coronus Tenebrosius 31709 269075 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = Critica conclusionum Iungi = '''“Omnibus rebus mysterium et sublimitatem ademus; nihil iam sacrum est.”''' — ex commentario cum cogitationibus Iungi. Iam ante annum 1909 poeta Rilke in una carminum suorum dixit: '''“Omnia in nocte nominavimus… Haec domus vocatur, illud canis…”''' Itaque, ante Iungum — vel fortasse eodem tempore — alii animi Europae ineuntis saeculi XX eundem nodum animadverterunt. Quod ad symbola naturalia et culturalia attinet, praesertim illud est mirum ubi se invicem tangunt. Fons symbolorum culturalium, qui nunc tales sunt, olim naturalis fuit — in symbolis naturalibus — quae per tempora, per varias memorias collectivas, ritus, traditiones et institutiones, mutata sunt in ea quae hodie vocamus symbola culturalia. Sic exempli gratia symbolica labyrinthi arctissime coniungitur cum symbolo uteri, itineris et nativitatis. Labyrinthus, inventus in civitate Cretensi, sicut in aliis antiquis culturis Europae praehistoricae (ut in picturis labyrinthorum circularium in menhiris Europae septentrionalis), munus habuit repraesentationis religiosa‑spiritualis. Postea, in Graecia archaica et classica, labyrinthus fit symbolum culturalis ordinis primi, cuius universa significatio religiosa, quae olim latuit, iam sub fabula Thesei amissa est. Quod ad Iungianam narrationem de tristitia hominis a natura separati et ab unitate remoti — quam separationem ille putat causam esse barbariei hominis erga hominem et lapsus civilitatis technicae in barbaries Germaniae nazisticae, opera manus obscurae subconscii — notandum est barbaries multo ante rationalismum (qui definitive saeculo XVIII apparuit et cum eo coepit nostra aetas spiritualis, quae nunc fortasse ad finem suum accedit) dominata esse mundo. Recordari oportet bellum tricennale in Europa sub specie certaminis religiosi; recordari arenas Romanas tempore antiquae sanitatis; recordari insaniam sanguinis sitis humanae ante rationalismum, quem Iungus paulatim culpat. Denique, accessus logicus, analyticis innixus, aetatis modernae saeculorum XIX et XX, effecit ut in abyssos psychoanalyses penetrare possemus. Ante rationalismum, homo se pacabat et ad cursum vitae redibat per visiones, ritus, paenitentias religiosas, crises et conversiones. Itaque puto Iungum iniuste et inutiliter rationalismum accusare — rationalismum ex quo ipse ortus est et cuius quasi magus fuit. Rationalismus unum tantum effecit: conscientiam de mechanismis psychis humanae et actionis; conscientiam de modis quibus aequilibrium creatur et servatur; cum aequilibrium sit ipsa condicio sanitatis. Iungus excelluit in descriptione problematum mundi moderni et hominis; recte deprehendit separationem ego ab Essentia Centrali (Unitate), sed errorem fecit cum culpam invenit in processu individualizationis et in discessu a natura, quod rationi rationalisticae attribuit. Meo iudicio, processus individualizationis sunt inevitabiles in gradu evolutionis nostrae civilitatis, quo nunc sumus. Attamen exitus et via e nostro labyrintho exstat. Non consistit in reiectione rationalismi, logicae et analyticae, sed in superatione eorum atque in evolutione illius quod aetas industrialis et scientifica, in cursu ad materiam et eius structuram, neglexit: evolutionem et colendum relationis ad res, ad homines, ad naturam. Scientia hucusque respondit quaestioni: ''Quid est hoc?'' — in sensu materiali et analytico; sed non respondet: ''Quid hoc nobis significat?'' et ''Quomodo nos ipsos, alios, naturam tractare oporteat ut sani simus?'' “Omnibus rebus mysterium et sublimitatem ademus; nihil iam sacrum est.” — ad hunc locum redeo. Iam in hac sententia, in hoc dicto, revelatur et nudatur problema fundamentale aetatis modernae. Solutio non est in responsione ad quaestionem: ''Quid sunt res?'' — secundum structuram materialem; sed latet in quaestione '''relationis''' nostrae ad res: ''Quid sunt istae res nobis? Quid nobis significant? Qualis esse debet noster habitus erga eas? '' Scientia, adhuc hodie, in principiis positivisticis consistit, praesertim in scientiis naturalibus et applicatis: finis ultimus scientiae putatur esse descriptio et definitio structurae alicuius rei, et utrum aliquid effici possit necne. At scientia et scientistae debent respondere de consequentiis longinquis operum suorum et applicationum inventorum suorum. Scientista non potest (nec debet) dicere: ''Ego hunc virus creavi; fieri potest; quomodo vos eo utamini, non est mea cura.'' Dum talem habemus habitum autisticum et pueriliter irresponsabilem erga mundum et existentiam, recte dicere possumus: '''“Hallo, Houston… habemus problema.”''' Forsitan ecologia et disciplinae ambientales sunt initium viae ad solutionem. Non soli sumus; omnia inter se coniuncta sunt; et unusquisque nostrum aliquam partem agit in oceano existentiae. Neque possumus relationem nostram ad nos ipsos, ad mundum, ad totam existentiam fundare solum in affectibus — etiam si sint amor, misericordia, compassio. Relatio nostra debet inniti in habitu logico et conscio '''reverentiae, observantiae, aestimationis''' omnium quae sunt. Forsitan non res mutandae sunt, sed '''noster habitus''' erga res et existentiam. Et hic labor est qui superat — et multo amplius — quam unam scholarem reformationem curricularem. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] 38hoyr2l2hek7g5e5xp9nz8u7skwbmh 0 83150 269051 2026-06-05T14:34:39Z Coronus Tenebrosius 31709 Paginam instituit, scribens ''''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperire...' 269051 wikitext text/x-wiki '''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentes et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. MATEUS 13,53: Fratres et Sorores Iesu Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum 13,53, qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Primitiva Ecclesia cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitas servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. tquzn7zucjwythgqogssvvhdaphc6x0 269053 269051 2026-06-05T14:41:29Z Coronus Tenebrosius 31709 269053 wikitext text/x-wiki '''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentes et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. '''MATTHAEUS 13,53: ''Fratres et Sorores Iesu'' ''' Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum 13,53, qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Primitiva Ecclesia cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitas servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. 6k71wthsqedzrhdypd2v2nao39hs4l4 269054 269053 2026-06-05T15:07:29Z Coronus Tenebrosius 31709 269054 wikitext text/x-wiki '''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentes et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. '''MATTHAEUS 13,53: ''Fratres et Sorores Iesu'' ''' Nonne hic est fabri filius? Nonne mater eius dicitur Maria, et fratres eius Iacobus et Ioseph et Simon et Iudas? Et sorores eius nonne omnes apud nos sunt? Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum 13,53, qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Primitiva Ecclesia cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitas servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. hfvmfqylhdm6qqxt8klmsppq1thjswn 269055 269054 2026-06-05T15:10:21Z Coronus Tenebrosius 31709 269055 wikitext text/x-wiki '''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentes et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. '''MATTHAEUS 13,53: ''Fratres et Sorores Iesu'' ''' ***Nonne hic est fabri filius? Nonne mater eius dicitur Maria, et fratres eius Iacobus et Ioseph et Simon et Iudas? Et sorores eius nonne omnes apud nos sunt?*** Nonne hic est fabri filius? Nonne mater eius dicitur Maria, et fratres eius Iacobus et Ioseph et Simon et Iudas? Et sorores eius nonne omnes apud nos sunt? Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum 13,53, qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Primitiva Ecclesia cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitas servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. jvq2d57t31aqt8k10ycwuanz3jbpktr 269056 269055 2026-06-05T15:14:52Z Coronus Tenebrosius 31709 269056 wikitext text/x-wiki '''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentes et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. '''MATTHAEUS 13,53: ''Fratres et Sorores Iesu'' ''' '''''Nonne hic est fabri filius? Nonne mater eius dicitur Maria, et fratres eius Iacobus et Ioseph et Simon et Iudas? Et sorores eius nonne omnes apud nos sunt?''''' Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum 13,53, qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Primitiva Ecclesia cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitas servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. qwf06lh7lq4vpe56192068p36p4mgw5 269057 269056 2026-06-05T15:20:55Z Coronus Tenebrosius 31709 269057 wikitext text/x-wiki '''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentes et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. '''MATTHAEUS 13,53: ''Fratres et Sorores Iesu'' ''' '''''Nonne hic est fabri filius? Nonne mater eius dicitur Maria, et fratres eius Iacobus et Ioseph et Simon et Iudas? Et sorores eius nonne omnes apud nos sunt?''''' '''''Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; οὐχ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαριάμ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ Ἰάκωβος καὶ Ἰωσὴφ καὶ Σίμων καὶ Ἰούδας; καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσιν;''''' Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum 13,53, qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Primitiva Ecclesia cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitas servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. p8f107r9sk2lu9by6llgq5o3e77nlzj 269058 269057 2026-06-05T15:25:02Z Coronus Tenebrosius 31709 269058 wikitext text/x-wiki '''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentes et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. '''MATTHAEUS 13,55-56: ''Fratres et Sorores Iesu'' ''' '''''Nonne hic est fabri filius? Nonne mater eius dicitur Maria, et fratres eius Iacobus et Ioseph et Simon et Iudas? Et sorores eius nonne omnes apud nos sunt?''''' '''ΜΑΤΘΑΙΟΣ 13,55–56''' '''''Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; οὐχ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαριάμ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ Ἰάκωβος καὶ Ἰωσὴφ καὶ Σίμων καὶ Ἰούδας; καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσιν;''''' Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum 13,53, qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Primitiva Ecclesia cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitas servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. 70ufibxllj626vfdqcxndo2b8deux1g 269059 269058 2026-06-05T15:29:05Z Coronus Tenebrosius 31709 269059 wikitext text/x-wiki '''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentes et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. '''Fratres et Sorores Iesu''' MATTHAEUS 13,55-56: '''''Nonne hic est fabri filius? Nonne mater eius dicitur Maria, et fratres eius Iacobus et Ioseph et Simon et Iudas? Et sorores eius nonne omnes apud nos sunt?''''' ΜΑΤΘΑΙΟΣ 13,55–56 '''''Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; οὐχ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαριάμ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ Ἰάκωβος καὶ Ἰωσὴφ καὶ Σίμων καὶ Ἰούδας; καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσιν;''''' Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum 13,53, qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Primitiva Ecclesia cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitas servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. i7lq32jy8a3gs1u9ho8h1z5x0kqc328 269060 269059 2026-06-05T15:34:01Z Coronus Tenebrosius 31709 269060 wikitext text/x-wiki '''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentes et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. '''Fratres et Sorores Iesu''' MATTHAEUS 13,55-56: ''Nonne hic est fabri filius? Nonne mater eius dicitur Maria, et fratres eius Iacobus et Ioseph et Simon et Iudas? Et sorores eius nonne omnes apud nos sunt?'' ΜΑΤΘΑΙΟΣ 13,55–56 ''Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; οὐχ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαριάμ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ Ἰάκωβος καὶ Ἰωσὴφ καὶ Σίμων καὶ Ἰούδας; καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσιν;'' Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum 13,53, qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Primitiva Ecclesia cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitas servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. 5tj57klc0prxkguozvvztx0ndw1dul5 269061 269060 2026-06-05T15:37:07Z Coronus Tenebrosius 31709 269061 wikitext text/x-wiki '''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentes et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. '''Fratres et Sorores Iesu''' MATTHAEUS 13,55-56: ''Nonne hic est fabri filius? Nonne mater eius dicitur Maria, et fratres eius Iacobus et Ioseph et Simon et Iudas? Et sorores eius nonne omnes apud nos sunt?'' ΜΑΤΘΑΙΟΣ 13,55–56 ''Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; οὐχ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαριάμ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ Ἰάκωβος καὶ Ἰωσὴφ καὶ Σίμων καὶ Ἰούδας; καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσιν;'' Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum 13,53-56, qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Primitiva Ecclesia cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitas servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. l5xn3eqhg6ov0x1glax8jl8h8in2o67 269062 269061 2026-06-05T16:02:57Z Coronus Tenebrosius 31709 269062 wikitext text/x-wiki '''De Religione et Spirituali''' Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentis et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. '''Fratres et Sorores Iesu''' MATTHAEUS 13,55-56: ''Nonne hic est fabri filius? Nonne mater eius dicitur Maria, et fratres eius Iacobus et Ioseph et Simon et Iudas? Et sorores eius nonne omnes apud nos sunt?'' ΜΑΤΘΑΙΟΣ 13,55–56 ''Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; οὐχ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαριάμ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ Ἰάκωβος καὶ Ἰωσὴφ καὶ Σίμων καὶ Ἰούδας; καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσιν;'' Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum (13,55-56), qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Ecclesia primaeva cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitatem servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. nih4ulkiydgdc1cva3fckk5qptdi16o 269076 269062 2026-06-05T17:44:11Z Coronus Tenebrosius 31709 269076 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = De Religione et Spirituali = Conversio ad veritatem spiritualem in nobis et per nos fit, religione necessario relicta. Pauca sunt quae veritati spirituali magis adversentur quam religio. Pro investigatione personali, cognitione et inventione, religio offert dogma fixum et immutabile. Ideo religio resistit quaestioni interiori uniuscuiusque hominis et quaerendi responsa per propriam scientiam et experientiam; nam si ipsi quaereremus, inveniremus et reperiremus, religio nobis amplius non opus esset. Propagatio magnarum religionum, dogmatum et doctrinarum earum per orbem terrarum, exemplum est globalizationis mentis ante adventum interretis. Omne dogma quaestionem excludit, atque ideo etiam veritatem; nam veritas non est aliquid quod tibi datur aut donatur, sed quod ipse invenis. (Pulsate, et aperietur vobis.) Magnae religiones per historiam munus habuerunt creandae cohesionis socialis in societatibus quibus se diffuderunt, atque per hoc munus servandi ordinem socialem existentem (qui formaliter cum doctrina religionis congruere debebat). Religio homines docebat ut assuescerent condicionibus socialibus et conformismo. Si tibi dico aliquid ita esse, ita est, et id accipere debes; aliter te comburam: “Hic in terra, in rogo; et ardebis etiam in altero mundo.” Sed fortasse, propter dogmata ecclesiastica imposita, quae manifesta absurditas erant in variis vitae partibus, et propter necessitatem ea refellendi, homo occidentalis evolvit notionem libertatis cogitandi, independenter a dogmatibus religiosis; ideam investigationis permanentis et inveniendi, contra doctrinam de veritatibus immutabilibus (quod, sane, non negat quasdam veritates aeternas et ubique applicabiles exsistere). Sed eas ipse invenire debes. Nam semper plus valet piscis quem ipse cepisti quam ille qui tibi donatus est. Et Deus nos tales creavit ut ipsi capiamus et inveniamus, curiositate et necessitate impulsi. Necessitas veritatem inveniendi et sensus inventionis est maximum donum quod Creator Universi homini dedit. '''Fratres et Sorores Iesu''' MATTHAEUS 13,55-56: ''Nonne hic est fabri filius? Nonne mater eius dicitur Maria, et fratres eius Iacobus et Ioseph et Simon et Iudas? Et sorores eius nonne omnes apud nos sunt?'' ΜΑΤΘΑΙΟΣ 13,55–56 ''Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; οὐχ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαριάμ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ Ἰάκωβος καὶ Ἰωσὴφ καὶ Σίμων καὶ Ἰούδας; καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσιν;'' Repraesentantes religionum consulto falsaverunt, perperam interpretati sunt et instrumentalizaverunt facta rerum gestarum, ut ea in suam imaginem mundi convenirent. Clarissimum exemplum est locus in Evangelio secundum Matthaeum (13,55-56), qui aperte memorat fratres et sorores Iesu, natos ex Maria matre et Iosepho fabro. Ex hoc loco discimus Iesum quattuor fratres habuisse, nominatim recensitos, et saltem duas sorores. In pluribus locis, etiam in aliis Evangeliis, memorantur fratres Iesu qui eum una cum matre quaerebant dum ille in turba praedicabat. Sed Ecclesia pertinaciter recusat agnoscere eos fratres germanos et sorores esse, dicens eos esse fratres et sorores “in Spiritu”. Hoc fit ut servetur imago artificiose creata sanctae Familiae trium personarum: Matris, Filii et Patris‑nutritoris; omnia ad tuendam fictam puritatem Mariae et cultum Deiparae Virginis. Ecclesia primaeva cultum Deiparae adhibuit ut respondere posset cultibus religiosis tunc late diffusis, ut in Aegypto cultui Isidis et Horus‑pueri. Post necessitatem servandae puritatis Deiparae latet opinio ducibus Ecclesiae propria: Deipara pura esse debet quia concubitus peccatum est. Haec opinio de impuritate concubitus oritur ex legibus Mosaicis et praeceptis Iudaicis. Testimonium sunt mandata de lavacro et purificatione post talem actum. Si ergo Maria, praeter Iesum, quinque aut sex aut plures liberos habuisset, id significaret eam multum participasse vitam sexualem et saepe concubuisse, quod secundum talem mundi visionem violaret puritatem mulieris, quamvis omnia intra matrimonium legitimum fierent; praeter, scilicet, conceptionem Iesu quae secundum Evangelistas ante matrimonium facta est. Ex altera parte, leges Iudaicae clarissimae sunt cum praecipiunt officium implendi debitum coniugale, nisi in paucis casibus exceptis: diebus purificationis menstruorum mulieris, tunc secundum legem severissimam ne tactus quidem digito inter coniuges licet, et lecti separandi sunt; item in casu morbi alterius coniugis. Difficultates maximas circa accipiendam sexualitatem Mariae habuerunt Patres Ecclesiae, inter quos Hieronymus, noster conterraneus Stridonensis, qui Bibliam ex Hebraico, Aramaico et Graeco in Latinum convertit. Ille fuit ardentissimus defensor dogmatis de perpetua virginitate Mariae. Sed, ut vidimus, Evangelia — praesertim Matthaeus — hoc manifeste negant: Iesus quattuor fratres habuit nominatim recensitos et saltem duas sorores (in plurali dictas), fortasse tres. Iosephus et Maria ergo saltem septem liberos habuerunt, fortasse plures. Unus ex fratribus Iesu, nomine Iacobus, memoratur in epistulis Pauli ut unus ex duobus ducibus communitatis Hierosolymitanae post resurrectionem et ascensionem Iesu; alter dux erat Simon, aramaice dictus Kefa, quod Graece redditur Petros. Paulus narrat se, postquam ex Arabia rediit (ubi per tres annos post conversionem mansit), clam Hierosolymam venisse, ubi omnes discipuli Iesu eum vitabant et suspectum habebant. Soli Kefa (Petrus) et Iacobus, frater Domini, cum eo locuti sunt. In epistulis Pauli et in Actibus Apostolorum solus Iacobus appellatur: “Iacobus, frater Domini.” Quod si accipimus ipsum Creatorem Universi modis mirabilibus et supernaturalibus ad incarnationem Iesu pervenisse, cur non accipiamus Mariam et Iosephum, post matrimonium legitimum, gaudium coniugale habuisse et alios liberos genuisse? Cur omnes fratres et sorores Iesu e circulo sanctae Familiae exclusi sunt? Responsum est: ita decreverunt auctores dogmatis, qui res gestas et veritatem historicam in religionem transformaverunt. Veritas autem non est in religione neque in dogmatibus eius, sed in marginibus historiae — et in nobis. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] eq6e4mm0wwq7adj7bp09a87yvv8liky 0 83151 269064 2026-06-05T16:56:35Z Coronus Tenebrosius 31709 Paginam instituit, scribens ''''De Subversiva Iusculi Sorbitione ''' Interdum iusculum sorbere oportet; hanc libertatem nobis concedere debemus, ut controversi esse possimus. Facultas controversiae quasi quaedam subversivitas est, quae in rebus minimis se aperit, deinde logica libertatis et relaxationis ad cetera diffunditur. Iuvenes, praesertim pueri, plerumque iusculum edere nolunt. Sed quo senior fies, eo iusculum tibi carius fit. Et ipsa vox “carius” pulchra est. Fortasse sorbit...' 269064 wikitext text/x-wiki '''De Subversiva Iusculi Sorbitione ''' Interdum iusculum sorbere oportet; hanc libertatem nobis concedere debemus, ut controversi esse possimus. Facultas controversiae quasi quaedam subversivitas est, quae in rebus minimis se aperit, deinde logica libertatis et relaxationis ad cetera diffunditur. Iuvenes, praesertim pueri, plerumque iusculum edere nolunt. Sed quo senior fies, eo iusculum tibi carius fit. Et ipsa vox “carius” pulchra est. Fortasse sorbitio iusculi in publico cum urbanitate congruit. Sed quis civium omnes illas regulas librarias urbanitatis novit? Homines in nostris regionibus putant res sonoras neque bonas neque decentes esse. Itaque quaedam in publico quam maxime tacite agere conantur, quod existiment se eo ipso modestiores esse nec aliis molestiam afferre. Homines in nostris partibus plerumque eminere nolunt, nisi iis rebus quae socialiter acceptae habentur: ut emptione autocinetorum pretiosorum, vestimentis notissimarum notarum, calceis recentissimis, telephono callido novissimo. In his rebus se ostendere amant, quia societas eas probat. Minus autem amant libertatem suam ostendere per violationem normarum communiter acceptarum. Nam homo ab infantia, idque inscius, mentem socialem ambitus sui imbibit, donec ea mens automatice pars ipsius fiat. Tum iam non opus est cogitare quid sit acceptum aut non acceptum: iam scit, et sequitur. Fortasse nihil assequar actibus subversivis in publico, qui neque legem violant neque cuiquam nocent, nisi quod insoliti sunt et mirabiles. Aliquis fortasse cogitabit: “Ecce insulsus iste!” aut: “Ecce curiosus!” At fortasse nemo quidquam animadvertet. Etiam nostra parva subversivitas, in absentia observatoris diligenti, latere potest. Tamen, fortasse aliquis videbit et dicet: “Ecce illum… quomodo sibi talem libertatem concedit? Cur ego idem facere non possim? Re vera, quod facit, non est absurdum…” Sic aliquis cogitare poterit: “Cur non sim talis? Cur non sim liber?” Ut in vita cotidiana subversivi simus, necesse est amicos logicae esse et assidue mores socialiter impositos interrogare. Deinde logicam sequi — non propter societatem aut alios, sed propter nos ipsos. Diffusio logicae et libertatis actus est subversiva creativitatis; sicut sorbitio iusculi in medio quod urbanitatem librariam ignorat. tfdiu1vyk4a3rh1s4z72mnh0saxhnzj 269077 269064 2026-06-05T17:47:05Z Coronus Tenebrosius 31709 269077 wikitext text/x-wiki [[Puteus Chaosi]] = De subversiva iusculi sorbitione = Interdum iusculum sorbere oportet; hanc libertatem nobis concedere debemus, ut controversi esse possimus. Facultas controversiae quasi quaedam subversivitas est, quae in rebus minimis se aperit, deinde logica libertatis et relaxationis ad cetera diffunditur. Iuvenes, praesertim pueri, plerumque iusculum edere nolunt. Sed quo senior fies, eo iusculum tibi carius fit. Et ipsa vox “carius” pulchra est. Fortasse sorbitio iusculi in publico cum urbanitate congruit. Sed quis civium omnes illas regulas librarias urbanitatis novit? Homines in nostris regionibus putant res sonoras neque bonas neque decentes esse. Itaque quaedam in publico quam maxime tacite agere conantur, quod existiment se eo ipso modestiores esse nec aliis molestiam afferre. Homines in nostris partibus plerumque eminere nolunt, nisi iis rebus quae socialiter acceptae habentur: ut emptione autocinetorum pretiosorum, vestimentis notissimarum notarum, calceis recentissimis, telephono callido novissimo. In his rebus se ostendere amant, quia societas eas probat. Minus autem amant libertatem suam ostendere per violationem normarum communiter acceptarum. Nam homo ab infantia, idque inscius, mentem socialem ambitus sui imbibit, donec ea mens automatice pars ipsius fiat. Tum iam non opus est cogitare quid sit acceptum aut non acceptum: iam scit, et sequitur. Fortasse nihil assequar actibus subversivis in publico, qui neque legem violant neque cuiquam nocent, nisi quod insoliti sunt et mirabiles. Aliquis fortasse cogitabit: “Ecce insulsus iste!” aut: “Ecce curiosus!” At fortasse nemo quidquam animadvertet. Etiam nostra parva subversivitas, in absentia observatoris diligenti, latere potest. Tamen, fortasse aliquis videbit et dicet: “Ecce illum… quomodo sibi talem libertatem concedit? Cur ego idem facere non possim? Re vera, quod facit, non est absurdum…” Sic aliquis cogitare poterit: “Cur non sim talis? Cur non sim liber?” Ut in vita cotidiana subversivi simus, necesse est amicos logicae esse et assidue mores socialiter impositos interrogare. Deinde logicam sequi — non propter societatem aut alios, sed propter nos ipsos. Diffusio logicae et libertatis actus est subversiva creativitatis; sicut sorbitio iusculi in medio quod urbanitatem librariam ignorat. [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius scripsit]] [[Categoria:Interpretationes e lingua Croatica]] [[Categoria:Opera quae Coronus Tenebrosius Latine vertit]] [[Categoria:Opera cum fonte]] [[Categoria:Opera sine re wikidata]] jj4geak7sldplpk4t1y1ufv2t1bu323 104 83152 269085 2026-06-05T20:33:55Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'tuos eos videre,quàm tonfos. Ita nepos vterque in ipfius conſpectu interfectus eft. Auctore co- dem Gregor.lib.3.cap. 18. vbi tamen fubiungit, Reginam hanc liberalitatibus & donationibus in monafteria collatis plebis & vulgi beneuolé- tiam conciliaflè. Date frenos (inquibat Cato) impotenti naturæ, & indomito animali, & fpe- rate ipfas modum licentię facturas. Quid?quàm effrenatu illud fuit animal, illa, inquam, Theo- dorici Regis filia,nation... 269085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|204|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>tuos eos videre,quàm tonfos. Ita nepos vterque in ipfius conſpectu interfectus eft. Auctore co- dem Gregor.lib.3.cap. 18. vbi tamen fubiungit, Reginam hanc liberalitatibus & donationibus in monafteria collatis plebis & vulgi beneuolé- tiam conciliaflè. Date frenos (inquibat Cato) impotenti naturæ, & indomito animali, & fpe- rate ipfas modum licentię facturas. Quid?quàm effrenatu illud fuit animal, illa, inquam, Theo- dorici Regis filia,natione Itala, quæ ferui fui a- more infana, vbi matris iuffu illu interfectum cognouit, per speciem reconciliatæ cum ma- tre gratiæ facramétum fe dominicæ cœnæ cum illa communicare velle oftendit, venenóq; in calicem infuſo impietate fimul & crudelitate nefaria matrem fuftulit. Verba Gregorij Turo- nenfis lib.3.c.33. hæc funt: Erant fub Ariana ſe- &ta viuentes: & quia confuetudo eorum eft, vt ad altarium venietes de alio calice Reges com- municent, & dealio populus minor (notanda cófuetudo calicis cum plebe communicati) ve- nenum in caliçe illo pofuit, de quo mater com- municatura erat:quoilla haufto protinus mor- tua eft, Age, reliquas videamus. Dominata eſt quondam Fredegunda, Regina mater, Chilpe- rici primividua. Hæcmarito fuperftite cũ Lan- derio quodam adulterij cofuetudinem habue- rat. Vbi Chilpericum id fenfiffe animaduertit, interficiendum eum curauit: cófeftimque Re- gni procurationem filij fui Regis Clotharij no- mine,tanquam Regina mater fufcepit:eamque annos<noinclude></noinclude> 5twlpzw95u2em7vhdhwrnzc7mnnpa6j 104 83153 269086 2026-06-05T20:35:25Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'annos x111. fuftinuit. Primùm Childebertum filij fui patruum,ciufque vxorem veneno ſultu- lit:tum Hunnos aduerfus ipfius filios concita- uit:bellumque ciuile in Remp. immifit. fax de- nique illorum incendiorum fuit, quibus Fran- cogallia multos annos exarfit. auctore Aimoi- no lib.3.c.36.& lib. 8.cap. 29. & fcriptore Chro- nici Befnenfis. Dominata eft Regina mater Childeberti, Brunechildis, Sigeberti Regis vi- dua. Hæc Italum quendam nomine P... 269086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|205}}</noinclude>annos x111. fuftinuit. Primùm Childebertum filij fui patruum,ciufque vxorem veneno ſultu- lit:tum Hunnos aduerfus ipfius filios concita- uit:bellumque ciuile in Remp. immifit. fax de- nique illorum incendiorum fuit, quibus Fran- cogallia multos annos exarfit. auctore Aimoi- no lib.3.c.36.& lib. 8.cap. 29. & fcriptore Chro- nici Befnenfis. Dominata eft Regina mater Childeberti, Brunechildis, Sigeberti Regis vi- dua. Hæc Italum quendam nomine Protadium in delitiis habebat, eumq; omnibus honoribus amplificabat.eademque filios fuos Theodeber- tum & Theodoricum adolefcentes in eam vitæ flagitiofæ confuetudinem adduxit, vt tandem capitales inter fe inimicitias gererent, belloque diuturno conflictati prælium atrociffimum có- mitterent. Meroueum nepotem ſuum Theo- debertifilium fua manu interfecit. Theodori- curn veneno ſuſtulit. Quid amplius? Date fre- nos (inquibat Cato) impotenti naturæ, & in- domito animali:& fperate ipfas modum licen- tiæ facturas. Decem principibus Regiis necis cauffam attulit. Cúmque ab Epifcopo quodam obiurgata effet, rogataque vt fe ad frugem co- uerteret, illum in profluentem præcipitari iul- fit. Ad extremum concilio Francorum indicto, in iudicium vocata, damnata, & ab equo curré- te diſtracta,membratimque dilaniata eſt. Au- &toribus Greg. Turon.lib. 5.cap. 39. & lib.8.ca. 29.& Adone Ætar. vi. Ottone Fritingél. Chró. parte 16.& Aimoino lib.4.cap. 1. itemque Ap-<noinclude></noinclude> 98mrdiwr9k08tsseuw8smt353tgu71p 104 83154 269087 2026-06-05T20:37:23Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'pendice Gregor. Turon.lib.11.cuius hæc verba funt:Reputantes ei quòd v. Reges Francorum per eam interfecti fuiffent: id eft, Sigebertus, Meroueus, & genitor fuus Chilpericus, Theo- bertus & filius fuus Clotharius, itern Meroueus filius Clotharij, Theodoricus, eiufdémque tres qui ad præfens extincti fuerant: per triduum e- am diuerfis tormentis affliétam iubet prius ca- melo per omnem exercitum fedentem perdu- cere: :: pofthæc comam capitis vn... 269087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|206|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>pendice Gregor. Turon.lib.11.cuius hæc verba funt:Reputantes ei quòd v. Reges Francorum per eam interfecti fuiffent: id eft, Sigebertus, Meroueus, & genitor fuus Chilpericus, Theo- bertus & filius fuus Clotharius, itern Meroueus filius Clotharij, Theodoricus, eiufdémque tres qui ad præfens extincti fuerant: per triduum e- am diuerfis tormentis affliétam iubet prius ca- melo per omnem exercitum fedentem perdu- cere: :: pofthæc comam capitis vno pede & bra- chio ad ferocitlimi equi caudain ligare: à quo calcibus & velocitate curfus membratim dif rumpitur. quam eandem hiftoriam reperio in Chronico Monafterij Befnenfis manufcripto his verbis: Nam camelo fuperpofitam girari fe- cit per exercitum:quam cùm omnes inclaman- do horruiffent, velut fub carnis vel animæ za- bulu iterú iuffit reduci: & inter equos quatuor indoinitos ligari, ad quorum primam erumpe- tium fugam partibus rupta,poftea igne cobufta cum fatellitio peccatori abipfis inferioribus eft immerfa.Ité alio loco, Tanta mala & effufiones fanguinum Brunechildis confilio in Francia fa- &tæ funt:vt prophetia Sibyllæ impleretur, dicé- tis, Veniens Bruna de partibus Hifpania,ante cu- ins cofpectum gentes peribunt: hac verò equitum calcibus difrumpetur. Age, de ceteris videamus. Dominata eft Plectrudis non Regis, fed Regij præfecti Pipini vidua, qui tum regium imperiu obtinebat,dum inane regium nomé Dagober tus fecundus fuftineret.Hæc Plectrudis propter adul-<noinclude></noinclude> 0cuwnzj957bxkm0oruscjfmeh9pdcrs